De polyglotten

William Gerhardie

De Polyglotten

Vertaald door Harm Damsma en Niek Miedema

Met een inleiding door Gerrit Komrij

Uitgeverij Van Maaskant Haun, 2024

Oorspronkelijke titel: The Polyglots

© 1925 by William Gerhardie

© Vertaling: Harm Damsma en Niek Miedema

© Voorwoord: Erven Gerrit Komrij

Niek Miedema ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

De uitgever ontving voor deze uitgave in het kader van schwob.nl een subsidie van het Nederlands Letterenfonds

Typografie, vormgeving en omslagontwerp:

enka Grafische Communicatie

Omslagafbeelding (bewerkt): Kenneth Shoesmith (1890-1939)
Royal Mail Line Cruising Steamer

Druk: Wilco, Amersfoort

isbn: 9789083310497
nur : 302

www.vanmaaskanthaun.nl

Inleiding

VINGERHOED INKT IN ZEE VAN BLOED

Gerrit Komrij

Uit: Verzonken boeken (1986)

Is William Gerhardie een vergeten schrijver? Ja en nee. Is zijn tweede roman, The Polyglots, verschenen in 1925 – om en nabij Gerhardies dertigste verjaardag – een vergeten boek? Ja en nee. De literaire coryfeeën van zijn tijd waren gul met hun loftuitingen, Gerhardie was een ‘ster’, en toch werd hem naderhand nooit een plaats toegekend in een plejade, of die nu uit zeven of uit honderd sterren bestond, erkende prozalichten, waardig het proefschrift van vele toekomstige literaire professoren te beschrijven. Omdat het ene proefschrift nu eenmaal het andere baart en literaire professoren een hekel hebben aan het lezen van ongecanoniseerde boeken, is 't hun lust en hun leven in een nieuw proefschrift, een nieuw artikel de oude wijsheden van collega's te herhalen. Met hun blik gericht op constellaties – scholen – kunnen ze maar slecht uit de voeten met eenzame sterren, omringd door leegte en raadselen, die bij geen andere hemellichamen passen. Dat stemt de literaire magazijnmeesters tot wanhoop. Samenhang – het is de vruchtbaarste grond voor die wildgroei van herkauwende artikelen en ontleende dissertaties. The Polyglots is meer dan genoeg bejubeld, maar zelfs nooit terechtgekomen op de plank met de minor classics, een canon op zichzelf. Waarom? Omdat deze roman niet minor is. Het is één van de grote romans van deze eeuw, ik ben waarachtig niet de eerste die het zegt. Maar wie kent het boek? Het is nooit in het Nederlands vertaald. Wie kent Gerhardie? Zijn naam komt niet voor in de Moderne Encyclopedie van de Wereldliteratuur. Geen vergeten schrijver, maar – al of niet moedwillig – buiten de canon gehouden; geen obscure roman, maar – al of niet verklaarbaar – buiten het gezichtsveld gebleven: daarom hoort hij hier thuis. ‘Achter de grote namen van de moderne literatuur,’ schrijft Michael Holroyd, ‘staat een schaduwkabinet van schrijvers klaar om het roer over te nemen zodra de Wind van de Mode is gedraaid.’ In dat schaduwkabinet zit William Gerhardie. Dat schaduwkabinet was de voornaamste – zij het niet de enige – leidraad bij alle vergeten boeken die ons tot dusverre bezighielden.

Weinig romans zijn zo levendig, worden zo bevolkt door figuren van vlees en bloed als The Polyglots. De gestalten gaan op je tafel zitten, en zelfs als je het boek hebt dichtgeslagen blijven ze met elkaar en met zichzelf bakkeleien, in het bezit van al hun tics en eigenaardigheden. Hun verve substantieert zich, ze worden je vertrouwelingen, en je voelt hun adem tegen je wang. Ze palmen je in. Die kracht heeft het boek. Toch is Gerhardie geen realist. Met realisme heeft zijn roman niets uitstaande. Niet omdat uitbundige humor en spot er zo'n rol in spelen – heel anders dan in het bedompte realisme zoals wij dat gewend zijn: dat is alleen maar de vaderlandse variant van het realisme – maar eerder omdat het boek zo vol is: vol hilariteit en melancholie, vol vitaliteit en strompelend voortgaan, vol sprankelende facetten en vol duister niets, vol hoop en onvermogen, gelukkig toeval en om duistere reden verloren kansen, vol van het een en het ander en van alles daartussen. Realisme heeft vaak iets plats, alsof er – ondanks de pretenties – maar een klein deel van de werkelijkheid wordt getoond. Het realisme is een antwoord. Het werk van Gerhardie is een vraag. En realiteit heeft altijd meer met vragen dan met antwoorden te maken. The Polyglots is zo direct omdat het van het leven uitgaat, en niet van een interpretatie van het leven. Van belang is een fragment uit een brief die Gerhardi vanuit Villa Edelweiss – Gerhardi?

Pas op zijn eenenzeventigste jaar veranderde hij zijn naam in Gerhardie. Er moest een e achter, vond hij. Ook Shakespeare, Dante, Blake en Goethe hadden een e op het eind. Nu dan!

– vanuit Villa Edelweiss in Tirol aan John Rothenstein schreef, in de periode dat hij werkte aan The Polyglots: ‘John: er is maar één zinnig literair advies voor iedereen, en dat is dit: schrijf niet zoals je denkt dat de mensen van je verwachten: schrijf alleen zoals jíj het leven voelt. Dat wil zeggen: als je een onderwerp behandelt waarmee je niet vertrouwd bent – bijvoorbeeld de zee – vermoei je dan niet met het naspeuren van allerlei technische aspecten van, zeg maar, de navigatie, maar schrijf over schepen en wat dies meer zij zoals ze indruk op je hebben gemaakt en – het allerbelangrijkste – alleen wanneer ze indruk op je hebben gemaakt. Als ik een tuin vol mooie bloemen zie, als die aanblik iets in me heeft losgemaakt (het is mogelijk dat ik geen van de bloemen bij naam ken), dan is het mijn enige zorg hoe ik mijn particuliere emotie aan de lezer overdraag, en alleen indirect hoe het visuele effect van het geheel zal zijn. Hoewel…’

Dit hoewel is typerend voor Gerhardie. Eén standpunt zou te benauwend zijn. Daarom werd hij door de literaire magazijnbedienden ongeschikt verklaard, denk ik, voor een constellatie. Hij kon geen vaste plaats vinden – tussen aanverwante artikelen – op een van hun literaire schappen. De liefde, de schoonheid, de onschuld portretteren – dat wilde Gerhardie – doe je niet vanuit één standpunt; je kan ze alleen attaqueren door om beurten, of tegelijkertijd, lyrisch, cynisch, poëtisch, nuchter, dolkomisch, melig, melancholiek, bevlogen, aards en satirisch te zijn. De wisseling van stemmingen in The Polygots is enorm, maar staat in dienst van één doel: de eenvoud. Je hoeft je de tranen van het lachen niet uit je ogen te wissen, want je hebt ze het volgende hoofdstuk alweer nodig: om te huilen. Tussen je lachsalvo's en je geween door groeit er niettemin iets coherents, een tijdelijke harmonie. Uit de dissonanten stijgt hemelse muziek op. De scharnieren en hengsels kraken, maar de draaideur zelf zoeft soepel rond.

‘Schrijven kent zo zijn compensaties,’ zegt George Diabologh in The Polyglots. ‘Want als er geen vuur in je manuscript komt, dan kan je manuscript nog altijd in het vuur.’ En het vuur van Gerhardie is zijn allesverterende humor, niet de humor van hoor-eens-hoe-grappig-ik-ben en hoera-dominee-springt-uit-de-band, maar een humor van, tja, een hogere orde, door dezelfde Diabologh-Gerhardie als volgt omschreven: ‘Humor is wanneer ik jou uitlach en tegelijkertijd mijzelf uitlach (omdat ik jou uitlach), en mezelf uitlach omdat ik mezelf uitlach, en zo verder tot in de tiende macht. Ze is onpartijdig, vrij als een vogel. Het onschatbare voordeel van de komedie boven elke andere literaire methode om het leven te beschrijven is dat je op een superieure, maar niet opdringerige wijze opgewassen bent tegen elke aldus beschreven notie, houding en situatie. We lachen – we lachen omdat we niet vernietigd kunnen worden, omdat we ons eigen noodlot niet herkennen in welke daad of welk resultaat ook, omdat we onsterfelijk zijn, omdat er geen wereld bestaat die zus of zo is; alleen eindeloze werelden: eeuwig gaan we van de ene in de andere over. Hierin ligt de hilariteit, de futiliteit, de onoverkomelijke grootheid van al het leven besloten.’

De hoofdfiguur, George Hamlet Alexander Diabologh, spreekt deze woorden uit op het schip de Rhinoceros dat hem, met een bont gezelschap van ‘polyglots’, na een verblijf in het Verre Oosten terug naar Engeland brengt. Het was een reis van wereld naar wereld naar wereld, en er zijn bespiegelingen over ‘de onoverkomelijke grootheid van al het leven’ te over. Er is ook veel kolder aan boord. Die wisselingen van vluchtige stemmingen maken de dood van een negenjarig meisje, Natàsja, des te onherroepelijker: een koud moment in de hete passaat, een onvergetelijke futiliteit in de oceaan van vergetelheid. Een nooit moraliserende, cynische schrijver als Gerhardie slaagt erin van Natàsja een van de ontroerendste kinderfiguren uit de literatuur te maken. The Polyglots is de ontmoeting van een meesterpen met een kinderhart.

Het zogenaamde realisme in de literatuur vindt zijn oorsprong in de ontmoeting tussen een kromme pen en een oudemannetjeshart.

Voorafgaand aan de reis maakten we kennis met een kolonie Belgische oude dames, overgeplant uit de entourage van Nice en Biarritz, Petersburg en Parijs, Karlsbad en Cannes naar het einde van de wereld, met Russische generaals zonder leger, germanofiele erotomanen en Amerikaanse wat-niet-alles, die in Japan en het oosten van Rusland waren bijeengeslibd in de krankzinnige politieke chaos van vlak na de Eerste Wereldoorlog: een concoctie van lafaards, quasi-helden, overlopers, excentrieken, dromers, dandy's, militairen en idioten uit alle windstreken. Ze worden geobserveerd door George Diabologh, een Anglo-Russische officier, verbonden aan de Britse Militaire Missie in Wladiwostok – de biografische gegevens tonen verwantschap met die van Gerhardie. ‘Wat een ratjetoe waren we, zelfs binnen elke nationaliteit. De Russische oppasser Stanislaw was meer een Pool dan een Rus; Brown was meer een Canadees dan een Amerikaan; Gustave meer een Vlaming dan een Waal, en ik – wel, u weet wie ik ben. En – om dat gezelschap nog representatiever te maken voor de laatste wereldoorlog – was daar die jeugdige Britse officier, een van die eenvoudige en brave jongens die, in oorlogen die worden aangegaan omwille van vrijheid, beschaving, het verdedigen van de nationale eer, de onderdrukking van de tirannie, het herstel van rust en orde en meer van die bloed-vereisende gewijde zaken, luchtigjes bij duizenden worden opgeofferd, en hun wereldbeeld bestaat uit een vaag gevoel dat er ergens iets mis is en dat daar iemand voor moet hangen. Dus gaan ze met een blij gezicht hun ondergang tegemoet, op de gok dat hun vijand juist díe kwade duivel is naar wiens bloed ze dorsten en zodra ze klaar zijn met hun rechtvaardige (en avontuurlijke) zaak kan de oorsprong van het kwaad ze maar weinig meer schelen.’

