Table Of Contents

Voorwoord

1. Intro

     Voor wie is dit boek?

     Over de auteur

     De Songwriterschool

2.Wat is songwriting?

     Een stukje historie

     Massaproduct

     Singer-songwriters

     Kunst of ambacht?

     Liedjessmid

     Inspiratie?

     Best of both worlds

     De opbouw van je song

     Termen

     De song als reis

3. Songteksten

     De waarheid vs. de werkelijkheid

     Voor wie schrijf je?

     Show, don’t tell

     Rijm is de lijm

     Rijmtypes

     Stijlfiguren: de peper in je lyrics

     Tekstritme: het accent op de klemtoon

     Perspectief: who's talking?

     Derde persoon

4. Melodie en harmonie

     Hoeveel akkoorden heeft een song nodig?

     Mini-bootcamp muziektheorie

     Drieklanken: de basisakkoorden

Een mini-bootcamp

     Trappen

     Zeven drieklanken

De kwintencirkel

Get your piece of the pie!

Meerklanken: de kruiden in de harmonie

Zanglijn/melodie

Op zoek naar de hook

5. Inspiratie en songstarters

     Kickstart je inspiratie

     Killer openingszinnen

     Schrijven vanuit de titel

     Loops: bouwen op een track

     Beeld als inspiratiebron

     Prik een woord

     Object writing

6. Aan het werk

     Serious songwriting

     Laat je song niet ontsnappen!

     Zet je song in de steigers

     Schrijven en schrappen

     Writers' block: probleem of escape?

     Je songs opnemen

     Je eigen songs uitbrengen

     Sync

7. En dan nog even dit

     Songs schrijven met AI?

Dank en bronnen

     Dankwoord

     Bronnen

Ook in deze serie:

     Zo maak je een cabaretprogrammaDoor: Silvester Zwaneveld

Uitgeverij Nanda 2023

Titel: Zo word je een songwriter

Auteur: Peter van Vleuten, 2023

Omslagontwerp: Silvester Zwaneveld

Illustraties: Silly Productions

Vormgeving: Uitgeverij Nanda

ISBN: 978-90-832832-7-2

ISBN e-book: 978-90-833124-9-1

Alle rechten voorbehouden

Voorwoord

Songwriting kan je leren. Natuurlijk, er is talent voor nodig. Maar de ins & outs van het ambacht (want dat is het) moet je je al doende eigen maken. Dat kan voor een belangrijk deel door goed te luisteren en te oefenen, twee van de belangrijkste voorwaarden om jezelf te blijven ontwikkelen. Feit blijft dat je beter wordt door de techniek te leren beheersen en doelgericht bezig te zijn.

Het idee dat creativiteit iets ongrijpbaars is en bijna magische kanten heeft, is een mythe. Jarenlang heb ik gedacht dat een vrije stroom van gedachten en ingevingen de enige bron waren. Een bron waarop je weinig invloed hebt en die je vervolgens probeert te vangen in woorden en muziek. Ondertussen had ik nauwelijks door dat ik toch heel praktisch bezig was met het proces van liedjes schrijven.

Pas in 2010, tijdens een serie songwritingcolleges en -clinics op Berklee College of Music in Boston, begonnen de kwartjes te vallen. En wel met een kletterend geraas waardoor ik opeens ontdekte dat de technieken en benaderingen die ik al jaren voor mijn liedjes gebruikte, een zekere logica en efficiëntie in zich hadden. Voor het eerst leerde ik systematiek in creatie toe te passen. Een verrijkende ervaring, die me hielp grote sprongen te maken in het maakproces.

Een andere verrijkende ervaring was het besef hoe waardevol het is om kennis te delen. Veel muzikanten die ik in Amerika ontmoette, waren royaal met het doorgeven van hun skills en tricks of the trade en toonden zich tegelijk nieuwsgierig naar mijn ervaringen en opvattingen: hoe kwam je op dit idee, waarom maak je die harmonische keuze?

Deze ervaringen waren voor mij de reden om enkele jaren geleden de Songwriterschool op te zetten. En plek om kennis en ervaring te delen en door te geven. Met als doel: samen beter te worden.

Dit boek is daar weer een rechtstreeks uitvloeisel van. Ik hoop je hiermee manieren en middelen aan te reiken waarmee jij jezelf (nog meer) kunt ontwikkelen als liedjesmaker. En daarbij ben ik dank verschuldigd aan talloze andere songwriters die mij hebben geholpen deze kennis op te doen. Ik geef door wat zij mij leerden.

Ik richt me in dit boek op de 'startende songwriter'. Daarmee bedoel ik iedereen die serieus aan de slag wil met liedjes schrijven en die wil leren om grip te krijgen op het proces.

Vanuit het besef dat er nooit genoeg goede songs in de wereld kunnen zijn.

Write on!

Bergen NH, mei 2023

Peter van Vleuten

1. Intro

Voor wie is dit boek?

...en hoe gebruik je het?

