HET PAD VAN DE VREDE

ANTHONY SELDON

HET PAD VAN
DE VREDE

EEN WANDELING LANGS
HET WESTELI JK FRONT

Vertaald door Meta Gemert

Uitgeverij Van Maaskant Haun, 2023

Oorspronkelijke titel: The Path of Peace, Walking the Western Front Way
© Anthony Seldon, 2022

© vertaling: Meta Gemert

Typografie, vormgeving en omslagontwerp:
enka Grafische Communicatie

Omslagfoto: Tijdens Kerstmis 1914 vond op een aantal plekken aan het westelijk front een spontane verbroedering plaats tussen Engelse en Duitse soldaten. Er werden gesprekken gevoerd, sigaretten en cadeautjes uitgewisseld en soms werd er spontaan een balletje getrapt. Deze 'wapenstilstand' duurde een tweetal dagen en toen greep de legerleiding in.

Druk: PrintSupport4U, Steenwijk

isbn: 9789083310435

nur: 320

www.vanmaaskanthaun.nl

Dit boek is opgedragen aan degenen die het hardst hebben gewerkt
om de Western Front Way/Via Sacra te verwezenlijken:
Rory Forsyth, Kim Hay, Tom Heap, Peggy Heap, Lal Mills,
Amanda Carpenter, Kitty Buchanan-Gregory, Charles Pike,
Laura Lestoquoy en Andrew Gillespie.

AI haar paden zijn vrede
Spreuken 3

INHOUD

1De stille getuigen

2Kilometer Zero

3De Elzas

4De Vogezen

5Lotharingen

6Verdun

7Champagne‒Argonne

8De Aisne en de Marne

9Picardië Fotokatern

10De Somme

11Artois

12Vergeten Vlaanderen

13De Ieperboog

14Naar de zee

15Epiloog

Verklarende woordenlijst

Noten

Dankwoord

1

DE STILLE GETUIGEN

Ding. Ding. Ding. Ding. Het is vijf uur ’s ochtends en het alarm op mijn telefoon hamert door mijn hoofd. Het heeft het ritme en ratelen van een Lewis-machinegeweer, model 1916.

Ik hijs mezelf overeind. Ik heb slecht geslapen. Dat gebeurt altijd wanneer ik in een vreemd bed lig en een belangrijke dag voor de boeg heb.

Stilletjes sluip ik de smalle trap af, zet de ketel op om thee te zetten en breng Sarah een kopje thee in haar slaapkamer.

Er hangt zoveel af van deze dag, maandag 9 augustus 2021. Die zat lang in het vat. Een heel leven al misschien. Maar nu de dag aanbreekt, lijkt hij snel te zijn gekomen, te snel. Ik ben er niet klaar voor. De taxi komt om zeven uur en er is nog veel te doen. Ik pak mijn rugzak in en uit. Ik heb hier geen ervaring mee. Ik heb meer tijd nodig om te bedenken wat ik nodig heb. Ik weet niet wat ik aan het doen ben. Een gehaaste covid-test, rommel achtergelaten op het dressoir, een nog gehaaster ontbijt, en weg zijn we.

In de auto praten Sarah en ik niet veel. We zijn in gedachten verzonken. Uit de radio schalt het vaag bekende liedje ‘Titanium’ over een machinegeweer dat mensen genadeloos neermaait. Zelfs hier ontkomen we niet aan de lange schaduw van de Eerste Wereldoorlog... Ik staar uitdagend voor me uit wanneer de taxi terminal twee van Heathrow binnen snelt en ons met onze tassen en dromen in de koude ochtendlucht dumpt.

Er heerst verwarring alom tijdens het geworstel om door de beveiliging en paspoortcontrole heen te komen. Niemand luistert naar de omgeroepen mededelingen of het personeel. We gaan het vliegtuig missen, ons hele plan loopt gevaar... maar dan horen we door het omroepsysteem dat Swiss Air onze vertrektijd tachtig minuten heeft uitgesteld.

Opeens zitten we op rij 34 achterin de romp. Ik had gedacht dat we zo goed als alleen zouden zijn. Vergeet het maar. Vol vliegtuig. Waarom vliegen er op een maandagochtend zo veel mensen naar Zürich? Hebben ze niet gehoord dat er een pandemie is?

Op het moment dat we de startbaan af schieten, knijpt Sarah in mijn hand, draait zich naar me toe en glimlacht onderzoekend. Dit is het. Geen weg meer terug.

Wanneer kwam het plan om deze reis te ondernemen voor het eerst bij me op? Ik kan het me niet meer precies herinneren. Een decennium geleden deed ik onderzoek naar een boek over de Eerste Wereldoorlog en mijn coauteur wees me op een brief die geschreven was door een jonge officier, Douglas Gillespie, aan zijn voormalige schoolhoofd op Winchester College. Ik heb mijn hele leven op scholen gewerkt, dus dit trok mijn aandacht. Voormalige studenten schrijven niet vaak naar hun oude school, zeker niet naar het hoofd ervan. Wie was Gillespie? Ik vroeg het me af terwijl ik naar zijn portret staarde. Een gevoelig gezicht, trots misschien, dat naar ons terugkijkt boven het strakke uniform van een tweede luitenant, klaar voor het front. Ik moest meer over hem te weten komen.

Hij werd aan het front gestationeerd tussen de heuvelrug van Vimy in Noord-Frankrijk en de Belgische grens. Een gevaarlijk deel van de linie. Toevallig had zijn geliefde jongere en enige broer, Tom, gevochten bij La Bassée, slechts een kilometer of twee verderop. Kort nadat hij de loopgraven had bereikt, schreef Douglas een brief aan zijn ouders in Linlithgow, Schotland, met een ingenieus idee om na de oorlog een pad aan te leggen dat zou lopen vanaf het niemandsland bij Zwitserland tot aan het Kanaal. Ik raakte hier direct door gefascineerd en nog meer door zijn uitgebreidere visie op dit idee waarover hij aan zijn vroegere schoolhoofd schreef.

‘Wanneer er vrede komt, zou ik willen dat onze regering samen met de Franse regering tussen de linies één lange laan maakt, van de Vogezen tot aan de zee. De grond zit zo vol gaten en littekens, is uit elkaar gereten door granaten en ligt vol verwrongen prikkeldraad, dat het jaren zal duren voordat hij weer begaanbaar is, maar ik zou een mooie brede weg maken in het “niemandsland” tussen de linies, met paden voor pelgrims die te voet gaan en ik zou bomen planten voor schaduw, en fruitbomen, zodat de grond niet helemaal verloren gaat. Dan zou ik elke man [vrouw] en kind in West-Europa op pelgrimstocht willen sturen langs die Via Sacra, zodat ze kunnen nadenken en van de stille getuigen aan weerszijde leren wat oorlog betekent.’¹

De stille getuigen... Dit zijn de woorden die me vandaag deze missie hebben doen ondernemen. De woorden die de geschiedenis kunnen veranderen. Als alles goed gaat.

Douglas hield van de natuur, net als veel van zijn medesoldaten. ‘De Brit in dienst aan het westelijk front leefde in de natuur... [Die] gaf mannen een psychologische, spirituele en religieuze oppepper,’ schreef John Lewis-Stempel.² Douglas vond de vernietiging van de natuur net zo vreselijk als de vernietiging van mensen, vooral die van zijn broer Tom die sneuvelde in de eerste herfst van de oorlog, in oktober 1914 en die daarmee een van de stille getuigen werd. Hierdoor veranderde zijn oudere broer, die bloederige na bloederige maand doorploeterde aan het front. Douglas’ brieven naar huis bleven oppervlakkig gezien stoïcijns en vrolijk, maar de impact was overduidelijk, blijkens wat hij, op 24 september 1915 schreef: ‘Lieve papa, ik denk dat we ons binnenkort in het heetst van de strijd bevinden. Ik heb geen voorgevoelens, want... Tom zelf zal hier zijn om me te steunen en me moed en kracht te geven, en om ervoor te zorgen dat ik het hoofd koel houd en dat is essentieel om de aanval tot een succes te maken.’³

Twaalf uur later, in de beginuren van de catastrofale Slag bij Loos werd ook Douglas gedood. Zijn lichaam, vermalen en vergaan in de modder van Noord-Frankrijk, werd niet gevonden.

Zijn radeloze ouders zijn het verlies van hun twee zoons, op wie ze zoveel hoop hadden gevestigd, nooit te boven gekomen. Om hun leed te verzachten, publiceerden ze in 1916 een boek met de brieven die Tom en Douglas naar huis schreven: Letters from Flanders. Een vervolgdeel [zie fotokatern, blz. i] bevatte een bijlage met de bezielende brief van Douglas aan zijn Winchesterschoolhoofd, Montague Rendall. Douglas’ gedurfde voorstel voor een Via Sacra kreeg een beetje belangstelling, hoewel men het, in een steeds oorlogszuchtiger land, nogal idealistisch vond. Een recensie in The Spectator beschreef zijn idee voor een ‘grote weg van herinnering’ als een ‘briljante suggestie’, maar het idee ging in 1916 en 1917 al snel ten onder in de de stormvloeden van de Somme en Passendale, en toen de oorlog in 1918 was afgelopen, hadden de Britse noch de Franse regering tijd of zin om zijn droom te realiseren.