De oorsprong van het kwaad, de oorlog – ‘op de een of andere manier, terwijl niemand keek, had zich in het denkorgaan van de mensen het idee vastgezet dat oorlogen onvermijdelijk waren. Het zou, wat dat betreft, werkelijk beter zijn wanneer ze maar helemaal niet dachten’ – en de politiek – ‘ik dacht: in zo'n groot, stuntelig, inaccuraat, onzeker, tastend, blunderend, opgeblazen, loos spektakel makend lichaam als de politiek doet één idioot meer of minder er weinig toe’ – dreef al deze zonderlingen (met een tante Teresa uit Diksmuide als opperhoofd) bijeen: ze vormen een microcosmos, het symbool van de hilariteitverwekkende futiliteit van het leven én de onoverkomelijke schoonheid ervan. Maar The Polyglots is ook geen symbolistische roman, elk etiket betekent een verarming. Het is, zal ik maar zeggen, ‘misschien’ ‘iets’ van een symbolico-poëtico-comico-realistico-enzovoorts-roman. Hoewel.

Zelf ben ik iemand van de fijne potloodlijntjes, kaarsrecht en flinterdun, maar degenen die hartstochtelijk in hun boeken krassen: ik kan ze heel wel begrijpen. Dikke strepen, uitroeptekens, zelfs een op elke pagina terugkerend, pedant sic! – ik vind het getuigen van een waardige omgang met het boek. Misschien ligt pas bij de fluorescerende, kanariegele viltstift mijn tolerantiegrens. Wat al die andere sporen betreft, er kunnen er niet genoeg nagelaten worden. Het betekent dat een boek je op zulke plaatsen heeft verrast, verbaasd of geërgerd. Je hebt het, hoe dan ook, serieus genomen.

Meestal deponeer je je tekenen van bewondering of verwondering bij passages waarvan de inhoud je volledige instemming of juist diepste afkeuring genoot, al begrijp je na jaren, als je er weer eens mee wordt geconfronteerd, nauwelijks waarom. Een andere keer is het de formulering die je, ongeacht de boodschap, een aha! of mooi zo! of allemachtig nog aan toe! ontlokt. Aan je handtastelijkheden valt de intensiteit van je vrijage met het boek af te lezen. Verdere erotische vergelijkingen laat ik maar achterwege.

Schaars is het aantal boeken dat je een lamme hand bezorgt, oneindig groot daarentegen het leger dat je tot niet één uitroeptekentje, niet één miezerig sicje of kruisje weet op te wekken. Toch heeft het lezen geen ander doel dan dit blijven haken aan memorabilia: zeg mij wat u in uw leven heeft aangekruist en ik zeg u wie u bent.

Iedereen zou zelf weer een boek moeten maken van de door hem aldus gelezen boeken: een bloemlezing van passages die je ooit, in de verschillende stadia van je leven, voorkwamen als uit het hart gegrepen, baarlijke nonsens of wonderwel verwoord.

In Engeland bestaat het verschijnsel van het Commonplace Book, geen boek vol gemeenplaatsen, maar privécollecties van favoriete literaire passages, mengelwerk in gul gedoseerde citaten onder zulke koppen als Liefde, Oorlog en Magnolia's, Vriendschap, Zeevaart en Reukvermogen. Als ze door interessante lezers werden bijeengesprokkeld onthullen ze vaak meer dan de beste autobiografie.

Want het gaat daarbij om de uitroeptekens en aha's van de zelfherkenning, terwijl het formuleerwerk al door sterkeren werd gedaan. Het gaat om dingen die je zelf niet beter zou kunnen zeggen, graag gezegd had willen hebben of nooit en te nimmer op die manier had durven stellen. Ik ben iemand die voor veel Engelse tradities dolgraag een strikt invoerverbod zou opleggen, maar dat het samenstellen en doen verschijnen van zulke persoonlijke anthologieën in Nederland niet gebruikelijker is vind ik een gemis.

Als het je aan iets schort maak je het zelf, vooral als je – zoals ik – niet al te uitbundig met bescheidenheid bent begiftigd. Het zou waarachtig niet de eerste keer zijn dat ik, bij ontstentenis van gezelschap, iets in mijn dooie piere eentje opknap.

Een boekhouding van je uitroeptekens, zowel van bijval als protest: onbeschaamd zou ik er bladzijden in reserveren voor mijn meest bekraste boeken. Stapels zijn er dikwijls te verstouwen vooraleer me de zegening van één gedenkwaardige alinea te beurt valt, maar soms, heel soms stoot je ook op een boek dat wel voor driekwart citabel blijkt, een heirweg vol haken en ogen die een lezer niet zonder kleerscheuren ten einde strompelt. Zo'n boek zou met gemak een heel hoofdstuk kunnen vullen van mijn nieuwe boek der boeken.

The Polyglots vormt daar, als rijke bron van behartenswaardigheden, een voorbeeld van. Dan bedoel ik niet het grote aantal korte, zij het al evenzeer citabele, dus beuitroeptekende formuleringen zoals over de vrek die ‘de gewoonte had voor een stuiver paperclips te kopen en er een garantiebewijs bij te vragen’ of over de kelner ‘die zich over de wijnkaart boog en naar de bedragen wees die het dubbele bedroegen van die waar hij niet naar wees’, maar de aanstrepingen die ik, na jaren, nog steeds herken als een stukje in de legpuzzle van een zelfportret.

De meeste van die gemarkeerde passages hebben betrekking op ‘die stuitende cyclus van nimmer-eindigende oorlogen’, die militante, catastrofale nonsens die, in een onverklaarbare hang naar glorie, steeds opnieuw wordt aangezwengeld door politici die zichzelf als ‘no-nonsens’ afficheren: ‘Op de een of andere manier, terwijl niemand keek,’ enzovoort.

Of, uit de mond van een marinier: ‘Natuurlijk, we hebben een mooi uniform – en zien nog eens wat van de wereld. Maar alles welbeschouwd: denk eens aan al de moeite die het kost om een mens te baren, op te voeden en beschaving bij te brengen met, vervolgens, als enige doel in zijn leven: een gat in andermans vaartuig te jenzen zodat het naar de bodem van de zee kan zakken. Vooruitlopend op die hoge taak leest en schrijft hij, speelt en bemint hij, maar dat alles is enkel een tussenspel, een tijdverdrijf waaraan hij zich overgeeft totdat het ene, trotse moment van zijn leven daar is: hij jenst een gat in andermans vaartuig, het dondert niet welk, zodat het naar de bodem van de zee kan zakken.’

Gerhardie zou, in míjn Commonplace Book althans, voor bladzijden van zulke citaten zorgen. Formuleringen die ik ooit een uitroepteken in de marge meegaf. En nog altijd vervliegt hun onsterfelijkheidswaarde, net als in zijn tijd, tot stof, as en rook in de marge van de werkelijke oorlog en vernietigingsdrift. In díe marge zijn wij allen niet meer dan papieren uitroeptekens, door de idioten van de politiek slechts rijp geacht voor de bloemlezing van de dood.

De roman is even ontheemd en babylonisch als de personen die erin rondwaren. Het optimisme erin is niet meer dan een instinct tot zelfbehoud, en het pessimisme ook. Alleen de liefde telt.

Gerhardie maakt de nachtmerrie van de politiek aanschouwelijk zonder een politiek boek te schrijven, hij weet met kiezelstenen goudaders te suggereren, slaat echte vonken uit kunstvuur, en zijn humor en melancholie werken als wisselbaden die je op de meest onverwachte momenten onderdompelen en worden uitgesteld. Zijn doel blijft, bij alle verbittering, het zoeken naar zuiverheid, zonder moraal, zonder zelfbedrog, zonder slaap.

Een vergeten doel, uit een verloren bibliotheek.

I

Ik stond aan boord van de pakketboot die midden op de stroom stillag en keek naar Japan, mijn geboorteland. Laat ik er wel meteen bij zeggen dat ik geen Japanner ben. Ik ben op en top Europeaan. Maar toen ik die ochtend wakker werd, door de patrijspoort keek en zag dat de boot ergens midden op de stroom stillag en Japan, een koraalrif, in de ochtendzon voor me lag te glinsteren, was ik geroerd en gefascineerd, en gingen mijn gedachten terug naar mijn geboorte, eenentwintig jaar eerder, in het land van de kersenbloesems. Ik kleedde me snel aan en spoedde me naar het dek. Een zacht briesje woelde door mijn haren en maakte rimpelingen op het water. Voor mij tekende Japan zich flauwtjes af, als in een droom.

Ik had de hele vorige avond uitgekeken of er al iets van het magische eiland te zien was. Links en rechts van ons doken schelpvormige eilandjes op terwijl wij, zonder dat we ons bewust waren van de tijd, als in trance stonden toe te kijken en de pakketboot haast ongemerkt door de zwoele avondlijke julibries koerste. Ze doemden op en dreven voorbij, als vreemde verschijningen in het betoverde licht, en de in slaap gewiegde boot leek zich te hebben overgegeven aan dromen. En toen ik de volgende ochtend wakker werd en naar buiten keek, zag ik de kliffen, en raakte mijn hart vervuld van vreugde.

Toen we in Yokohama nog aan boord stonden te wachten tot we konden aanmeren, zagen we twee kleine standbeeldjes midden op straat staan, zo te zien zonder duidelijk doel, allebei met een parasol in de hand en een waaier waarmee ze zichzelf koelte toewuifden. De kleuren van hun waaiers en parasols leken te fraai om echt te zijn.

II

En zo lagen we midden op de stroom te dobberen. Wat heerlijk, en voornamelijk ook vreemd. Nauwelijks vier weken geleden hadden we Engeland verlaten, waren we met de Aquitania de Atlantische Oceaan overgestoken en hadden we na slechts een dag in New York te hebben doorgebracht de Verenigde Staten in ijltempo doorkruist naar Vancouver. Ja, ik had inderdaad mijn ogen uitgekeken bij de ‘komst van New York’, dat ‘magnifieke crescendo van de nadering’ waarover ik in een van de romans van H.G. Wells had gelezen, en inderdaad, New York ‘rees op uit zee’. Het was zo’n glasheldere dag; de hemel was vol ronkende vliegtuigen en in de haven stoomden de transportschepen met militairen, en de grote en kleine oorlogsbodems af en aan, en voeren ons voorbij terwijl de Aquitania met onuitsprekelijke pracht en koninklijke gratie binnenvoer. Dat we New York naderden, was al eerder duidelijk merkbaar geweest aan de toenemende vriendelijkheid van de kant van de bemanning, met wie het ook merkbaar crescendo ging. Dagenlang was de Atlantische Oceaan ruw en weerbarstig geweest, en de stewards kortaf en onverschillig. Nu waren ze omgeslagen, net als het weer. We misten het befaamde Vrijheidsbeeld, doordat we op dat moment een uitvoerige paspoortenprocedure moesten ondergaan in de scheepssalon, waarbij we op een voorgedrukt formulier moesten verklaren dat we naar waarheid geen anarchist of atheïst waren, noch geloofden in bigamie of het leiden van een dubbelleven. De functionaris van het Britse ministerie van Oorlog die ons in de haven zou opwachten en onze doortocht naar Vancouver zou regelen, was nog niet aan boord of hij begon al te drinken – de drooglegging was net van kracht geworden in de Verenigde Staten – en liet zich niet meer zien.