Dit boek is opgezet als een handboek. Je kunt het dus als één geheel lezen, waarbij je telkens een stukje verder komt. Maar je kunt ook bepaalde thema's eruit pikken. Bijvoorbeeld specifiek focussen op songteksten. Of op harmonie en akkoorden. Of op het proces van songwriting. Sla af en toe nog eens wat na, of check de website www.zowordjeensongwriter.nl om tracks te beluisteren die worden behandeld of om achtergrondinformatie te vinden.

Voor wie?

Hoewel de termen 'singer-songwriter' en 'songwriter' soms door elkaar worden gebruikt, hanteren we hier een duidelijk onderscheid. Dit boek gaat (bijna) alleen over het vak van de liedjessmid. Dus degene die de song creëert, ongeacht of diegene het liedje daarna ook nog eens zelf uitvoert of niet. Namelijk: om liedjes ook nog eens over het voetlicht te brengen, zijn extra kwaliteiten nodig. Hoe presenteer je je show, hoe bouw je een set op, hoe werkt een management, welke festivals zijn belangrijk, waar moet je aan denken bij een clubtour, hoe zorg je voor een fanbase, et cetera.

Het aspect 'stagecraft' en 'DIY-artiest' is superinteressant. Maar dat verdient een apart boek. Er is al ruim genoeg te vertellen voor de liedjesmakers. En daar begint het tenslotte mee. Zonder songwriters geen songs. Zonder songs geen show.

Lees dit boek zoals je wilt dus. En slijp lekker aan je skills en talenten als maker van liedjes!

Over de auteur

Peter van Vleuten (1960) is muzikant, zanger en songwriter. Daarnaast werkt hij als freelance copywriter en redacteur. Het muziekmaken begon rond zijn zestiende jaar en al snel volgden de eerste eigen probeersels op het gebied van songwriting. Zijn eerste band richtte zich al op louter 'eigen werk', in het kielzog van de opkomende nederpopgroepen als Herman Brood's Wild Romance, Phoney & The Hardcore en Long Tall Ernie & The Shakers. Je eigen songs schrijven leek een volkomen vanzelfsprekende stap in iedere muzikale ontwikkeling, ook in Nederland. Peter schreef voor de bandjes waarin hij speelde, maar ook voor bevriende muzikanten.

Toen begin jaren '80 ook de Nederlandstalige pop populair werd, schreef Peter steeds vaker in het Nederlands en experimenteerde met de verschillen in het gebruik van Engels en Nederlands in popsongs, onder andere door hertalingen. Inmiddels werkte hij fulltime als professioneel muzikant in het bloeiende live-circuit en leverde enkele bijdragen aan het Nationaal Songfestival.

Daar kwam begin jaren '90 verandering in toen het live-circuit instortte en de DJ's het muzikale vermaak allengs overnamen. Peter maakte de overstap naar het communicatievak en ontwikkelde zich als copywriter bij diverse bureaus. Enkele jaren later koos hij voor het bestaan van freelancer. Er ontstond zo weer ruimte voor muziekmaken en songwriting. Met diverse muzikanten nam hij een collectie eigen songs op, waarvan er enkele werden 'gecut' - overigens zonder veel radiosucces - door andere bands.

In opdracht leverde Peter liedjes en teksten voor jeugdtheater en coachte hij jonge muzikanten bij het reilen en zeilen van hun bands en hun muziek. Ook hielp hij hen met het schrijven van hun eigen liedjes.

Een bepalende ontwikkeling deed zich voor toen Peter met zijn partner, zangeres Helen Botman, een reis door Amerika maakte langs diverse belangrijke muzieksteden (New York, Woodstock, Chicago, Nashville, Memphis) en optredens deed. Een zomerprogramma aan Berklee College of Music in Boston legde de kiem voor wat nu zijn Songwriterschool is. De ervaringen en ontmoetingen in Amerika met songwriters, producers en muzikanten werden een dankbare voedingsbodem. Het leidde in 2012 tot Peters eerste solo-album Once Upon A Song. Voor het tv-programma 'De Beste Singer-Songwriter van Nederland' schreef Peter samen met Rob Winter de leadermuziek.

Naast zijn werk met de Songwriterschool treedt Peter met zijn partner op als Botman & Van Vleuten; hun programma's zijn een mix van songs en storytelling. Daarnaast brengen zij samen en afzonderlijk songs uit. Peter schrijft zowel in het Nederlands als in het Engels. In dit boek licht hij toe wat hij zich heeft eigen gemaakt en wat hij van andere songwriters leerde.

De Songwriterschool

De Songwriterschool is opgezet in 2017. De eerste tijd bestonden de activiteiten hoofdzakelijk uit een jaarlijks Summer Camp van twee dagen op mooie plekken in Noord-Holland. Er bleek echter behoefte aan vaker terugkerende workshops en camps, zodat we ook cursussen gingen geven op het gebied van songteksten, melodie en harmonie. In 2020 planden voor het eerst een jaarprogramma, dat helaas compleet in het water viel als gevolg van de coronacrisis.

