DE EERSTE TREIN NAAR BERLI JN

Gabriele Tergit

DE EERSTE TREIN
NAAR BERLIJN

ROMAN

Vertaald door
Jan Bert Kanon

Uitgeverij Van Maaskant Haun, 2023

Oorspronkelijke titel: Der erste Zug nach Berlin, Gabriele Tergit

© Schöffling & Co. Verlagsbuchhandlung GmbH,
Frankfurt am Main 2023

Vertaling: Jan Bert Kanon, 2023

Typografie, vormgeving en omslagontwerp:
enka Grafische Communicatie

Omslagafbeelding: Toni Frissell, Lisa Fonssagrives at Paddington
Station, 1951 (uitsnede)

Ebook realisatie: Epublicist, Amersfoort

isbn: 99789083310459
nur: 302

www.vanmaaskanthaun.nl

1.

Ik moet zeggen: het was puur toeval dat ik in Duitsland terechtkwam. Mijn oom Phipps zou met de Amerikaanse missie naar Duitsland gaan en ik was juist bij hen op bezoek toen tante Ketta zei: ‘Ik peins er niet over om mee naar Berlijn te gaan. Ik heb met de hele meute in Miami afgesproken en dan zou ik ook nog eens allemaal andere spullen voor een koud land moeten kopen.’

‘Oom Phipps,’ zei ik, ‘neem míj mee. Ik zou waanzinnig graag meegaan. Ik zou bijvoorbeeld fondsen voor een kantine kunnen werven, of kleren voor Polen, of pakketten voor Engelsen verzamelen die hun huis uit zijn gebombardeerd.’

‘Dat is echt niet nodig,’ zei oom Phipps, ‘ga gewoon mee. Jij kunt chaufferen, een typmachine slopen en foto’s maken. Daarvoor kan ik je prima gebruiken.’

‘Vergeet niet, oom, ik ben een zelfstandig mens.’

Begin mei nam ik afscheid van de hele meute en gingen we nog een keer naar de Twenty-one. Daarna ging ik in mijn lange avondjapon van Chanel naar het vliegveld, met een waaier van pauwenveren, de nieuwste mode uit Parijs. Ik was de eerste die hem had. Hij wordt aan een lange stok door een van de jongelui achter je meegedragen. De zoon van governor Perry droeg de mijne. Hij was de knapste jongen van ons allemaal. En iedereen was jaloers op me. Hij zei dat ik een dwaas was, om naar het wilde Europa te gaan terwijl ik ook gewoon in het mooie New York met zijn milde klimaat en zijn nog mildere zeden zou kunnen blijven. Dat een mens voor z’n lol naar Europa gaat, dat had hij echt nog nooit gehoord. Hij wil met me trouwen en dan gaan we heel veel geld uitgeven, want dat is wat de regering wil. Vanaf een bepaalde besteding wordt de belasting verlaagd. Als je voornaam bent, zeg je: ‘De bouw van ons huis zal waarschijnlijk vier jaar duren. We wonen nu in een vleugel.’ Je laat de wanden schilderen of met figuren bedekken. Gianetto en Rosenbaum, die nu zo en vogue zijn, hebben voor een stoel met houtsnijwerk ten minste een halfjaar nodig, je kunt je voorstellen hoelang ze dan over een interieur doen. Niemand die zichzelf ook maar een beetje serieus neemt, koopt dingen die aan een lopende band worden gemaakt. Het is echt niet te zeggen hoe duur het dan allemaal wordt. Gianetto en Rosenbaum maken hun rekeningen zó voor je op: ze noteren tweeduizend dollar aan loon en duizend dollar aan ontwerpkosten, is samen drieduizend dollar. Met zo’n rekening ga je naar de belastingdienst en over die tweeduizend dollar aan loon hoef je geen belasting te betalen. Sindsdien worden er nauwelijks nog grote briljanten gekocht, alleen nog kettingen met honderd splinters die fraaie vormen hebben. Vrouwen van senatoren bijvoorbeeld dragen enkel nog ‘Gehörn-sieraden’, dat zijn juwelen van de firma Gehörn waarin meer dan vijfhonderd arbeidsuren zijn gegaan. Ook schilderijen worden zo gekocht. De moderne schilders mogen bij ieder werk de arbeidsuren van twee studiejaren erbij optellen. Als gevolg daarvan is Rembrandt sterk in prijs gezakt en kopen we nu met z’n allen Henry Porter, die schitterend werk maakt en ook nog eens twintig jaar heeft gestudeerd. De schilderijen kosten je praktisch niks.

