Emanuel

© 2023 Chris Buitendijk/studio Rashkov, Rotterdam

Tweede druk, februari 2016

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk: Delian Rashkov,

Pressure Line, Rotterdam

Foto auteur: Petja Buitendijk Fotografie

Foto omslag: privécollectie Jan Sluijter

De schrijver ontving voor het schrijven van deze roman een werkbeurs van de dienst Kunst en Cultuur van de gemeente Rotterdam.

isbn 9978-90-833204-2-7

nur 300

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

| Proloog |

Deel 1

| 1 |

| 2 |

| 3 |

| 4 |

| 5 |

| 6 |

| 7 |

Deel 2

| 1 |

| 2 |

| 3 |

| 4 |

| 5 |

| 6 |

| 7 |

| 8 |

| 9 |

| 10 |

Deel 3

| 1 |

| 2 |

| 3 |

| 4 |

Deel 4

| 1 |

| 2 |

| 3 |

| 4 |

| 5 |

| 6 |

| 7 |

| 8 |

| 10 |

| 11 |

| 12 |

| 13 |

| Ter nagedachtenis aan |

| Verklarende woordenlijst |

| Proloog |

Dit is het verhaal van Emanuel Cats, geboren in het jaar 1896 te Rotterdam. Maar net zo goed is dit het verhaal van mijn opa, John van Rhijn, die ergens midden in het gewoel van de Tweede Wereldoorlog in het bezit kwam van de Thora van Emanuel. En om maar gelijk duidelijk te zijn: veel in dit verhaal is verzonnen.

Het verhaal over Emanuel is een geschiedenis die allesbehalve accuraat is. Dit om de simpele reden dat er niemand meer in leven is die mij kan vertellen hoe het echt is gegaan. Berust het daarom geheel en al op fantasie? Zeer zeker niet. Hoewel ik in al die jaren van onderzoek maar minieme – en vaak onsamenhangende – brokjes informatie bijeen heb gesprokkeld, was het toch genoeg om daar een zekere lijn uit te distilleren. Misschien niet de harde waarheid, toch zeker wel een aannemelijke. Emanuel is daarom ook vooral mijn verhaal.

Het begon allemaal als een eerbetoon aan Emanuel. Als laatste in een lange rij van eigenaars van zijn Thora, voelde het als mijn plicht om hem aan de vergetelheid te onttrekken. Wie was deze persoon wiens boek nu in mijn kast stond? Tegelijkertijd wilde ik iets van mijn eigen verleden ontwarren; het verhaal van mijn opa, en hoe hij aan het boek van Emanuel is gekomen. Stiekem zag ik het ook een beetje als een test. Was ik in staat om Emanuel weer tot leven te wekken? Ettelijke pogingen om mijn schrijfambities naar een hoger plan te tillen waren tot dan toe mislukt. Ik mistte het meest essentiële gereedschap voor een schrijver; een goed verhaal. Maar vanaf het moment dat ik Emanuels Thora in handen kreeg, hoewel ik toen nog geen flauw vermoeden had waar die gebeurtenis allemaal toe zou leiden, begon het verhaal zichzelf te vertellen. Het zou echter nog lange tijd duren voordat ik daadwerkelijk dingen op papier zou zetten.

Emanuel Cats dus, een vergeten Jood uit Rotterdam. Slechts een naam, geschreven op de kaften van mijn boek. En diep weggestopt in de eindeloze registers van het gemeentearchief van Rotterdam. Wie was hij? In de ogen van de onderzoeker slechts één van de vele Joden die in het Rotterdam van voor de oorlog leefde; daar woonde, werkte en liefhad, net als ieder ander. Tegelijkertijd heeft het leven van Emanuel, zoals bijna alle Joodse lotgevallen, een allesbehalve normaal verloop gekend, en staat het ook symbool voor wat Rotterdam is overkomen. Zoals niemand kon bevroeden dat in luttele minuten deze stad haar hart zou verliezen, had Emanuel het niet geloofd als hem was verteld dat hij na een helse reis aan zijn einde zou komen in Malapane, ergens diep in Polen.

Maar ik loop te ver op de zaken vooruit. Alles begint bij het boek – de Thora van Emanuel, die op mysterieuze wijze in het bezit kwam van mijn opa. De periode waarin ik dat vergeten boek kreeg is in mijn herinnering niet meer dan een vage vlek in de tijd. Ik was nog maar net terug uit Israël, waar ik enkele maanden in een kibboets had gezeten. Omdat ik bij thuiskomst nog geen vaste woonplek had gevonden, woonde ik tijdelijk weer bij mijn ouders in. Het was op een druilerige woensdagmiddag – dat staat me vreemd genoeg nog wel bij – toen mijn moeder mij bij haar riep. Ze had iets voor me.

Het was een vreemd verhaal. Blijkbaar lag er al jaren, diep weggestopt in een kast, een oude bijbel te wachten om door mij ontdekt te worden. Misschien kun je beter zeggen dat het boek langzaamaan bezig was door iedereen vergeten te worden. De precieze woorden van mijn moeder zijn mij ontschoten, maar het kwam er op neer dat ik, door mijn duidelijke affiniteit met Israël, wellicht de meeste voeling met dit mij nog onbekende boek zou hebben, dat bovendien aan mijn opa zaliger had toebehoord. Zij vond het eigenlijk niet meer dan logisch dat ik dat boek vol Hebreeuwse tekens zou krijgen. Wat plechtig overhandigde zij mij het bruin lederen boekwerk; een tweetalige Thora, in het Hebreeuws en in het Nederlands.

Ik weet nog goed hoe blij ik was met dit geschenk. Toegegeven, het was maar een oude Bijbel, de eerste vijf boeken van de Bijbel om precies te zijn, de boeken van Mozes. Maar toch, het was ook meer dan dat – het boek had immers aan mijn opa toebehoord. Daarnaast hadden de Hebreeuwse teksten een haast betoverende uitwerking op me; ze deden me terugdenken aan mijn tijd in Israël. Een tijd die ik zojuist volledig vaarwel had gezegd, dacht ik. Dat mijn moeder niet méér kon vertellen over de herkomst van het boek, maakte het alleen maar spannender. Ik bekeek het boek van alle kanten, voelde het oude leer, rook er aan, en deed toen iets wat al lange tijd niet meer was gedaan; ik opende het. Het was niet het Hebreeuws dat mijn aandacht trok, een taal die ik toen nog niet machtig was. Ook de Nederlandse tekst vond ik niet bijzonder, de Bijbelverhalen kende ik al min of meer, dus dat was niets nieuws. Wat mij onmiddellijk fascineerde waren enkele met potlood aangebrachte krabbels, niet wetende dat deze het begin zouden inluiden van een jarenlange zoektocht. Op de schutbladen van het boek, zowel voor als achter, of wat je daaronder verstaat, aangezien het Hebreeuws aan onze achterkant begint, stonden een naam en adres. Ik begon het krullerige handschrift te ontcijferen, twijfelde over enkele letters, maar wist al snel één ding helemaal zeker; dit boek kon niet van mijn opa geweest zijn. Na eindeloos vergelijken van de namen aan beide zijden van het boek wist ik wie de oorspronkelijke eigenaar was. Zijn naam was Emanuel Cats en hij had op de Goudschestraat in Rotterdam gewoond. Vanaf dat moment heeft de Thora van mijn opa, van Emanuel, mij niet meer losgelaten. Wie was Emanuel, maar bovenal: hoe kwam mijn opa aan zijn boek? Het leek er sterk op dat de enige die mij had kunnen helpen, mijn opa, dat geheim had meegenomen in zijn graf.

Er zat niks anders op dan zelf op onderzoek te gaan. Het leek simpel en zo begon ik ook. Ik sloeg het telefoonboek van Rotterdam open en zocht naar de naam Cats. Er stonden er verscheidene in en ik belde ze allemaal. Maar geen van hen had ooit van Emanuel gehoord, of kon mij iets vertellen over zijn Thora. Dat was een eerste voorbode dat Emanuel vinden nog niet zo makkelijk zou zijn als ik even had gedacht. Ik moest duidelijk anders te werk gaan. Het was op een koude winterdag en inmiddels al weer vele jaren geleden dat ik die beslissing nam. Ik was vastbesloten het verhaal achter het boek bloot te leggen. Vol goede hoop antwoorden te vinden, stapte ik een vroege woensdagmorgen op de fiets; ik ging op weg naar het gemeentearchief van Rotterdam. Ik begon mijn zoektocht naar Emanuel.