We hebben toen al snel het lesaanbod vertaald naar livestream-cursussen. Dit bleek een goede stap, waarmee het bereik van de Songwriterschool zich uitbreidde naar heel Nederland en Vlaanderen. Door de overstap naar online - en door de covid-gerelateerde malaise in de muziekbusiness - werd het mogelijk om bekende songwriters via livestream te gast te hebben voor online masterclasses. We bedanken nogmaals de gastdocenten van het eerste uur voor hun medewerking: Ed Struijlaart, Bertolf Lentink, Maaike Ouboter, Yori Swart, Jan Rot, Paul de Munnik en Ruben Hein. Ook van buiten de landsgrenzen ontvingen we gastdocenten: Martyn Joseph (Wales), Berklee-docent Susan Cattaneo (Boston) en Lori Lieberman (LA). In deze Engelstalige masterclasses verwelkomden we opnieuw veel deelnemers, ook uit onder andere de VS, het VK, Denemarken, Spanje, Duitsland en Zuid-Amerika.

Kennis over songwriting bereikbaar maken en doorgeven: dat is het doel van de Songwriterschool. Met een zo breed mogelijk scala aan activiteiten voor verschillende niveaus. Daarom hebben we nu ook een online Starterscursus van 12 online lessen gemaakt, die in z'n geheel is te volgen via de Songwriterschool Academy.

Kijk voor meer informatie, de agenda en speciale activiteiten op www.songwriterschool.nl.

2.Wat is songwriting?

Van troubadours tot Tin Pan Alley

Een stukje historie

Liedjes zijn voor altijd

Het lied is een van de oudste vormen van communicatie. Lang voordat mensen konden schrijven en lezen, verspreidden ze hun verhalen al zingend. Heldenvertellingen, legendes, liefdesverklaringen, roddels en volksverhalen... Ze werden van persoon tot persoon, en van generatie op generatie doorgegeven via melodie, ritme, harmonie en tekst. Een formule die tot op de dag van vandaag fantastisch werkt. Omdat we in wezen nog steeds dezelfde mensen zijn als duizenden jaren geleden. Een lied hecht zich gemakkelijk in ons geheugen, we raken erdoor geraakt en er is altijd een element van vermaak. Liedjes zijn voor altijd.

Maar hoe ontstonden die gezongen verhalen eigenlijk? Moeilijk te zeggen. Ze kwamen voort uit rituelen en gewoontes. Er zal altijd wel iemand in de stam zijn geweest met een talent voor zang en verhalen. Iemand met aanleg voor het maken van instrumenten. En de muziek werd gezamenlijk bezit, deel van de cultuur. Net als het versierde aardewerk, de geschilderde symbolen, de kleding en de bouwsels. Verschil tussen kunst en gebruiksmiddelen was er niet echt.

Eeuwen later waren het de rondtrekkende troubadours die hun liederen ten gehore brachten op de markten en pleinen. En vooral in de kastelen en paleizen, en aan de hoven van vorsten. Ze brachten nieuws of ze bezongen de heersers en de jonkvrouwen. Soms leverden ze subtiele kritiek op de machthebbers of kregen de lachers op hun hand met dubbelzinnige teksten. De functies van communicatie en entertainment waren met elkaar verbonden. Krijgsliederen, spotliederen, lofliederen... Troubadours beheersten alle genres. Ze bedachten, leenden en pikten de melodieën en teksten tijdens hun reizen. En gaven die weer door aan nieuw publiek, in een volgende stad of aan een ander hof.

Troubadours waren eigenlijk de vroegste songwriters, zou je kunnen zeggen. Hun namen zijn helaas in de mist van de tijd verdwenen; de makers van vroeger zijn anoniem. Pas met het commercieel gebruik van muziek - en daarmee de opkomst van muziekuitgevers - kregen componisten en tekstdichters enige credit. Aanvankelijk in de vorm van naamsvermelding op de gedrukte bladmuziek, maar met de opkomst van de mechanisch opgenomen muziek ook op de etiketten en hoezen van de platen in de winkel.

Massaproduct

Songwriters deelden via de muziekuitgeverijen mee in de opbrengsten van populaire liedjes. En wie echt succesvol was, kon daar zelfs een boterham mee verdienen. Begin twintigste eeuw werd muziek een massaproduct en de vraag naar songs en plaatopnames groeide. In die industriële ontwikkeling werd songwriter dan ook een heus beroep. Liedjesschrijvers die een breed publiek wisten aan te spreken, werden in loondienst genomen bij de uitgeverijen om de honger van de groeiende platenlabels te stillen.

Sommige van die songwriting-huizen bereikten een legendarische status. Check op YouTube of in de boekwinkel maar eens wat er allemaal is te vinden is over Tin Pan Alley en The Brill Building in New York, en Music Row in Nashville. Songwriters, uitgevers en grote platenlabels vestigden zich samen in één wijk of gebouw om zoveel mogelijk samenwerking te bevorderen. Wat Hollywood voor de film is, waren dit de broedplaatsen voor de populaire muziek, die vanaf de jaren 50 het stempel 'popmuziek' zou krijgen. Songwriters leenden hun breinen, emoties en talenten aan de muziekindustrie en werden soms nog bekender dan de artiesten die hun liedjes uitvoerden.