En wat mijn huwelijk met Clark Perry betreft; we zijn allebei per slot van rekening nog maar negentien.

Toen ik het vliegtuig in stapte, brulden ze allemaal door de megafoon, en ze zongen en droegen papieren hoedjes; kortom, het was hemels. Toen het vliegtuig zich in beweging zette en ik het goede, oude vredige continent achter me liet om naar het wilde, onbeschaafde Europa te reizen, toen was het me toch wel even iets anders te moede, en ik ging naar de bar om een cocktail te drinken. Naast me zat een jonge Engelsman met een merkwaardig uitgestreken gezicht: heel lang, heel zwart, met een pijp en in de ijzige kou van deze late maart zonder jas aan boord. Een sjaal en handschoenen, verder niets. Het was de 53e Lord Dolgelly, die gisteren nog gewoon Mr Randall was geweest, maar gelukkig was zijn oudere broer, die de titel Lord droeg, bij een van de pogingen om met raketten op expeditie naar Minerva te gaan – de pasgeleden ontdekte planeet – verongelukt. Hij praatte niet, hij rookte maar en leek ze verder ook niet allemaal op een rijtje te hebben. Hij was in het gezelschap van een dikke Amerikaan, Mr Merton, the rather vulgar brand of the middle west, log cabin and self made and all that. Nadat hij me voor een paar cocktails had uitgenodigd, zei hij: ‘Miss Phipps, ik geef u dit nummer van onze Fleetstreet office. Bel gerust als u een story hebt, zeven-, negenhonderd woorden maximaal.’ En zo werd ik journalist. We kwamen tegen de avond aan in Londen en overnachtten er niet erg gelukkig. Het hotel werd niet verwarmd. Na 1 maart stoken ze niet meer. De portier was vreselijk onhebbelijk toen ik tegen hem zei: ‘Ik neem dollars voor u mee en dan wil ik op z’n minst wel een warme badkamer hebben.’

De ontbijtzaal had aan twee kanten muren van ruwe baksteen. Als ik eraan terugdenk hoe tante Ketta had gehuild omdat Monsieur Lepêtre, die ze speciaal uit Parijs had laten komen, de muren een tikje te blauw had laten verven en oom Phipps hem een proces had aangedaan vanwege het honorarium en dat wij hier nu voor kale muren moeten zitten! Oom Phipps was ook zeer disgusted. Merton zei dat het hotel zwaar was gebombardeerd, hoewel het een van de chicste hotels van Londen was – in Londen zouden trouwens ook steenrijke mensen zijn gebombardeerd, maar dit terzijde – en nadat ze het hotel weer hadden opgekalefaterd, werd er schimmel in het hout ontdekt, en dus had men de kale muur zichtbaar gemaakt, and here we are. Leuk als dat typisch is voor Europa. En dan heb je nog altijd mensen in Amerika die idolaat zijn van de Europese cultuur. Merton zei dat het typisch was voor waar we op voorbereid moeten zijn; zijn eigen huis en gezin waren met bommen bestookt en het hele hotel met zijn argeloze vreemdelingen vond hij maar idioot.

We maakten een wandeling naar Piccadilly Circus. Dat bestaat voornamelijk uit laagbouw en reclame. De belangrijkste reclame was een John Bull met een groot glas bier waar het schuim uit liep. Daarboven stond in neonletters: British beer is the best. Ernaast zag je een champagneglas waar een streep doorheen was gezet, en eronder stond: Drink whisky instead. Naast me stond een verkoper van viooltjes, die riep: ‘English violets, English violets,’ iemand anders riep: ‘Guaranteed English teddy-bear. If you press him, he growls in English.’ Two gigantic illuminated heads took up the whole of one wall of a house: ‘The Conservatives have the only true British policy.’ Onder de andere stond: ‘The only true British are the Socialists.’