Zo bleef zijn geniale idee voor een pad langs het westelijk front honderd jaar liggen. Toen ik de brief in 2012 voor het eerst las en er, naarmate het eeuwfeest naderde, steeds meer belangstelling voor de Eerste Wereldoorlog ontstond, voelde dit voor mij als een belangrijke en vruchtbare ontwikkeling. Was de tijd nu rijp om het voorstel nieuw leven in te blazen, om het te verwezenlijken?

Ik moest uitzoeken waarom Douglas, als enige tussen de miljoenen strijders, deze droom van een Via Sacra had. Wat had hij precies in zijn hoofd? Ik was maandenlang met hem bezig op zoek naar antwoorden.

Ik was enorm blij toen ik ontdekte dat Douglas’ nicht, achterneven en achternichten nog leefden en dat ze net zo enthousiast over zijn droom waren als ik. We ontmoetten elkaar om te kijken of zijn pad misschien zelfs nu al kon worden aangelegd. Het project begon een sneeuwbaleffect te krijgen en sympathisanten sloten zich bij ons aan, in het bijzonder Rory Forsyth, die directeur werd van de Western Front Way, de liefdadigheidsinstelling die we oprichtten om het project te promoten. We wisten dat we een hels karwei voor ons hadden. Als het project inderdaad briljant was, waarom had niemand het dan in de honderd jaar na de wapenstilstand tot stand gebracht?

We kwamen tot de conclusie dat we langs delen van de voormalige frontlinies moesten lopen om te onderzoeken of een doorlopend pad over de hele lengte wel realistisch was. Het was een ontnuchterende ervaring. Veel minder dan 1 procent van de loopgraven is er nog over, de rest is omgeploegd en weer als landbouwgrond in gebruik. Het kostte ons moeite om een route te vinden waar we konden lopen. In de buurt van het oude front bestonden nog wel verspreide paden, maar ze waren niet met elkaar verbonden. Het zou behoorlijk hard werken worden om Gillespies droom te verwezenlijken. We waren nu dus in de zomer van 2016 aanbeland in Frankrijk, het was de zomer van het Brexit-referendum, de zomer dat een partner van het continent de aftocht blies. De laatste zomer van mijn vrouw Joanna.

Sedert de zomer van 2011, toen bij Joanna kanker werd geconstateerd, vond ik het leven niet makkelijk meer, maar haar dood in december 2016 schokte me veel meer dan ik voor mogelijk had gehouden. We hadden elkaar midden jaren zeventig in Oxford ontmoet, kregen drie kinderen en groeiden steeds meer naar elkaar toe. Ze was donker en mooi, buitengewoon slim en wijs. Ik wist niet meer waar ik eindigde en waar zij begon. Haar dood scheurde me in tweeën. Werk werd mijn redding. Ik zwoegde harder dan ooit tevoren, maar met minder succes. Ik stond sinds 2015 aan het hoofd van een kleine universiteit, Buckingham, die mijn vader in 1976 had helpen oprichten, maar zonder Joanna was ik het spoor bijster. Met haar naast me wist ik altijd waar ik mee bezig was: ik kon alles aan. Maar nu, bijna van de ene op de andere dag, leek niets meer te gaan zoals ik het wilde. Oppervlakkig gezien, was alles oké – de cijfers, het profiel en nieuwe gebouwen – en we waren bezig met een concept voor een betrokken, vrijdenkende, menselijke universiteit waar voor studenten en hun geestelijke gezondheid zou worden gezorgd; een opwindende gemeenschap met festivals in overvloed; innovatief, ook met kunstmatige intelligentie etc. Maar mijn liefde voor het vak en mijn vermogen om collega’s te inspireren, was verdampt; ik was niet meer in staat het bestuur één stap voor te blijven. Al heel snel vroeg een hoge pief hoe het ging. Best moeilijk, antwoordde ik. Waarom? Nou, mijn vrouw ligt op sterven. Je kunt je er maar beter overheen zetten, was het antwoord. Prima, dacht ik. Zo gaat dat hier nu eenmaal. In het verleden had ik altijd mensen nodig die in me geloofden, die met me meedroomden. Nu stond ik er alleen voor.

Ik werd ziek van het werk en eind 2019 kreeg ik gordelroos, en vrijwel zeker een longontsteking. Toen ik op een ijskoude nacht met onze studentenvereniging op Trafalgar Square was tijdens een slaapfeest voor het goede doel en niet meer kon stoppen met hoesten, besefte ik dat er dingen moesten veranderen. Ik was in deze baan mijn magie kwijt, kon niet de transformerende leider zijn die ik wilde zijn en raakte gefrustreerd en boos. In de zomer van 2020, op het hoogtepunt van covid, gaf ik er na vijf jaar de brui aan. Ik kan geen dingen halfslachtig doen. Ik voelde me een mislukkeling.

Dus had ik in 2021 geen baan meer. Het geeft een enorme schok als je plotseling na vele jaren intense activiteit stopt met werken. In het stimulerende gezelschap van studenten leefde ik altijd op: onze huizen in Brighton, Wellington en Buckingham zaten altijd vol met jonge mensen die bij ons aten, die bij het haardvuur luisterden naar briljante sprekers, of die gewoon aan het bunkeren waren. Allemaal weg. Bovendien had ik geen vaste woonplek meer, want vijfentwintig jaar lang was die verbonden geweest met achtereenvolgende banen als school- en vervolgens als universiteitsdecaan. In de lege, galmende kamers van de vrije tijd die ik nu had, werd ik opnieuw overvallen door het besef dat ik Joanna was kwijtgeraakt. Geen baan, geen huis, geen vrouw. Geen idee wat ik met de rest van mijn leven moest doen. Ik kon dus maar beter snel iets gaan bedenken.

Ik zou gaan wandelen. Ik zou helemaal van Zwitserland naar het Kanaal wandelen, precies zoals de jonge Douglas Gillespie het voor ogen had gehad. En ik zou het overal rondbazuinen en bij iedereen die ik kende lobbyen om ervoor te zorgen dat zijn idee voor het pad werkelijkheid werd.

Ik heb altijd graag gewandeld – als student of met de kinderen en met goede vrienden. Als hoofd van Brighton College leidde ik wandelingen met de ouders van Eastbourne naar Winchester langs de Pilgrims’ Way; op Wellington College langs de Theems van Oxford naar Tower Bridge. Bij het wisselen van baan heb ik overwogen om een lange wandeltocht te maken, misschien van John o’Groats naar Land’s End. Maar Gillespies droom leek meer doelgericht. En persoonlijk. Ik besefte dat het een lange afstand was en ik was achtenzestig, maar door de route op te breken en met rustdagen tussendoor en wat steun, dacht ik dat ik het wel aankon. Dwaas misschien, want ik had nog nooit langer dan twee dagen gelopen. Hier zou ik verscheidene weken voor nodig hebben, 1000 kilometer afleggen en meer dan een miljoen stappen zetten op de grond waar bijna 10 miljoen soldaten en burgers hun bloed hadden vergoten.

Aan welke kant moest ik beginnen? Eerst dacht ik van west naar oost. Maar teruglopen van de Vogezen naar de zee in plaats van andersom leek al snel aantrekkelijker, omdat ik dan het gevoel zou hebben naar huis te lopen en ook naar de gebieden waar de Britten tijdens de oorlogsvoering het meest bij betrokken waren. Ik zou eerst in mei vertrekken en vervolgens op 9 juni, maar de covid-beperkingen bleven mijn plannen in de war sturen. Het vertrek werd steeds verder uitgesteld. Na berichten dat het virus in Noord-Frankrijk welig tierde, zag het er voor die wandeling erg somber uit. Hotels en restaurants sloten hun deuren. Gedurende drie ellendige weken in juli leek het erop dat mijn plannen in duigen zouden vallen, althans voor 2021.

Toen werden begin augustus de reisbeperkingen plotseling opgeheven. Was ik nu te laat? September naderde; de deur ging dicht. Het was krankzinnig om te gaan – de wandeling zou moeten worden gecomprimeerd en rustdagen waren nu uitgesloten vanwege de tijd die ze zouden kosten, en een marge voor vergissingen of ongelukken was er ook niet meer bij. De vertragingen betekenden dat ik de plannen voor een vast ondersteuningsteam zou moeten laten varen. Ik zou het in mijn eigen tempo en op eigen kracht moeten doen, mijn eigen route en rustplaatsen moeten vinden in een land waar alles zo goed als gesloten was vanwege covid. Ik kende de risico’s maar ik wist dat ik moest gaan, want dit moest méér zijn dan een wandeling. Het moest een pelgrimstocht worden. Het helpen verwezenlijken van Gillespies droom van een permanent 1000-kilometer pad was absoluut een sterke motivatie; maar het was niet genoeg. Gillespie wilde dat het meer dan een aangename wandeling door de natuur zou zijn. Hij had er in die brief aan zijn schoolhoofd een bloedserieuze bedoeling mee. Hij wilde dat het een pad van vrede en een wandeling van herdenking zou zijn. Het moest een ontmoeting worden, een ervaring die het leven van iedereen die het pad bewandelde, zou kunnen veranderen, een uitdaging om meer innerlijke vrede te vinden, vrede met de medemens en met de natuur.