Deel 1

| 1 |

Net voordat Emanuel wil vertrekken, roept zijn moeder hem terug.

‘Weet je zeker dat je alleen gaat? Je kunt Sal vragen, dat weet je.’

Ze is altijd ongerust. Emanuel schudt zijn hoofd en zegt nee. Hij is oud genoeg om dat stuk alleen te lopen.

‘Het is zulk slecht weer,’ probeert moeder nog. Maar Emanuel weigert, hij gaat alleen. Resoluut stapt hij het huis aan de Goudschestraat uit. Als hij de hoek om gaat, de Jonker Fransstraat in, slaat een ijskoude wind hem in het gezicht. In een poging de kou te weren trekt hij de kraag van zijn jas wat hoger op. Het is al ver in februari, maar nog altijd is het ijzig koud. Na enkele vergeefse pogingen zijn kraag overeind te laten staan, stopt Emanuel zijn handen diep in de zakken van zijn versleten jas. Ineengedoken en met stevige pas snelt hij door de verlaten straat.

Het slechte weer is al wekenlang het gesprek van de dag. De storm die onophoudelijk de sloppen en stegen van de binnenstad teistert, lijkt maar geen einde te kennen. In december, het voelt als een eeuwigheid geleden, was het ongewoon zacht geweest. De mensen spraken er met verbazing over, maar niemand was er rouwig om. Achteraf bleek het allemaal slechts spel, spielerei van de weergoden. In januari kwam de kou alsnog en logenstrafte de burgers van Rotterdam. Sindsdien vriest het aan één stuk door. Een venijnige wind maakt het de laatste dagen helemaal ondraagbaar. Geen verstandig mens waagt zich zonder reden meer op straat.

Dat is normaal wel anders. Op de Jonker Fransstraat is het altijd een drukte van belang; een komen en gaan van venters, lorrenboeren en gehaaide straatverkopers. De vrouwen hangen er de godganse dag uit het raam om luidkeels met elkaar te kleppen. Terwijl ze nauwlettend het straatgebeuren in de gaten houden – niets ontgaat hun scherpe blik – wisselen ze de laatste roddels uit. De hele dag door, ook als ze eigenlijk op school horen te zitten, zie je opgeschoten jongelui de hoeken van de straat bezetten; verveeld, op zoek naar spanning of vertier. En dan heb je nog de kleintjes, de kinderen, die de hele dag op het veel te nauwe trottoir hun zelfverzonnen spelletjes spelen.

Maar nu, als Emanuel door de straat loopt, is er van dat alles niets te merken. Het is net na etenstijd en de mensen scharen zich wijselijk rondom de kachel. Hij huivert even bij die gedachte. Voor hem geen warmte vanavond. Om de kou nog enigszins te weren, meet Emanuel zich een stevig tempo aan. Hij is bovendien te laat, hij moet haast maken.

Een aanstormend kabaal recht voor hem maakt dat Emanuel opkijkt. Het is tramlijn 3 die aan komt denderen. In een oogopslag ziet Emanuel dat de tram propvol zit. Geen wonder met dit pokkenweer, denkt hij. Voor hem is de tram geen optie. Voor de meeste mensen die hij kent is het nieuwe wonder op wielen een luxe die men zich niet snel zal veroorloven. Door de benenwagen te nemen spaar je een lieve cent uit. Dat betekent overigens niet dat de jongens uit de buurt nooit een ritje maken. Integendeel, het is een sport om achter de tram aan te rennen en ongezien op het achterstel te springen. Dat is nog lang niet makkelijk. De oplettende conducteur, die zijn taak zeer serieus neemt, weet dit meestal te voorkomen. Bovendien is het niet eenvoudig om tijdens de sprong het juiste evenwicht te vinden; meestal val je er gelijk weer af. Tegenslagen die de uitdaging alleen maar groter maken. Want als het wel lukt kun je op bewondering en aanzien rekenen. Ook Emanuel probeert het zo nu en dan, maar tot nog toe tevergeefs. Sal daarentegen is de ongekroonde koning in het roekeloze spel. Terwijl de tram op volle snelheid voorbij raast, springt hij moeiteloos op het achterstel. Triomfantelijk zwaait hij dan naar zijn bewonderende vrienden en laat hen verbouwereerd achter.

Emanuel grinnikt en schudt zijn hoofd. Vanavond is dat sowieso geen optie. Het lukt hem toch niet, bovendien is het risico om gepakt te worden te groot. Dat kan hij nu niet gebruiken. Hij kijkt de puffende tram na en vervolgt zijn tocht door de verlaten straat.

Bij de kruising met de Goudschesingel gekomen, merkt Emanuel het pas; de lantaarns branden niet. De Goudschesingel is een van de levensaders van de stad en zo mogelijk nog drukker dan de Jonker Fransstraat. Maar nu ziet de singel er schimmig, zelfs groezelig uit. De wind giert langs de huizen en laat loshangende luiken dreigend klepperen.

De lantaarnopstekers zullen door het slechte weer vertraagd zijn. Met zo’n storm is het ook haast ondoenlijk om die lampen aan de praat te krijgen. Eigenlijk is er altijd wel iets mis met die dingen, denkt Emanuel.

Het verhaal gaat dat ze binnen niet al te lange tijd vervangen zullen worden. De hele stad krijgt dan elektrische exemplaren. Een fascinerend idee, vindt Emanuel. Keerzijde is dat de opstekers overbodig zullen worden, althans, dat zegt vader. Een kennis van hen is zo’n lantaarnopsteker. Emanuel heeft met de man te doen, het is de vraag hoe hij zijn acht kinderen dan moet onderhouden. Voor zijn eigen vader spelen zulke gevaren niet. Die werkt als conciërge op de Israëlitische begraafplaats aan het Toepad, helemaal ten oosten van de stad en diep verscholen tussen de drassige polders aan de Maas. Niet bepaald een sector die met uitsterven wordt bedreigd.

In tegenstelling tot wat zijn beroep doet vermoeden, is Jacob Cats, de vader van Emanuel, een levendige, uitbundige man. Het werken op de begraafplaats is dan wel geen vetpot, Jacob doet zijn werk met genoegen. Hij maakt er zelfs flauwe grapjes over. Als het rustig is, komt hij steevast thuis met hetzelfde verhaal. Hij klaagt eerst steen en been dat de zaken slecht gaan, om vervolgens vurig te betogen dat het de hoogste tijd is voor een ramp, een gewelddadige revolte of, voor zijn part, een uitbraak van de pest. Het maakt niet uit, als de zaken maar weer aantrekken. Telkens weer lacht hij smakelijk om dat vreemde toneelstukje. Ook moeders reactie is keer op keer dezelfde. Ze houdt niet van zulke grapjes en spreekt hem steevast vermanend toe – zegt dat hij moet oppassen met wat hij wenst. De rest kan Emanuel uittekenen: vader kijkt schuldbewust naar moeder, neemt haastig zijn woorden terug terwijl hij Emanuel stiekem een knipoog geeft. Nee, om vader hoeft hij zich geen zorgen te maken. En die arme man? Die zal heus wel een ander baantje vinden. Want ondanks alles moeten die plannen doorgezet worden. Alleen het idee al, overal elektrische lampen te zien branden, geeft hem een warm gevoel van binnen. Mijmerend steekt Emanuel de Goudschesingel over. Op de Heerenstraat versnelt hij zijn pas en haalt de handen uit zijn zakken, hij voelt de kou niet meer. Via de Meent loopt hij naar de Gedempte Botersloot.

De bedrijvigheid in de buurt waar Emanuel opgroeide was iets van de laatste jaren. Tot voor kort was alles buiten de stadsmuren van Rotterdam polder, overal waar je keek. Daar kwam pas verandering in toen Rotterdam rond 1900, als gevolg van de aanleg van de Nieuwe Waterweg, explosief groeide. Woonden er in 1880 een kleine honderdvijftigduizend zielen, rond de eeuwwisseling, slechts twintig jaar later, was dat aantal ruim verdubbeld. De oude binnenstad kon die uitdijende mensenmassa niet aan. Er werden nieuwe wijken gebouwd.

