© 2024 Uitgeverij HENS / Astrid Ottenheym, Robbin Haaijer

Redactie: Richard Stuivenberg

Interviews: Suzanne Visser en Richard Stuivenberg

Grafisch ontwerp: Hans van der Woerd

Illustraties: Kseniia Anokhina

Productie eBook: ePublicist

www.uitgeverijhens.nl / www.hoeishetmetjou.nu

ISBN 978-90-832994-4-0

Dit eBook is een ongewijzigde heruitgave van de gedrukte versie van Hoe is het met jou? Lessen uit een pedagogisch ecosysteem (2023)

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, geluidsband, elektronisch of op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

INHOUD

Voorwoord door Patrick Kenis

Inleiding
Hoe is het met jou?

Hoofdstuk 1
Organisatie van de hoop

Hoofdstuk 2
Wonen in het concept

Hoofdstuk 3
Uit de bubbel naar echt samen

Hoofdstuk 4
Toekomsten maken we nu en samen

Hoofdstuk 5
Beter falen

Epiloog
Hoe was het voor ons?

Wie zijn wij?

Dankwoord

Noten

VOORWOORD

In 2017 ontmoette ik Astrid Ottenheym voor het eerst tijdens een leergang Ketenregie en leerde ik de wet en het stelsel passend onderwijs kennen. Ik vond het onderwerp boeiend om de simpele reden dat het hier om een initiatief gaat waarbij verwacht wordt dat zelfstandige organisaties samen waarde creëren, een vorm van organiseren die me al heel lang boeit en me blijft boeien. Wat me echter meteen opviel, was de discrepantie van wat ik toch een redelijk saai samenwerkingsverband vond - schoolbestuurders die met elkaar afspraken maken en middelen verdelen over hoe ze passend onderwijs aanbieden - en het enthousiasme en de onuitputtelijke energie waarmee Astrid haar taak als toen nog algemeen directeur hierin oppakte.

Niet veel later begreep ik waar die discrepantie vandaan kwam. Astrid had niet het systeem van passend onderwijs in het vizier maar de bedoeling, en dan wordt het natuurlijk veel spannender. De vraag is dan: hoe kun je de bedoeling waarmaken, de beste onderwijs- en/of zorgoplossing voor ieder kind vinden, ondersteund door een wet? Het boeiende én moeilijke aan de bedoeling van passend onderwijs is dat het hier om een complex vraagstuk gaat en niet om het louter regelen van afspraken en verdelen van middelen. Het is complex omdat het vaak om maatwerk voor het kind gaat, waarbij veel dingen komen kijken die elkaar ook vaak nog wederzijds beïnvloeden. Hier werken een blauwdruk, gemeenschappelijke regelingen of simpele recepten of gekende interventies niet en deze hebben bovendien vaak onbedoelde en negatieve gevolgen. Wat werkt dan wel?

Het boek van Astrid en Robbin biedt een antwoord op deze vraag. Ze maken duidelijk dat passend onderwijs als complex vraagstuk dient te worden begrepen en dat daar een bepaalde en andere dan gebruikelijke manier van denken en werken bij hoort. Wat dat is, presenteren en illustreren ze met verve. Hun inzichten stoelen op praktijkervaringen, gekruid met wijze woorden van klassieke filosofen en denkers, waardoor het een erg toegankelijk en leesbaar boek wordt. De leesbaarheid wordt ook bevorderd door het vermijden van wetenschappelijke referenties, maar voor de kenner van de wetenschappelijke literatuur is het helder dat de inzichten ook wetenschappelijk valide zijn. Het is lovenswaardig hoe het Astrid en Robbin lukt de complexiteit van de bedoeling in ere te houden en niet te bezwijken aan de vaak geziene neiging de zaken te vereenvoudigen of plat te slaan om zo beter grip te krijgen op de uitdaging.

Het boek bevat veel interessante elementen, maar ik wil er één benoemen dat in zekere zin een onderstroom in het boek is die ikzelf erg belangrijk vind. De Franse filosoof Eric Sadin heeft het in zijn boek uit 2020 L'ère de l'individu tyran¹ over het tijdperk van de ik-tiran. Er is natuurlijk niets mis met het ik als middelpunt (zeker niet in passend onderwijs, zie de afbeelding van het ecosysteem in Hoofdstuk 1) maar dat is het wel als daardoor de publieke ruimte leeg en het publieke debat hol worden gemaakt, zoals Eric Sadin laat zien. Door het enorme belang dat Astrid en Robbin hechten aan ‘the whole system’, en door dat steeds centraal te stellen, maken ze de publieke ruimte rond het kind vol en het debat waardevol. Op die manier schetsen ze een hoopvol beeld: van een ‘pedagogiek als individuele gedragswetenschap’ (Micha de Winter) naar een handelen in een ‘gemeenschappelijke wereld’ (Eric Sadin).