Ik had deze pelgrimstocht vanwege mijn leven zoals het op dat moment was, net zo hard nodig. Maar zou ik er zelf in slagen om die broodnodige innerlijke transitie te ondergaan? Ondanks een krampachtige beoefening van meditatie en yoga en mijn pleidooien voor de geluksleer, was blijvende vrede tot nu toe aan mij voorbijgegaan. Zolang ik bezig was, kon ik mezelf redden. De drukte weerhield me van introspectie, van de confrontatie met mijn demonen. Angst was mijn constante metgezel. Angst voor zowat alles. Angst om te falen. Angst dat niemand me zou willen. Zoals nu het geval leek te zijn. Ik wist dat ik niet anders was dan de miljoenen anderen die verlangen naar vrede in hun leven. Zoals velen in de wereld van vandaag, was mijn leven door de Eerste Wereldoorlog diepgaand gevormd. De oorlog werd uitgevochten in Europa, Azië en Afrika, met ongeveer 65 miljoen gemobiliseerden, waarvan er bijna 10 miljoen sneuvelden.⁴ De littekens ervan zijn nog steeds diep geworteld in het collectieve onderbewustzijn en er is nog steeds een grote fascinatie voor dit conflict.

Als leraar was het me opgevallen hoezeer mijn leerlingen door de Eerste Wereldoorlog geboeid waren – veel meer dan door de Tweede. Maar ik had nooit begrepen welke greep de oorlog op mij had. Zou het te maken hebben met de ervaringen van mijn vier grootouders? Als onderdeel van mijn pelgrimstocht moest ik over hen ook meer te weten komen en de duistere mythes onderzoeken die in alle families worden doorgegeven.

De confrontatie met delen van mezelf die ik lang had onderdrukt, was wat me op reis naar Zwitserland het meest beangstigde. De fysieke uitdaging van de wandeling zou zeker zwaar zijn, maar niets in vergelijking met de psychologische uitdaging. Kon ik mijn eigen spoken loslaten, me verzoenen met teleurstellingen, vrede sluiten met degenen die me beschadigd hadden? Kon ik Joanna achter me laten en nieuwe liefde, blijvende vrede en innerlijk geluk vinden? Kon ik schakelen naar een minder manische versnelling? Als ik, zoals gepland, een boek zou schrijven over Boris Johnson en daarbij hetzelfde schrijfritme zou aanhouden als van boeken over afgetreden prime ministers, zou dat me bij het zoeken daarnaar nauwelijks helpen. Zou ik vrede kunnen vinden op plekken waar numineuze geesten zweefden, vlak boven de grond waar miljoenen stierven, tien stille getuigen voor elke stap die ik tijdens de wandeling zou zetten? Zelfs als de Western Front Way zou ontstaan terwijl mijn eigen leven meer in duigen lag dan ooit tevoren, dan zou ik voor degenen die hem gingen lopen, de weg kunnen banen naar meer vrede, zoals Gillespie voor ogen had.

Wat een rare tijd ook om te gaan wandelen, nu er zoveel mensen zijn die rouwen om geliefden die zijn gestorven tijdens de pandemie, nu Groot-Brittannië worstelt met zijn eigen gevoel van identiteit, nu de Russische dreigementen jegens Oekraïne aan het toenemen zijn en Europa op de rand van oorlog balanceert. Meer dan honderd jaar geleden waren mijn grootouders uit de buurt van Kiev naar het westen gevlucht, op zoek naar vrede. Nu slaan hun nakomelingen dezelfde weg in.

Vandaag zou ik dus beginnen met de wandeling over Gillespies pad van de vrede. Ik zou er lopen en kijken, een eeuw later, of ik mee kon helpen om het pad uit te bouwen; te helpen van de Via Sacra een Via Pax te maken.

Op dit moment leiden alle wegen naar Kilometer Zero.

2

KILOMETER ZERO

‘Kun je me even helpen herinneren waarom ik dit doe?’

‘Omdat je zei dat je het moest doen,’ antwoordt Sarah, en verdiept zich weer in haar tijdschrift. Ik kijk uit het raam terwijl de zon opkomt boven een wolkendek. Een uur later staan we op de luchthaven van Zürich in de rij voor de paspoortcontrole. Er zouden twee aparte rijen moeten zijn: één voor degenen die remain hebben gestemd en één voor de Brexiteers,’ zeg ik geprikkeld. ‘Het zou geen verschil hebben gemaakt,’ antwoordt ze. ‘Waarom niet?’ ‘Omdat Zwitserland nooit deel heeft uitgemaakt van de EU.’

Voor onze huurauto staan we als laatsten in een lange rij. De kiosken van de verhuurbedrijven aan weerszijden zijn leeg. Eenmaal op de parkeerplaats vinden we onze auto: het is de enige die er nog staat. Nadat we zijn vertrokken, passeren we na lange tijd de luchthaven van Bazel, onze beoogde bestemming als er geen vertragingen waren geweest. Halverwege de middag komen we aan waar we moeten zijn.

Na al het lawaai van de reis – de vele mensen, de vlucht, de twee uur durende autorit – hebben we Kilometer Zero bereikt. Ik ben uitgelaten en hoewel ik uitgeput ben, wil ik dolgraag rondkijken, maar het is al laat, vier uur in de middag, en ik had gepland die dag vier of vijf uur te lopen. Afgezien van een gehaaste foto die Sarah van mij maakt met mijn voet zelfbewust op een geschutemplacement bij een loopgraaf, is er dus weinig tijd om op onderzoek uit te gaan.

Bij Kilometer Zero hielden de loopgraven van het westelijk front, die hun kronkelende tocht aan de Belgische kust begonnen, abrupt op. Maar in dit verhaal vormen ze het begin: het begin van mijn wandeling en het begin van de gevechten in de Eerste Wereldoorlog; de plek waar de eerste getuigen het zwijgen werd opgelegd. Het begin van het front.

Vlak bij Kilometer Zero is de plek waar de Zwitserse, Franse en Duitse grenzen samenkwamen. Het drielandenpunt of de ‘kilometerpaal van drie staten’, zoals hij in 1914 werd genoemd, is een herinnering aan de exacte plek met de drie stenen, op de foto [zie fotokatern, blz. ii] zijn er twee zichtbaar. De derde, de oudste, bevindt zich schuin rechtsonder. Hoewel de Frans-Duitse grens nu 40 kilometer oostelijker aan de Rijn ligt, staan de stenen hier tegenwoordig nog steeds in alle onschuld.

Een Zwitserse beek stroomt van hier naar het noorden en wordt later de rivier de Largue. Hoewel nauwelijks 10 meter breed, diende deze stroom in deze meest zuidelijke sector van het front als niemandsland. De Fransen verschansten zich op de westelijke oever, de Duitsers tegenover hen op de oostelijke. De taak van het Zwitserse leger was te voorkomen dat men stiekem probeerde de ander via hun soevereine grond in het zuiden vanachter aan te vallen. Er werd een garnizoen aan de grens gestationeerd om ervoor te zorgen dat de Fransen en Duitsers, die al sinds tijden bedreven waren in het uitmoorden van elkaar, zich aan de regels hielden.¹ De strijders begrepen dat ze niet op of over de Zwitserse loopgraven heen mochten schieten. De Zwitserse soldaten eisten niettemin dekking tegen verdwaalde kogels en granaatscherven die af en toe hun kant op kwamen. Ze bleven tot het einde toe trots neutraal, stonden resoluut boven de gevechten en slachtpartijen die hun buurlanden ondernamen en moesten doorstaan. Vergissingen waren er zelden en als ze zich wel voordeden, veroorzaakten ze grote consternatie. Op paaszondag 1917 was er zo’n moment van diplomatieke gêne toen een Zwitserse militaire band begon te spelen, tot groot genoegen van de Duitse troepen die in de open lucht uitbundig begonnen te zingen en te dansen. Aangezien het Zwitserse grondgebied uitsteeksels had in Frans en Duits gebied, dachten de Duitse soldaten ‒ hoewel ze zich binnen het bereik van de Fransen bevonden ‒ dat ze veilig waren, aangezien elke kogel over Zwitsers land zou moeten reizen. Plotseling klonk er een schot. Een Portugese soldaat die met de Fransen meevocht, was niet op de hoogte van de etiquette. Zijn kogel trof een nietsvermoedende Duitser recht in zijn maag. Het werd algemeen beschouwd als een smakeloze vertoning. De onschuldige soldaat, wiens enige zonde was in vervoering te zijn geraakt, stierf later en ligt begraven op de meest zuidelijke Duitse begraafplaats van het front, even ten noorden van Altkirch, bij Illfurth. Duitse soldaten dienden maar al te graag in deze vredige sector. Helemaal aan het einde van hun frontlinie maakten ze een houten kist die als wachtpost diende. Op het uithangbord stond: ‘Laatste halte van de metro van Oostende naar Zwitserland’, (in het Duits: Endstation der Untergrundbahn Ostende-Schweiz). Allemaal erg grappig, maar niet helemaal correct. Zoals we zullen zien, eindigde het westelijk front niet in Oostende, maar 15 kilometer naar het zuidwesten, bij de kustplaats Nieuwpoort.²

Als je tijdens de oorlog de andere kant op was gereisd, in westelijke richting naar het Kanaal, zou je een labyrint van kilometers aaneengesloten loopgraven zijn tegengekomen, waar van eind 1914 tot maart 1918 nauwelijks beweging in zat. In eerdere oorlogen gebeurde er niets vergelijkbaars, ook niet in de Tweede Wereldoorlog of erna.