Zo werd de Jonker Fransstraat, de straat waar Emanuel om de hoek woonde, een belangrijke verbindingsweg tussen de nieuwe wijken in het noorden en het oude centrum; een ideale plek voor de middenstand.

Nog altijd loopt de Jonker Fransstraat naar wat inmiddels het Oude Noorden heet. Helaas is er vandaag de dag nog maar weinig te beleven. Het bombardement op Rotterdam, maar ook stadsvernieuwing – ook wel smalend stadsvernieling genoemd – hebben hun uitwerking niet gemist. De straat is doods en zeker de helft van de panden staat er leeg.

Oude foto’s laten een heel ander beeld zien; een sfeervolle straat, met mooie herenhuizen en ontzettend veel voetvolk. De handel moet er goed geweest zijn. De vele passanten, van en naar hun werk in de stad of haven, werden van alle kanten verleidt door aantrekkelijke etalages. Ook de ligging langs de Rotte zal als katalysator hebben gewerkt. Waar tegenwoordig een welhaast nutteloos water vredig kabbelt, was het ooit een komen en gaan van schepen en boten, die de fabrieken en pakhuizen aan het water bevoorraadden en ontlastten. Het is nu bijna niet meer voor te stellen, maar als je die historische prenten goed bekijkt, kun je de levendigheid van toen haast nog voelen.

Nu zijn einddoel binnen bereik is, golft de nervositeit die Emanuels lichaam de afgelopen dagen in de greep hield, weer in hem op. Zijn maag begint rondjes te draaien en hij voelt een knagende twijfel. Over iets meer dan een week is het zover, dan is het zijn bar mitswe1 – de dag dat hij man wordt. Op dertien februari wordt hij dertien jaar. Zijn verjaardag valt dit jaar precies op sjabbes. En dat is volgende week zaterdag.

Zijn leraar, mijnheer Van Gelder, was verrast geweest door zoveel toevalligheden. Emanuel wist niet wat hij daar van moest denken, maar toen hij zijn vader verslag deed van de reactie van Van Gelder, had deze gelachen. ‘Toevallig?’ Had hij luidkeels gezegd. ‘Dat is alles behalve toevallig, mijn jongen. Zo moet het zijn, en niet anders.’

Emanuel had hem niet begrepen en vond het eigenlijk ook niet belangrijk. Hij had zijn handen vol aan de moeilijke tekst die hij voor zijn bar mitswe moest citeren.

Nu, maanden later en vele lessen verder, kan hij die tekst bijna dromen. En vanavond wordt de laatste test, althans, zo ervaart hij het. Mijnheer Van Gelder probeert hem steeds gerust te stellen, zegt dat het slechts om een soort van generale repetitie gaat. Maar dat ziet Emanuel anders. Hij kan de tekst dan wel van voren naar achteren dromen, en omgekeerd lijkt hem ook geen probleem, vanavond staat hij wel tegenover de rabbijn. Hij is er dus allerminst gerust op. Wat als hij het vanavond verpest? Is er iets erger dan een generale repetitie in de soep laten lopen? Maar hij kan niet meer terug, over een week is de grote dag. Dat er vandaag geen andere mensen bij zijn is wat hem betreft het enige lichtpuntje, want daar ziet hij nog het meest tegen op; hij heeft nog nooit in het openbaar gesproken, laat staan in sjoel.

Aan alles voelt Emanuel dat deze gebeurtenis het begin is van een nieuw en belangrijk hoofdstuk in zijn leven. Met zijn bar mitswe zal zijn kindertijd definitief worden afgesloten. Het laatste jaar is hem dat ook steeds vaker en veelal ongevraagd ingeprent. Eenmaal bar mitswe moet hij zich als een man gedragen, met alle verantwoordelijkheden van dien. Hij heeft er al dikwijls over nagedacht; over hoe dat zou voelen, volwassen zijn. Het schijnt hem toe dat zoiets bij iedereen anders werkt. Bij Sal bijvoorbeeld merkt hij er maar weinig van. Salomon, zijn echte naam, maar eigenlijk is er niemand die hem zo noemt, is op tien dagen na een jaar ouder dan hij. Na zijn bar mitswe is hij geen steek veranderd. Hij haalt nog evenveel kattenkwaad uit, misschien wel meer. Dikwijls sleurt hij ook Emanuel mee in zijn avonturen. Ondanks Sals onstuimige karakter kan Emanuel goed met hem opschieten. Sal is een echte avonturier, met hem in de buurt valt er altijd iets te beleven. Neem je Sammie Van Gigh daarentegen, die slechts een paar jaar ouder is dan Emanuel en in dezelfde straat woont, dan heb je een heel ander verhaal.

Sammie is na zijn bar mitswe een ander mens geworden. Sammie, die ineens alleen nog maar Samuel genoemd wil worden, heeft na zijn bar mitswe de brui gegeven aan zijn, in zijn eigen woorden, ‘gojse school’ en is bij zijn vader in de winkel gaan werken. Op sjabbesmiddagen, na sjoel, gaat hij lernen bij de Talmoed- en Thoraschool aan de Oppert, in de binnenstad. Hij is wat ze noemen vroom geworden. Hij voelt zich ineens te goed om zelfs maar een praatje met de jongens van de straat te maken. Sindsdien wordt hij door zijn oude makkers, Sal incluis, flink op de korrel genomen. Met een opgezette aardappelkeel spreken ze hem plagerig aan met mijnheer Van Gigh. Maar Sammie vertrekt geen spier, loopt hen met de neus in de lucht voorbij, alsof ze niet bestaan.

Emanuel vindt het maar vreemd. Waarom wil hij niet meer met zijn oude vrienden optrekken? Veel van hen zijn ook bar mitswe, dus wat is het probleem? Als Emanuel deze en andere vragen tijdens het eten te berde brengt, een van de weinige momenten dat het gezin Cats compleet is, kiest zijn vader steevast de kant van Sammie. Hij vindt dat zij, en dan doelt hij vooral op Sal, een voorbeeld aan Sammie Van Gigh kunnen nemen, die is tenminste serieus met zijn toekomst bezig. Sal schampert dan wat, mompelt dat hij helemaal niet volwassen wil worden. Ook dat verbaast Emanuel. Hoe kun je dat niet willen? Zelf is hij gefascineerd door het idee. Volwassen worden, man zijn. Wat houdt dat in, verandert er dan iets in je denken? Maar dat soort vragen durft hij niet te stellen, bang dat Sal hem dan zal uitlachen.

Toen hij zich steeds meer op zijn gemak begon te voelen bij mijnheer Van Gelder, durfde hij het hem te vragen. Van Gelder was aanvankelijk verrast, maar begon al snel vol enthousiasme verhalen tegen hem af te steken waar hij maar de helft van begreep. Mijnheer Van Gelder vertelde over hun oeroude gebruiken, over heilige tradities, zoals de bar mitswe. Hij vond het fascinerend dat in Nederland pas sinds kort iedereen vanaf zijn dertiende als volwassen wordt beschouwd. Hij vertelde over de schoolplicht, die in 1900 was ingevoerd, en dat je pas na je dertiende jaar mocht werken, niet eerder. Het was het begin van het begrip kinderarbeid. Toonde dit niet aan dat zij Joden al jaren voorliepen? Van Gelder vond dat de bar mitswe daardoor in een heel nieuw licht kwam te staan. Wie weet zouden ook de gojiem dat ooit inzien?

Zo, in gedachten verzonken, loopt Emanuel de Botersloot in. Zelfs zijn misselijkheid is hij vergeten. Even houdt hij zijn pas in om op adem te komen, hij is er bijna. Hij kijkt naar het spel dat de wind speelt met wat rondslingerend huisvuil. Alles grijpt hij nu aan om het onvermijdelijke nog even uit te stellen. Want daar, aan de overkant van de straat, ligt zijn bestemming: de sjoel.