We liepen er een restaurant binnen waar alleen ‘Cold Mutton, 2 Veg. and Steamed Pudding’ op de kaart stond.

Merton zei tegen de waiter: ‘Verder niks?’

‘No,’ zei de waiter, ‘we are specialising in English food, we have cabbage and steamed pudding, the whole year round.’

‘Thank you,’ zei Merton, en we liepen het restaurant weer uit, wat in Engeland erg ongepast is. ‘We kunnen naar Soho,’ zei Merton, die Engeland goed kende, want hij was immers een van de bezigste en beroemdste Amerikaanse journalisten. ‘Daar heb je de oude wijk met mensen uit het Middellandse Zeegebied en ze koken voortreffelijk.’ We kwamen bij een straat waarover een enorm wit doek was gespannen, en daar stond op: ‘We are British.’ We gingen van restaurant naar restaurant, en overal stond op de menukaarten die buiten hingen: Mutton and 2 Veg. Je had alleen prijzen tussen 1/6 en 7/6. Ten slotte gingen we naar een van de duurdere restaurants, en Merton vroeg de eigenaar wat dat nou betekende, dat je overal alleen maar Mutton and 2 Veg. kon krijgen. Hij zei dat het voorschrift was: ‘We mogen allemaal alleen nog Mutton and 2 . Veg. bereiden. De bond van Engelse restauranthouders heeft bepaald dat:

1)buitenlandse koks niet in Engeland mogen werken, voorlopig voor een periode van tien jaar,

2)Engelsen niet in het buitenland of bij een buitenlander in Engeland mogen leren koken,

3)Engelsen uitsluitend Engels eten mogen bereiden,

4)iedereen die dit gebod overtreedt uit de restaurantbranche wordt gezet en tot buitenlander wordt verklaard.

Trouwens,’ zei de uitbater in Soho, ‘je krijgt geen gevangenisstraf, maar de Engelse nationaliteit wordt wel van je afgepakt. Altijd. Niet alleen wie buitenlands kookt, ook wie buitenlands bouwt, zingt, schrijft, tekent, schildert, lesgeeft, timmert, meubels maakt, ramen inzet, chauffeert en behangt, kan uit de bond worden gezet en dat kan je uiteindelijk ook je Engelse burgerrechten kosten. De bond van plumbers, om een voorbeeld te noemen, heeft dezelfde bepalingen aangenomen als de restauranthouders: “Wie buizen niet naar buiten legt of op geen enkele wijze iets tegen het barsten van buizen onderneemt, in woord en daad, wordt uit de bond van plumbers gezet, als ware hij een schadelijk individu. Bij ernstige overtredingen wordt hij tot buitenlander verklaard. Zij die tot buitenlanders zijn verklaard, kunnen nog uitsluitend in mijnen of als dienstmeisje werken.’”

‘Heel interessant,’ zei Merton, ‘bij ons in Amerika is het al net zo. In de hotels bijvoorbeeld moeten buitenlanders eerst een jaar onder de grond werken, in het zogenaamde basement, voor men ze weer toestaat tot het daglicht toe te treden. Maar buitenlander ben je maar vijf jaar.’

Nadat we ons afschuwelijke eten bijna kokhalzend naar binnen hadden gewerkt, ging Merton samen met mij naar een concert en een tentoonstelling van schilderijen die tijdens de Duitse bezetting in Europa waren gemaakt. De concertzaal zat afgeladen vol. Een Duitse zangeres zong volksliedjes in het Duits, Frans, Spaans en Italiaans. Het publiek was laaiend enthousiast.

‘Grappig!’ zei Merton, ‘dat zijn de mensen die vanmorgen allemaal hebben gelezen wat Gauntlett in de krant schreef, dat ze zich geen zorgen meer om Europa hoeven maken.’

2.