Het denken en doen in het boek heeft de ontwikkeling van de ervaringen met passend onderwijs in Noord-Kennemerland (de regio rond Alkmaar) als inspiratiebron gebruikt, maar de inzichten die worden gepresenteerd, zijn relevant in vele andere contexten waar verwacht wordt dat zelfstandige organisaties samen waarde creëren.

Het boek van Astrid en Robbin is inspirerend. Ik heb er enorm veel van genoten en geleerd, en ik denk dat u dat ook zult doen!

Augustus 2023

Patrick Kenis

Full professor Public Governance aan de Tilburg School of Economics and Management (TiSEM) & docent aan de TIAS School for Business and Society

INLEIDING

Dit boek, ‘Hoe is het met jou? - Lessen uit een pedagogisch ecosysteem’, is een poging om taal te geven aan hoe we op een versterkende manier met elkaar kunnen samenwerken, als mensen, met verschillende rollen, met verschillende achtergronden, met verschillende opvattingen en behoeften, vanuit verschillende organisaties.
We doen dat met een heldere opdracht voor ogen: bijdragen aan een veerkrachtige pedagogisch-didactische leer- en ontwikkelomgeving die ieder kind kansen biedt zijn eigen potentieel te ontdekken en ontwikkelen, samen met een diversiteit aan kinderen uit de eigen buurt.

Waar mensen samenwerken om een gemeenschappelijk doel te bereiken, vormen zij een ecosysteem waarin alles met alles samenhangt. Een mooi voorbeeld van zo’n ecosysteem zijn de samenwerkingsverbanden passend onderwijs waar dit boek zijn lessen vooral aan heeft ontleend. Deze lessen zijn echter zeker ook toepasbaar op vergelijkbare organisatienetwerken waarin mensen met mensen werken.

Een organisatienetwerk is een nieuwe en noodzakelijke voorwaarde voor het vinden van effectieve oplossingen voor complexe vraagstukken die niet door één organisatie gerealiseerd kunnen worden. Een organisatienetwerk verbindt, deelt informatie, middelen en competenties van autonome organisaties. Voor het realiseren van de opdracht zijn de organisaties wederkerig afhankelijk en is (transdisciplinaire) samenwerking en collectieve actie nodig. In een organisatienetwerk is het sociale kapitaal met betekenisvolle interacties belangrijk voor het creëren van waarde voor het individu én organisaties².

Van samenwerkingsverbanden passend onderwijs zijn er anno 2023 76 voor het primair, 76 voor het voortgezet onderwijs³. Hun taak: met elkaar zoeken naar de beste onderwijs- en/of zorgoplossing voor ieder kind. Met ‘elkaar’ bedoelen we iedereen die betrokken is bij de ontwikkeling van het kind: ouders, familie, leerkrachten, intern begeleiders, schoolleiders, schoolbestuurders, consulenten, zorgverleners, specialisten, leerplichtambtenaren, beleidsmedewerkers, muziekdocenten, kunstenaars, sportcoaches, maatschappelijk en sociaal-cultureel werkers en natuurlijk het kind zelf. Met elkaar vormen zij een ‘pedagogisch ecosysteem’ rond het kind⁴ (zie illustratie).

Illustratie: Esmee Sijl

EEN PEDAGOGISCH ECOSYSTEEM

"Mensen maken organisaties en systemen. We kunnen ze menselijk of onmenselijk maken, het is aan ons. Ieder van ons heeft daar een aandeel in, alsook in het voelen van de consequenties.”
(Bronfenbrenner & Morris, 2007).