Volgende week zal het hier een drukte van belang zijn. Weer of geen weer, de mensen zullen met drommen op de speciale dienst afkomen. Niet speciaal voor hem, want wie kende hem nu helemaal? Ze komen voor zijn ouders, voor vader. Het mag dan wel zijn bar mitswe zijn, hij is vooral de zoon van. De zoon van Jacob Cats, gerespecteerd lid van de Rotterdamse kehille. Een man die op handen gedragen wordt en alom bekend staat om zijn ruimhartigheid. Ze zijn dan wel niet rijk, aanzien hebben ze genoeg. En Emanuel is daar trots op. Zijn vader, slechts een eenvoudige conciërge, is een geliefd man met veel vrienden. Niets zal de mensen er van weerhouden om te komen, daar is hij van overtuigd.

Emanuel denkt weer aan Sal. Bij hem is alles goed gegaan. Hoewel hij onder de druk van oudste zoon moest presteren, niet onbelangrijk, is zijn bar mitswe vlekkeloos verlopen. Hij heeft zonder problemen de hoge verwachtingen ingelost. Ja, ongeacht zijn reputatie als losbol stond hij als een volleerd rabbijn op de bieme. Niets dan lof en prijzen waren hem ten deel gevallen.

Emanuel wil daar niet voor onder doen. Want ondanks alles kijkt hij tegen Sal op. Ook hij wil vader trots maken. Deze heeft hem, net als Sal, al vroeg naar Hebreeuwse les laten gaan. Bij Van Gelder, aan de Gerard Scholtenstraat. Hij wist wat dat betekende; het was een luxe die vader zich eigenlijk niet kon veroorloven. Veel jongens uit de buurt begonnen bij een gebrek aan financiële middelen pas een half jaar voor hun bar mitswe met leren. Maar Jacob Cats hield niet van halve maatregelen en wilde dat zijn jongens goed beslagen ten ijs zouden komen. In het begin had Emanuel nog een tijdje samen met Sal les gehad, maar zijn broer hoorde toen al bij de gevorderden, kon zijn tekst al foutloos voordragen. Hij was dan wel een spring in ’t veld, leren kon hij als de beste.

De eerste lessen bij Van Gelder stonden in het teken van het Hebreeuwse alfabet. Emanuel was voortvarend aan de slag gegaan, hij studeerde hard op het onthouden van die vreemde tekens. Maar het was moeilijker dan gedacht. Op school was hij een redelijk goede leerling, maar in het meester maken van het Hebreeuws, met name de uitspraak, was hij langer zoet dan verwacht. Nu, bijna twee jaar later, heeft hij zich voornamelijk op wilskracht door de taaie stof heen geworsteld, mede dankzij het geduld van Van Gelder. Langzaam maar zeker had deze het tempo verder opgevoerd. Hij moest wel, want de datum voor Emanuels bar mitswe kwam met rasse schreden dichterbij. Leken de twee jaar voor Emanuel een eeuwigheid te duren, voor mijnheer Van Gelder gold dat zeker niet. Zijn manier van lesgeven leek te impliceren dat het moment van waarheid elk ogenblik daar kon zijn. Het resultaat is dat Emanuel zijn tekst nu geheel foutloos kan reproduceren. Hij legt de intonatie op de juiste plaats en is in staat het stuk uit Jitro melodieus voor te dragen.

Eindelijk is Emanuel de straat overgestoken, hij is er. Aarzelend duwt hij de zware massieve deur van de sjoel open en staat dan tot zijn verbazing oog in oog met mijnheer Van Gelder en de heer Davidson, de sjammes.

Wat doet hij nu hier?

Emanuel heeft om half acht afgesproken met de rabbijn, en voor zover hij weet is daar niemand bij aanwezig. Niettemin vindt hij het fijn om op dit moment een vertrouwd gezicht te zien. Want hoewel hij wel vaker in de grote sjoel komt, voelt hij zich nietig in dit imposante gebouw.

Van Gelder ziet Emanuel nu ook en draait zich naar hem toe, hij spreidt zijn armen en er verschijnt een grote glimlach op zijn gezicht.

‘Ah, Emanuel, daar ben je. Kon je het wel vinden met dit hondenweer?’ Hij lacht en richt zich dan weer tot de heer Davidson.

‘Onze Manuel staat op het punt een echte man te worden, spannend hoor!’ Mijnheer Davidson knikt even vriendelijk naar Emanuel en zegt dan, net hard genoeg voor Emanuel om het te horen:

‘Hij mag dan wel eens wat meer spinazie eten, het is nog zo’n ukkie.’

Maar Van Gelder doet alsof hij het niet hoort en stapt op Emanuel af.

‘Zo jongen, ben je er klaar voor?’

Emanuel antwoordt aarzelend: ‘Dat kunt u beter beoordelen dan ik, lijkt me.’

Van Gelder glimlacht en slaat zijn arm om hem heen. Hij vindt dat Emanuel nergens bang voor hoeft te zijn. Hij zal het minstens zo goed doen als zijn broer. Misschien wel beter.

Maurits van Gelder is een charmante man en erg actief in de Rotterdamse kehille. Naast zijn lessen in Thora is hij een van de voorzangers in sjoel. Emanuel houdt van zijn hoge, ietwat lijzige zangstem. Hoewel hij hem nooit in sjoel heeft horen zingen, weet Emanuel dat zijn stem rond en koperachtig klinkt.

Het was een vast ritueel geworden. Net voor ze aan de les begonnen, zong Van Gelder altijd een lied. Soms een psalm, soms iets onbekends, maar elke keer opnieuw betoverend mooi. Emanuel stelde zich dan voor hoe die prachtige stem in sjoel moest klinken, in dat grote gebouw met zijn perfecte akoestiek.

Van beroep is Van Gelder pianostemmer, maar hij geeft ook pianoles. Hij is ondanks zijn wat gehaaste natuur een goede leraar, die goed met de jeugd overweg kan. Zelf heeft hij geen kinderen. Een van de redenen volgens Emanuels vader waarom hij zoveel geduld met hen heeft. Hij heeft een lichtelijk naïef vertrouwen in de nieuwe generatie. Of dit echt zo is weet Emanuel niet, wel weet hij dat bijna al zijn leerlingen met hem weglopen. Niemand wil Van Gelder teleurstellen.

‘Wat brengt u hier?’ vraagt Emanuel dan eindelijk. ‘Komt u de repetitie bijwonen?’

Van Gelder schudt van nee. ‘Nee jongen, dat is iets tussen jou en de rabbijn. Ik had toevallig net een afspraak met mijnheer Davidson, die oude mopperkont.’ Van Gelder knikt met zijn hoofd in de richting van de sjammes en geeft Emanuel een knipoog.

Net goed, denkt Emanuel, hij is dus niet de enige die er zo over denkt. Dankbaar kijkt Emanuel naar zijn leraar, die hem dan weer loslaat en als vanzelfsprekend zijn gesprek met Davidson voortzet.

‘Emanuel zal ons volgende week voorlezen uit Jitro, Davidson, een erg mooi stuk, al zeg ik het zelf.’

Met een grote glimlach kijkt hij van Davidson naar Emanuel. Davidson veinst een luisterend oor, maar kijkt Emanuel onderwijl met pretoogjes aan. Dit is voor hem geen nieuws. Als sjammes van de Boterslootsjoel is hij van alles op de hoogte. Hij weet allang wie er volgende week op de bieme zal staan.

Davidson is een echte Rotterdamse Jood; wat nukkig en recht voor zijn raap, maar met een hart van goud. Zijn uiterlijk doet niet vermoeden dat hij de spil is van de sjoel, toch een heilige taak. Hij heeft een wat gedrongen lichaam, een dikkige kop en daar bovenop een vlezige neus. Toch staat Emanuel niet geheel onsympathiek tegenover hem. Als het erop aan komt, vind je altijd een luisterend oor bij hem. Althans, dat zeggen de mensen. Het moet dus wel een fijne kerel zijn.