Singer-songwriters

Tot midden vorige eeuw was het nog min of meer gewoonte dat er aan de ene kant liedjesmakers waren en aan de andere kant de uitvoerende artiest. Zangers en zangeressen die hun eigen materiaal schreven, waren meer uitzondering dan regel. Dat veranderde zo rond 1960. Iemand als Neil Sedaka, was bijvoorbeeld succesvol beroepssongwriter in The Brill Building én had als popzanger succes geoogst met z'n eigen liedjes. In zijn kielzog begonnen ook bijvoorbeeld The Beatles zelf hun songs te schrijven. Componist, tekstschrijver en uitvoerenden werden steeds vaker één.

Dit verschijnsel zien we vervolgens vooral ook bij bijvoorbeeld Bob Dylan, Joni Mitchell en James Taylor. Met de opkomst van de 'folkies' ontstond het verschijnsel van de solo-artiest die zijn of haar eigen songs uitvoerde. Daarmee was de 'singer-songwriter' ontstaan. Een term die inmiddels synoniem is geworden voor een compleet genre. Met minimale begeleiding (meestal alleen een gitaar) brengt de singer-songwriter bespiegelende liedjes over hartzeer, het wereldlot en andere persoonlijke onderwerpen.

In dit boek gaat het in de eerste plaats om de songwriter, of-ie nou zingt of niet. En terwijl de term 'singer-songwriter' beperkt inmiddels lijkt tot een genre, kijken we hier naar liedjesschrijvers in het algemeen.

Kunst of ambacht?

In 2016 kreeg Bob Dylan de Nobelprijs voor Literatuur omdat hij 'nieuwe dichterlijke expressie heeft gecreëerd binnen de grote Amerikaanse songtraditie'. De prestigieuze prijs droeg bij aan de opvattingen van velen - en vooral de die-hard Dylanfans - dat het werk van Bob op eenzame artistieke hoogte staat vergeleken met 'gewone' popmuziek. Anderen schamperden weer dat de rijmelarij van Dylan niet in de schaduw kan staan van de werkelijke grote schrijvers en dichters.

Niet dat het er echt toe doet, maar regelmatig komt de vraag voorbij. Is songwriting nou een kunstvorm of eigenlijk meer een ambacht? Dat is natuurlijk een discussie die nooit tot een duidelijke conclusie zal komen. Is het werk van Frank Zappa wezenlijk artistieker dan dat van Pierre Kartner? Is de gelaagdheid in de songs van Nick Cave wél kunst, maar de pop van Taylor Swift niet? Wie het weet, mag het zeggen.

Of songwriting nou kunst is of iets anders, zal dus altijd wel een twistpunt blijven. Ik geloof dat er een brede schaal is waarop je de literaire of artistieke waarde van songs kan beoordelen. Aan het ene uiteinde staat de kunst met een grote K, aan de andere kant de entertainment met een grote E. Iedere song bezet een eigen plekje in die schaal tussen de uitersten. Laten we het daarop houden.

Liedjessmid

Waar de meeste songwriters het wel over eens zijn, is dat liedjes schrijven toch zeker een ambachtelijke aangelegenheid is, te vergelijken meubels maken, glasblazen en elk ander traditioneel vak. Vandaar de veel gehoorde term 'songsmith' of 'liedjessmid'. Een mooie vergelijking, die associaties oproept met vuur, ijzer, hamers, vonken en zweet. Edel handwerk dat vraagt om kracht, vakmanschap en inspanning.

En dat is precies wat songwriters in de hele wereld je vertellen: wil je een goede (en wie weet zelfs succesvolle) liedjessmid worden, dan zul je gewoon aan de bak moeten. Meters maken, discipline opbrengen en de beroemde 10.000 uur erin steken. Alleen zo leer je de kneepjes van het vak: doen, doen, doen. En dan bedoel ik niet alleen het schrijven zelf, maar ook bijvoorbeeld luisteren naar wat andere songwriters hebben gemaakt. Jezelf ontwikkelen als liedjesmaker is voor een belangrijk deel zelfstudie. Tom Waits zei ooit: "Je leert door naar liedjes te luisteren. Je probeert ze te begrijpen, je haalt ze uit elkaar om te zien waar ze uit bestaan en je vraagt je af of jij er ook één kan maken."

Inspiratie?

Inspiratie. Het woord is gevallen. Letterlijk betekent het zoveel als 'inademing'. En het Latijnse woord voor 'geest' of 'ziel' zit erin. Wie geïnspireerd raakt, ademt zogezegd de goddelijke bezieling in. Een mooie, mystieke omschrijving voor 'op ideeën komen', een inval krijgen. Alsof inspiratie iets ongrijpbaars is, dat je zomaar overkomt. Iets waarop je moet wachten. Wachten op inspiratie? Dat is een no-go. Of, zoals schilder en fotograaf Chuck Close zei: “Inspiration is for amateurs – the rest of us just show up and get to work."

