vormen van vrede

besta dan,

hier heb je vrede

—

ELLEN DECKWITZ

Hogere Natuurkunde

‘Wie wij?’

‘Wij, de kinderen.’

‘O, en wie zijn wij dan?’

‘Wie wij?’

‘Je vader en je moeder!’

‘Dat zijn jullie’.

—

ALFRED BIRNEY

De Tolk van Java

Er zou een stoomtrein rijden door ons dorp. Ik was drie jaar en wilde mee. Dagenlang keek ik uit naar dit ritje. Eenmaal aan boord ontstond er een verhaal. Het verhaal werd een ervaring die ik niet kon plaatsen, of was het andersom? In de trein werd ik bang. Een paniekaanval overviel me. Ik riep een naam en bleef die roepen. Een onbekende naam, van een niet-bestaand jongetje: Joshua. ‘Hij is van de trein gevallen,’ riep ik in het rond alsof ik het net had zien gebeuren. Nog weken bleef ik praten over Joshua. En alsof ik hem deel van mijzelf wilde maken, praatte ik tegen hem terwijl ik met mijn duim in de lucht bewoog alsof hij op die manier een gestalte kreeg, in ieder geval voor mijn verbeelding. Hij was van de trein gesprongen. Het was vreselijk.

’s Avonds in mijn bed werd ik wakker van geschreeuw en dreigende geluiden. Misschien hadden mijn ouders ruzie. Ik kroop mijn bed uit om te kijken of alles in orde was. Papa en mama zaten knus bij elkaar op de bank. Ze keken een oorlogsfilm. Ik zag beelden van brandende bossen, van wegrennende, huilende kinderen, van mannen in het groen met grote geweren. Ze schreeuwden naar elkaar en schoten op alles en iedereen.

Het duurde lang voordat ik er enigszins tegen kon, het als vermaak kon beschouwen: oorlogsfilms. Geweld wordt verheerlijkt. De soldaat wordt na de oorlog als held vereerd. De slachtoffers vinden we in massagraven terug. Of nergens meer. Of we vinden hen levend, maar zwijgend, soms glimlachend, zoals mijn grootouders. Of wat verdwaald, tussen verlangen naar een ideaal en de ontkenning daarvan, soms schreeuwend in diepe dromen of op zoek naar troost en begrip, zoals mijn ouders. Of vrij en op zoek naar zichzelf, soms met onverklaarbare angstvallige momenten, te midden van onafgemaakte verhalen en verschillende waarheden, zoals ikzelf misschien, en mijn generatiegenoten.

Toen ik tien jaar oud was las ik voor het eerst het dagboek van Anne Frank. Opgesloten in het Achterhuis verlangt ze naar zonlicht, dansen, vrijheid en vrede. Nadat ik het boek uitgelezen had, bleef ik er lang verdrietig van. Twee maanden voor de bevrijding was ze overleden. Ze zag de vrede niet meer terug.

Ik wel. Iedere dag, ben ik mij bewust. Ik zou wél kunnen dansen in het zonlicht als ik zou willen, de keus is aan mij. Er is vrijheid, het is vrede. Maar ik denk toch vaak aan oorlog. Vooral aan de oorlog, de Tweede Wereldoorlog, waarbij ik de meeste beelden en verhalen heb, direct van mensen met wie ik bloed– of zielsverwantschap heb.

Hoe is dat voor mijn generatiegenoten? Iedereen draagt toch een verhaal met zich mee, zij het zwijgend of schreeuwend? Ik zoek naar die verhalen.

Mijn opa’s en oma’s heb ik nog lang meegemaakt. Van moeders en vaders kant. Nu zijn de opa’s dood. Opa Bandoeng was een sterke tropenman. Hij stierf ziek, zwak en bang. Opa Belanda bleef zoeken naar zijn moederland en terugverlangen naar de zonovergoten rijkdom van weleer. Hij stierf Maleis prevelend, dorstend naar klappermelk met suiker. Ook mijn vader leeft niet meer. In hem woekerde de oorlog door; hij vocht zijn eigen strijd, waar hij geen vat op kreeg. Die verdomde oorlog.

Mijn moeder is blond met grote groene ogen. Haar voorouders waren eens welgestelde Hollanders in Nederlands- Indië. Later mengde het bloed zich in allerhande variaties met Javanen, Sumatranen, Ambonezen, Indonesiërs, halfbloed Indo-Europeanen; en werd mijn hele familie, hoe blond ook, Indisch genoemd. Geen van hen werd in Nederland geboren.

Mijn vader was bruin met zwarte haren en een tanige gestalte. Dat zíjn ouders niet in Nederland geboren waren, begreep ik. Vader en moeder trouwden kort nadat ze elkaar hadden ontmoet en kregen op jonge leeftijd kinderen. Ze herkenden elkaars verhaal en hoefden elkaar niet uit te leggen wat tjebokken was of met een guling slapen. Zij waren de eerste kinderen van de vrede; de oorlog lag, dachten ze, al ver achter hen.