Davidson fungeert vooral als buffer voor de opperrabbijn, dr. Ritter. De oude rabbijn is een drukbezet man, die naast de diensten in de oude sjoel aan de Boompjes, vaak op ronde is door de omliggende gemeentes. In alle andere gevallen zit hij op zijn kantoor, achter in het complex van de Boterslootsjoel. Daar zorgt Davidson er met resoluut optreden voor dat hij niet voor elk wissewasje wordt lastiggevallen. Het is algemeen bekend; als je de rabbijn wil spreken, moet je eerst langs Davidson zien te komen, zowel letterlijk als figuurlijk.

Het is misschien daarom dat Davidson hem een beetje angst inboezemt. Op zijn hoede vraagt Emanuel aan Davidson of de rabbijn hem kan ontvangen, het is immers tijd. Davidson kijkt op zijn horloge en knikt bevestigend.

Van Gelder klikt met de hakken van zijn schoenen. Het is tijd voor hem om te gaan. Hij knikt Emanuel nog eenmaal bemoedigend toe en wenst hem succes. Maar geen zorgen, hij zal het vast fantastisch doen. Emanuel is daar niet zo zeker van.

* zie hoofdstuk verklarende woordenlijst

| 2 |

Maurits van Gelder loopt naar de Meent. Hij neemt vanavond de tram. Wanneer het weer goed is en hij zin heeft in een goede avondwandeling, loopt hij meestal naar huis. In deze tijd van het jaar vallen deze twee voorwaarden echter zelden samen. Jammer, want hij besteedt die paar extra centen per week liever aan zijn grote passie: muziek.

Maurits is vaste klant bij De Jong in de Passage, het mooie overdekte winkelwalhalla aan de Coolvest. De Jong heeft daar een prachtige grammofoonwinkel waar je muziek van over de hele wereld kunt vinden. De afdeling bladmuziek is er fenomenaal; je vindt er alle klassieke werken. Maurits komt er vaak en is een graag geziene gast.

Het gebeurt daarom regelmatig dat Maurits, ondanks zijn wat luie natuur, zin krijgt om naar huis te lopen. Hij heeft dan wat moois gezien en legt zonder klagen die paar kilometer te voet af. Het is dan een kwestie van weken voordat hij zelfvoldaan het stuk bladmuziek van zijn verlangen heeft bemachtigd en weer wekenlang zoet is achter zijn piano. Sophie, Maurits’ vrouw, heeft er in het begin wel eens wat van gezegd, verbaasd over zijn vele aankopen. Maar het verontwaardigde verweer van Maurits, hij heeft voor elke aankoop keihard gespaard, deed haar besluiten hem zijn gang te laten gaan. Zolang hij geen huishoudgeld verbraste was het een onschuldig vermaak, en ergens vond ze het ook wel van karakter getuigen.

Op deze avond is lopen echter geen optie. Het weer is zo bar dat die paar centen het ritje meer dan waard zijn. Eenmaal bij de tramhalte schuilt Maurits onder de pui van een winkel. Hij moet uitkijken dat hij zijn pak niet besmeurt met het vuil van de gevel. Maurits is groos op zijn kleding. Soms wordt hem verweten dat hij ijdel is, maar hij vindt dat niet meer dan normaal. Met zijn slanke postuur en lichte teint, afgemaakt met een gesoigneerd snorretje, mag hij gezien worden. Zijn kleding kiest hij met zorg en geeft hem een artistiek voorkomen. Iets wat hij natuurlijk ook is, de muziek is zijn leven. Het stemmen van piano’s is maar een klein onderdeel van zijn kunnen, en wat hem betreft slechts een fase. Hij is nu zesendertig jaar en in de bloei van zijn leven, tevreden met alles zoals het is. Vergeefs hebben hij en Sophie lange tijd gehoopt op een talrijk nageslacht. Maar na ettelijke pogingen heeft Maurits zich er bij neergelegd dat God een kinderloos leven voor hen heeft uitgedacht. Dat is voor hem makkelijker te aanvaarden dan voor Sophie. Zij is nu vierendertig jaar, maar heeft de hoop op het moederschap nog altijd niet opgegeven. Maurits weet dit, maar wil er niet over praten. Hij heeft zijn leven ingericht naar eigen goeddunken en wil het laten rusten. Heel soms ontstaat er nog wrevel, dan merkt Maurits dat Sophie terneergeslagen is, er met haar gedachten niet bij. Na eindeloos aanhouden geeft ze dan toe, biecht ze op dat ze aan kinderen denkt. Dat maakt Maurits kribbig. Hoewel hij niet ongevoelig is, wil hij niet stilstaan bij zaken waar hij geen invloed op heeft. Hij is van nature een opgewekt mens, vol levensvreugde en energie. Natuurlijk denkt hij er ook wel eens aan. Als hij de jongens voorbereidt op hun bar mitswe, dan mijmert hij er soms over hoe het zou zijn, een zoon te hebben. Hoe hij hem zou opleiden tot chazzen, net als zijn vader dat bij hem heeft gedaan. Als hij dan bedenkt dat die eeuwenoude traditie bij hem zal eindigen, voelt hij een leegte in zijn ziel. Maar lang blijft hij daar nooit bij stilstaan. Daar heeft hij ook de tijd niet voor met al die rumoerige knapen in zijn studeervertrek. Bovendien komt dat treuren hem uiteindelijk zinloos voor. Hij schikt zich naar Gods wil.

Zijn vader, Abraham van Gelder, heeft de tact om er nooit naar te vragen. Maurits begrijpt dat hij dat doet om hem niet in verlegenheid te brengen. Maar zijn ogen, die Maurits overduidelijk van hem heeft, verraden het verdriet. Ook hij moet de pijn voelen dat het geslacht Van Gelder bij zijn zoon zal ophouden te bestaan.

Terwijl Maurits zo nadenkt over zijn vader en zijn eigen kinderloosheid, dwalen zijn gedachten af naar Emanuel Cats. De jongen is hem de afgelopen twee jaar na aan het hart komen te staan. In niets lijkt Emanuel op zijn broer Salomon, die veel meer bravoure en lef heeft. Maar die hem soms ook naar wetteloosheid leiden.

Beiden konden goed leren, dat staat onomstotelijk vast, maar ze behoefden een totaal verschillende aanpak. Meer dan eens had hij Salomon moeten remmen in zijn manier van werken. Het kostte de jongen geen enkele moeite om het Hebreeuws te leren, maar hij miste de finesse, of de eerbied, die Emanuel wel had. Bij Emanuel ging het allemaal een stuk langzamer, maar als hij zijn teksten voordroeg, leek het alsof hij de woorden echt begreep, het voelde. Dat idee kreeg Maurits niet vaak bij zijn leerlingen. Het was ook niet echt zijn taak, hoewel hij het interessant vond om met de jongens dieper op de tekst in te gaan. Er was vaak simpelweg geen tijd voor. Voor Emanuel maakte hij een uitzondering. Meer dan eens hadden ze nagepraat over een gelezen stuk. Het werd niet helemaal duidelijk hoeveel de jongen nu werkelijk begreep, maar dat hij het uiterst serieus nam was helder. Maurits hoopt dat Emanuel het goed zal doen volgende week.

Met veel kabaal komt lijn 3 uit de richting van de Kaasmarkt aanrijden en brengt Maurits terug naar het heden. Hij kijkt om zich heen en ziet dat het aantal wachtenden fors is toegenomen. Iets bij hem vandaan ontwaart hij een groepje luidruchtige mannen. Aan hun manier van doen kan hij wel opmaken dat zij uit de Zandstraat komen, het beruchte uitgaanskwartier nabij het Coolvest. Heel af en toe komt Maurits zelf in de Polder. Aanplakbiljetten met daarop exotisch klinkende namen verleiden hem een kijkje te nemen in een van de vele danssalons die de buurt rijk is. Tot zijn teleurstelling komen de artiesten vaak gewoon van eigen bodem, erin geslaagd om hem met hun uitheemse namen te lokken. Maar de moderne muziek die zij spelen, voor Maurits vaak geheel onbekend, maakt meestal een hoop goed.

Desondanks voelt hij zich nooit helemaal op zijn gemak in de Polder. Er lopen te veel ongure types rond. Mannen die bij het minste of geringste ontploffen, om nog maar te zwijgen over de dames, die zich dikwijls aan hem opdringen. Zijn dandyachtige manier van kleden zette menigeen op het verkeerde been, liet hen in de veronderstelling dat hij een gewillige klant was. Maar alleen de gedachte al maakt hem misselijk..