We ontbeten ’s ochtends met ons vieren: Merton, die er afgrijselijk uitzag met zijn ongekamde baard, vuile kraag en een pak vol roos, ikzelf, Mr Gauntlett en Mr Bromwich. Ik had het model ‘koele lentemorgen’ aangetrokken: een citroengeel mantelpakje met een koningsblauwe jas en een gele hoed van twintig inch hoog. Alle drie de heren, zelfs Merton, van wie je dat absoluut niet verwachtte, keken me verrukt aan, vooral Bromwich, en dat wil wat zeggen. Bromwich was al een behoorlijk oude man, minstens veertig, maar desondanks had ik verliefd op hem kunnen worden. Hij zag eruit zoals Hollywoodsterren eruitzien, such ones who escape to happiness met een jong ding, mannen die hun ouwelijke vrouwen verlaten. Bromwich was altijd goedgemutst, altijd in voor grappen, het ideale gezelschap. Hij las uit principe geen boeken en ging ook niet naar het theater. Hij was de man die kunstrubber fabriceerde omdat hij dat beter vond dan natuurrubber en omdat Amerika zijn goeie dollars toch zeker niet wilde vergooien aan iets wat het net zo goed in eigen land kon maken. Waarom zou het land iets van Maleisië kopen als Maleisië niets van ons kocht? Het was geen toeval dat zijn echtgenote de mooiste vrouw van Boston was. Hij had haar werkelijk iets te bieden. Ze zeiden over haar dat zij als de beste de nieuwe economische regels in praktijk wist te brengen, ze bouwde en bouwde, ze kocht elke maand een nieuwe bontjas en ze bezat hele series van alle denkbare edelstenen: smaragden, saffieren, robijnen, spinellen, aquamarijnen, granaten, topazen. Ze kleedde zich zo uitgekiend dat geen man níét verliefd op haar werd. Ze had geen kinderen, ook al begonnen kinderen weer in de mode te raken. Maar haar voorkeuren veranderden door de jaren heen.

Eerst was de mode echt onmogelijk voor andere situaties, daarna kon je absoluut geen positiekorset van eerste kwaliteit krijgen, dan weer had ze zo’n plezier in wintersport, daarna kwamen er voortdurend nieuwe dienstbodes en ten slotte liet ze het er maar bij toen ze een prijswinnende Perzische kat kreeg. Op het laatst had ze wel genoeg van huisdieren en hield ze alleen nog jonge panters, die, zodra ze zo oud waren dat ze een klein kind of andere dieren doodbeten, bij de dierentuin werden afgeleverd. Ze had al veel narigheid met die panters gehad, maar het oogde vreselijk chic als ze ermee uit wandelen ging.

Aan Mr Gauntlett was echt niets aantrekkelijks, in tegenstelling tot Bromwich. Hij was de vertegenwoordiger van de Daily en zou samen met ons naar Berlijn gaan. Je zag het direct aan hem wanneer hij ontstemd was.

Je had in Engeland nog maar twee kranten. We kregen ze allebei bij het ontbijt in ons hotel. Mr Gauntlett vertelde ons: ‘Wij bereiken nu 25 miljoen van de 30 miljoen krantenlezers die Engeland telt. We naderen met reuzenschreden het ideaal van de eenheidskrant. Eén mening, één krant, één koning, één god!’

‘Uitstekend!’ zei Bromwich, ‘we hebben dan nog altijd wel bijna duizend kranten in Amerika, maar in wezen is het allemaal een en dezelfde krant. Een centraal kantoor in New York en nog een in San Francisco distribueren allebei ongeveer vijfhonderd kranten met dezelfde artikelen. Alleen van lokale gebeurtenissen doet een krant zelf verslag. We hebben drie commentatoren die van tijd tot tijd en na overleg verschillende meningen hebben en elkaar aanvallen. Lezers zijn er dol op. Ze noemen dat vrijheid van meningsuiting.’

‘Maar wat een afschuwelijk cynisme,’ zei Mr Gauntlett, ‘dat zou in Engeland niet gebeuren. Wij hebben échte vrijheid van meningsuiting. Als de meerderheid maar één krant wil lezen, is het volkomen gerechtvaardigd dat we dan ook maar één krant hebben. Het is slechts een bewijs van de English common sense die wij allemaal gemeen hebben.’

‘En hoe zit het bij u met de film?’ vroeg Bromwich, ‘verfilmt u niet ook succesvolle boeken?’

‘Natuurlijk,’ zei Gauntlett, ‘van ieder succesvol boek wordt eerst een toneelstuk, vervolgens een film en ten slotte een hoorspel gemaakt.’