Jaren geleden kreeg ik op Berklee College of Music in Boston een wijze les van Steve Seskin, die verschillende hits heeft geschreven voor onder anderen Tim McGraw, Peter Frampton en Waylon Jennings. "Je moet de muze verleiden", legde hij uit. "Kijk, die muze zit daarboven op haar wolkje en kijkt uit over al die liedjesschrijvers. Waar zal ze de inspiratie laten neerdalen, vraagt ze zich elke dag af. Bij die gast die languit op bed ligt te wachten tot de briljante ingeving zich aandient? Die gefrustreerde tekstschrijver die moedeloos aan de bar hangt omdat niks lukt? Of die songwriter die 's morgens opstaat, gaat zitten met z'n gitaar en net zolang blijft proberen tot er een liedje is? De muze zal altijd kiezen voor die laatste. Want het heeft geen zin om inspiratie uit te strooien over liedjessmeden die geen werk willen verzetten. De muze is zuinig met wat ze te bieden heeft, ze wil verleid worden. Je moet haar dus van haar wolkje zien te lokken. En dat kan alleen door aan het werk te gaan."

De mening van Steve staat niet op zichzelf. Je vindt 'm terug bij vrijwel alle professionele songwriters. Blijven hameren op dat muzikale aambeeld en het stugge ijzer van de juiste woorden. Songwriting is een ambacht, waarin je groeit door aan de slag te gaan. Schaven en schuren. En stug volhouden. Zanger, liedjesman en hertaalmeester Jan Rot zei het tijdens een masterclass bij de Songwriterschool: "Je hebt zitvlees nodig." We hadden hem graag nog veel meer zitvlees gegund.

Best of both worlds

In het vorige hoofdstuk heb ik mijn best gedaan om songwriting als ambacht neer te zetten. Toch is liedjes schrijven in één belangrijk opzicht toch echt een hele kunst. Een song is immers een combinatie van twee disciplines die met elkaar zijn verweven en die elkaar versterken: aan de ene kant heb je de melodie/harmonie en aan de andere kant tekst. Een song zonder tekst is 'alleen maar' muziek. En zonder muziek heb je 'alleen maar' tekst.

En daar begint het fascinerende samenspel van twee componenten. De melodie en de akkoorden geven ondersteuning en extra dimensie aan de tekst. En de tekst vertelt het verhaal dat past bij de sfeer en de bedoeling van de muziek. Het is aan de maker(s) om die twee componenten met elkaar te vervlechten en de ideale balans te vinden die ervoor zorgt dat de song één geheel wordt.

Veel grote songwriters beheersen beide disciplines. Liedjessmeden als Paul Simon, Stevie Wonder en Ed Sheeran zijn meesters in het verenigen van muzikaal talent en tekstschrijverschap. Ze zijn in staat om solistisch te werken en daarmee onvergetelijke songs te schrijven. Dat betekent overigens niet dat songwriting per se een one man's job is. De moderne muziek kent talloze duo's die juist in samenwerking tot grote hoogte stegen. Natuurlijk Lennon/McCartney en Jagger/Richards. Maar ook Carole King & Jerry Goffin, Jerry Leiber & Mike Stoller, Nick Ashford & Valerie Simpson en Burt Bacharach & Hal David tekenden de afgelopen 70 jaar samen voor tientallen iconische hits. 'Co-writing' is dus ook een beproefde en succesvolle manier in het land van liedjesschrijvers. 1 + 1 = 3.

Co-writing

Hoewel bijvoorbeeld Bacharach en David een strikte scheiding hanteerden, waarbij Bacharach de componist was en David de tekstenman, is het geen wet dat schrijversduo's elk hun eigen terrein hebben. Integendeel. Co-writing is vaak een redelijk ongeordend samenspel van twee creatieve geesten, die elkaar stimuleren en activeren. Zo komen ze met elkaar tot een creatief eindresultaat waarvan achteraf soms niet eens meer duidelijk is wie waarvoor nou precies verantwoordelijk was. En hier geldt dan meteen ook een goede raad voor als je zelf aan een liedje werkt samen met een co-writer. Spreek van tevoren goed af hoe jullie het eindproduct gaan beschouwen: als een werk dat er zonder samenwerking helemaal nooit zou zijn gekomen en waarvoor je dus samen in gelijke mate verantwoordelijk bent; of als een eenpersoons-avontuur waar de ander een al dan niet klein aandeel in heeft gehad. Het eerste is meestal een betere keuze.