De Zandstraatbuurt, in de volksmond de Polder, was de oude hoerenbuurt van Rotterdam. Het was een wirwar van volgepakte steegjes en straatjes waar het wemelde van kroegen, dranklokalen en tingeltangels. Hoewel een doorn in het oog van de notabelen – in de betere kringen werd de buurt aangeduid als het afvoerputje van de stad – profiteerde de buurt rijkelijk van de onstuimige groei van de stad. In elke pijpenla stond een toog en geen kamertje bleef onbezet; het waren de Rotterdamse wallen.

Toenemende havenactiviteiten betekenden bovendien veel vreemd volk. Matrozen van heinde en verre, soms dagenlang in de stad aangemeerd, wisten vaak van verveling niet wat ze met zichzelf aan moesten. Allemaal vonden ze hun weg naar de Polder, waar ze hun zuurverdiende centen veelal in één keer verbrasten. Daarbij handig geholpen door de gewiekste uitbaters van de Polder, die geen middel schuwden om de klandizie leeg te laten lopen. Getuigenissen uit die tijd doen je in een soort wildwest tafereel wanen; een keiharde combinatie van vreselijke armoede, mateloos drankgebruik en vrouwen van lichte zeden.

Minder bekend is de Joodse signatuur van de buurt. Oude adressenlijsten, ze geven een schat aan informatie, laten zien dat er veel Joodse gezinnen in de Polder woonden. Deze mensen hadden meestal weinig tot niets van doen met de wereld van drank en vrouwen waar de buurt zo berucht om was. De Joodse gezinnen waren veelal straatarm en de mannen handelden in zuren of fruit. Tegelijkertijd zijn er heel wat grote Joodse namen in de wereld van het variété, die zijn opgegroeid in de Polder, met de familie Davids als bekendste exponent. Maar daarover later meer..

De mannen die nu wild armenzwaaiend de tram in wankelen zijn duidelijk van het type dat meer tijd in de kroeg doorbrengt dan bij moeder de vrouw. Maurits kijkt hen licht misprijzend aan en laat, vooraleer zelf in te stappen, een jongedame voorgaan. De beschonken mannen blijven in het midden van de tram staan en zetten daar hun luid gebral voort. De jongedame die Maurits zojuist heeft voorgelaten, probeert ongezien langs hen heen te glippen. Een van de mannen merkt haar echter op en pakt haar ruw bij de arm. Het jonge ding, zo te zien nog geen twintig jaar oud, slaakt een onderdrukt gilletje en kijkt angstig om zich heen. De man die haar vastgrijpt is een grote vent met grof gelaat. Een typische havenarbeider, denkt Maurits. De bruut laat haar weer lachend los en buigt zich naar haar over om haar te kussen. Zijn drinkebroers hebben intussen de grootste lol en moedigen hem luidkeels aan.

‘Kom op, Jan, pak dat lekkere ding maar ‘es goed vast!’

‘Geef haar een pakkerd, Jantje!’

De verschrikte meid duwt de lomperik van zich af en begint luider te gillen. Maurits aarzelt nu geen moment meer en stapt driftig in hun richting. De overige mannen zien hem echter aankomen en willen hem de weg versperren. Met onvaste benen gaat een van hen midden in het pad staan en kijkt hem met troebele ogen en vol minachting aan.

‘Wat mot jij dan, in je apepakkie?’ roept hij hem toe, ‘is dat soms jouw liefje?’

Maurits houdt zijn pas in en monstert zijn opponenten. Ze zijn met zijn drieën, de een nog zatter dan de ander, terwijl hun kompaan nog steeds het meisje lastigvalt. Hij is helemaal geen vechtersbaas, verre van dat, het liefst mijdt hij conflicten. Maar deze situatie kan hij niet laten voortduren, zijn gevoel voor rechtvaardigheid zwelt aan en is doof voor de angst die hij wel degelijk voelt. Hij moet iets doen. Plots remt de tram en met een schok komt het toestel tot stilstand. Even begrijpt Maurits niet wat er gebeurt, maar als hij naar buiten kijkt ziet hij dat ze bij de halte Heerenplaats zijn. Tot zijn grote opluchting staan daar twee politieagenten, aanstalten makend om de tram binnen te gaan. Door het abrupte stoppen zijn twee van Maurits’ opponenten omver gevallen. Ook de man die het meisje lastig valt, zoekt houvast aan een stalen stang. De nog staande man, diegene die nog het meest helder uit zijn ogen kijkt, volgt automatisch Maurits’ blik en ziet ook de agenten. Hij draait zich haastig om naar zijn maten, en roept: ‘Jongens, pas op, daar zijn de wouten!’

Nog voor een van hen kan reageren, openen de deuren van de tram en stappen de dienders naar binnen. Het meisje, dat zich inmiddels aan haar belager heeft ontworsteld, klampt hen aan en begint geheel overstuur in horten en stoten te vertellen wat er aan de hand is. De agenten kijken verbaasd om zich heen en taxeren de situatie. Snel wordt het de voorste van hen duidelijk dat een paar lamstralen de boel op stelten zetten. Veel inbeeldingsvermogen is daar ook niet voor nodig, twee van de herrieschoppers liggen nog altijd op de grond en de tram is vergeven van een zure alcohollucht.

De agenten aarzelen geen moment en halen verraderlijk vlot hun ploertendoder tevoorschijn. Het meisje, nog altijd hevig geëmotioneerd, wijst met bevende vinger de dader aan. Deze is snel van begrip en probeert zich nu via de andere uitgang uit de voeten te maken. De tweede agent snelt hem achterna en slaat de zuiplap letterlijk naar buiten. De anderen komen er niet minder genadig vanaf. De agent met het meisje in zijn armen maakt zich van haar los en begint hardhandig op de dronkenlappen in te slaan. De chaos in de tram is compleet. Terwijl de ene agent buiten op de gestruikelde dronkenlap staat in te slaan, proberen zijn makkers met vallen en opstaan de tram te verlaten. Met stomheid geslagen passagiers kijken verschrikt om zich heen en slaken angstige kreten. Een oudere vrouw, net achter Maurits, houdt haar hand voor de mond, terwijl haar andere hand zich aan Maurits’ jas vastklampt.

Hij zelf is niet minder geschrokken en zijn hart bonkt zwaar in zijn keel. Bevend laat hij zich in een stoeltje zakken en probeert de oude vrouw gerust te stellen. In een flits gaat de hele situatie nog eens aan zijn geestesoog voorbij. Hij is blij dat hij niet heeft hoeven vechten. Met luide bel zet de tram zich weer in beweging. Door het raam ziet Maurits nog net dat de amokmakers in de boeien worden geslagen.

De rest van de rit gaat totaal aan Maurits voorbij. Om hem heen wordt verhit nagepraat over het gebeuren, maar Maurits is diep in gedachten verzonken. Het is niet de eerste keer dat hij bijna in gevecht is geraakt. Maar vreemd genoeg gebeurt er op het allerlaatste moment altijd iets dat inmenging van zijn kant overbodig maakt. Hij is daar diep van binnen maar wat blij mee, maar toch steekt het ook een beetje. Hij wil weten wat er zou gebeuren, wat hij gedaan had als de agenten er niet waren geweest. De dreigende toon van de mannen en hun ontoerekeningsvatbaarheid hadden hem bang gemaakt, hun overtal hem doen twijfelen. Ondanks zichzelf eigenlijk was hij toch op hen afgestapt. Zou hij hebben uitgehaald? En dan, hoe zouden zij hebben gereageerd? Rillingen lopen over zijn rug. Genoeg nu, verman jezelf, spreekt hij zichzelf toe. Hij wil het hele voorval zo snel mogelijk vergeten. Als de tram op de Zwartjanstraat stopt, stapt Maurits uit en laat zijn blik nog eenmaal door de tram gaan. Het meisje is allang verdwenen, zij had waarschijnlijk zo snel mogelijk het strijdtoneel verlaten. De oude vrouw die hem had aangeklampt, knikt hem vriendelijk toe en met een klein buiginkje in haar richting verlaat Maurits de tram. Snel loopt hij richting huis. Het winterse weer schept orde in zijn hoofd en brengt de kleur terug op zijn wangen.

| 3 |

Mijnheer Davidson gebiedt Emanuel mee te komen. Gehaast gehoorzaamt Emanuel en stapt achter de weglopende Davidson aan. Ze lopen door een fraai gedecoreerde gang, Emanuel kan zich niet herinneren hier ooit eerder geweest te zijn. Ze moeten zich in een van de gangen aan de zijkant van het gebouw bevinden, denkt Emanuel. De Boterslootsjoel is van binnen veel groter dan de buitenkant doet vermoeden. Met grote ogen kijkt Emanuel om zich heen. De houten wanden zijn prachtig versierd, met vormen die Emanuel aan de natuur doen denken; aan planten en bloemen. Overal krullerige motieven die over en door elkaar heen krioelen. Het plafond is hoog en net als de wanden weldadig versierd.