Opa en oma Belanda spraken niet over Indië. Al merkte ik soms aan mijn opa dat hij maar wat graag over zijn jeugd in de Gordel van Smaragd wilde vertellen. Wanneer we alleen met hem waren begon hij vaak met Indische rijmpjes of mopjes, waarna vaak het begin van een verhaal. Maar oma hield hem de mond gesnoerd. Ze wilde het niet horen, dat tempo-doeloeverhaal en de verhalen van erna, over de oorlog en de oorlog na de oorlog. De Bersiaptijd, de politionele acties; de wrede koloniale oorlog. Die verdomde oorlog.

Opa en oma Bandoeng – hun huis was vol Indië, tropenkleuren, rotanmeubelen en trassi-geur uit het voortdurend gebruikte, kleine keukentje, het huis waar wij op legerstretchers onder Rode Kruis-dekens logeerden. Maar ook in dát huis werd er niet gesproken over het land van herkomst. Hoe minder er gezegd, hoe nieuwsgieriger ik werd.

En nog blijf ik zoeken naar die verhalen; het nog niet vertelde, het uit paniek geschreeuwde, het beschaamd doodgezwegen verhaal achter een glimlach van onderdanigheid. Zoek ik ze niet op, dan vinden ze mij.

1980

35 JAAR VREDE

STENEN BIKKEN, VLIEGEN ETEN

Oma staat op haar tenen terwijl ze in de pan roert. Indische gehakballetjes, rijst, sajoer lodeh. De geuren zijn mij vertrouwder dan die van alle andere maaltijden die ik ooit voorgeschoteld kreeg. Vroeger, toen opa Bandoeng nog leefde, rook de keuken ’s ochtends steevast naar koffie en tabak. Hij was al uren op als mijn zusje en ik rond acht uur naar beneden kwamen en zat in zijn witte onderhemd en boxershort op een kruk in een hoekje van het kleine keukentje. In kleermakerszit, met één knie omhoog. Zijn sigaretten rolde hij met rijstvloei zonder plakrand. Hij nam dan het hele shagje in zijn mond om te zorgen dat het niet uit elkaar viel voordat hij het aanstak. Ook al waren wij nog maar acht, hij bood ons altijd koffie aan.

‘Opa, hoe was het in de oorlog?’ Op een gegeven moment stel je die vraag. Dan heb je geschiedenislessen op school, een systematische vorm van waarheidsvervalsing. Historie onderricht vanuit het perspectief van de winnaar, meestal de sterke, blanke mannen, de imperialisten. Grote wereldverbeteraars, ontspoorde idealisten of gewoonweg kwelgeesten. Ik had al wel over de concentratiekampen voor de Joden gehoord, maar nog niet over de kampen waar mijn opa’s en oma’s gevangen hadden gezeten. Ook niet over de vermoorde homoseksuelen, zigeuners, gehandicapten. Laat staan over de vrouwen. Wat zij deden, of moesten doen, tijdens de oorlog.

‘Zat jij ook in een kamp in de oorlog?’ Ik wist niet eens wat ik vroeg. Op de meeste vragen over de oorlog heb ik nooit een antwoord gekregen dat werkelijk volstond.

‘Ja, ik zat in een kamp in Japan.’

‘En je kreeg niks te eten zeker.’

‘Nee, we kregen bijna niets te eten. Zal ik je eens wat zeggen? Opa kreeg zo’n honger dat hij vliegen heeft gegeten in de oorlog.’

Dat vond ik al zo erg en afgrijselijk dat ik niet meer verder durfde vragen. Vliegen eten.

Oma zweeg, kookte, glimlachte. Als ik haar naar de oorlog vroeg, bleek dat ook zij in het kamp gezeten had. Geen vliegen gegeten, maar een blokje plakrijst van vier bij twee centimeter en een paar lepels waterige soep per dag. Verder moest ze stenen bikken. Iets waar ze heel goed in was, had ik al gemerkt wanneer ze bij ons op bezoek waren. Mijn vader bouwde een nieuw huis en gebruikte daarvoor de stenen van het oude. Stenen bikken werd een vast ritueel voor bezoekers en familie als ze wilden komen helpen. We bikten het oude cement eraf, en schuurden ze schoon. Die stenen zwegen omdat ze nu eenmaal niet konden praten. Hadden ze dat wel gekund, dan hadden we misschien verhalen gehoord over het oude huis. Wat voor herinneringen had het oude huis dat nu werd afgebroken om er een nieuw, beter, groter huis voor in de plaats te zetten? Niemand kon het de zwijgende stenen vragen. Twintig jaar lang werd er door mijn vader aan dat huis gebouwd. In twintig jaar tijd één verhaal, steeds hetzelfde over de oorlog van mijn grootouders: kampen, vliegen eten, stenen bikken.

Na twintig jaar ging opa Bandoeng dood. Vlak voordat hij stierf kreeg hij nachtmerries en had last van hallucinaties over de oorlog. Hij schreeuwde het uit. Alles waarover hij gezwegen had, jarenlang zo stil geweest was als de stenen, kwam voorbij.

Bij vliegen eten was het niet gebleven.

MEISJES
AAN DE KALI