Toen volgde er een kleine teleurstelling. Ik had, aangezien dit New York was, gerekend op een soort superautomobiel, die ons in een mum van tijd naar ons hotel zou brengen. In plaats daarvan stond er een lompe karos van de oudste snit klaar, met een bejaarde koetsier met een rode neus en een aftands ogend paard. Je reinste Dickens. ‘Wel, hoe staan de zaken ervoor aan de overkant?’ informeerde hij op nasale toon als opstapje naar het bespreken van de prijs van de rit. En binnen de kortste keren lag de dickensiaanse illusie aan diggelen. Ik reed door de warme, vrolijke straten van New York, vol verbazing om me heen kijkend omdat ik een curieuze gewaarwording had: ‘Ik ben in Amerika!’ leek ik tegen mijzelf te zeggen. ‘Ik ben in New York!’ Want tot op dat moment waren de Verenigde Staten voor mij een levenloos idee geweest, verbonden met de landkaart van het nieuwe halfrond. Nu waren de torenhoge gebouwen en de wemelende straten een levende werkelijkheid. En Broadway in hartje zomer, met al zijn nieuwheid, jeugdigheid en vrolijkheid putte uit de bronnen van het leven.

Mijn reisgenoot, die er prat op ging New York te kennen als zijn broekzak, besloot de volgende ochtend om mij Fifth Avenue te laten zien. We namen derhalve de metro en bleken ons bij navraag in Brooklyn te bevinden. Toen de trein tussen de hoogbouw rond Pennsylvania Station door pufte, vingen we een eerste glimp op van de zegevierende Alliantie. Een Japanse heer had het onderste van de stapelbedden in de couchette bezet, tot de onbeschrijfelijke woede en afschuw van een Amerikaans staatsburger, die er bij hem op aandrong dit voorrecht aan hem, lid immers van een superieur blank ras, af te staan. ‘Ik ben een Amerikaan,’ legde hij uit. ‘U moet op het bovenste, het bovenste, het bóvenste, begrijpt u dat? Ik ben een Amerikaan.’

De Japanse heer sprak geen Engels óf hij was zo verstandig te doen alsof hij het niet sprak. Hij maakte beleefd een buiging, ademde met een zuigend geluid in, ontblootte zijn tanden en glimlachte van oor tot oor. ‘Ha! Zzz. Iz zas zo?’ herhaalde hij een paar keer. ‘Ha! Iz zas zo? Zzz?’

‘Ik ben een Amerikaan, stuk verdriet. U: Jap. Ik: Amerikaan. Begrijpt u dat?’

‘Ha! Zzz. Iz zas zo?’ vroeg de Japanse heer, die een buiging maakte en met een zuigend geluid inademde. ‘Ha! Iz zas zo? Zzz?’

Het leek erop dat dit eindeloos zo door zou gaan. Ik pakte een boek en viel in slaap.

Ik schrok wakker omdat iemand mij terwijl ik sliep hard op de knie had geslagen. Ik deed mijn ogen open en zag de Amerikaanse staatsburger, die nu naast mij kwam zitten en bij het bekijken van mijn Britse uniform zei: ‘Wel, u bent vast dolblij dat u eindelijk het gevoel hebt in een vrij land te zijn.’

Ik wreef mij in de ogen.

‘Er zijn hier geen koningen of prinsen die je kunnen laten opsluiten in de gevangenis. Geen geestelijken en hovelingen die het op je vrijheid hebben voorzien. Ja, dit is een vrij land, beste vriend. Wij zijn een eenvoudig volk, zuiver van geest. Ons huiselijk leven is een zindelijk, simpel, gezond en ongecompliceerd leven! Ach, je moet zelf Amerikaan zijn om dat te begrijpen!’ Hij zweeg even. ‘Ziet u die brug daar?’ zei hij. ‘Bouwkosten 11 miljoen dollar; 2011 meter lang; 32,9 meter breed; 37,4 meter hoog; met een afstand van 446,2 meter tussen de pijlers; hij is volledig gemaakt van staal, heeft twee verhoogde treinsporen, vier trolleysporen, twee rijbanen, twee fietspaden, en twee voetgangerspaden. Ja, we noemen het hier niet voor niets Gods land!’

Onmerkbaar viel ik bij de gelijkmatige cadans van zijn stem in slaap.

Ik werd gewekt door een nieuwe klap op mijn knie, even krachtig als de vorige.

‘Vertel eens, hoe gaat het met de wapenstilstand? Onze jongens daar zullen wel in hun nopjes zijn. Ja, het zijn ferme knapen, die Amerikaanse jongens. Hebt u generaal Pershing gezien?’

En toen op een ochtend trok ik het rolgordijn op en zag ik de Union Jack boven het stationsgebouw wapperen. We waren in Canada.

III

En nu hadden, tot hun wederzijdse verbazing, zowel de Amerikaanse staatsburger als de Japanse heer, die ons helemaal tot aan Yokohama waren gevolgd, een uniform aangetrokken. Naar bleek, was de een kolonel Ishibaiashi van de keizerlijke generale staf, terwijl de ander luitenant Philip Brown was van de inlichtingendienst van de Amerikaanse marine, die het tot dan toe, met de onvermijdelijke heimelijkheid van leden van inlichtingendiensten, gepast had geacht zich in burgerkledij te hullen, maar toen hij zijn voormalige vijand in de volle glorie van diens uniform zag, had hij vermoedelijk het gevoel gekregen dat hij niet kon achterblijven. Nu stond hij een stukje bij ons vandaan tussen zijn tanden te fluiten: ‘Johnnie get your gun, get your gun, get your gun; go and kill the Hun, kill the Hun, kill the Hun.’ Waarna hij naar de kolonel toeliep en hem joviaal op de schouder mepte. ‘Hallo kolonel, goed om te zien dat u er zo patent bij loopt. En ik al die tijd maar denken dat u potdorie een spion was, weet u dat?’

Kolonel Ishibaiashi ontblootte zijn tanden en ademde in. ‘Zzz. Ha!’ zei hij. ‘Ha!’ En nogmaals: ‘Ha!’

De verzoening was compleet.

‘We gaan aanmeren,’ zei mijn reisgenoot. En inderdaad kwamen we eindelijk in beweging. Nu gingen we aanmeren. Alle ogen richtten zich op de kust. Op de kade stond een hoge officier met een rode sjerp, mogelijk een assistent van de Brits militair attaché. Een tiental Japanezen met rode petten en tinnen zwaarden. Nu meren we aan. De donkere ruimte tussen ons en de pier wordt allengs smaller. Loopplank. Trossen vliegen naar de kade. De loopplank! Eindelijk mogen we in beweging komen en allen bewegen zich naar de loopplank. Het gevoel van de dwarslatten op de loopplank waarachter je met je hakken houvast zoekt – het zou gewoonweg absurd zijn om in dit stadium nog onderuit te gaan – en je hebt weer vaste grond onder de voeten. En is het erg als die grond Japans is?

Aanvankelijk reden we langs de kade, daarna door de vreemde, smalle, onwelriekende straten van Yokohama. Met hoed en wandelstok in de ranke riksja te zitten en de sfeer van een onbekende plek op te snuiven, was een verrukkelijk, ongekend genoegen! ‘Dit is Japan,’ zei ik tegen mijzelf. En dat was zo. Als ik in Japan was opgegroeid, er naar school was gegaan en er de afgelopen eenentwintig jaar had gewoond, zou ik het nu ongeveer zo interessant vinden als Manchester. De droom is altijd echter dan de werkelijkheid. Vandaar dat ik, wanneer ik door een vreemd land reis, bij stations uitstap, even de sfeer opsnuif en weer in de trein stap. Dat volstaat. Ook nu had ik onmiddellijk het gevoel dat ik de sfeer ‘te pakken’ had. Er hing ook daadwerkelijk een speciale sfeer. Achteroverleunend in de riksja had ik eerst het idee dat ik te zwaar was voor dit delicate speelgoed, toen ik het kleine mannetje, dat half zo lang was als ik, voor me uit zag rennen en zag dat zijn hemd geleidelijk aan sporen van transpiratie ging vertonen terwijl hij kilometer na kilometer in gestage looppas afwerkte. Maar ik was er al snel aan gewend. We raakten een paar keer de weg kwijt en wanneer we in het Engels de weg vroegen, beantwoordde deze of gene Japanner al onze vragen steevast met: ‘Ha!…’, ontblootte zijn tanden, zoog zijn adem met een zuigend geluid naar binnen, maakte een beleefde buiging en liep weg.

‘Hai!’ Riep mijn reisgenoot uit.

‘Ik had altijd begrepen dat de Japanners Engels spraken,’ merkte ik op.

‘Als dat zo is, zijn zij de enigen die het begrijpen,’ reageerde hij sardonisch.

Nee, mijn reisgenoot moest niets hebben van Japan. Hij noemde het een houtje-touwtjeland. Hij had zich opgewonden en met zijn gevoelige spijsvertering kon hij het zich niet veroorloven zich op te winden in de hitte. Hij had geprobeerd naar Tokio te bellen en was onderbroken door een absurd ‘Mashi, mashi?’ dat hij niet begreep, dus had hij ‘Verdomme!’ in de hoorn gebruld.

Maar we waren al op weg naar Tokio. De trein snelde door groene velden en weilanden die net zo goed in Engeland of elders hadden kunnen liggen. En ziedaar! Een heer in kimono die een onbestaanbare krant las. Het geheel was als een droom en ook mijn aanstaande ontmoeting met familieleden die ik nog nooit had gezien, leek een ontmoeting met onbekende verwanten in droomland, een oord dat zo volkomen uitheems en vreemd was dat het net zo goed Mars had kunnen zijn. Ik zat heel stil en hield mijn ogen gericht op het wervelende landschap – de locomotief floot, de trein reed snel – terwijl mijn gedachten nog sneller gingen en ontelbaar veel prikkels verzonden die kwellingen of heerlijkheden opriepen. Ik dacht aan mijn tante en aan mijn lieve nichtje dat ik voor het eerst zou ontmoeten. Ik zou in Tokio uitstappen en wie weet wat er dan voor vreemde, ja ongedachte ontwikkelingen zouden gaan plaatsvinden!