‘Dat is bij ons net zo. We nemen aan dat een dergelijk verhaal door zo’n 40 miljoen mensen wordt gezien.’

‘U hoeft niet zo cynisch over de eenheidskrant in Engeland en Amerika te doen. Stelt u zich eens voor wat een geluk deze ontwikkeling voor de mensheid is! In Rusland hebben ze eveneens een eenheidskrant! Stelt u zich eens voor: je hebt wereldwijd in wezen nog maar drie meningen, want ik geloof niet dat de toestand in Europa, waar de een de ander naar het leven staat, nog lang blijft voortduren.’

Merton, die nou eenmaal altijd onbeleefd was, zei: ‘Dat krijg je ervan als iedereen kan lezen.’ En daarna pakte hij de Daily, wat ik ook deed.

De Daily had als opening: ‘Slogan of the day: Less Europe. More Empire. Onze prijsvraag voor Empireindeedness.

Eerste prijs: een reis naar Ierland.

Tweede prijs: zes zilveren lepels met de wapens van de Dominions.

Derde prijs: zes asbakken met de wapens van de Dominions.

We vragen onze lezers mee te doen aan de volgende prijsvraag: iedereen moet alles noteren wat we in het Empire kunnen krijgen of kunnen missen en wat nog altijd elders wordt gekocht. Het beste antwoord wordt bekroond.

Voorbeeld 1) We verlangen iets in de geest van Cromwell: goederen mogen in principe uitsluitend met Engelse schepen naar Engeland worden vervoerd.

Voorbeeld 2) We want no trade outside the Sterling area, we do not want American metal, French perfume or English people to go to tour in Switzerland.’

We hadden eerder al grote aanplakbiljetten bij Piccadilly Circus gezien: ‘Summerholidays in Canada, Winterholidays in India!’

Het Zwitserse reisbureau was dicht en over de volle breedte hing een biljet: ‘For Winter sports Canada only.’

De andere krant, The Manchester Times Observer, had citaten in vijfentwintig verschillende talen, waaruit je kon opmaken wat ze van het beschavingsniveau van hun lezers vonden. Ze brachten vragen van hun lezers over de levensloop van El Greco, een discussie of je uitspraken van grote mannen mocht inkorten, zelfs als de strekking van het verhaal gelijk bleef, en een uitgebreid artikel over Amerika, waarvan ik veel leerde wat ik nog niet wist, en een hoofdartikel over hetzelfde onderwerp.

‘Waarom?’ vroeg ik Merton.

‘Ziet u,’ zei Merton, ‘het artikel bevat alleen dates and facts. Het hoofdartikel bevat het oordeel over deze feiten. Dat is en was het grondbeginsel van elke echte geschiedschrijving, en The Manchester Times Observer is tegenwoordig de enige krant ter wereld die dit grondbeginsel op het verhaal van de dag toepast, het grondbeginsel namelijk om bron en commentaar te scheiden, volgens welke reeds de grootste geschiedschrijvers ter wereld, de grote Grieken Polybios en Thucydides, te werk zijn gegaan. Tweeduizend jaar geleden, m’n kind!’

Ik luisterde ingespannen en dacht: wat is het toch mooi om iets te leren.

Bromwich lachte en zei: ‘What a highbrow!’

Gauntlett applaudisseerde enthousiast voor Bromwich.

‘Ik heb zo de indruk dat niet iedereen uw ideeën deelt,’ zei Merton tegen Gauntlett. ‘Miss Phipps en ik waren vandaag bij een internationaal concert, waar liederen in alle talen werden gezongen, en er was zelfs ook nog een internationale schilderijententoonstelling!’

‘You mean that international brothel which they still have the face to call a “national” Gallery! It’s a scandal. While Mussolini was killing our boys, they were showing Botticelli! And during the worst period of the flying bombs, they exhibited some “unknown German master”. And if these fellows ever think of England, what do they show us? Malicious critics like Hogarth and Rowlandson. They stimulate a purely artificial taste in art at the expense of the British taxpayer. I speak as the man in the street. This new frontier business – be it France or Italy or Yugoslavia or Poland – means as little to him as did the dismembering of Czechoslovakia. Our frontiers are not at the Rhine. Our frontiers are at Gibraltar on the one hand, in the Mid-Pacific on the other. England is not part of Europe. England is Asian, African, Australian, American but not, not, not European. We, the architects of the German defeat, have a right to our own way of life. We are not going to be forced into Europe. Not we!’