De middag loopt ten einde en ik sta te popelen om aan de wandeling te beginnen. Maar voordat ik dat doe, wil ik, voor degenen die minder bekend zijn met het verhaal, schetsen waarom het westelijk front zich zo lang onbeweeglijk in de loopgraven bevond, ondanks de hoop bij alle grote Europese legers dat snelle troepenverplaatsingen de oorlog zouden kenmerken. Hierin ligt de sleutel om het hele verhaal te kunnen begrijpen.

Veldmaarschalk Alfred von Schlieffen was de dramaturg die verantwoordelijk was voor het schrijven van het scenario voor het westelijk front. Het Schlieffen-plan van 1905/6 voorzag erin dat in geval van een gelijktijdige oorlog tegen Frankrijk en Rusland, het Duitse leger snel Frankrijk zou binnenvallen via de Lage Landen, in plaats van via hun gemeenschappelijke grens verder naar het oosten. Als Frankrijk snel werd uitgeschakeld, zou Duitsland zijn aandacht richten op het bestrijden van Rusland aan het oostfront.

In de eerste dagen van de oorlog leek zijn plan een succesvol idee. Hoewel België fel weerstand bood, werden zijn fortificaties, waaronder die bij Luik en Antwerpen, vernietigd door zware Duitse artillerie. De Fransen probeerden de Duitsers tegen te houden in de Slag der grenzen maar ze werden met verschrikkelijke verliezen teruggeslagen, en de British Expeditionary Force (bef), die gesteund werd door de Fransen, moest zich na bloedige gevechten in de Slag bij Mons en Le Cateau terugtrekken. Begin september 1914 waren de Duitse troepen zo dicht bij Parijs dat hun patrouilles de Eiffeltoren konden zien.³ Frankrijk balanceerde op de rand van de afgrond.

Terwijl Duitsland zich voorbereidde op het voor eens en altijd verslaan van het Franse leger bundelden de geallieerden hun krachten in de Eerste Slag bij de Marne, waardoor de Duitse verwachting dat ze snel een genadeslag konden toedienen, in duigen viel. Toen de grootste legers van de geschiedenis bij de Marne voor het eerst met elkaar in botsing kwamen, vielen aan beide zijden in slechts één week tijd een half miljoen slachtoffers.⁴

De Duitse troepen trokken zich terug en groeven de eerste loopgraven van de oorlog bij de rivier de Aisne. In de daaropvolgende ‘race naar de zee’ probeerden beide partijen elkaar in noordwestelijke richting tot aan het Kanaal de loef af te steken, terwijl de frontlinie zich naar de andere kant, in zuidoostelijke richting, naar de Alpen ging uitstrekken. Met de winter in aantocht groeven uitgeputte troepen loopgraven om hun posities te behouden, waarbij de Duitsers zich vaak op de hogere grond bevonden. Ook al hadden ze Frankrijk nog niet verslagen, het grootste deel van België en een groot deel van Noord-Frankrijk was in hun handen. Ze vonden het prima om zich in te graven en zich zo te verdedigen.

Laten we even stilstaan bij de loopgraven. Slagvelden uit het verleden, of het nu gaat om Agincourt, Ramillies of Waterloo – allemaal overigens dicht bij het westelijk front – lieten weinig tastbaar bewijs achter. De gevechten waren van korte duur, en als ze deel uitmaakten van een langduriger conflict, verplaatsten de gevechten zich naar nieuwe slagvelden. Toen oorlogen, vanaf de negentiende eeuw, gemechaniseerd werden middels snelvurende geweren, machinegeweren en langeafstandsgeschut, hadden de troepen betere bescherming nodig. De overlevingskansen aan beide zijden bleken vele malen groter wanneer soldaten in het directe zicht van de vijand beschutting konden vinden. In stedelijke gebieden boden gebouwen dekking, maar de Eerste Wereldoorlog was vooral een plattelandsaangelegenheid. Vandaar dat er loopgraven werden gegraven in akkers, bossen en in open terrein. Aanvankelijk werden ze beschouwd als een tijdelijk hulpmiddel. Maar toen de dagen weken werden en de weken maanden en de linie onwrikbaar statisch bleef, en geen van beide partijen in staat was om door te breken, werd het systeem permanent. De waarheid drong langzaam door dat het veel gemakkelijker was loopgraven te verdedigen dan ze aan te vallen, althans tot er met behulp van tanks, die vanaf 1916 kwamen, een bewegingsoorlog van werd gemaakt die de scenarioschrijvers voor ogen hadden gehad.

De eerste loopgraven van 1914 waren primitief. Douglas Gillespie schreef in augustus 1915: ‘In dit deel van het land marcheerde en vocht Tom tijdens zijn laatste dagen,’ en hij maakte de opmerking dat de loopgraven toen al zoveel beter geconstrueerd waren.⁵ Langs het front werd alles aangesleept wat van nut kon zijn: beton, hout, baksteen, golfplaten en staal, alles wat stevig was. Nieuwe loopgraven werden gegraven op open terrein, zodat veel soldaten tegelijk konden werken maar dan waren ze blootgesteld aan vijandelijk vuur. Soms werden ze bijgemaakt door sapping waarbij de loopgraven aan beide uiteinden een stuk werden verlengd, uit het zicht van de vijand, maar dan konden er minder soldaten tegelijk worden ingezet. De verwijderde grond werd in zandzakken geschept en bovenop de loopgraven gestapeld, aan de voorzijde tegenover de vijand, de borstweringen, en aan de achterkant, de zogenaamde parados, de rugweringen. Loopgraven konden meer dan 2 meter diep zijn, met aan de voorkant een banket, een verhoging achter de borstwering, waarop soldaten konden staan om over de rand te kijken. Deze dwarsbalken, oftewel traverses, waren in een zigzag aangelegd om de impact van voltreffers, of het risico van vijandelijk vuur over de hele lengte van de loopgraaf, te beperken. Tegenover de vijand lagen soms tot wel vijf of meer parallelle linies van loopgraven, met een niemandsland (door geen van beide partijen gecontroleerd) van 10 meter tot 0,8 kilometer breed, afhankelijk van het terrein dat beide zijden scheidde en waar rijen met rollen prikkeldraad waren neergelegd voor extra bescherming. Aan het einde van de loopgraven van de frontlinie liepen korte stukken loopgraaf, die licht omhooggingen en vanwaaruit beschietingen en aanvallen konden worden uitgevoerd. Achter de frontlinies lagen ondersteuningsloopgraven, daarachter reserveloopgraven. Ze waren met elkaar verbonden door communicatieloopgraven. Schuilholen die bescherming boden tegen granaatscherven bevonden zich meestal in de ondersteuningsloopgraven; de Duitsers groeven ze dieper, de Franse en Britse schuilholen moesten juist ondieper zijn omdat ze zich op lager gelegen grond bevonden, waardoor ze gevoeliger waren voor overstromingen en zelden dieper konden liggen dan 5 meter.

Aan de ene kant van Kilometer Zero lagen deze loopgraven en 1000 kilometer oorlog. Aan de andere kant lag 1000 kilometer relatieve vrede, tot waar het Oostfront zijn eigen mengsel van verwrongen vlees en staal bood. Omdat de Duitsers er niet in slaagden de weerstand van Frankrijk snel de kop in te drukken, moesten ze wel vechten op de twee fronten die Schlieffen juist had willen vermijden. De benaming ‘westelijk front’ werd dus bedacht door de Duitsers; voor de Britten lag het westelijk front ver in het oosten.

Maar welk westelijk front zou ik volgen? Er is niet één westelijk front. Ik besloot de komende vijf weken de route te volgen die gold vanaf eind 1914 tot aan de Duitse doorbraak tijdens hun grote offensief van maart 1918. Omdat bijna alle loopgraven allang verdwenen zijn, had ik alle hulp nodig van de collega’s in ons nieuwe Western Front Way-team. Negenendertig maanden lang hadden we de paden en wegen geïdentificeerd die het dichtst bij het front lagen en ik zou dan ook zo dicht mogelijk bij de loopgravenlijn blijven – althans tot ik België bereikte, waar het pad in de zomer van 2021 grotendeels was vastgelegd. Ik ben geen goede verkenner, laat staan over zo’n lange afstand en eerlijk gezegd wist ik niet of ik het allemaal wel zou kunnen. Het boeken van plekken waar ik onderweg kon overnachten, was uiterst moeilijk, want alleen grotere steden leken die nog te hebben. Wandelen tijdens een pandemie maakte mijn taak er niet eenvoudiger op. Ik hoopte maar dat ik op de taxi’s kon rekenen die me aan het eind van elke dag naar een nieuwe verblijfplaats moesten brengen – als ik er al een kon vinden.

Mijn aandacht voor de dagelijks veranderende beperkingen door covid werd gedeeld met mijn middelste kind, Susannah, wier bruiloft al lang geleden was gepland en waar zij zeer naar uitkeek. Eind augustus zou die plaatsvinden in ons huis in een dorp ten noorden van de Dordogne, het huis dat ik in 2015 voor haar moeder had gekocht tijdens wat bijna haar laatste bezoek aan ons geliefde Frankrijk zou blijken te zijn. Als die bruiloft zou plaatsvinden, zou ik mijn wandeling op de een of andere manier een paar dagen moeten onderbreken en naar het zuiden moeten reizen. Ik zag in dat de timing van de bruiloft belangrijk zou zijn voor het verloop van de wandelreis.