De Russisch-Amerikaanse psycholoog Urie Bronfenbrenner (1917-2005) heeft een theoretisch model van de menselijke ontwikkeling gemaakt dat het biopsychologisch perspectief verbindt met het sociaal-ecologisch perspectief. Het model laat zien dat de ontwikkeling van een kind verstrengeld is met hoe zijn omgeving georganiseerd is, hoe de interacties verlopen. Het kind ontwikkelt zich in interactie met de omgeving. Het zijn niet alleen de kenmerken van het kind (microsysteem) die bepalend zijn voor zijn of haar ontwikkeling, maar ook de opvoedsituatie thuis, de school en de buurt (mesosysteem), het sociale netwerk van familie en vrienden, de infrastructuur van gezondheidszorg, passend onderwijs, sociaal domein en werk (exosysteem) en de cultuur en organisatie van het land, de rechten en plichten, de maatschappelijke organisatie (macrosysteem). Daarnaast ziet Bronfenbrenner ook de invloed van de tijd waarin het kind opgroeit met daarin de invloed van verleden, heden en toekomst (chronosysteem).

Onze interacties met het kind, en met iedereen binnen het eco systeem, van dichtbij tot veraf, doen ertoe. Het pedagogisch ecosysteem staat voor het zichtbare en onzichtbare netwerk van verbindingen. Het is een symbiotisch levensweb waar iedereen verschil kan maken voor een kind, welke rol of plek je ook hebt. Een pedagogisch ecosysteem is gericht op versterken van de pedagogische basis, zorgen voor een menswaardig bestaan, waardoor een kind zijn potentieel kan ontdekken en zich kan ontwikkelen tot een volwaardig mens. Want: niemand is zelfredzaam; we zijn ‘samenredzaam’.⁵

Langlopend onderzoek toont het verband aan tussen een stevige pedagogische basis en het welbevinden van mensen in hun latere leven (zie o.a. Opgroeien doe je samen, NJI, 2022). Over hoe je samen kunt bouwen aan een nieuw ecosysteem voor alle jongeren is het dialooginstrument Laat geen kind achter ontwikkeld, te vinden op de website van Netwerk Met Andere Ogen.

Wat geldt voor samenwerkingsverbanden passend onderwijs, geldt voor alle vormen van samenwerken. Creatief en flexibel samenwerken is wat mensen tot mensen maakt. Yuval Noah Harari beschreef dat treffend in zijn boek Homo Deus: een kleine geschiedenis van de toekomst (2015): door het ver ontwikkelde aanpassingsvermogen van de homo sapiens zijn nieuwe manieren van denken ontstaan (creativiteit en flexibiliteit) en de bereidheid om samen te werken (sociale samenwerking). De flexibele taal die de homo sapiens daarbij ontwikkelde gaf de doorslag bij het succes: in plaats van alleen maar ‘help!’ of ‘daar!’ te kunnen zeggen, kreeg de mens het vermogen om zaken met elkaar af te stemmen om een doel te bereiken: ‘water kun je vinden na twee uur lopen in zuidelijke richting achter die derde berg’.

Ieder pedagogisch ecosysteem heeft zijn eigen taal nodig om creatief en flexibel te kunnen samenwerken. Hoe je zo’n taal ontwikkelt, wat daarvoor nodig is en hoe je met elkaar in de juiste mindset kunt komen om de samenwerking aan te gaan, daarover gaat dit boek. Astrid Ottenheym-Vliegen, van september 2014 tot oktober 2023 eerst algemeen directeur en later directeur-bestuurder van het samenwerkingsverband PPO-NK in Alkmaar, en Robbin Haaijer, oprichter van Bureau de Bedoeling, doen hierin verslag van de weg die zij hebben afgelegd om tot de inzichten te komen die zij graag willen delen. “Het verhaal van PPO-NK verdient het om verteld te worden”, vertelt Astrid in de epiloog van dit boek. “De sleutel tot dat verhaal ligt niet bij mij, al denken mensen soms van wel: iedereen die op deze manier wil werken, kan het. Met dit essay hebben we eens willen opschrijven waar het volgens ons in zit. We willen de grondhouding zichtbaar maken door taal te geven aan wat we doen.” En dat begint misschien wel - heel eenvoudig - met de vraag: 'hoe is het met jou?'

We willen de grondhouding zichtbaar maken door taal te geven aan wat we doen. En dat begint misschien wel - heel eenvoudig - met de vraag: 'hoe is het met jou?'