IV

Ik vroeg mij af hoe mijn tante in het echt zou zijn. Ik had zoveel over haar leven gehoord dat ik razend benieuwd was om haar in levenden lijve te zien. Ik moest grinniken bij de gedachte aan haar schriele wederhelft met zijn gepommadeerde snor, en herinnerde mij de vergeelde foto waarop hij stond afgebeeld in Belgisch legeruniform, met rijen medailles op zijn militaire borst, nog goed. Ze hadden altijd in Diksmuide gewoond, en oom was een Belgische commandant. Bij het uitbreken van de wereldoorlog, in het jaar onzes Heren 1914, had mijn tante echter verordonneerd dat België, of eigenlijk Europa, geen geschikte woonomgeving meer voor haar bood en had zij samen met haar man en dochter de wijk genomen naar het Verre Oosten. Het Verre Oosten was, meen ik, gekozen op grond van het feit dat het ver was, althans het verst denkbare dat mijn tante kon gaan zonder langs de andere kant van onze ronde aardbol weer terug te keren. Nu zal men mij uiteraard voor de voeten werpen dat het tegen elk militair precedent indruist dat officieren midden in een wereldoorlog hun land mogen verlaten. Daarop heb ik, wetende wat ik nu weet, maar één antwoord: wie dat zegt, kent mijn tante niet. En laat mij er meteen bij zeggen dat niemand moet denken dat mijn oom geen rechtgeaard en dapper officier is. Hij had zelfs deelgenomen aan het beleg van Luik, maar had kennelijk besloten dat hij het lot voldoende had getart, want hij had het front verlaten en zich neergelegd bij het draaiboek waartoe zijn vrouw had besloten, namelijk dat hij het land zou verlaten, omdat zij veel te zwak en ziek was om alleen te reizen en hun dochter destijds nog maar een kind was. Dus kijk mijn oom er niet op aan dat ze alledrie Diksmuide verlieten zodra het eerste kanonschot had geklonken, maar kijk er eerder mijn tante op aan, die, zachtjes uitgedrukt, een vrouw was met een sterke wil. Zij was op twaalfjarige leeftijd in Rusland geadopteerd door een oude prinses die haar samen met haar eigen dochter had grootgebracht, en tante Teresa was, ongetwijfeld vanwege haar wonderbaarlijke schoonheid, buitensporig door hen in de watten gelegd en verwend. Ze hadden haar uitgehuwelijkt aan een jonge flierefluiter, die onder romantische omstandigheden was verwekt. Haar echtgenoot was namelijk de zoon van een jonge aristocraat (uit de hoogste kringen des lands) en diens gewezen gouvernante, mademoiselle Fifi, en zijn geboorte – de vrucht van een spontane vervoering – was destijds voor beide ouders als een volslagen verrassing gekomen. Of hij meer op zijn vader of op zijn moeder leek, kan ik moeilijk zeggen. Nicolaas (want zo heette hij) leek een groothertogelijke roekeloosheidheid te combineren met een ware Parijse levenslust. Hij zat vol streken. Zo zwaaide hij met een geladen pistool voor andermans gezicht, in het wilde weg om zich heen vurend. En hield hij het met wilde zigeunermeisjes, met wie hij dollemansritten maakte in trojka’s. Hij was vertrouwd met alle soorten uitspattingen en verwaarloosde mijn tante volkomen. Hij haalde poetsen uit met politiemannen en bond in één geval een agent vast aan een tamme beer, gooide hen samen in het kanaal en hield ze aan een touw boven water. Bij een andere gelegenheid had hij, toen hij in de kleine uurtjes op weg was naar huis, op de brug een jonge giraffe gezien die van het station naar de dierentuin geleid werd. Hij had het dier ter plekke gekocht en meegevoerd naar het slaapvertrek van tante Teresa. Mijn tante leed onder haar situatie. Jarenlang deed ze dat in stilte, op de been gehouden door de hoop dat ze op een dag de titel van prins en prinses zouden verkrijgen. En, zoals ze had voorzien, stond Nicolaas inderdaad op het punt erkend te worden en de status van prins toegekend te krijgen toen hij, in navolging van honderdduizenden anderen, zijn ziel aan God wijdde. Waardoor tante Teresa de felbegeerde titel op een haar na misliep. Maar de bijbehorende waardigheid had ze op de een of andere manier weten te behouden, en nadat oom Emmanuel haar in Brussel had leren kennen, richtte hij zijn brieven dan ook aan ‘Madame la Princesse’, hoewel ze die titel nooit had gedragen. Het waren met name haar schoonheid en haar houding die noblesse suggereerden, en zijn hele familie kon dan ook niet anders geloven dan dat die uitgekiende Emmanuel erin was geslaagd een lid van de Russische aristocratie aan de haak te slaan. Haar zusters daarentegen viel het behoorlijk tegen dat zij – hun trots en hoop – was getrouwd met een onbeduidend Belgisch officiertje dat, hoe bevredigend hij ook als echtgenoot en minnaar was, geen uitblinker was (naar zij zeiden) als officier of kostwinner. Dit was des te teleurstellender omdat al mijn tantes van vaderskant – stuk voor stuk uitermate fascinerende vrouwen, van wie tante Teresa overigens wel de onbetwiste koningin was – met slome duikelaars getrouwd waren. Haar vader, een van de eerste Britten die handelscontacten in Siberië had gelegd, vond zijn kersverse schoonzoon Emmanuel, toen hij die voor de eerste keer onder ogen kreeg, ‘niet per se een hoogvlieger’. Nadat hij hem voor de tweede en laatste keer onder ogen had gekregen, zag hij geen aanleiding om zijn oordeel te herzien.

En nu snelde de trein in de richting van Tokio.

V

de vanderflints en de vanderphants

We stapten uit op het station van Tokio alsof het Clapham Junction was en vervoegden ons bij het Imperial Hotel. Ook Tokio leek een rare stad te zijn. De huizen waren raar, en mannen, vrouwen en kinderen liepen rond op rare plankjes, alsof ze mechanische poppen waren. De zon brandde op ons toen we in onze riksja’s stapten en op zoek gingen naar het huis van mijn tante.

Toen we haar straat in reden, zag ik een verschijning met een kort rokje, donkerbruine krullen en robijnrode lippen, die zich voortbewoog op verleidelijke benen. Haar ogen lachten zachtjes en de zon gaf ze een purperen glinstering mee. Ze schoot met licht gebogen hoofd langs ons heen – met de veters van haar brogues los – en verdween om de hoek.

Ik wist zeker dat het Sylvia was, die misschien een boodschap ging doen in de winkel aan de overkant. Ik had een paar niet al te scherpe kiekjes van haar gezien, maar er was iets lieftalligs aan haar mond waardoor ik haar onmiddellijk herkende. Wat was ze gegroeid! Wat een ‘pareltje’, ik kon niet anders zeggen! Je leest over dergelijke dingen in romans van Miss Dell, maar in het echte leven kwam je ze maar zelden tegen. Maar wat mij van meet af aan nogal had bekoord, lang voordat ik ooit haar portret had gezien, was dat ze zo’n prachtige naam droeg: Sylvia-Ninon.

We werden ontvangen door een tengere vrouw van middelbare leeftijd, op de voet gevolgd door een ietwat gezettere uitgave van de eerste, die ‘Berthe!’ riep, waarop de tengere zich omdraaide. Toen we naar de kleine woonkamer waren geleid, kwam er een meisje binnen dat op Zuid-Europese wijze een knicks maakte, gevolgd door een tweede exemplaar (révérence), duidelijk een loot van dezelfde stam. Dit was, dat zag ik duidelijk, familie: een moeder, haar zuster en dochters.

‘Uw tante komt zo beneden,’ zei de oudste van de twee dames, die Berthe heette. En terwijl wij ons met de gebruikelijke complimenteuze zinspelingen in het Frans onderhielden – ‘monsieur, madame’ – hoorde ik geruis, ging de deur open en kwam een lange, slanke dame met grijs haar en een grijzige snor, met gebogen hoofd de kamer binnen en sprak met een diepe, lijzige baritonstem die me deed denken aan de stem van mijn vader: ‘Wel, wel, daar ben je dan, daar ben je dan eindelijk, George!’ Ik kuste haar en werd op mijn beurt door haar gekust, waarbij ik haar snor tegen mijn wang voelde kietelen.

‘Mijn vriend,’ stelde ik hem voor, ‘majoor Beastly.’

‘Majoor wíé?’ vroeg mijn tante.

‘Beastly.’

Om de neiging in lachen uit te barsten te onderdrukken, keek ze snel een andere kant op. ‘Dit is mijn neef George,’ zei ze vaag. ‘Madame Vanderphant en mademoiselle Berthe. Madeleine en Marie. We zijn – wat zal het zijn geweest? – vier jaar geleden allemaal samen overgekomen uit Diksmuide.’

‘Ja, wij Vanderphanten en Vanderflinten kunnen heel goed met elkaar opschieten, alsof we daadwerkelijk één familie zijn, n’est-ce pas, madame?’ zei mevrouw Vanderphant met een beminnelijke glimlach.

Tante Teresa mat zich onmiddellijk een presidentiële houding aan tegenover de aanwezigen in het vertrek. Wanneer ze sprak, zag ik mijn vader voor me, maar in de meeste andere opzichten verschilde ze van haar broer. Tante Teresa had grote, stralende, droevige, trouwe ogen, als die van een sint-bernard. Vlak achter haar aan kwam een, in een bruin kostuum gestoken, heel klein heertje met een gepommadeerde snor, duidelijk oom Emmanuel. Hij stapte ietwat verlegen op me af, voelde aan de drie ‘strepen’ op mijn schouder en klopte me goedkeurend op de rug. ‘Nu al kapitein! Ah, mon brave!’

‘Ik heb mijn recente bevordering te danken,’ zei ik, ‘aan het feit dat ik op het psychologisch juiste moment een zekere kolonel van het ministerie van Oorlog op de schouder heb geslagen, net toen zijn ego in opperste jubelstemming verkeerde. Als ik hem een seconde te vroeg of een seconde te laat op de schouder had geslagen, had mijn militaire loopbaan een volstrekt andere wending genomen. Daar ben ik zeker van.’

Oom Emmanuel vatte niet wat ik zei, maar veralgemeniseerde het onderwerp tot een levenshouding en mompelde: ‘Que voulezvous?’

‘Als dat niet was gebeurd, zou ik hier nu niet zijn.’

‘Na een grote oorlog zijn er altijd kleine oorlogjes… om op te lossen,’ zei oom Emmanuel schouderophalend.

‘We zijn drie dagen voor de wapenstilstand uitgevaren.’

‘We zaten midden op de oceaan,’ zei Beastly, ‘toen de wapenstilstand uitbrak. Daar hebben we op gedronken!’

‘À Berlin! à Berlin!’ zei mijn oom.

Een roman is een omslachtig middel om echte mensen te schilderen. Als u nu hier was – of als we elkaar konden spreken – zou ik u de aard van majoor Beastly’s persoonlijkheid in een oogwenk duidelijk kunnen maken, door hem visueel uit te beelden. Jammer genoeg is dit niet mogelijk. Bij de opmerking van mijn oom kneep Beastly, zoals bij alle opmerkingen die gemaakt werden, een van zijn ogen bijna dicht, en knikte en schaterde hij een paar maal traag en zwaar, alsof de hele zaak – de Duitsers, de geallieerden, mijn oom Emmanuel, ja het leven zelf – zijn donkerste vermoedens bevestigde.