Het westelijk front is geen duidelijke lijn zoals de kustlijn van Devon en Cornwall. Ik benijdde schrijfster Raynor Winn die een vergelijkbare afstand langs dat kustpad liep, zoals in haar boek Het Zoutpad wordt verteld. Als zij en haar man Moth van hun pad afweken, zaten ze in de bremstruiken; de andere kant op, en ze vielen van de klif de zee in. Hun tocht was vol beproevingen en uitdagingen, maar ze kenden tenminste hun route. Mijn tocht zou ook niet zijn zoals de Camino de Santiago, het duizend jaar oude pelgrimspad door Noord-Spanje naar de kathedraal van Santiago de Compostella. Wij hopen dat de Western Front Way mettertijd wandelaars met dezelfde bedoeling en in dezelfde aantallen zal trekken, maar zolang de route niet is gemarkeerd, ontbreekt het gezelschap van medereizigers, een van de grote genoegens van de Camino.

Nee, mijn reis zou meer lijken op die van Patrick Leigh Fermor, de legendarische schrijver die van Hoek van Holland door Duitsland en Oostenrijk naar de Donau liep toen het nazisme in 1933 - 34 de overhand kreeg, zoals uitvoerig beschreven in zijn veelgeprezen boek A Time of Gifts [In het Nederlands vertaald als Een voettocht langs Rijn en Donau].

Hij moest zijn route gaandeweg uitpuzzelen, zoals ik dat ook zou doen. Hij moest vertrouwen op de vriendelijkheid van vreemden, net als ik. Hij liep alleen, net als ik. Het Europa waar ik doorheen zou lopen, was ontstaan uit het Europa waar hij doorheen was gelopen en tijdens mijn wandeling was in Oost-Europa het bloedvergifte tij losgelaten [uit ‘The Second Coming’ van W.B. Yeats, vert. Benno Barnard] en nam de dreiging daar toe.

Ik kon nooit vergeten dat het Gillespies droom was niet alleen een wandelroute langs het front te creëren, maar een pad van vrede. Ik zou lopen om te onderzoeken wat hij bedoelde met dat ongrijpbare woord ‘vrede’. Wat betekende het voor degenen die in de oorlog hadden gevochten en het hadden overleefd? Wat betekende het voor degenen die voor hun levensonderhoud afhankelijk waren van de miljoenen hectaren die door de oorlog waren verwoest?

Zoals we weten, eindigden de gevechten met de wapenstilstand van 11 november 1918 om elf uur in de ochtend, een wapenstilstand die de beëindiging van alle vijandelijkheden aan het westelijk front en de terugtrekking van de Duitse troepen ten oosten van de Rijn vereiste. Terwijl de Duitsers de meeste wapens, oorlogsschepen en vliegtuigen van hun leger moesten inleveren en geallieerde krijgsgevangenen moesten vrijlaten, bleef de blokkade van Duitsland van kracht. De wapenstilstand was om kwart voor zes ‘s ochtends in Compiègne getekend, maar de gevechten gingen door tot elf uur. Naar schatting sneuvelden in die laatste uren nog 2738 onfortuinlijke soldaten.⁶ Het werk aan een vredesverdrag, waarvoor de wapenstilstand drie keer moest worden verlengd, begon vrijwel onmiddellijk. Vertegenwoordigers van 32 landen kwamen in januari 1919 in Parijs bijeen, maar de onderhandelingen werden gedomineerd door slechts drie landen: Frankrijk, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. Het Verdrag van Versailles, dat betrekking had op Duitsland, werd ondertekend op 28 juni 1919, precies vijf jaar na de moord op aartshertog Franz Ferdinand in Sarajevo. Het laatste van de vijf vredesverdragen – Het Verdrag van Lausanne, dat ging over het Ottomaanse Rijk – werd pas in juli 1923 ondertekend.

Vijf vredesverdragen. Hadden ze vrede gebracht? Niet voor de miljoenen die leden aan wat we nu posttraumatische stressstoornis noemen. De geweren waren misschien stilgevallen, maar niet de geweren die nog steeds door de hoofden van die arme zielen raasden.

De dichter en componist Ivor Gurney, die de laatste vijftien jaar van zijn leven in psychiatrische ziekenhuizen doorbracht en in december 1937 overleed, is een van de bekendere ‘lange’ slachtoffers van de oorlog. Hoe zit het met die miljoenen onbekenden die nacht na nacht schreeuwend van angst wakker werden? Waar was ook de weldadige vrede voor de kinderen, de vrouwen en de ouders, zoals de ouders van Douglas en Tom, die voor altijd beroofd waren van degenen van wie zij het meest hielden en die zij nodig hadden?

In het uiterste westen van Europa was er geen vrede in Ierland. Niet voor de cornermen, teruggekeerde soldaten, beschadigd in lichaam en geest, zonder werk of hoop, die jaar na jaar stonden te bedelen op de straathoeken. Ook aan de oostelijke grenzen van Europa was er geen vrede voor de Joden, slachtoffers van het instortende Russische Rijk. Pogroms – rooftochten door de plaatselijke bevolking in de sjtetls, opgehitst door antisemitische geestelijken – waren vóór 1914 al eeuwenlang aan de orde van de dag en lieten een spoor van dood, verderf en verkrachtingen achter. Maar vanaf 1917 behoorden ook de hogere klassen tot de daders. Voor de bolsjewieken waren de Joden burgerlijke zwijnen; voor de Wit-Russen waren ze vuile revolutionairen, verwanten van de bolsjewiek Trotski. In 1918-21 zijn naar schatting 150.000 Joden vermoord.⁷ De verdorvenheid en wreedheid van de Russische Burgeroorlog in het algemeen en de ‘Rode Terreur’ die werd ontketend door het eerste staatshoofd van de Sovjet-Unie – Lenin – en die een veelvoud van dat aantal aan doden tot gevolg had, is zelden geëvenaard in de geschiedenis. Tot zover ‘de oorlog om oorlogen te beëindigen’, zoals de Eerste Wereldoorlog volgens de titel van een boek van H.G. Wells uit 1914 bekend werd.

De ‘vrede’, althans op nationaal niveau, hield in Europa na de wapenstilstand nog twintig jaar stand en daarna werd de wereld na september 1939 door krachten die ontketend waren door die eerste oorlog en de nasleep ervan in een nog grotere vuurzee gestort. De Slag bij Waterloo in 1815 was de laatste grote continentale oorlog geweest en de grootmachten van Europa leefden tot 1914 al bijna honderd jaar in vrede. Is vrede dan slechts de afwezigheid van oorlog? Of gaat het veel dieper dan dat?

De wandeling zou mij de kans bieden om langdurig na te denken over hoe mijn leven, net als dat van honderden miljoenen mensen vandaag de dag, is beïnvloed door wat er tussen 1914 en 1918 is gebeurd.

Zolang ik me kan herinneren, ben ik gefascineerd geweest door de Eerste Wereldoorlog. Ik was het gelukkigst wanneer ik tochten rond de loopgraven kon leiden. Voordat ik dan met de deelnemers vertrok, moedigde ik hen aan om onderzoek te doen naar hun familie en de oorlog.

Door deze wandeling moest ik er zelf ook aan geloven. Ik kende de feiten, maar niet de emoties of hoezeer de ervaringen mijn ouders, en dus mij, hadden gevormd. Mijn grootvader Wilfred Willett, afgestudeerd aan Cambridge en bezig met een artsenopleiding in London Hospital, nam toen de oorlog werd verklaard direct dienst bij de London Rifle Brigade. In oktober nam hij deel aan de gevechten ten zuiden van de Belgische stad Ieper bij wat ‘de Ieperboog’ of saillant werd genoemd – een soort vooruitgeschoven post in vijandelijk gebied. Op 13 december 1914 raakte een van zijn mannen gewond in niemandsland. Hij glipte over de rand van de loopgraaf en verzorgde de gewonde man met de medische basiskennis die hij had. Terwijl hij bezig was, schoot een sluipschutter een kogel in de zijkant van zijn hoofd. Als zijn vrouw Eileen, op het moment dat iedereen de hoop op zijn herstel al had opgegeven, het ministerie van Oorlog niet had gesmeekt of ze over het Kanaal naar Frankrijk mocht reizen om hem naar huis te brengen, zou hij zijn gestorven.

Eileens 21e verjaardag viel op de dag dat Engeland de oorlog in ging, 4 augustus. Mijn vrouw Joanna was op dezelfde dag jarig, een feit dat mijn moeder altijd veelbetekenend vond. Het verhaal van Eileens reis naar Frankrijk en Wilfreds gedeeltelijke herstel daarna is naverteld in Jonathan Smiths roman Wilfred and Eileen en in een televisieserie uitgezonden op bbc 1.⁸ In mijn hoofd was het dus een sepiagetint verhaal over romantische liefde en heldendom geworden. Ik moest veel dieper graven.