Writing teams

Nog een stap verder dan schrijfduo's gaat het bij writing teams. Die bestaan uit meerdere co-writers. De traditionele verdeling componist/tekstdichter vervaagt ook meer en meer. Zo kan het gebeuren dat een actuele track van Beyoncé, die grotendeels bestaat uit één couplet en één refrein plus een paar wisselende variaties, een hele lijst aan songwriters vermeldt. Ter vergelijking: het veel complexere Bohemian Rhapsody uit 1975 komt in z'n geheel op het conto van Freddy Mercury - tekst en muziek. Writing teams zijn een teken van de tijd. In de huidige muziekwereld wil iedereen een stukje van de steeds schraler wordende taart. Wie in de studio ook maar een kleine toevoeging doet aan een song, claimt credits als co-writer. Dat kan zelfs gaan om de programmering van een opvallende drumfill of de toevoeging van een geinig gitaarriffje.

Toplining

Een betrekkelijk nieuw verschijnsel is toplining. In het kort komt dat neer op het bedenken van een zanglijn over een al gemaakt stuk muziek. De begeleiding (track) is er al, de topliner bedenkt (soms een deel van) de melodie en tekst. Je kunt het zien als een specialisme binnen songwriting. Vooral in de commercieel gerichte muziekindustrie (dance, pop) is vraag naar topliners. Ze hebben een goed oor voor catchy zanglijnen, hooks en pakkende lines. Ze zijn de scherpschutters in het brede veld van songwriting. En ook voor topliners geldt: oefening baart kunst. Het is een specialisme waarbij je constant moet schaven aan je skills en waarvoor je veel oefening en routine moet ontwikkelen.

Producers

Ook de rol van de producer als onderdeel van het songwritingproces is de laatste decennia behoorlijk veranderd. Legendarische producers als Phil Spector, George Martin, Quincy Jones en Nile Rodgers drukten al sinds de sixties hun stempel op beroemde plaatopnames. Door hun aanpak en sound waren ze behoorlijk bepalend voor het succes van wereldhits. Toch was hun rol meer te vergelijken met die van regisseur, waarbij de muzikanten en vocalisten de acteurs waren. Dat veranderde rond de eeuwwisseling met de komst van nieuwe opnametechnieken, het gebruik van samples en de programmeerbaarheid van de begeleiding. Om te componeren was de beheersing van een instrument niet altijd meer nodig; met een keyboard en een beetje handigheid in programmeren kwam je ook een eind.

Producers kregen zo een groeiend aandeel in de composities. Ook het aandragen van bijvoorbeeld een pakkende songtitel of een hook werd mede een bezigheid van de producer,. Die kreeg daardoor actieve rol in het creatieve proces kreeg en dus ook credits voor de songwriting. Om je een idee te geven: de Zweedse producer/songwriter Max Martin (Britney Spears, Backstreet Boys, Ariana Grande, Coldplay, Lady Gaga, Måneskin) is na Lennon en McCartney de meest succesvolle liedjesmaker ooit.

Aan de andere kant gingen songwriters en muzikanten steeds vaker ook zelf produceren. De mogelijkheden voor het maken van professionele opnames is door de technologische ontwikkelingen niet meer gereserveerd voor de klassieke grote (en peperdure) studio's; apparatuur die voorheen tonnen kostte, is nu beschikbaar in betaalbare digitale vorm. Singer-songwriters, bands en hiphop-artiesten nemen de productie zelf op zich. De rollen van componist/tekstdichter en producer lopen steeds meer in elkaar over. In dit boek benoemen we specifiek de rol van de songwriter. Ongeacht welke andere pet je verder op hebt: producer, muzikant, vocalist of wat dan ook.

De opbouw van je song

Hiervoor heb ik je een idee gegeven van songwriting als fenomeen. Ik hoop dat je daarmee een soort kader hebt gekregen. Nu wordt het tijd om te gaan kijken naar het liedjes schrijven zelf, en hoe het in z'n werk gaat. Maar eerst even het volgende.

Termen

In dit boek gebruik ik de termen 'songwriting' en 'liedjes schrijven' door elkaar. Voor de variatie in woordgebruik en de leesbaarheid wissel ik de termen soms af. Omdat het vakgebied internationaal is georiënteerd, hanteer ik in de eerste plaats de Engelstalige begrippen. Het gaat dan om woorden als:

Songwriter (liedjesschrijver, componist-tekstschrijver)

Lyrics (songteksten)

Chord progression (akkoordencombinaties)

Verse (couplet)

Chorus (refrein)

Bridge (brug, wending in de song)

Track (opname)

Vocals (zangpartij)

Edit (bijwerken basisopname of -tekst)

Hook (karakteristiek, opvallend element in de song)

Riff (een opvallend melodisch figuurtje, meestal op gitaar)

Songstructuur: verse-chorus

Liedjes bestaan meestal uit verschillende secties, die allemaal hun eigen functie hebben. De meest basic structuur van (pop)songs is die van verse-chorus, met in veel gevallen nog een bridge. Samen vormen die het raamwerk van het liedje. Je herkent de verschillende secties als het goed is aan hun vorm, harmonie en tekst. Laten we die drie belangrijkste secties eerst eens bekijken.