Toen ging de deur open en kwam Sylvia schielijk, met neergeslagen ogen binnen. Ik bekeek haar zorgvuldig en zag dat zij inderdaad verrukkelijke lippen had die er alleen maar om smeekten gekust te worden. Ze had de sint-bernardogen van haar moeder, alleen dan die van een jongere, kwispelende sint-bernard.

Nadat ze mij had begroet, ging ze op de sofa met haar poppen zitten spelen, ietwat gekunsteld, leek me, wellicht uit verlegenheid. Toen: ‘Waar is trouwens mijn Daily Mail?’ Ze stond op om die te pakken, spreidde hem uit op de sofa en ging hem zitten lezen.

Oom Emmanuel stond er bedachtzaam bij, alsof hij nog het nodige moest overwegen alvorens zijn gedachten te uiten.

‘Ja,’ zei hij, ‘ja.’

‘Vandaag de dag, na de wereldoorlog, heerst er in de wereld net zo’n infantiele mentaliteit als daarvoor,’ ging ik door. ‘Ik sta niet eens voor mijzelf in. Als morgen dat domme klaroengeschal weer klinkt om alle weerbare mannen van Groot-Brittannië tot de strijd op te roepen, en ons uit te nodigen om op te trekken tegen een of andere willekeurige vijand, en lieve jonge meisjes zouden zeggen: “We willen jullie niet kwijt, maar we hebben het gevoel dat jullie moeten gaan,” en ons beminden en kusten en ons geluksamuletten meegaven, zou ik het moeilijk vinden om de lokroep van mijn uniform te weerstaan. Zo ben ik nu eenmaal. Een geboren held.’

Ironie was niet echt aan hen besteed, merkte ik. Oom Emmanuel vatte het wederom niet allemaal, maar maakte een gebaar van ‘Que voulez-vous?’ begeleid door die gemompelde woorden.

Terwijl ik sprak, was ik me de hele tijd bewust van Sylvia – met haar korte rokje en lange benen in witte zijden kousen – die op de sofa met haar poppen zat te spelen. Ik kan persoonlijk niets bedenken dat zo heimelijk opwindend is als de eerste ontmoeting met een knap nichtje. Als het verrukkelijke vaststellen welke familieleden we gemeenschappelijk hebben en het traceren van de levenslange verwantschap tussen ons. Wanneer ik naar haar keek, vond ik het heerlijk, ja wonderbaarlijk, dat deze jonge blom van zestien jaar met de klaarwakkere, stralende lichtbruine ogen, waar wel een licht angstige blik in zat, mijn nicht was en dat ze mij tutoyeerde en vertrouwd was met de bijzonderheden van mijn kindertijd. Ik had het gevoel dat ik in een volle balzaal met haar zou willen dansen, zodat de intimiteit van onze bewegingen, gebaren, fluisteringen en blikken het juiste cachet zouden krijgen, dat ik met haar op een Chinese woonboot zou willen wegdrijven op de slaperige rivier, of liever nog, met haar zou willen wegvliegen naar een gelukzalig eiland en om daar tot de laatste druppel van haar te genieten. Aan wat ik uiteindelijk op zo’n onbewoond eiland zou moeten doen, had ik uiteraard nog geen gedachte gewijd.

Tante Teresa legde uit dat ze speciaal voor mij uit bed was gekomen. Een enorme inspanning! En oom Emmanuel informeerde op gezette tijden of het niet te veel voor haar was, en of ze niet moe werd van alle gepraat. Nee, ze wilde nog wat langer bij ons blijven. Sterker nog, we moesten maar buiten op het terras gaan zitten.

Het was te heet om te bewegen, dus zaten we de rest van de dag tot aan de avond roerloos in grote zachte lederen fauteuils op de veranda met een soort halfintelligente blik voor ons uit te staren, lamgeslagen na een copieus middagmaal, en niet tot iets anders in staat in de hitte dan dagdromen.

En zo zaten we naar de tuin te kijken, en naar de straat achter de tuin, en alles om ons heen oogde raar en onwerkelijk. Een rare, onaardse betovering hield dit oord in zijn greep. En toen ik zo zat te dromen verbeeldde ik me dat die bewegende standbeeldjes en het landschap met zijn rare kleuren niet meer waren dan een tafereel uit een of ander ballet of een scène op een Japans kamerscherm, zo onwerkelijk leek alles. Zelfs de bomen en bloemen leken kunstbomen en -bloemen. Sommige vreemde vogels of insecten maakten een raar, aanhoudend geluid. Maar er stond geen wind en zelfs de bladeren aan de bomen bewogen niet en waren futloos, betoverd, verloren in onwerkelijkheid.

‘De lucht is vandaag zacht en pril als in de lente, en beroert je als in de lente, maar de kersenbloesems zijn alweer weg.’ Tante Teresa keek me, terwijl ze dit zei, met een lange, bedroefde, stille blik aan. Laat ik er meteen bij zeggen dat ik er aantrekkelijk uitzie. Sluik zwart achterovergekamd haar, volle lippen, en iets aan de mond, aan de ogen, iets, een ondefinieerbaar iets dat vrouwen aantrekkelijk vinden. U vindt mij zelfingenomen? Ik vind van niet.

‘Je lijkt heel erg op Anatole,’ zei tante Teresa. ‘Jullie zijn allebei niet knap, maar hebben wel een prettig gezicht.’

Ik sta hier werkelijk versteld van. Ik moet mijn gezicht zo snel mogelijk nog eens opnieuw bekijken in de spiegel.

‘En jullie zijn even oud. Ik weet nog goed dat jouw moeder, toen Anatole net was geboren en wij een naam voor hem probeerden te bedenken, mij schreef en vertelde dat ze hadden besloten jou “Hamlet” te dopen.’

‘Maar hij heet George!’ zei Sylvia.

‘Georges Hamlet Alexander, dat zijn mijn namen. Een zekere fijngevoeligheid heeft mijn ouders er denk ik van weerhouden mij ook werkelijk met Hamlet aan te spreken. In plaats daarvan noemen ze me Georges.’

‘Maar waarom Georges en niet George?’ vroeg Sylvia.

‘Dat zou ik echt niet kunnen zeggen,’ moest ik bekennen. ‘In elk geval ben ik vermoedelijk niet naar Georges Carpentier vernoemd, want die was toen ik geboren werd vast nog maar een paar jaar oud en bokste nog niet.’

‘Je bent in Tokio geboren!’ riep tante Teresa vrolijk uit en draaide zich naar de Vanderphants. ‘Mais voilà un Japonais!’

‘Tiens!’ zei madame Vanderphant.

‘In het Imperial Hotel. Een onwelkome afleiding gedurende het plezierreisje van mijn ouders door het Verre Oosten, lijkt me zo.’

‘Maar je bent Brit van geboorte, dus je hebt niets te klagen,’ zei mijn tante.

‘Dat geluk heb ik, ja.’

‘Namen zijn inderdaad een heel gedoe,’ zei mijn tante, die zich weer naar de Vanderphants wendde. ‘Mijn dochter is Sylvia gedoopt omdat ze bij haar geboorte blond was en eruitzag als een sylfe, een elfje. Haar haar is geleidelijk steeds donkerder geworden en is nu, zoals jullie zien, bijna zwart, met goudbruine plukjes.’

‘En lichtbruine nadat het gewassen is,’ zei Sylvia.

‘Echt waar?’ vroeg ik met oprechte belangstelling.

‘Of neem nu de namen van mijn broers,’ zei tante Teresa tegen madame Vanderphant. ‘Onze moeder wilde destijds graag meisjes, maar de eerste twee bleken jongens te zijn, dus noemde ze een van hen Connie en de ander Lucy.’

‘Tiens!’ zei madame Vanderphant.

‘Connie, zijn vader,’ – ze wees naar mij – ‘was bijziend, en Lucy was zo doof als een kwartel. En ik herinner me nog levendig dat ze ons een keer meenamen in een kleine stoomboot voor een vaartocht op de Neva. Connie, blind als een mol, stond achter het stuurrad en Lucy, stokdoof, bediende benedendeks de motor. En toen Connie door de spreekbuis naar Lucy beneden riep dat hij de motor in de achteruit moest zetten, verstond Lucy daar uiteraard geen woord van, en Connie, die geen hand voor ogen zag, ramde pardoes de Litejnibrug. Ik herinner het me nog levendig! En daarna begonnen ze te schreeuwen, tegen elkaar te schreeuwen, ze beten elkaar bijna de strot af. Het was vreselijk. Je moeder was ook op de boot,’ – ze wendde zich naar mij – ‘volgens mij hadden ze zich net verloofd.’

Nu we toch bezig waren herinneringen op te halen, nam ik de gelegenheid te baat om tante Teresa te vragen wat meer te vertellen over mijn twee meest directe voorzaten. Of wat ze vertelde werkelijk waar was of voor een deel fictioneel, durf ik niet te garanderen. Ik begreep echter dat onze voorvaderen afstamden van een Zweedse ridder die naar Finland was gegaan om daar het helblonde volk het christelijk geloof en de christelijke cultuur bij te brengen, dat hij vervolgens zijn geslacht had verloochend en was overgelopen naar de Finnen, waarna hij door zijn eigen clan was onterfd, zonder dat hij ooit werkelijk door de Finnen was opgenomen, omdat die hem er vanwege zijn vreeswekkende uiterlijk van verdachten een afgezant van de duivel te zijn en hem Saatana Perkele noemden, een naam – Von Altteuffel – die hij had aangenomen toen hij naar Estland was getrokken, waar hij zich had aangesloten bij de kerstenende Teutoonse ridders, vermoedelijk met sinistere extravagantie en wellicht vol kwaadaardige ironie, een duistere romantische trots – wie zal het zeggen? – en als zijn nieuwe familiewapen had gekozen voor twee duivels met verwrongen, onderling vervlochten staarten. Zijn zoon, een Fin die echter in Noord-Italië woonde, had zijn naam gewijzigd van Von Altteuffel naar Diabolo. Díéns zoon was in Italië geboren, waar hij echter was vervolgd vanwege zijn protestantse geloof, zodat hij was uitgeweken naar Schotland, waar díéns op Shetland geboren zoon er, om de naam er meer Schots te laten uitzien, ‘gh’ aan had vastgeplakt, zoals bij MacDonogh, zodat het ‘Diabologh’ werd, voor de couleur locale. Het enige wat hij daar echter mee bereikte, was dat de naam nog meer vervreemdde van zijn oorspronkelijke filologie, zodat hij vlees noch vis was, zonder dat het een smakelijk verhaal opleverde. Het gevolg was dat de rekruteringsofficier, toen ik mij als verre nazaat (geboren in het verre Japan) meldde bij een regiment uit de Hooglanden voor actieve dienst in de wereldoorlog (voor de vrijheid van kleine naties), naar de naam keek, en er al kijkend nog eens naar keek, en er onder het kijken, wel, perplex bij keek. Zijn gezicht plooide zich in allerlei rimpels en nam een spottende uitdrukking aan, die uiteindelijk uitmondde in een grijns. Hoofdschuddend zei hij: ‘Godallemachtig.’ Alleen maar dat, verder geen woord. Ik zwoer trouw aan het vaandel en ontving de symbolische koninklijke shilling, die destijds anderhalve shilling was. Mijn grootvader, die in Londen was geboren en rusteloos van aard was, vestigde zich, na te hebben rondgereisd in Spanje, Nederland, Frankrijk, Denemarken en Italië, in Siberië, waar hij een groot landgoed had gekocht in de buurt van Krasnojarsk, van waaruit hij later een succesvol exportbedrijf in pelzen en bont zou ontwikkelen. In zijn dagboek staan merkwaardige verwijzingen naar de stierengevechten die hij had gezien in Barcelona, waar hij ook zijn toekomstige vrouw had ontmoet, een Spaanse die hem na hun huwelijk volgde naar Manchester, waar zij, voordat ze zich op het landgoed bij Krasnojarsk vestigden, het leven schonk aan mijn vader, tante Teresa, oom Lucy en nog een half dozijn andere nazaten. Mijn grootvader, die zijn vrouw overleefde, liet in zijn testament vastleggen dat het landgoed bij Krasnojarsk (dat bekendstond onder de Russische versie van onze achternaam, ‘Diavolo’) evenredig onder zijn vele kinderen verdeeld moest worden. ‘Maar je vader kon niet opschieten met je oom Lucy,’ vertelde tante Teresa, ‘daarom hield hij diens aandeel van het geld achter en zette daarmee zijn katoenspinnerijen op in Sint-Petersburg. En die hebben hem natuurlijk ook geen windeieren gelegd.’ Terwijl zij aan het woord was, zag ik mijzelf als kind in dat magnifieke witte huis dat uitkeek over de Neva en zo vreemd contrasteerde met de troosteloze kade waarlangs het stond. Buiten viel sneeuw. De wind die langs de kade joeg, was hard en onverbiddelijk. De bevroren Neva zag er koud en dreigend uit. Tante Teresa keek me aan en zei: ‘Jij bent geen zakenman, George, jij bent…’ – ze gebaarde met haar geblankette hand vol sieraden naar de hemel – ‘jij bent een dichter. Altijd met je hoofd in de wolken. Maar je vader, ach, die was een ware zakenman!’ Waarop tante Teresa, om haar persoonlijke prestige onder haar Belgische vrienden en vriendinnen te bevorderen, hen te verstaan gaf dat haar beide broers schandalig rijk waren geweest. ‘Als je naar Sint-Petersburg zou gaan,’ zei ze tegen Berthe, ‘en naar de fabriek van Diavolo zou vragen, zou elke koetsier je onmiddellijk naar de spinnerij van mijn broer Connie brengen.’