Voor Wilfred was er na 1918 geen vrede. Door de verwondingen was hij beroofd van zijn roeping om dokter te worden en hij zocht troost in schrijven en politiek. Zijn goede vriend, auteur Henry Williamson, baseerde zijn personage Phillip Maddison op hem in zijn serie A Chronicle of Ancient Sunlight. Maar toen in de jaren twintig de ontgoocheling over de vrede toesloeg en Williamson extreemrechts werd, werd Wilfred links. Hij werd communist en verkocht exemplaren van de partijkrant de Daily Worker op de spoorbrug bij het station van Tunbridge Wells. Zijn dochter, mijn moeder, stak elke publicatiedag wanneer ze van haar particuliere school op weg naar huis was de straat over om hem te ontwijken. Ook zij kende weinig vrede in haar ouderlijk huis; haar vader leed aan heftige stemmingswisselingen en was in oorlog met haar broer. Een keer rukte ze een Lee Enfield-geweer uit haar broers handen die het ding in de tuin op zijn vader richtte. Vanwege haar jeugd had ze allerlei angsten en gevoelens van onheil, die ik van haar heb geërfd. Ik leef er al mijn hele leven mee. Ook ik ben een kind van de oorlog.

Mijn vader werd ook door de oorlog gevormd. Toen de Sunday Times enkele jaren geleden een interview met ons samen wilde doen, kon hij het niet aan om over zijn eigen jeugd te praten. Hij vertelde me later wat de reden hiervan was: ‘Omdat de dood zo aanwezig was.’ De feiten kende ik. Zijn ouders, Joodse emigranten uit Pereiaslav bij Kiev, vluchtten voor de pogroms naar het veilige East End in Londen. Maar daar waren ze niet veilig voor de door de oorlog verspreide Spaanse griep, waaraan zij in juli 1918 binnen een week na elkaar stierven. Mijn vader, geadopteerd door een schoenmaker in het East End, wist pas op zijn twaalfde dat hij broers en zussen had. Ze zochten uit waar hij woonde en schreven met krijt op de straatstenen: ‘Abraham is onze broer.’ Door die schok zou hij zijn leven lang zijn blijven stotteren.

De Eerste Wereldoorlog heeft me mijn hele leven beziggehouden. Ik was nog maar net leraar toen ik de acteurs van het door mij geregisseerde toneelstuk Journey’s End van R.C. Sheriff in een minibus duwde en meenam naar de loopgraven. Meer recentelijk was ik uitvoerend producent van de film die van het toneelstuk werd gemaakt, geregisseerd door Saul Dibb. In de jaren daartussen waren er de ongeveer zestig reizen die ik naar de loopgraven leidde, met studenten, schoolpersoneel en, korter geleden, met ouders. Elke keer is het een nieuwe ervaring, nieuw als de hoop van de jonge mannen die de oorlog in marcheren. Wat brengt me steeds terug, elke keer weer? Het vertellen van de verhalen aan verschillende groepen en dan merken hoe ze allemaal, vroeg of laat, emotioneel betrokken raken, bevredigde duidelijk een behoefte. Door anderen te helpen diepe verbondenheid te voelen, kon ik voorkomen dat ik zelf een diepe reis naar binnen moest maken. We zijn allemaal kinderen van die oorlog.

De toneelstukken, de reizen, de ervaringen van mijn familie, wezen me uiteindelijk allemaal naar deze dag, de dag waarop ik mijn pelgrimstocht begin.

Op de foto sta ik op dag één bij Kilometer Zero. Ik zie er bezorgd uit. Gillespie had geen idee wat hem te wachten stond toen zíjn foto werd genomen. Honderd jaar later weet ik dat ook niet.

3

DE ELZAS

Sarah stapt weer in onze gehuurde auto en rijdt noordwaarts naar Colmar. Opeens ben ik alleen.

Ik haal diep adem, kijk nog een laatste keer achterom naar Zwitserland en draai me dan om om die eerste stap te zetten, de moeilijkste. Eenmaal in beweging ben ik opgewonden en blij. Na zoveel angstige maanden wachten, voel ik een golf van vreugde dat ik hier eindelijk ben, op het oostelijke punt van het westelijk front. Ik maal niet om de moeilijkheden die in het verschiet liggen. Ik ben gewoon blij dat ik leef en dat ik deze zomermiddag aan de wandeling naar het Kanaal begin.

Ik loop naar huis. Maar ik heb geen huis. Sinds ik wegging uit Ondaatje Hall in Buckingham, heb ik in een aantal huurflats gewoond, mijn wereldse bezittingen opgeslagen. Nou en?

De wandeloutfit waarop ik ga vertrouwen, voelt goed aan. Mijn IsoGriplaarzen (200 pond, afgeprijsd naar 150 pond) zijn gekocht bij Mountain Warehouse in Brighton, en mijn North Ridge-sweater met lange mouwen, cowboyhoed en waterdichte broek (in totaal 250 pond) bij The North Face in Bath. De potsierlijke namen van de winkels, de etiketten op de kleding en de kosten stellen me gerust dat ik het echte werk heb gekocht. Ik ben dan wel geen echte langeafstandswandelaar maar ik maak tenminste een redelijke indruk door er zo uit te zien. Dit eerste deel van de wandeling voert me door de Elzas, een deel van het westelijk front dat vaak niet op Britse oorlogskaarten staat. Er vochten hier geen Britse soldaten en ook geen andere soldaten uit het Gemenebest. Maar het gebied waar ik doorheen zal lopen, werd in 1914 wel zwaar bevochten, met drie veldslagen tussen Fransen en Duitsers.

In de eerste dagen van de oorlog vond Joseph Joffre, opperbevelhebber van de Franse strijdkrachten, dit gebied geschikt voor een coup de théâtre, door de Elzas terug te pakken van de Duitsers. Op 7 augustus rukte het Franse Eerste Leger dus oostwaarts op over de Duitse grens naar de stad Mulhouse (Mülhausen in het Duits), die de verraste Duitsers snel verlieten. Maar toen kwamen er versterkingen en de Fransen trokken zich terug in de richting van de Vogezen. Daar verzamelden ze zich en vielen ze op 14 augustus opnieuw aan, als onderdeel van een grote militaire opmars langs hun hele grens, geïnspireerd door Napoleontisch elan. Voor de tweede keer namen ze de stad in, maar ze trokken zich weer terug toen duidelijk werd dat het plan in duigen zou vallen vanwege de superieure Duitse slagkracht. Op 24 augustus accepteerde Joffre dat zijn listige plan was mislukt en nu de Duitse troepen waren doorgebroken in België gaf hij opdracht tot terugtrekking.¹

Nu was het de beurt aan de Duitsers om aan te vallen met hun Zesde en Zevende Leger, voornamelijk Beierse soldaten onder bevel van kroonprins Rupprecht. Ze boekten meer vooruitgang in het noordwesten, in Lotharingen en de Vogezen, dan in de Elzas, waar de Franse troepen standhielden, en medio september, 66.000 Duitse slachtoffers later, staakte hij de aanval. De volgende vier jaar, tot aan de wapenstilstand, was de Elzas een van de meest rustige gebieden van de oorlog.²

Wanneer ik begin te lopen, ben ik me slechts vaag bewust van deze geschiedenis, dus ik moet haar gaandeweg bijschaven. Mijn gedachten gaan echter uit naar andere zaken dan Rupprecht. Hoe kan ik alles wat ik zie onthouden? De details van Kilometer Zero zijn in mijn hoofd al warrig. Omdat ik besef hoe gemakkelijk ik gedachten en details van mijn reis ga vergeten, besluit ik ter plekke een dagboek in mijn telefoon te dicteren en regelmatig foto’s te maken terwijl ik voortstap. Het blijkt een gelukkig besluit.

‘Zo dus, tien minuten geleden heb ik de eerste stap gezet vanaf Kilometer Zero,’ was mijn openingszin. ‘De emotie en de spanning bouwden zich in aanloop naar die eerste dag steeds verder op, maar nu is het zover, het gebeurt in proza, niet in poëzie. Ik beklim een iets te steile heuvel op weg van Kilometer Zero naar Pfetterhouse, de eerste gemeente op de lange route.’

Toen ik later rustig aan mijn bureau zittend terugluisterde naar mijn wandeldagboek, was ik vergeten hoe ik de taak toen voor me zag. ‘Ik zal twee parallelle wandelingen maken,’ dicteerde ik, ‘de ene in het heden, door de door covid getroffen dorpen, met vliegen en zweet, terwijl ik probeer de route uit te puzzelen; tijdens die andere wandeling zie ik mezelf honderd jaar geleden lopen langs de oude frontlinie, maar dan zonder de vliegen en het zweet, de angst en het lawaai.’ Dit boek is geschreven in twee tijden: het heden voor de wandeling en wat ik tijdens die wandeling zie, en de verleden tijd als ik schrijf over de oorlog en de nasleep ervan.

Wat ik op die eerste dag niet begreep, was dat de wandeling zich in een andere dimensie zou afspelen, niet in kleur, niet in zwart-wit en ook niet in de fysieke tijd, maar in de diepte van het onderbewustzijn. De fysieke wandeling, en de bezienswaardigheden die ik zou tegenkomen, wierpen een licht op onderdrukte tegenstellingen tussen gedachten en emoties die nog lang na de wandeling zouden blijven bestaan. In die kolkende drempelruimte vind ik het moeilijk om dromen van realiteit te onderscheiden.

Terug naar het dagboek: ‘De eerste middag is het nog warm. Het is mijn plan om de eerste helft van de dag in noordwestelijke richting langs het front te lopen, wat betekent dat de zon vooral op mijn rug zal staan. Maar als ik vandaag naar het noorden loop en om vier uur ’s middags begin, staat de zon aan de linkerkant van mijn gezicht.’ Ten westen ligt het middelgebergte van de Vogezen, in het noorden de vlaktes van de Elzas en in het oosten het zuidelijke puntje van het Zwarte Woud. Daar ligt de machtige Rijn, de eerste van de zeven rivieren die mijn toetssteen zullen zijn tijdens de wandeling.