Heel even vergeet Emanuel waarvoor hij hier is. Zo erg, dat hij niet doorheeft dat Davidson inmiddels is gestopt. Het is dat deze zijn naam zegt, anders was hij tegen Davidson opgelopen.

‘Wacht hier,’ zegt Davidson kortaf en kijkt hem even onderzoekend aan. Als Emanuel verlegen terugkijkt, glimlacht de oude man tot zijn verbazing naar hem en loopt dan op een grote deur af. Zachtjes klopt hij driemaal op het dikke hout. Hij blijft wachten en na een ogenblik hoort Emanuel een rustig ‘binnen’. Davidson opent de zware deur, die onverwacht soepel openzwaait, en mompelt: ‘Hup, naar binnen.’ Emanuel gehoorzaamt en stapt gedwee de kamer in. Davidson sluit de deur achter hem en op datzelfde moment blijft Emanuel staan. Het felle licht verblindt hem en heel even ziet hij helemaal niks. Hij knippert vluchtig met zijn ogen. De gangen in de sjoel waren schaars verlicht geweest, een schril contrast met het overvloedige licht in de kamer van rabbijn Dr. Ritter.

Bernhard Löbel Ritter is niet zomaar een rabbijn. Hij is geboren in Pruisen en studeerde aan het gerenommeerde theologische seminarium te Breslau, dat als liberaal te boek staat. Het is een van de redenen waarom hij in Rotterdam is benoemd, het is de koers die men in Rotterdam ook wil varen. Al snel na zijn aantreden blijkt dat men in Oost-Europa toch wel wat anders denkt over geestelijke vrijheid dan in het wilde en westerse Rotterdam. Voor Rotterdamse begrippen is Ritter oerconservatief en hij ligt dan ook menigmaal in de clinch met de gehele kerkenraad..

Voor Emanuel telt dat allemaal niet. Hij kent de rabbijn alleen van zijn vette Duitse accent. Hij is een beetje huiverig voor de baardige man, die zijn barse stem soms onverwacht hard laat donderen.

Eindelijk komt hij dan in beweging. Rabbijn Ritter merkt hem op, kijkt op vanuit een dik boek en wenkt hem. Langzaam komt Emanuel naderbij, behoedzaam zijn handen achter de rug gevouwen.

‘Emanuel Cats?’

Emanuel knikt en is gespannen. De ogen van de rabbijn lichten even op en hij slaat zijn boek dicht.

‘Ga zitten, mein jungen.’ Door zijn vreemde uitspraak voelt Emanuel zich nog minder op zijn gemak bij deze norse man. Er zit echter niet veel anders op dan hem te gehoorzamen, dus schuift hij de stoel die bij het bureau van de rabbijn staat naar zich toe, en gaat zitten. Het is een fijne, zachte stoel, maar Emanuel gaat desondanks kaarsrecht zitten, zijn rug los van de leuning. Hij kijkt de rabbijn even schuw van terzijde aan, maar die zegt nog altijd niks en is opgestaan om een ander, nog dikker boek te pakken. In de tussentijd geeft Emanuel zijn ogen stiekem de kost en kijkt naar de grote staande kast achter de rabbijn, die uitpuilt van de boeken. Zo op het eerste gezicht herkent hij vooral Hebreeuwse titels, maar dan ontwaart hij ook wat Duitse boeken. Er lijkt niets in het Nederlands tussen te staan. Geen wonder dat hij zo gebrekkig spreekt, denkt Emanuel.

Voor hem, op het bureau staat een kleine, maar subtiel gedecoreerde menora zonder kaarsjes. En op wat prenten van oude bebaarde mannen aan de muur na, is de kamer vrij sober ingericht. Nog altijd zegt de rabbijn niets en als Emanuel hem na zijn heimelijke inspectie van de kamer weer aankijkt, merkt hij dat de rabbijn zijn ogen heeft gevolgd. De rabbijn kijkt hem strak aan en doet dan net als hij, hij kijkt rustig de kamer rond. Emanuel schrikt, maar probeert dat niet te laten merken. Wanneer de rabbijn zijn ogen door de kamer heeft laten gaan, lijkt hij even tevreden te knikken. Alsof hij de kamer voor het eerst beziet en deze zijn goedkeuring kan wegdragen. Zo zitten ze tegenover elkaar als de rabbijn eindelijk het woord neemt en met een diepe stem vraagt: ‘Wie was Jitro?’

Emanuel begrijpt de vraag niet. Wie? Hij herhaalt de zin in gedachten en begrijpt dan eindelijk wat de rabbijn bedoelt. Jitro, wie was Jitro?

Emanuel schraapt zijn keel en zegt dan, met gesmoorde stem:

‘Dat was de schoonvader van Mosje, rabbijn.’

Dr. Ritter knikt, maar zijn gezicht verraadt geen enkele emotie.

‘En warum was Jitro een wijs man?’

Emanuel begint te snappen waar de rabbijn heen wil en is nu sneller met zijn antwoord.

‘Hij adviseerde Mosje, over hoe hij moest omgaan met de mensen van het volk Israël.’

De rabbijn knikt weer en zegt: ‘Gut, gut.’ Dan gaat hij wat meer naar achteren zitten, maar kijkt Emanuel nog altijd recht aan.

‘Dus je weet was je volgende week gaat lezen, begreif ich?’

Emanuel moet zich goed concentreren om de man te kunnen verstaan. Na even nadenken knikt hij instemmend. Hij is nu blij dat mijnheer Van Gelder en hij vaak hebben nagepraat over het stuk dat hij moet voorlezen. Hij voelt zich zekerder worden en probeert eindelijk wat te ontspannen.

‘Das ist mooi, Emanuel, das doet mij deugd, aber, vertel eens. Wie trouwden er in das gedeilte van Sjemot?’

‘Trouwen?’ Het floept er uit. Emanuel kijkt verbaasd. Net nu hij zich wat zekerder begint te voelen, is hij de kluts weer helemaal kwijt. Als een bezetene begint hij na te denken, maar nergens in zijn geheugen kan hij iets vinden dat met een trouwerij te maken heeft. Misschien is het wel een strikvraag?

‘Volgens mij is er geen trouwerij in dit stuk, rabbijn,’ antwoordt hij aarzelend.

‘Nein?’ zegt de rabbijn met vreemd twinkelende ogen.

‘Weisst du das zeker?’

Het begint Emanuel te duizelen. Het lijkt wel alsof de rabbijn steeds meer Duits begint te praten. En de woorden die hij wel verstaat, begrijpt hij niet. Twijfel begint zich van hem meester te maken en hij kijkt de rabbijn angstig aan. Wat bedoelt hij? Of is hij in de war?

‘Voor mijn bar mitswe hoefde ik alleen het middelste stukje van Jitro te leren.’

Hij kijkt omlaag terwijl hij het zegt. De rabbijn blijft onbewogen zitten en kijkt hem vorsend aan. Emanuel voelt zijn priemende blik, die zo intens is dat Emanuel niet durft op te kijken, bang dat hij te stoutmoedig is geweest.