‘Tiens!’ zei Berthe, met een welbewuste uitdrukking van eerbied voor de naam en faam van Connie op haar gezicht.

‘En nu,’ verzuchtte ze, ‘zijn we door de revolutie alles kwijtgeraakt.’

‘Courage! Courage!’ zei oom Emmanuel.

Mijn tante was bijzonder trots op de verrichtingen van haar clan, en was geneigd ietwat te overdrijven wanneer ze het tegen buitenstaanders over de familie had. Op dat moment deed madame Vanderphant een duit in het zakje en zei dat een oom van hen aan moederskant ook een grote fabriek bezat in de omgeving van Brussel, en trouwens ook een fraai huis in de hoofdstad. Maar tante Teresa wuifde dit achteloos weg. Dat stelde niets voor, was de onderliggende boodschap. Madame Vanderphant had Connies huis in Sint-Petersburg eens moeten zien! Zogenaamd tegen mij, maar in werkelijkheid om indruk te maken op haar gehoor, zei ze met diepe altstem: ‘Het huis van je vader in Sint-Petersburg. Ach, dat was een paleis. En nu zijn we helaas alles kwijt, alles kwijt.’

‘Courage! Courage!’ zei oom Emmanuel.

Terwijl tante Teresa over het glorierijke verleden sprak, namen de Vanderphants, die met hun gedachten elders waren, een houding van beleefde belangstelling aan. Madame Vanderphant deed net of ze luisterde, met een weinig overtuigende nederige glimlach om haar lippen. Berthe luisterde met half gesloten ogen naar wat ik zei en wisselde regelmatig blikken van verstandhouding uit met tante Teresa, vergezeld van kleine knikjes die duidden op diepgevoelde persoonlijke herinneringen, warme bijval en begrip. Ze had die herinneringen niet kunnen delen, maar juist in dat feit lag het geheim vervat van een persoonlijkheid die te warmhartig en fijngevoelig was om zelfs maar te overwegen ons lastig te vallen met een mening over onze herinneringen die minder diepgevoeld was dan de onze.

‘Sylvia! Niet steeds met je ogen knipperen!’ zei tante Teresa streng.

Sylvia deed een bovenmenselijke poging… waarbij ze met haar ogen knipperde.

‘Je vader heeft natuurlijk zijn eigen leven,’ zei tante Teresa, ‘en we kunnen niet van hem verwachten dat hij ons toelages stuurt. Maar je oom Lucy is al sinds de dood van onze vader onze zaakwaarnemer en dient erop toe te zien dat wij de dividenden waar wij recht op hebben, ontvangen.’

‘En heeft hij dat naar behoren gedaan?’

‘Jazeker,’ zei ze. ‘Ik moet erkennen dat hij heel ruimhartig is geweest. Buitengewoon ruimhartig. Alleen de laatste tijd…’

‘De laatste tijd…?’

‘De laatste tijd heeft hij ons geen dividenden meer gestuurd.’

‘O nee?’

‘Het is heel vreemd,’ zei ze.

‘Zijn zaken worden natuurlijk lamgelegd door wat er gaande is in Krasnojarsk.’

‘Uiteraard. Maar wij kunnen niet van de wind leven. En in Japan is alles erg duur! Alleen al Sylvia’s internaat slokt de helft van mijn geld op! Het had meer dan twee maanden geleden al moeten komen. Het is heel vreemd,’ zei ze. ‘We hebben geduldig gewacht…’

‘Geduld is een schone zaak,’ zei oom Emmanuel.

‘Emmanuel,’ zei mijn tante, ‘jij gaat morgenochtend naar het hoofdpostkantoor om te informeren of Lucy ons telegram heeft ontvangen.’

‘Dat is goed, mijn engel.’

De manier waarop tante Teresa tegen haar echtgenoot sprak, deed me denken aan militaire bevelen: ‘Compagnie b: paradepas… Derde Bataljon: inschepen…’ Het was geen koeioneren, en het was ook niet paniekerig; ze ging er doodkalm vanuit dat de opdracht zou worden uitgevoerd (in de toekomst), en de mogelijkheid dat er geen gevolg aan zou worden gegeven, kwam niet eens bij haar op.

‘Emmanuel, tu iras… Emmanuel, tu feras…’

‘Oui, mon ange.’ En hij ging. En deed het.

Toen tante Teresa naar haar slaapkamer boven vertrok om te rusten voor het avondeten, vertelde oom Emmanuel dat hij voor iedereen die twintigduizend franc aan het Franse Rode Kruis doneerde, aan de handtekening van een beroemde Franse maarschalk zou kunnen komen, en mijn oom nam de gelegenheid te baat om ons te vragen of wij soms potentiële kopers kenden, of dat we wellicht iets wisten van een veiling of een liefdadigheidsbazaar voor militairen waar een dergelijk lokkertje aantrekkelijk zou kunnen blijken. ‘Zij ’ebben mij gevraagd ’et te doen,’ zei hij met bezitterige gebaren tegen majoor Beastly, ‘en ik ’eb ’et aangenomen, ik ’eb ’en gezegd ik zal doen wat ik kan.’

‘Ik ken een vent,’ zei Beastly, ‘een Amerikaan die Brown heet, en die iedereen kent die er een beetje toe doet. Ik zal hem eens aan zijn mouw trekken, hij kan vast wel iets betekenen. Maar’ – hij stak een waarschuwende vinger op – ‘geen lariekoek, hè?’

‘Pardon?’ zei mijn oom, die dit woord niet kende.

‘Geen lariekoek!’ waarschuwde Beastly, die ‘buitenlanders’ met wantrouwen bezag.

Mijn oom verwaardigde zich niet te antwoorden.

VI

tante teresa

Een poosje nadat mijn tante boven op haar slaapkamer was gaan rusten, werd ik bij haar geroepen. Er hing een doordringende geur van Mon Boudoir en allerlei cosmetica in het vertrek. Ze poederde zich zo dik dat je de neiging kreeg de poederlaag er met een pennenmesje af te schrapen. Op het nachtkastje lagen boeken en er stonden cosmetica, oude foto’s en flesjes met medicijnen, en op de gewatteerde deken lag een buvard, een schrijfblok, van rood leer. Achter haar lagen zachte kussens en tussen dit alles verschanst, als in een nest, bevond zich tante Teresa, de belichaming van het begrip ‘zwakke gezondheid’. Zij vergat nooit een verjaardag, schreef en ontving met Kerstmis en Pasen – en bij gelegenheden als bruiloften in de familie, geboortes, overlijdens, belijdenissen, bevorderingen, benoemingen, enz. – een hele stroom brieven, en hield in een speciaal daarvoor bestemd in rood leer gebonden boekje zorgvuldig alle data bij waarop brieven en briefkaarten waren verzonden en ontvangen. Het was juli – laat in de middag, begin van de avond – en er hing een weemoedige sfeer in het vertrek.

‘U ligt er redelijk comfortabel bij,’ merkte ik met een blik om me heen op.

‘Ach! Had ik Constance hier maar!’ zij mijn tante klaaglijk. ‘Had ik Constance hier maar om voor me te zorgen! Helaas moest ik haar in Diksmuide achterlaten en heb ik in mijn betreurenswaardige ballingschap geen vakbekwame verpleegster die voor mij zorgt.’

Constance was de dochter van een goede vriendin van tante Teresa. Ze had na de dood van de vrouw vriendschap met Constance gesloten en haar daarmee ook meteen ingelijfd als lid van het personeel.

‘De Vanderphants zijn aardige, vriendelijke mensen,’ zei ik na een korte stilte.

‘Ja, al is madame Vanderphant nogal traag van begrip en ze heeft niet echt door hoe erbarmelijk mijn gezondheidstoestand is! En ze praat zo hard. En ze is vreselijk gulzig. Vier jaar geleden op de boot at ze (omdat ze wist dat het eten bij de prijs was inbegrepen) zoveel dat de kapitein het niet langer kon aanzien en opzettelijk dwars op de golven ging varen zodat ze zeeziek zou worden.’

‘En werd ze dat?’

‘Nou en of!’ riep mijn tante vol leedvermaak uit. ‘En of ze dat werd.’

‘Maar Berthe is toch reuze aardig?’ zei ik.

Waarop tante Teresa met een diepe bariton, de stem van de wolf die zich uitgeeft voor de grootmoeder die van onder de dekens tegen Roodkapje spreekt, klaaglijk zei: ‘Ja, Berthe heeft zich over mij ontfermd omdat ik zo ziek en onthand ben. Ze is lief en zorgzaam, maar ziet er wel uit als een vogelverschrikker!’

‘Och, haar gezicht heeft toch wel iets sympathieks.’