Verse

Een verse noemen we in het Nederlands een couplet. Tekstueel zijn de verses bedoeld om het 'verhaal' van de song te vertellen. Ieder verse vertelt een volgend stukje van dat verhaal. Qua akkoorden en harmonie is de muziek vooral ondersteunend, zodat je het verloop van het verhaal goed kunt volgen.

Chorus

De chorus is wat we in het Nederlands het refrein noemen. Je herkent de chorus aan een eenvoudige, pakkende tekst - meestal met herhalingen - die catchy is en makkelijk te onthouden. Vaak heeft de songtitel hierin ook de prominente plek. De akkoorden en harmonie zijn pakkend en blijven snel in het muzikale geheugen van de luisteraar hangen. De chorus is het meest opvallende en vaak makkelijk meezingbare deel van de song.

Bridge

De bridge, ook wel brug genoemd, is bedoeld om zowel harmonisch als tekstueel even een verfrissende, andere kant op te gaan (vandaar het synoniem 'turnaround'). Het is meestal een redelijk kort stukje op ongeveer driekwart of net iets over de helft van de song, traditioneel bestaande uit een maat of acht. Vandaar dat je soms ook de term 'middle eight' ziet. Na de bridge is het opgefriste oor van de luisteraar klaar voor de finale, dat in de meeste gevallen bestaat uit de laatste chorus, al dan niet herhaald.

Meer begrippen en termen

Er zijn nog heel wat andere begrippen wat betreft de structuur van songs. Denk dan aan bijvoorbeeld intro (instrumentale inleiding), pre-chorus (de aanloop naar de chorus), post-chorus (een toevoeging aan de chorus), solo (instrumentaal tussenstuk), breakdown (vereenvoudigde vorm van een eerdere sectie, meestal met beperkte begeleiding) coda of outro (het laatste, herhalende deel van de song).

Luister in de playlist eens naar de volgende songs en kijk of je de secties kunt herkennen:

Hotel California, Eagles

De song begint met het legendarische intro op gitaren, dat twee keer wordt gespeeld. Dan volgen twee verses waarin we stapje voor stapje op het licht van een hotel afkomen en naar binnen gaan. Hier komt de chorus van vier regels met daarin de titel. Opnieuw twee keer een verse, waarbij we verder rondkijken in het hotel en kennismaken met de andere gasten. Dan weer de chorus, die melodisch hetzelfde is als de eerste keer. Het verse dat daarop volgt, neemt even gas terug in de begeleiding en pikt dan weer op voor het laatste verse. Bijzonder is dat hier niet opnieuw een chorus volgt, wat in de meeste songs zou gebeuren. Het verhaal krijgt daardoor een soort open einde en wat volgt is een van de beroemdste gitaarduetten als eindsolo (outro).

You're So Vain, Carly Simon

De song komt binnen met een karakteristiek basgitaar-riffje als intro. Nadat de band is ingevallen komt het eerste verse, gevolgd door de chorus, bestaande uit slechts twee tekstregels (en uiteraard daarin de titel). Hierna volgt verse 2 met opnieuw de chorus. Ter afwisseling wordt dan een gitaarsolo gespeeld op de begeleiding van een verse; het laatste deel van die verse wordt gezongen en we belanden opnieuw in de chorus. Sommige songs zouden het daarbij laten en de chorus nog eens herhalen, maar Carly Simon is nog niet klaar. Ze voegt een derde verse toe om het verhaal af te maken en nog eens de chorus te zingen. Dan wordt de song afgemaakt met een outro, dat je ook coda kan noemen. Daarin komt de titel nog een paar keer voorbij.

So Incredible, Ilse DeLange

Ook Ilse DeLange kent de kneepjes van de catchy song. 'So Incredible' begint met een heel pakkend intro-thema dat verderop nog een paar keer sterk terugkomt. Ook hier start het verhaal met een verse, waaraan een ultrakorte pre-chorus van één regel is vastgeplakt. Om vervolgens in een zeer meezingbare chorus over te gaan. Uiteraard hoor je hier de titel meerdere keren voorbijkomen. Met daarna opnieuw dat aanstekelijke intro-themaatje. Deze hele serie (verse, pre-chorus en chorus) komt in z'n geheel nog eens langs. Om te voorkomen dat het té voorspelbaar wordt, is daarna een instrumentale bridge geplaatst met een gitaarsolo als afmaker. En dan zijn we weer helemaal klaar voor de bevrijdende eindchorus en de outro.

Schuiven met de secties verse en chorus

Afgaande op deze drie voorbeelden zou je misschien denken dat een song altijd de volgorde verse-chorus hanteert, maar niets is minder waar. Je kunt met verschillende secties heel goed schuiven. Een song meteen met de chorus beginnen, kan ijzersterk werken. Van de 27 nummer-1 hits die de Beatles scoorden, begint meer dan de helft direct met de chorus. Voordeel is dat je dan met een onweerstaanbare chorus meteen de luisteraar pakt. Bovendien biedt dit de mogelijkheid om de chorus vaker te zingen binnen de gemiddelde duur van een song.