Hij ziet er eigenlijk heel gewoon uit, dacht ik, net zo gewoon als Merton.

3.

We konden van Londen naar de Duitse grens alleen mee in een van de Engelse vliegtuigen, die bovendien maar één klasse hebben.

‘Dat hebben we te danken aan onze heren idealisten,’ zei Bromwich. Hij bedoelde dat we geen gebruik konden maken van een Amerikaans vliegtuig.

Een Rus die bij ons stond, begreep hem verkeerd en dacht dat het om het éénklassesysteem ging, en hij zei: ‘Wat wilt u? Dit is wat de Engelsen denken bij Marx. De verkeerd begrepen Marx! Ik reis op een schip. Dat heeft nog een eerste klas.’

‘Gaan wij ook doen,’ zei Bromwich.

We hoorden dat we in Duitsland alleen met de trein konden reizen omdat de kwestie van het vliegverkeer boven Duitsland nog altijd niet was opgelost. The British Olive Leaves hadden een afspraak gemaakt met de Red Eagles over een luchtmonopolie boven West-Europa.. De Amerikaanse Peace Pigeons, een initiatief van Bromwich, waren daar zeer verontwaardigd over. Bromwich, die vrije mededinging voor iedereen de eerlijkste manier van zakendoen vond, had een flinke subsidie gekregen om de allergoedkoopste te zijn, en hij legde uit dat het duurder maken van een vervoermiddel bijzonder asociaal was.

Tante Ketta had nog op de laatste avond tegen oom Phipps gezegd dat het geen pas gaf om Olive Leaves landingsrechten in Amerika te geven. Wat bezielde Amerika? Ze zag dat als een schending van de soevereine rechten van een land, die voor iedere patriot heilig waren. Het waren immers altijd weer die newcomers met de spiksplinternieuwe Amerikaanse passen die dus nog altijd hun allegiance met het achterlijke Europa hadden, die Amerika meesleuren in deze conflicten. En geen mens kon weten of, in het geval van de Olive Leaves, op een dag niet een paar duizend Engelsen landen, de Amerikaanse steunpunten bezetten en Amerika terugvorderen. Ze vond het allemaal heel verdacht. De bezetting door de Engelsen had maar één voordeel. Ze zouden per direct een einde maken aan de immigratie. Die wisten wat goed gezelschap was en keken wel uit om Krethi en Plethi binnen te halen. Tante Ketta zei dat ze bij de volgende presidentsverkiezingen alleen op iemand zou stemmen die eindelijk de stompzinnige immigratie zou stoppen. Welk land ter wereld zou zich zoiets nog laten welgevallen? En ze was voor Henderson-brittles: ‘African to African, Jew to Jew, female bird to male bird and Anglo-Saxon to Anglo-Saxon.’

We stapten dus op de trein. Ik vond het buitengewoon vermakelijk. Het is een stuk gerieflijker dan reizen met het vliegtuig of de auto. Ik heb natuurlijk nog nooit met een trein gereisd. Je zit in comfortabele stoelen, telkens drie of vier aan één kant, je ademt gezonde lucht in en je ziet het landschap, want het gaat nu eenmaal erg langzaam. Wat moet reizen een eeuw geleden plezierig zijn geweest, je zou het weer moeten invoeren. Ik zal de mensen uit onze kring ervan overtuigen dat er geen chiquer vervoermiddel is dan de trein, en we gaan er allemaal gebruik van maken.

‘Fantastisch,’ zei Bromwich, ook de man achter Upper Western, ‘misschien dat de spoorwegaandelen dan weer omhooggaan.’ Het was ook interessant dat onze trein uit Nederlandse, Duitse, Zwitserse en Italiaanse wagons bestond. Maar dat zal niet lang meer duren. Dat strookt natuurlijk ook niet met de nationale eer. Je zult bij elke grens moeten overstappen in de wagons van het desbetreffende land.