‘Nee, ze is toch foeilelijk… met die rode kokkerd! En ze beseft zelf niet dat ze lelijk is, weet je. Ze denkt zelfs dat ze knap is. Ze vindt dat ze het aanzien alleszins waard is!’

‘Nou ja, ik heb wel minder knappe dames gezien.’

‘Maar, non, mon Dieu!’ lachte ze. ‘Ik geloof niet dat ik ooit iemand ben tegengekomen die zo belachelijk lelijk is. Zoals ik al zei, ze is natuurlijk geen Constance, maar ze is lief voor me en zorgzaam.’ Tante Teresa keek de hele tijd naar mijn glimmende bruine kuiten, waar mijn bediende Pickup een ‘kersenbloesem’- glansmiddel op had gesmeerd. Misschien dacht ze aan haar eigen jeugd en betreurde ze het dat haar pygmee van een echtgenoot nooit zulke kuiten had gehad als ik. Want ik ben sterk van lijf en leden, met name wat betreft de kuiten, en mijn door Pickup blinkend gepoetste donkerbruine, strak aangesnoerde rijlaarzen met sporen (waarin ik een zekere manhaftige, verende tred heb ontwikkeld) laten mijn benen voordelig uitkomen. Ik val in de smaak bij de vrouwen. Mijn blauwe ogen, waar ik op een charmante manier mee rol wanneer ik met hen praat, staan goed onder mijn donkere wenkbrauwen, die ik dagelijks met een potlood bijwerk. Mijn neus staat een tikkeltje scheef en is licht gekromd. Maar wat hen denk ik voor mij inneemt, zijn mijn delicate neusvleugels, die mij een naïeve, onbedorven, argeloze gezichtsuitdrukking meegeven, kijk, zo van – ‘Mm’ – die hen aanspreekt.

‘Zo is het welletjes, George,’ zei mijn tante.

‘Wat?’

‘Dat je jezelf eindeloos staat te bewonderen in de spiegel.’

‘Welnee…’

‘Je dineert straks met ons.’

‘Ja. Maar eerst ga ik nog terug naar het hotel om me om te kleden.’

‘Kom wel op tijd,’ riep ze me na.

Toen ik beneden kwam, was Beastly al vertrokken. In het hotel trof ik een uitnodiging aan om in de week daarop aan te zitten bij een diner dat door de keizerlijke generale staf werd gegeven. Toen ik vol half begrepen verwachtingen met de riksja terugreed voor het diner, waren de schaduwen al zwart onder de wielen, en rende er naast de dwergachtige koelie nog een andere mee, met een langere nek en benen als stelten.

VII

En toen ik aanbelde en de bediende de deur voor me opendeed, stond Sylvia met haar stralende ogen en lange ledematen al gracieus als een elfje in de hal. We wachtten op mijn tante, die een paar tellen later naar beneden kwam, en we volgden haar naar de eetkamer. Sylvia zat tegenover mij. Ze boog haar hoofd, sloot haar ogen (waarbij ik goed kon zien hoe lang haar wimpers waren), legde haar gestrekte vingers tegen elkaar en prevelde gehaast een dankgebedje voor het eten. Daarna pakte ze de lepel op en toonde ze opnieuw haar stralende ogen. En vielen mij de elegante rondingen op van haar fraai gepenseelde zwarte wenkbrauwen.

Haar schoonheid was zo oogverblindend dat je niet aan haar gezicht kon wennen, dat je je ogen niet een tijdje op haar kon laten rusten om te bepalen wat uiteindelijk de aard van haar schoonheid was. Ze was zo mooi dat je je ogen niet op haar gericht kon houden, en je vroeg je af waarom ze in vredesnaam niet nóg mooier was.

‘Sylvia! Je doet het weer!’ zei tante Teresa.

Waarop Sylvia onwillekeurig met haar ogen knipperde.

‘En uw vriend?’ vroeg madame Vanderphant.

‘Wie? Beastly? Die is uit eten.’

‘Mais voilà un nom!’ lachte mijn tante, wier fraaie profiel goed uitkwam in het licht. Het was weliswaar flink geplamuurd met poeder en gezichtscrème, maar de contouren waren intact gebleven en alleszins toonbaar, dat kan ik u verzekeren.

‘Je komt soms de gekste namen tegen,’ beaamde ik, ‘zoals die van mijn oppasser bijvoorbeeld, die Pickup heet. Ik heb die namen niet verzonnen, dus ik kan er niets aan doen.’

‘Ah, je te crois bien!’ viel oom Emmanuel me bij.

‘Hij heeft volkomen verticale neusvleugels, die majoor Beastly,’ riep tante Teresa uit. ‘Ik heb nog nooit zoiets gezien!’

‘Hij lijkt me niettemin een bijzonder aardige man,’ zei Berthe.

‘Maar wel een blok aan het been! Wanneer hij niet zeeziek was, had hij wel last van acute aanvallen van dysenterie, en dat de hele reis.’

‘De arme drommel,’ riep ze uit. ‘En niemand die hem verzorgde.’

‘En in plaats van zich op de fatsoenlijke, mannelijke wijze te scheren, zoals hem betaamde, gebruikte hij om de vier dagen een duivels apparaat (dat meen ik ten behoeve van uw geslacht is ontworpen) om zijn gezichtsbeharing weg te schroeien, wat een hemeltergende stank met zich meebracht.’

Sylvia lachte.

‘De overtocht over de Stille Oceaan,’ – ik wendde me tot haar – ‘vergde veertien dagen, tijdens welke majoor Beastly driemaal die gore stank veroorzaakte in onze hut.’

‘George!’ zei mijn tante vermanend.

Ik keek haar recht in de ogen. ‘Ik gebruik dat woord welbewust, want het was meer dan gewoon stank!’

‘Maar mon Dieu! Ik zou er dan toch bezwaar tegen hebben gemaakt,’ zei madame Vanderphant.

‘Bij een meerdere?’ zei mijn oom spottend tegen haar, als iemand die wist dat dergelijke dingen in militaire kring ondenkbaar waren.

‘Hoezo? Is dat onmogelijk?’

‘Mais je le crois bien, madame!’ zei hij geagiteerd.

‘In feite,’ legde ik uit, ‘was Beastly drie dagen voor we uitvoeren nog ondergeschikt aan mij. Hij werd echter binnen een dag bevorderd van onderofficier tot majoor omdat hij verstand heeft van stoom en het spoorwezen, en precies degene was die ze nodig hadden om, naar ik meen, adviezen te geven over de Trans-Mantsjoerische spoorweg.’

‘Sylvia! Je doet het weer!’ onderbrak tante Teresa mij.

Sylvia knipperde weer met haar ogen.

‘Toen ik hem er diplomatiek over aansprak, antwoordde hij dat hij een heel gevoelige huid had, die niet bestand was tegen het geschraap van een scheermesje.’

‘En dus veranderde er niets?’

‘Ik kan niet zeggen of er iets veranderde. Net toen ik hem nader onder druk wilde zetten, kreeg hij een acute aanval van dysenterie en werd de vraag voor onbepaalde tijd uitgesteld.’

‘Pauvre homme,’ zei Berthe.

De twee meisjes Vanderphant betoonden zich opvallend welopgevoed en zeiden alleen ‘Oui, maman,’ en ‘Non, maman,’ of eventueel, als ze iets wilden aanreiken aan tante Teresa, die als een vorstin in ons midden troonde, en ze op haar wensen anticipeerden, een bescheiden: ‘Madame désire?’ Maar verder zeiden ze nauwelijks iets. Ze zaten naast elkaar, precies eender gekleed en met dezelfde pony over hun voorhoofd, niet doorsnee, maar ook niet bijzonder knap, alleen maar uiterst welopgevoed, terwijl hun moeder met mij sprak over Guy de Maupassant en de romans van Zola.

‘Het is heel goed dat je ouders je naar Oxford gestuurd hebben,’ zei mijn tante.

Ik sloeg mijn wimpers neer. ‘Ja, het is natuurlijk heel wat om in Oxford te mogen studeren. Heel wat anders dan als je naar bijvoorbeeld Cambridge zou gaan.’

‘Het was altijd mijn ambitie,’ zei oom Emmanuel, ‘om naar de universiteit te gaan. Helaas werd ik in plaats daarvan naar de Militaire Academie gestuurd.’

‘En Anatole,’ riep mijn tante uit, ‘was ook liever gaan studeren, zoals zijn vader had gewild. Maar ik vond het niet goed – waarom weet ik niet meer – en hij is een beste brave jongen die nooit iets zou doen wat zijn moeder verdriet zou doen. Het enige waar hij aan denkt, het enige wat hem interesseert in het leven, is zijn moeder.’

Ze slaakte een zucht, terwijl ik me herinnerde dat Anatole tijdens zijn verlof in Engeland op een avond tegen me zei: ‘Ach, weet je, moeder kan ik moeiteloos om de tuin leiden.’

‘Een universitaire studie,’ mijmerde ze, ‘was misschien toch beter voor hem geweest, nu de oorlog voorbij is. Hij is een dichter, net als zijn vader, ook al is hij een moederskindje. Maar in plaats van naar de universiteit heb ik hem naar de Militaire Academie gestuurd.’

‘Aan de universiteit lopen net zoveel dwazen rond als elders,’ zei ik om haar verlate gewetenswroeging te sussen. ‘Maar ik moet toegeven dat hun dwaasheid een zeker cachet heeft, het cachet van een universitaire opleiding, zeg maar. Het is hoogopgeleide dwaasheid.’

‘Ah!’ zei madame Vanderphant, die een welbewuste poging deed intellectueel over te komen, ‘gaat het niet altijd zo? Dat men de eigen kansen uit het verleden bagatelliseert als men er niet ten volle gebruik van heeft gemaakt?’

‘Het is geen kwestie van iets bagatelliseren,’ zei ik. ‘Het gaat om de levenshouding die Oxford je meegeeft, namelijk dat niets je voortaan nog zal verbazen, inclusief Oxford.’

En ineens moest ik aan het voorjaarstrimester denken, waarin de colleges van Oxford cultuur en loomheid uitstralen. En ik werd lyrisch. ‘Oh!’ riep ik uit, ‘niets is ermee te vergelijken! Het is er heerlijk. Je loopt over de High Street, laten we zeggen dat je op weg bent naar je mentor, je stapt diens kamer binnen alsof het je eigen kamer is, en daar staat hij, een grijsharige geleerde met een neus waar een havik jaloers op zou zijn, op zijn pantoffels, vreselijk erudiet, met het geld in zijn broekzak te rammelen en zijn achterste te warmen aan het haardvuur, en rookwolken naar je toe te blazen terwijl hij als een oudere broer tegen je praat over literatuur. Of neem een roei-etentje. Er is een professor die als bijnaam Paard heeft, en bij een roei-etentje roepen we, nadat het hoofd heeft gesproken, allemaal: “Paard! Paard! Paard!”, waarna hij lachend opstaat en een toespraak houdt. Alleen heerst er zo’n oorverdovend kabaal van stemmen dat er geen woord van te verstaan is.’