Nog een vorm: refrain

Er is nog een bekende vorm, die je veel hoort in de traditionele folkmuziek, maar ook in jazz-standards en andere liedjesvormen. Dat is de verse-refrain song. Niet te verwarren met het Nederlandse woord 'refrein', dat we voor de duidelijkheid chorus noemen. Een refrain bestaat meestal uit slechts één of twee zinnen, telkens geplaatst aan het eind van een verse. Over het algemeen vind je in die song weinig andere secties (hoewel intro en outro voorkomen). Soms zit er voor de variatie wel een bridge in. De refrain-zin is gewoonlijk ook de songtitel.

Luister in de playlist eens naar de volgende songs en hoor de refrains:

Shelter From The Storm, Bob Dylan

Wake Me Up When September Ends, Green Day

One For My Baby (and One More For The Road), Frank Sinatra

De song als reis

Je zou een song kunnen beschouwen als een reis van A naar B. Je start op punt A en aan het eind ben je aangekomen op het eindpunt: B. Tussen begin en einde gebeurt er van alles. Soms is dat een compleet verhaal, zoals je zag bij Hotel California. Maar ook bijvoorbeeld The River van Bruce Springsteen ontvouwt zich als een verhaal, een film. Jouw opdracht als songwriter is de luisteraar uit te nodigen om die reis mee te maken. Om mee te gaan op jouw song journey.

Song development

Het hoeft natuurlijk niet een daadwerkelijk verhaal te zijn, het kan ook gaan om een idee dat zich ontvouwt of een ervaring die een ontwikkeling doormaakt, zoals in No Time To Die van Billie Eilish. In ieder geval zorgt een song ervoor dat we aan het eind een ander punt hebben bereikt dan waar we zijn begonnen. Dat kan je uitdrukken in tekst, maar ook in de muziek en de uitvoering. En liefst nog in beide. Die ontwikkeling van A naar B wordt ook wel song development genoemd.

De verses zijn essentieel voor het verhaal, want daar vindt de beweging van A naar B plaats. De chorus is meer een vast element van waaruit we de song overzien, of het geheel samenvatten in korte bewoordingen. In de chorus zul je in principe ook geen nieuwe ontwikkelingen in het verhaal brengen. Daarom vergelijk ik de chorus ook wel met een treinstation. Het spoor tussen die verschillende stations zijn dan de verses. Bij ieder station heb je een deel van de reis afgelegd.

Tension & release

Op een saaie, eentonige reis zit niemand te wachten. Als je luisteraar is ingestapt in jouw song, zul je onderweg regelmatig prikkels moeten geven die zorgen dat de passagier interesse houdt in het verloop van de reis. Dat doe je door voldoende afwisseling te bieden. Aan de ene kant wil je eentonigheid en te veel voorspelbaarheid voorkomen, aan de andere kant wil je luisteraar ook bevestigd worden in zijn of haar verwachtingen. Je hebt dus een evenwicht nodig tussen uitdaging en beloning, spanning en ontspanning en wisselende dynamiek. Dit heet ook wel 'tension and release'. Dat kan je op verschillende manieren bereiken. Bijvoorbeeld door binnen één sectie eerst een repeterende akkoordenreeks te gebruiken, die plotseling een variatie heeft. Of door lange zinnen af te wisselen met korte. Je kan ook van toonsoort veranderen tussen twee secties. Hard of zacht spelen. Enzovoort, enzovoort.

Hierop gaan we in de komende hoofdstukken dieper in. Voor nu is het belangrijk dat je beseft dat het nodig is je steeds af te vragen of je song zich voldoende blijft ontwikkelen om de belangstelling van de luisteraar vast te houden.

Een mooi voorbeeld van tension & release op het vlak van dynamiek hoor je bij All My Life van de Foo Fighters. Niet alleen in arrangement en volume wisselt de song steeds af; ook de repeterende zinnen krijgen nét voor het al te eentonig wordt opeens een wending. In de chorus wordt ook geen tijd verspild: net als je verwacht dat de maat keurig wordt afgemaakt, slaat de band twee tellen over om meteen naar de volgende regel te gaan. De song duurt 4:23, wat nogal lang is voor een rocktrack, maar de intensieve tension & release houdt je van begin tot eind wakker.

En wat dacht je van We Are The Champions van Queen? Een open, gedragen verse in een mineur* toonsoort met korte zinnen, die al snel overgaat in majeur met de eerste dikke gitaren eronder. En dan switcht de song naar een andere toonsoort en kan Freddy Mercury met gebalde spieren de lange halen van de chorus op de toppen van zijn stem galmen. De opbouwende verwachting wordt compleet waargemaakt. En net op het toppunt krimpt de song weer naar klein en mineur; de hele cyclus begint opnieuw en we moeten weer verlangend uitzien naar het moment dat de chorus losbarst.

(*Mineur? Majeur? Dat komt verderop in dit boek. Als je nog niet weet hoe dat zit, ik vertel het je straks.)