Op mijn route kan ik hem nooit zien, maar de eerste 100 kilometer is de Rijn een constante metgezel. Ik voel hem, ruik hem bijna, en hij is altijd pulserend en hardnekkig in mijn gedachten. De Rijn was inderdaad de altijd op de achtergrond aanwezige schaduw van het westelijk front. Viereneenhalf jaar lang kon men vanaf de Rijn nooit de gevechten zien, maar ze waren daar wel te horen. De Rijn weerspiegelt de lengte van het front: 1036 kilometer van de Oude Rijnbrug bij Konstanz in de Alpen tot hij bij Hoek van Holland uitmondt in de donkere vergetelheid van de Noordzee. Omdat het westelijk front door de Elzas naar het noorden loopt, bootst het front de Rijn na die vanuit Bazel naar het noorden stroomt; en vervolgens raast de Rijn, net als het front, noordwestwaarts, beide dringend op zoek naar de zee. Het gelukkigst tijdens de wandeling ben ik wanneer ik me aan de oever van een rivier bevind die altijd in beweging is, altijd opbeurend en aanmoedigend.

‘Ik ben nu dertig minuten onderweg. Op het landweggetje naar Pfetterhouse rijden regelmatig auto’s voorbij,’ dicteer ik. ‘Weelderige groene velden aan alle kanten, het weggetje loopt rechtdoor en hier en daar zijn tractoren aan het werk in het veld. De lucht is vol van de geur van mest en bloemen.’ Blauwe korenbloemen, roze en wit kaasjeskruid en wilde peterselie! Na alle planning en zorgen van het afgelopen jaar en daarvoor heerst hier plotseling diepe rust. Berichten van vrienden en weldoeners komen regelmatig binnen op mijn telefoon. The Times had het verhaal van de wandeling vandaag op pagina drie en er was een redactioneel commentaar bij, ter ondersteuning van onze Western Front Way. ‘Ik zie dat het een uitdaging wordt om de berichten bij te houden. En mogelijk is het gevaarlijk als ik ze ga beantwoorden tijdens het lopen, wat ik wel ga doen. Patrick Leigh Fermor had hier geen last van.’

Nadat ik Pfetterhouse in ben gelopen, blijft ik abrupt staan. Ik weet niet zeker wat ik verwachtte deze eerste plaats op mijn reis – een open café op zijn minst – maar ik tref een spookstad aan. Geen auto, geen mens, geen open winkel, een spoorwegstation dat jaren geleden is gesloten, een herinnering aan een ooit bloeiende gemeenschap. Hoewel het pas begin augustus is, wekken de met zorg onderhouden tuinen een herfstachtige indruk, de geur van brandende bladeren en hout hangt in de stille lucht. En ondanks de elegante vakwerkhuizen van de stad zijn de à-vendre-borden alomtegenwoordig. Plotseling verstoort het geblaf van honden de stilte, zonder enig spoor van de honden of van hun baasjes. Is dit een voorproefje van wat ik kan verwachten?

Ik heb geen tijd te verliezen, raadpleeg mijn kaart en besluit de weg naar Seppois-le-Haut te nemen. ‘Precies een uur onderweg, het is vijf uur, en de eerste euforie is aan het wegebben,’ dicteer ik. Zo ver naar het oosten is er geen pad en ik zie het somber in als ik dag in dag uit over drukke wegen moet lopen waar auto’s in beide richtingen voorbijrazen. De wittebroodsweken zijn al voorbij voordat ze begonnen waren. ‘Ik heb net mijn eerste aanvaring met een mug gehad met als resultaat dat ik industriële hoeveelheden insectenwerend middel op mezelf spuit. Al na een uur begint mijn rechterknie pijn te doen, zoals me in de loop der jaren regelmatig is overkomen.’

Ter voorbereiding ben ik naar Rupert Molloy geweest, een fysiotherapeut in Henley-on-Thames, die me vertelde dat het probleem niet mijn knie is, maar mijn enkel. ‘Nee, mijn knie doet pijn: het is mijn knie en ik weet dat het mijn knie is.’ ‘Heb je ooit je enkel verzwikt?’ antwoordde hij zachtjes op mijn stekelige antwoord. ‘Bij het hardlopen, herhaaldelijk,’ zei ik. ‘Nou dat is het,’ verkondigde hij, terwijl hij mijn enkel beetpakte en me precies liet zien waar de pijn was gelokaliseerd waardoor mijn knieschijf scheef stond. Zijn oplossing was een Duitse ‘steunlegging’ om mijn knie weer in de juiste positie te brengen. Ik had veel medelijden met mijn knie. Ik aanvaardde gedwee Ruperts advies dat mijn knie moest worden ‘heropgevoed’.

Ik ga verder via Seppois-le-Haut en le-Bas naar het dorp Largitzen. Ik maak me nu al zorgen over de tijd. Het is bijna zes uur en mijn doel voor vandaag is Altkirch. Maar in het huidige tempo zal ik daar pas om acht uur aankomen, te laat om te eten in Colmar, met de taxi ruim 75 minuten rijden van Altkirch. Ik ben niet goed in het toegeven van mislukkingen, zeker niet op dag één. Heen en weer geslingerd tussen het niet halen van mijn eerste dagdoelstelling en een gezellig etentje met Sarah in Colmar, besluit ik dat het laatste de voorkeur verdient. Dus bel ik een lokale taxi om me op te halen in Hirtzbach, 5 kilometer naar het noorden. Een beetje terneergeslagen ga ik verder. Voor deze vertraging heb ik niet eens het excuus dat ik zware bagage bij me heb; mijn rugzak bevat alleen water. Sarah heeft mijn zware uitrusting meegenomen die ik na haar vertrek zal moeten dragen. Het vooruitzicht is niet bemoedigend.

De Duitse plaatsnamen herinneren me eraan dat ik mijn wandeling nadrukkelijk niet in het centrum van Frankrijk begin. Want dit is de Elzas, dat samen met Lotharingen eeuwenlang door de Duitse staten betwist gebied is geweest. Meer dan duizend jaar, sinds de val van het Romeinse Rijk in de vijfde eeuw, maakte de Elzas deel uit van de Duitse wereld. Ik zie daar herhaaldelijk sporen van. De vakwerkarchitectuur met platte dakpannen heeft meer gemeen met Duitse gebouwen, de keuken is Germaans, met varkensvlees en zuurkool als favoriete gerechten. Zelfs de dranken – schnaps, pils en de kenmerkende Elzasser witte wijnen – staan dichter bij de cultuur van de oostoever van de Rijn dan die van Frankrijk.

Frankrijk annexeerde de Elzas in 1648 aan het eind van de bloedige Dertigjarige Oorlog, totdat Duitsland het gebied weer inpikte na het verpletteren van de troepen van Napoleon iii in de Frans-Pruisische Oorlog van 1870-71. De cultuur van het gebied was echt hybride: gedurende de 220 jaar van katholieke Franse overheersing vanaf 1648 was Duits spreken gebruikelijk, evenals het tolereren van protestantisme (niet verwonderlijk gezien de leidende rol die Straatsburg speelde in de Lutherse reformatie). Nu, dankzij migratie, is Frans de gemeenschappelijke taal.

Over de Duitse annexatie van het grootste deel van Elzas-Lotharingen in 1871, inclusief de grootste stad Straatsburg, bleef men in Frankrijk verbitterd en het veroorzaakte sterke gevoelens van revanchisme. Het standbeeld van de stad Straatsburg op de Place de la Concorde in Parijs was decennialang in zwarte stof en kransen gehuld. Het sudderende ressentiment werd nooit beter vastgelegd dan op het schilderij van Albert Bettannier [zie fotokatern, blz. iii], La Tache Noire (De zwarte vlek), waarop de leraar met een stok naar de kaart wijst om zijn schoolkinderen het gebied te laten zien dat hun geliefde land heeft verloren.

In 1914 maakte de Elzas deel uit van de Duitse provincie Elsaß-Lothringen. Duitsland hechtte zeer aan de provincie op de westelijke oever van de Rijn omdat het een strategische buffer was. De Eerste Wereldoorlog bewees hoe vooruitziend Duitsland was: het gebied verschafte een eerste springplank naar Frankrijk en hoewel Duitsland gedwongen werd delen van Lotharingen af te staan, zou de Elzas grotendeels onder Duitse controle blijven.

Ik ben mijn wandeling langs het westelijk front dus begonnen op Duits grondgebied, het enige stukje van Duitsland waar in de Eerste Wereldoorlog werd gevochten. Bijna 380.000 soldaten uit de Elzas en Lotharingen werden opgeroepen om voor Duitsland te vechten.³ Omdat het Duitse opperbevel hun inzet niet vertrouwde en ook bleek dat er een enorm aantal soldaten deserteerde, werd in maart 1915 besloten dat de soldaten uit Elzas-Lotharingen elders zouden worden ingezet, in het Duitse binnenland, aan het oostfront of bij de marine.