Heel eerlijk gezegd heb ik me in Oxford vooral verveeld. Mijn overheersende indruk van Oxford is dat ik mij op mijn kamer zat te vervelen en dat het onophoudelijk regende. Maar nu, aangemoedigd door hun enthousiasme, vertelde ik hen dat ik voetbalde, roeide in de achten en voorzitter was van de debatteersociëteit, de Oxford Union. Flagrante leugens, uiteraard. Ik kan er niets aan doen. Ik heb nu eenmaal een rijke fantasie. En een gevoelige inborst. Ik kan het niet over mijn hart verkrijgen mensen die iets van me verwachten teleur te stellen. Ach! Oxford is achteraf op zijn best. Ik denk dat het hele leven achteraf op zijn best is. Wanneer ik in mijn graf lig en terugblik op mijn leven als geheel, tot aan mijn geboorte, zal ik mijn verwekker wellicht vergeven dat hij mij heeft verwekt.

Sommige mensen hebben de gave dat ze iemand het gevoel kunnen geven dat naast hen niemand anders in de wereld ertoe doet. Terwijl ik nijver voort loog, voelde ik dat Sylvia die gave toepaste, een uiterst subtiele vorm van vleierij waar geen woorden voor nodig waren, louter een blik, een aanraking, een toon. En al orerend voelde ik dit in de blikken die Sylvia mij toewierp. De sterren flonkerden. De avond luisterde beschaamd toe terwijl ik onverdroten doorging met liegen. Al kreeg ik langzamerhand wel het gevoel dat mijn onophoudelijke gepraat hen een beetje begon te vervelen.

‘De oorlog is voorbij,’ zei mijn tante, ‘maar toch weet ik dat er mannen zullen zijn die dat betreuren. Ik sprak onlangs een Engelse kapitein die de slag bij Gallipoli in alle hevigheid had meegemaakt en die verzekerde mij vol overtuiging dat hij van vechten hield, en hij sleepte me daarin volledig mee. En ik vraag me af of hij niet gelijk heeft. Hij vond het heerlijk om tegen de Turken te vechten omdat dat, zo zei hij, zulke fidele kerels zijn. Let wel, hij had helemaal niets tegen hen, integendeel, hij achtte hen fatsoenlijk en sportief, bijna zijn gelijken. Hij zei dat je hem elk moment wakker mocht maken voor een gevecht tegen de Turken. Omdat ze eerlijk vochten. Welbeschouwd,’ zei mijn tante, ‘zit er ook iets subliems in, je kunt zeggen wat je wilt – een soort levenslust – in zijn verhaal over de strijd tegen de Turken. De Turken komen met glinsterende bajonetten de bossen uit gestormd, “Allah! Allah! Allah!” roepend terwijl ze ten aanval trekken. Omdat ze, snap je, denken dat ze al bij de hemelpoort zijn, en alleen nog maar toegelaten hoeven te worden. Dus stormen ze ernstig en vastberaden het slagveld op, “Allah! Allah! Allah!” roepend. Ik weet het niet, maar het moet, zoals hij zegt, een enerverende ervaring zijn.’

‘En vervolgens,’ zei ik, om het beeld te completeren, ‘drijft een of andere sportieveling het koude lemmet van een bajonet in ’s mans weke delen. Begrijpt u wat er dan gebeurt?’ Ik stelde mij welbewust koel en ingetogen op. ‘Het weefsel van onze ingewanden is teer. Wanneer je bijvoorbeeld iets eet wat je maag niet kan verteren, voel je al pijn. Stelt u zich nu eens voor wat er in die menselijke maagstreek gebeurt als er een scherp, koud lemmet in doordringt. Dat snijdt dan niet alleen door de darmen heen, het zorgt er ook voor dat ze naar buiten komen. Stelt u het zich voor. Dan zult u de bijzondere intonatie van zijn laatste “Allah!” beter begrijpen.’

‘Hou op, je bent een smeerlap!’

‘Dit is gemeen, intens gemeen!’ zei mijn tante.

‘Ja, voor u wel, want u wilt uw oorlogen “netjes” houden, smaakvol gevoerd, buiten op de binnenplaats, maar alsjeblieft niet op het dure tapijt in de salon! Terwijl ik juist het gevoel heb dat soldaten in een oorlog thuis moeten beginnen, bij de burgerbevolking, met name bij de oudere dames.’

‘Zo is het welletjes,’ zei ze.

‘Nee, ik wil niet dat u wegkomt met een onvolledig beeld. Allah, laat me niet lachen. Hoe staat het met uw zoon in Vlaanderen?’

‘O, die mankeert niets. Bovendien is het nu allemaal voorbij.’

‘Mm… wacht nog maar een paar dagen af.’ Ik was geagiteerd. Maar ik wist dat je, om met een preek het maximale effect te sorteren, kalm moest blijven en je hartstocht in je zinnen moest laten doorsijpelen. Wanneer ik heilig verontwaardigd ben, laat ik mijn heilige verontwaardiging aanzwellen, waarna ik er de rem op zet, en er op koele, bijtende, schijnbaar onbewogen toon uiting aan geef. Ik toom mijn woede in om de beschuldiging krachtiger te maken. Ik keerde me heel voorzichtig naar haar toe en keek mijn tante poeslief aan. ‘Wat is er nu zo erg aan een oorlog? Als in een oorlog de zenuwen van de mannen het begaven, werden ze voor de krijgsraad gesleept omdat hun zenuwen het hadden begeven – hen in de steek hadden gelaten – en werden ze bij zonsopkomst gefusilleerd, als deserteurs, wegens lafheid. En hun enige rechters waren hun meerderen, die wel uitkeken om er iets anders van te vinden.

En hoe komt het toch,’ vervolgde ik, voor even de blik vermijdend die in tante Teresa’s ogen sloop, ‘dat de thuisblijvers, met name de vrouwen, en meer in het bijzonder de oudere vrouwen, zich het meest schuldig maken aan die achterlijke gewoonte om oorlogen te verheerlijken? Hoe komt het dat zij kwaadaardiger van geest zijn en een minder ruimhartige kijk op de zaak hebben dan hun jongere landgenoten in de loopgraven?’

Tante Teresa sloot licht zuchtend haar ogen, alsof ze wilde aangeven dat het een aanslag op haar zwakke gestel was dat ze naar mijn eindeloze woordenstroom moest luisteren.

Ondertussen ging ik verder: ‘Ik herinner mij een hotel in Brighton waar ik twee weken verbleef voordat ik mij bij mijn eenheid voegde voor wat de Grote Oorlog werd genoemd. De onvermijdelijke oude dametjes met hun poezen waren verreweg het ergst van allemaal. Die eisten dat er bloed zou vloeien. Ze eisten de uitroeiing van het hele Duitse ras en zeiden dat ze met minder geen genoegen zouden nemen. Ze snakten ernaar alle Duitse zuigelingen eigenhandig te onthoofden, iets wat ze, zeiden ze, met oprecht genoegen zouden doen. Ze beweerden dat het niet om menselijk nakroost ging, maar om ongedierte. Het was een dienst die ze hun land en het mensdom in het algemeen dolgraag wilden bewijzen. Ze hadden alle recht om hun vaderlandsliefde te tonen. Ik moet bekennen dat ik danig geschokt was door dit verlate vertoon van herodisme bij oude, afgeleefde vrouwen. Ik gaf hun dat ook op beleefde wijze te verstaan, waarop ze mij voor Duitsgezind uitmaakten. Ze ontdekten onaangename aspecten aan mijn naam die tot dusver aan hun aandacht waren ontsnapt, wat een ernstig verzuim was. Een gevaar voor het Britse rijk. Diabologh, wat was dat in ’s hemelsnaam voor een achternaam! Een van hen ging zelfs zo ver te zeggen dat er – althans zo leek het – duidelijk iets, tja, diabolisch in school waardoor waakzaamheid geboden was. Ze hadden het in één adem over mij en over betonnen terreinen die, listig vermomd als tennisbanen, op diverse kwetsbare plekken in Engeland door Duitse spionnen waren aangelegd ten behoeve van toekomstig Duits zwaar geschut. “Waarom gaat u niet,” zei een van de oude dames, een wel bijzonder aftands exemplaar, “in plaats van die onuitstaanbare herrie op uw piano te maken, vechten voor uw land?” “Sterven?” zei ik, “opdat u kunt blijven leven? Men zou van de gedachte alleen al spontaan een lafaard worden.”

In alle landen die aan de oorlog hebben deelgenomen,’ (vervolgde ik, omdat mijn tante, die met stomheid was geslagen door mijn aantijgingen, niets paraat had om mijn woordenstroom te onderbreken,) ‘heerst onder vele nabestaanden nog steeds de neiging om zichzelf te troosten met de gedachte dat hun dierbaren zijn gevallen voor iets wat tegelijkertijd nobel en het offer waard was, hetgeen hun tragische dood op de een of andere manier overstijgt, ja bijna rechtvaardigt. Een misdadige dwaling! Hun doden zijn slachtoffers – niet meer en niet minder – van de dwaasheid van volwassenen die de wereld door hun geblunder met een belachelijke oorlog hebben opgezadeld, en die nu gedenktekens oprichten die het allemaal moeten rechtvaardigen. Als ik de Onbekende Soldaat was, zou mijn schim weigeren onder zo’n zwaar stuk marmer te gaan liggen; ik zou opstaan en tegen hen zeggen: “Hou je verdomde gedenktekens maar en ga eindelijk je verstand gebruiken! Christus is 1885 jaar geleden gestorven en jullie zijn nog even onvoorstelbaar hardleers als altijd.”’

Ineens zweeg ik. Er viel een stilte.

‘Dankjewel. We zijn je zeer erkentelijk voor je leerzame verhaal,’ zei tante Teresa.

‘Graag gedaan,’ zei ik. ‘Graag gedaan.’

VIII

Na het diner togen we naar de salon, waar oom Emmanuel een sigaar opstak. De piano, waarvan de klep was opengeslagen, lonkte naar me toen ik ervoor van mijn koffie stond te nippen.

‘Speelt u piano?’ vroeg madame Vanderphant.

Ik zeg niet graag van niet, omdat ik als kind talloze pianolessen heb gehad. Maar ik had nooit de moeite genomen maar enigszins vlot noten te leren lezen. Ik heb er daarom een hekel aan als mensen me aansporen om iets voor hen op de piano te spelen. Mijn schroom is echter zinloos, want die wordt slechts aangezien voor valse bescheidenheid, en men denkt dat ik het prettig vind om gevraagd te worden. Toen ik in Oxford studeerde, had ik muziek er als extra vak bij genomen. En er al snel weer de brui aan gegeven, want ik was domweg niet bereid mij de moeite te getroosten de technische beginselen te leren, en toen ik uiteindelijk besloot ermee te stoppen, kreeg ik van mijn muziekleraar te horen dat dit geen onoverkomelijk verlies voor de wereld van de muziek zou betekenen. Toch ben ik uiterst muzikaal.

‘Speel eens iets voor ons,’ zei Berthe.

‘Ik ben er niet zo voor in de stemming.’

‘O, speel alsjeblieft wat,’ zei Sylvia, die naar me toe kwam. Haar japon raakte me, haar parfum gaf me het verrukkelijke gevoel van iets fijnzinnigs en wondermoois, dat niettemin merkwaardig intiem en dichtbij voelde. Wat was ze mooi.