“Een samenwerkingsverband, zeker een samenwerkings verband dat als een ecosysteem werkt, is feitelijk niks. Je hebt geen BRIN-nummer, je hebt geen leerlingen, geen jongeren, geen patiënten, je hebt alleen het eco systeem zelf. De enige echte positie die je hebt, is in het samenspel. Het aardige is dat je daardoor kunt zeggen: kom op, we hebben één gemeenschappelijke factor en dat is dit jonge mens.
Het belang van het kind moet centraal staan. Dat klinkt als een dooddoener, want je leest het in elke missie en iedere schoolgids. Maar om het echt te dóen, ja, daar heb je een eco systeem voor nodig waar iedereen met gepaste bescheide nheid, met de juiste bedoeling aan deelneemt.”

Marianne Volp

Voorzitter van de Raad van Toezicht van PPO-NK

WAT ZIJN ‘SAMENWERKINGSVERBANDEN PASSEND ONDERWIJS’?

Onderwijs werd traditioneel georganiseerd door een verzuild maatschappelijk middenveld, waarbij de overheid het openbaar onderwijs voor haar rekening nam. Voldeed je aan de bekostigingsvoorwaarden, dan kreeg je geld. Jeugdhulp en zorg werden als losstaand gezien van onderwijs: de overheid organiseerde dat met behulp van zorgaanbieders, en daarnaast was (en is) er de verzekerde zorg.

Het Schevenings Beraad Bestuurlijke Vernieuwing in 1994 onder leiding van staatssecretaris Jacques Wallage vormde het begin van een grondige herschikking van het onderwijslandschap. Het openbaar onderwijs werd verzelfstandigd, waardoor overkoepelende branche-organisaties konden ontstaan. Om het toenemende gebruik van het gespecialiseerd onderwijs in te dammen, was in 1991 Weer Samen Naar School al van start gegaan, georganiseerd volgens meer dan 200 verzuilde lokale samenwerkings verbanden. Langzaam ontwikkelde dit systeem zich tot het passend onderwijs zoals we dat nu kennen.

Minister Van der Hoeven constateerde in 2005 dat er te veel knel punten waren in de verbinding tussen onderwijs en zorg. Daardoor ontstonden problemen als thuiszitters; ouders die géén steun vonden in hun zoektocht naar onderwijs; blijvende toename van het aantal verwijzingen naar en wacht lijsten voor het gespecialiseerde onderwijs; bureaucratie rondom indicatie stelling voor speciale hulp; onduidelijke verantwoordelijkheden; schotten tussen scholen en schooltypen; en een twijfelachtige effectiviteit van ambulante begeleiding. Er mocht geen kind meer tussen wal en schip vallen en passend onderwijs moest dat oplossen.

Om te stimuleren dat scholen met elkaar samenwerken om elk kind een passende onderwijs- en ontwikkelplek te kunnen bieden, gingen in 2014 volgens de Wet Passend Onderwijs de bestaande WSNS-samenwerkingsverbanden op in regionaal georganiseerde samenwerkingsverbanden. In deze samenwerkingsverbanden maken besturen voor het regulier en speciaal onderwijs afspraken over onder meer: de basisondersteuning die reguliere scholen kunnen bieden; welke leer lingen geplaatst kunnen worden in het speciaal (basis)onderwijs; en hoeveel middelen er beschikbaar zijn voor welke vormen van ondersteuning. De opdracht aan de samenwerkings verbanden is om een dekkend netwerk van voorzieningen in de regio te realiseren, zodat elk kind zo thuisnabij mogelijk passend onderwijs kan volgen.
Passend Onderwijs is een lerend traject dat zich met de aanvullende maatregelen van minister Slob (2017-2022) heeft ontwikkeld naar passend en inclusief onderwijs, met als ‘bedoeling’ dat:

•alle kinderen een plek krijgen die past bij hun onderwijsondersteuningsbehoeften gerelateerd aan ontwikkelingsdoelen;

•kinderen zo veel mogelijk meedoen met regulier onderwijs in de eigen buurt;

•een kind naar het (voortgezet) speciaal (basis) onderwijs gaat als intensieve begeleiding noodzakelijk is die het aanbod van de reguliere school overstijgt;

•alle scholen de mogelijkheden hebben voor onderwijsondersteuning op maat;

•de kwaliteiten en onderwijsbehoeften van de jeugdige bepalend zijn en niet de beperkingen;

•er voor een doorgaande ontwikkeling wordt gezorgd.⁶

“We leven in onzekere en spannende tijden.
Nu is dat in de geschiedenis al heel vaak gezegd, zo’n beetje over elke tijd. Een bekende filmmaker zei al in 1980 tegen zijn studenten: ‘De mensheid bevindt zich vandaag - meer dan ooit tevoren - op een kruispunt in de geschiedenis. De ene weg die we kunnen inslaan leidt tot totale wanhoop. De andere tot complete vernietiging. Laten we hopen dat we de wijsheid hebben om de juiste keuze te maken.’”