Ik herinnerde mezelf eraan dat Duitsland in 1914 nog maar iets meer dan veertig jaar als één natie verenigd was. De troepen die onder Rupprecht in de Elzas vochten, beschouwden zichzelf als Beiers én Duits. Ook de Franssprekende troepen die werden meegesleurd in de strijd zagen zichzelf niet als ‘Duits’. Het aantal deserties nam sterk toe en veel Franssprekende soldaten vluchtten naar Zwitserland, en ongeveer 17.500 ontsnapten over de grens met Frankrijk en meldden zich als vrijwilliger in het Franse leger.⁴

Oorlogsmonumenten in de Elzas weerspiegelen deze pijnlijke gespletenheid. Standbeelden van een soldaat in Duits uniform zouden na 1918 niet aanvaardbaar zijn geweest, dus op gedenktekens staat vaak een rouwende vrouw die een kind draagt en die gekleed is in klederdracht uit de Elzas als allegorie voor de Elzas die rouwt om haar verloren zonen. Elzas-Lotharingen kreeg het tijdens de oorlog zwaar te verduren, net als de gemeenschappen in Noord-Frankrijk die eind 1914 vast kwamen te zitten achter de Duitse linies. Duizenden mensen die gevechten ontvluchtten, weken uit naar Straatsburg op zoek naar voedsel. De vernietiging van boerderijen en eigendommen leidde tot tekorten en fabrieken werden verplaatst naar het Duitse binnenland. Om het groeiende verzet te breken, werd een draconisch ‘verduitsingsbeleid’ ingevoerd. Gouverneur Johann von Dallwitz verklaarde in 1914 dat een ‘ijzeren bezem’ door de anti-Duitse gevoelens zou worden gehaald. De Franse taal werd verboden, duizenden mensen werden gevangengezet voor het zingen van de Marseillaise, voor het dragen van een kokarde of het verstrekken van inlichtingen aan de vijand. Duizenden anderen die als pro-Frans werden beschouwd, werden opgesloten in ‘preventieve detentiekampen’.

Toen de oorlog voorbij was, laaide de Franse woede op en zo’n honderdduizend Duitsers die sinds 1871 in de Elzas waren gevestigd of van wie werd aangenomen dat ze hadden gecollaboreerd, werden zonder meer gedeporteerd. Maar binnen twintig jaar waren de Elzas en delen van Lotharingen weer in Duitse handen.⁵

Na de volgende heuvel, met de zon laag aan de hemel, loop ik Hirtzbach binnen. ‘De kerkklok heeft net zeven uur geslagen. Hirtzbach is zo’n charmant plaatsje met een beekje dat midden tussen de vakwerkhuizen door loopt als een Elzasser Lavenham.’ Mijn taxi wacht me op voor het restaurant Munzenberger, onderaan het dorp. Op dit moment van de reis kan ik nadenken over de eerste dag. ‘Ik weiger om me vanwege de te late start schuldig te voelen over het missen van mijn reisdoel. Het grootste probleem is dat er geen enkel voetpad is en ik voortdurend een greppel in moet om het verkeer te ontwijken.’ Die avond maak ik een lijst met mogelijke redenen om de wandeling niet te voltooien: ‘Nummer één: aangereden worden door een auto. Twee: een enkel verzwikken of een soortgelijke blessure. Drie: covid of een andere ziekte oplopen. Wat de obstakels ook zijn, ik weet dat ik deze wandeling moet afmaken. Ik moet hem afmaken.’

Hôtel Saint-Martin midden in het oude Colmar is aangenaam, maar eigenaardig. We hebben geen tijd om er rond te kijken want we moeten ons haasten voor het eten in het laatste restaurant dat nog open is, op de Place de la Cathédrale. We drinken Gewürztraminer, witte wijn van de populaire lokale druif: ‘Ik weet dat drank me door de komende avonden gaat helpen,’ dicteer ik later.

Ik vergis me wat de drank betreft. Ik val er op mijn zolderkamer met meer balken dan muren, meer bed dan vloer, onmiddellijk door in slaap, maar om drie uur ’s nachts ben ik klaarwakker en alert en het koude zweet breekt me uit vanwege de wandeling. Het artikel in The Times doemt groot op voor mijn ogen; gisteren was het leuk om te lezen, maar midden in de nacht heeft het de druk opgevoerd. Hoe kan ik met mezelf leven als ik het niet haal? Met het gevoel dat ik een fraudeur ben, val ik onrustig in slaap.

Ik word wakker en merk dat mijn plan om slechts één set kleren mee te nemen en die ’s nachts te wassen al de eerste nacht is mislukt. Mijn sokken en onderbroek zijn nog kletsnat. De droger in de hotelkamer komt gierend tot leven in een poging die onderbroek draagbaar te maken, maar mijn speciale wandelsokken blijven ongevoelig voor de sputterende luchtvlagen, dus draag ik ze de hele ochtend om mijn nek in de hoop dat de frisse lucht de klus zal klaren. Eén ding is in elk geval volgens plan verlopen: de revalidatie van mijn rechterknie: ik heb die dag geen pijn. Ik ben me bewust van de taxi die buiten wacht om me zuidwaarts te brengen en loop via de eetzaal, waar ik een paar broodjes met kaas beleg voor later, en getooid met wapperende sokken het Saint-Martin uit, de wachtende straat in.

De gemiste kilometers van gisteren inhalen, is die tweede ochtend het devies. Tot mijn schaamte moet ik toegeven dat ik bij het proberen zichtbare overblijfselen van de Eerste Wereldoorlog te vinden er niet aan denk om dicht bij de frontlinie blijven, want ik word in Hirtzbach afgezet op de plek waar ik de vorige avond ben gestopt met lopen (ik zal obsessief vasthouden aan deze routine). Mijn geplande route naar Altkirch zal meer wandelen over de weg en het ontwijken van het verkeer betekenen. Mijn kaart suggereert echter dat er pal naar het westen, langs de oude spoorlijn, een andere weg is die me ver bij auto’s vandaan zal houden. Die weg neem ik graag.

Zo mis ik net de Duitse begraafplaats in Illfurth. Verdorie. Het is de eerste keer dat ik me afvraag of ik een omweg moet maken. Deze plek is van bijzonder belang – hier ligt het lichaam van de eerste Duitser die werd gedood, nog voordat Frankrijk en Duitsland op 3 augustus officieel met elkaar in oorlog raakten. Maar als ik de omweg maak, zou ik na het debacle van gisteren de controle over mijn tijdsschema echt kunnen verliezen. Dus de wandeling, niet de geschiedenis, wint het. Deze keer in elk geval.

Op 2 augustus om ongeveer zes uur ’s ochtends, plusminus 15 kilometer ten westen van waar ik nu sta, stak een Duitse cavaleriepatrouille onder bevel van luitenant Albert Mayer de grens met Frankrijk over. Mayer galoppeerde naar een Franse schildwacht en viel hem brutaal aan met zijn zwaard, maar slaagde er alleen in zijn wapperende blauwe jasje te scheuren (in tegenstelling tot de kakikleurige uniformen van de Britten en het veldgrijs van de Duitsers, begonnen Franse soldaten de oorlog met flamboyante blauwe jassen en rode broeken). Een Franse patrouille, geleid door korporaal Jules-André Peugeot, werd gewaarschuwd over de inval. Hij en zijn collega’s renden op de Duitsers af en bevalen: ‘Halte-là.’ Mayer reageerde door zijn revolver te trekken en drie keer te schieten, waarbij hij Peugeot in de schouder raakte. Franse soldaten vuurden terug op Mayer, die van zijn paard tuimelde, morsdood. Het was één minuut voor tien in de morgen. Peugeot, die om zeven over halfelf aan zijn verwonding overleed, werd ook de eerste soldaat aan Franse zijde die in de oorlog sneuvelde. Mayers lichaam werd later, toen de gevechten eindelijk voorbij waren, opgegraven en herbegraven in Illfurth.⁶ Ik begin mijn wandeling dus echt aan het begin van de oorlog.

Na een paar kilometer over het spoor neem ik een landweggetje en loop door naar de landelijke Elzasser gemeente Carspach, waarna ik via een pad diep het bos in duik. ‘Dit is wat de Via Sacra kan en moet zijn.’ Kort nadat ik dit heb vastgelegd, verdwijnt mijn pad zo goed als in het niets. Ik besef dat ik zonder Google Maps in rondjes zal lopen, maar nu het pad smaller wordt, raak ik Google Maps kwijt. Er is geen mobiel bereik meer en een halfuur lang ben ik de weg totaal kwijt. Meer door geluk dan wijsheid vind ik mijn weg het bos uit naar een magnifiek, open boerenlandschap en zie ik de Vogezen dichtbij in het westen, het Zwarte Woud achter de Rijn in het oosten en voor me de vlakke brede vallei daartussen. Het is een heerlijke wandelochtend langs boerenpaadjes en weggetjes, door slaperige gehuchten, begeleid door admiraalvlinders en koolwitjes. Bij het verlaten van het dorp Eglingen eet ik mijn lunch zittend op een tuinmuur, een heerlijk feestmaal van bananen en cashewnoten als aanvulling op mijn geplette kaasbroodjes. ‘Het smaakt hemels,’ dicteer ik, ‘terwijl ik luister naar het gekukeleku van hanen in het dorp, het enige geluid.’ Wanneer ik verder wil lopen, zie ik een nest met twee witte ooievaars, de legendarische vogel van de Elzas, gevaarlijk balanceren boven op een schoorsteen. De vogels voeren een nog hachelijker liefdesdans uit aan de rand van het nest.