(Uit: Pedagogiek Over Hoop, Micha de Winter, 2017)

HOOFDSTUK 1

Het eerste hoofdstuk van onze ‘Lessen uit een pedagogisch ecosysteem’ gaat over hoop, over waarom het zo belangrijk is hoop te organiseren, over dat het zonder hoop simpelweg niet gaat. “Hoop”, schreef de Tsjechische toneelschrijver en oud-president Václav Havel (1936-2011), “is niet hetzelfde als optimisme. Het is niet de overtuiging dat iets goed afloopt, maar de zekerheid dat iets zin heeft - ongeacht hoe het afloopt.”⁷

Wat betekent hoop precies? De Grote Van Dale omschrijft het als ‘een wensende verwachting, dat iets goeds, dat nog onzeker is en in de toekomst ligt, werkelijkheid zal worden.’ Is dit een zinvolle omschrijving?

De tussenzin ‘dat nog on zeker is en in de toekomst ligt’ lijkt in ieder geval overbodig: zowel het on zekere als het toekomstige zit al in het woord verwachting. En eigenlijk kan ook de toevoeging ‘dat iets goeds... werkelijkheid zal worden’ worden gemist: het (subjectieve!) goeds ligt al opgesloten in ‘wensend’ en het werkelijkheid-worden in ‘verwachting’. Misschien volstaat daarom wel: hoop is een wensende verwachting. En het werkwoord ‘hopen’ is dan: het hebben van hoop, het hebben van een wensende verwachting.

“Hoop gaat verder dan wensdenken. Zij ontkent niet de moeilijkheden, het kwaad, de lastigheden, maar hoop gaat over hoe we nieuwe feiten creëren.”

(Jane Goodall & Douglas Abrams, 2021) ⁸

En als je nou geen hoop hebt, wat gebeurt er dan, hoe ben je er dan aan toe? Dan haak je af en trek je je terug. Of je gaat in gevecht en vertelt de ander wat er beter moet. Of je bevriest en je doet gewoon wat de ander van je verlangt, maar de fut gaat eruit. Of nog een optie: je wordt ziek, mentaal, lichamelijk of beide.

We zien dit vaak gebeuren in organisaties waarin hoop is omgeslagen in haar tegendeel, organisaties waarin geen sprake (meer) is van een (gedeelde) wensende verwachting. Het gebeurt bij kinderen, ouders en professionals. 34% procent van de jongeren kampt met psychische klachten, volgens cijfers van het RIVM uit 2022⁹. 26% van de volwassenen heeft last van een of andere psychische aandoening, zeggen cijfers uit de NEMESIS-studie van het Trimbos Instituut over de periode 2019-2022¹⁰. Het kan een indicatie zijn dat veel mensen de hoop hebben verloren. Zij hebben geen, of onvoldoende, wensende verwachting meer, en worden ziek.

Ligt een deel van de oorzaak misschien in de manier waarop we organi saties inrichten? Socioloog en organisatieadviseur Karel van Berkel had het in 2002 al over de ziekteverschijnselen in organi saties¹¹: uitputting, cynisme, een negatieve houding en angst voor negatieve beoordeling die leiden tot verspilling van energie. Alle organisaties hebben hiermee te maken, ook organisaties die erop gericht zijn om het leven van mensen te verbeteren. Het onderwijs streeft naar het verbeteren van ontwikkelkansen, de zorg naar een verbetering van welzijn en gezondheid, terwijl de politiek tot doel heeft om de leefomstandigheden binnen de samenleving als geheel te verbeteren. Onderwijs, zorg en politiek zijn mensenwerk: de kwaliteit wordt gemaakt ín het moment door interacties van mensen met mensen waarbij we nooit zeker zijn van de uitkomst, omdat vele variabelen meespelen.
Hoe organiseren we dit op zo’n manier dat alle mensen die onderdeel zijn van de veelheid aan interacties kunnen werken vanuit hoop, vanuit perspectief, vanuit een wensende verwachting dat ze het samen beter kunnen doen? Hoe komen we tot een bewuste organisatie van de hoop?