Dan hoort hij dat de rabbijn zich opricht en opstaat van zijn stoel. Hij loopt achter zijn bureau vandaan en begint langzaam door het vertrek te ijsberen, onderwijl zachtjes iets neuriënd. Emanuel probeert hem met zijn ogen te volgen, maar de rabbijn loopt achter hem langs.

‘Das middelste stuk von Jitro, dus,’ mompelt hij zachtjes.

Niet wetend of er een antwoord van hem wordt verwacht, houdt Emanuel zijn lippen op elkaar geklemd, maar knikt voor de zekerheid als bevestiging een klein beetje met zijn hoofd.

‘Vertel mij eins Emanuel, hast du heel Jitro gelernt, oder allein das kleine stukje?’

De stem van de rabbijn begint steeds vreemder te klinken. Was het minachting, of is dat slechts zijn verbeelding?

Emanuel veert een beetje op en zegt gehaast: ‘Nee, nee, rabbijn. Ik heb heel Jitro gelezen. Samen met mijnheer Van Gelder hebben we de hele tekst in het Hebreeuws geleerd! Niet zo vaak als mijn stuk, maar het was wel belangrijk om de hele tekst te lezen, anders zou ik er niks van begrijpen, zei mijnheer Van Gelder. Maar ik kan me echt niets herinneren van een bruiloft, serieus waar.’

Het knalt er uit. Al zijn opgekropte zenuwen vliegen gemaskeerd als zinnen uit zijn mond. Hij schrikt van zichzelf, verbaasd over zijn onverwachte moed en de waterval aan woorden. De rabbijn staakt nu zijn wandeling en loopt naar Emanuel toe, kijkt hem aan en glimlacht, voor het eerst.

‘Das ist heel gut von mijnheer Van Gelder, dat je de tekst moest leren begreifen. Maar hij is ein klein ding vergessen. Hij heeft das belangrijkste aan jou nicht verteld.’ Emanuel kijkt hem niet begrijpend aan. Mijnheer Van Gelder is een erg slimme man en hij kan zich niet voorstellen dat hij vergeten is hem het belangrijkste van de tekst te vertellen. Of zou hij dat met opzet hebben gedaan? Maar dat kan Emanuel zich eigenlijk niet voorstellen.

‘Wat bedoelt u?’ stamelt hij.

De rabbijn heeft ineens de grootste pret, zijn hele gezicht lacht nu. Emanuel weet niet meer wat hij moet denken en zakt ineen op zijn stoel. De rabbijn gaat ook weer zitten en kijkt hem nog altijd vriendelijk lachend aan. Hij schuift zijn stoel dichter naar Emanuel toe en begint dan opeens ernstig te kijken.

‘Ich zal het je ausleggen,’ zegt hij op vaderlijke toon.

Wat rabbijn Ritter vervolgens vertelt opent een nieuwe wereld voor Emanuel. Hij vraagt zich af waarom Van Gelder daar nooit iets over gezegd heeft.

Met grote verwondering luistert Emanuel hoe rabbijn Ritter vertelt dat sidra Jitro veel meer is dan het verhaal over Mosje en zijn schoonvader Jitro. Het gaat over meer dan het ontvangen van de Tien Geboden. Natuurlijk, dat is allemaal belangrijk, de Tien Geboden zijn essentieel voor het Jodendom, de bakermat van hun geloof. Zelfs voor christenen is het de leidraad in het leven. Maar dat is allemaal slechts eendimensionaal. Wie er ontvankelijk voor is zal leren dat er nog zoveel meer informatie verborgen ligt in die belangrijke teksten. De rabbijn is zachter gaan praten, hij fluistert haast, alsof hij iets vertelt dat alleen voor Emanuels oren is bestemd. Er gaat iets geheimzinnigs van hem uit en Emanuel is trots dat hij deelgenoot wordt gemaakt van deze wondere wereld. Met drukke handgebaren, die Emanuel voorkomen als een soort compensatie voor het zachte praten, vertelt rabbijn Ritter over de ware betekenis van Jitro. Hoe de Tien Geboden meer zijn dan de gebundelde leefregels waaraan de Israëlieten zich dienen te houden. De Tien Geboden zijn de ketoeba die de Eeuwige zelf heeft opgesteld. Ofwel, het gaat niet om geboden, maar om voorwaarden!

De hand die de Eeuwige naar zijn volk uitsteekt is niet om hen te kastijden met wetten en regels, nee, integendeel! Hij wil hen op die manier aan zich binden, tot in de eeuwigheid. Het hele spektakel in de woestijn, onder aan de berg Sinai, is niet minder dan een heilige huwelijksvoltrekking. Het huwelijk, de belofte, tussen de Eeuwige en het volk van Israël. Daar, boven op de berg Sinai, waar de Eeuwige in nevelen gehuld zich kenbaar maakt aan zijn dienaar Mosje, worden de voorwaarden uiteengezet die tot een huwelijk moeten leiden. Het zijn de voorwaarden van God om een verbintenis aan te kunnen gaan met zijn geliefde, zijn volk. En Mosje’s rol in dat alles? Mosje is de sjadchen, zegt de rabbijn. Mosje brengt de wensen van de Eeuwige over aan het volk, hij bemiddelt. En als zij, het volk, verrukt en volmondig met dit aanzoek instemmen is de bezegeling van het huwelijk een voldongen feit. Het volk Israël heeft ‘Ja’ gezegd tegen Hem, Addenoi, de Eeuwige.

In slechts enkele minuten tijd schetst de rabbijn een fantastisch beeld. Het principe van de uitverkiezing, de zegen, maar ook van de vloek. Het uitverkoren volk Israël, het volk van de Joden. De oogappel Gods onder de volkeren. Juist deze gebeurtenis, die hun volk tot een trots volk maakt en houvast biedt, wordt door niet-Joden aangegrepen om zich te verzetten tegen die Eeuwige. De trots, vaak onbedoeld aangezien voor arrogantie, wordt een ondraaglijk juk. Emanuel weet niet wat hij hoort, zo heeft hij de tekst nooit begrepen.

Een diep gevoel van achting groeit in Emanuel voor de man tegenover hem. Met slechts een paar zinnen weet hij een nieuwe wereld voor hem te openen. Nu de rabbijn uitgesproken is, ontspant hij zich. Hij ziet dat Emanuel hem begrepen heeft. Zijn mond hangt een beetje open en zijn ogen zijn als vuur. Het licht van de eeuwige heeft in hem geschenen. Hij vervolgt, rustiger nu, maar met vaste stem:

‘Was jij hebt gelernt, Emanuel, das war Thora. Was ich je nu vertel, das ist Talmoed!’

Emanuel laat het op zich inwerken. Hij is verbaasd dat er zoveel mysterie in een paar regeltjes tekst kan schuilen. Zo heeft hij er nog nooit naar gekeken, een tekst nog wel die hij honderden keren heeft gelezen. Niets merkt hij meer van zijn aanvankelijke spanning, het liefst wil hij nu, op dit moment, zijn verzen luid zingend ten gehore brengen. Een extase is over hem gekomen. De rabbijn lijkt zijn gedachten te raden, want hij onderbreekt Emanuel in zijn dromerij en zegt dat hij zijn tekst moet voorlezen. Als een volleerd chazzen leest Emanuel vervolgens het stuk Jitro, zangerig en doorwrocht met emotie. Als hij klaar is knikt de rabbijn hem toe, ten teken dat het goed is. Emanuel jubelt van binnen. Hij is trots.

Het verhaal achter de synagoge aan de Gedempte Botersloot is zowel opvallend als kenmerkend voor Joods Rotterdam. Zoals zoveel indrukwekkende gebouwen in Rotterdam heeft de synagoge de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog niet overleefd. Natuurlijk was dat ten tijde van Emanuels bar mitswe nog maar een schimmig vergezicht, maar wie de geschiedenis nader bestudeert, wordt keer op keer getroffen door de pijnlijke verrassingen die voor Joods Rotterdam in het verschiet lagen.

Nadat de statige synagoge aan de Boompjes niet meer voldeed, zowel geografisch als in volume, was er dringend behoefte aan een groter gebouw. Aan de Gedempte Botersloot werd een nieuw gebedshuis gebouwd, dat zowel in grootte als functionaliteit zijn voorganger moest doen vergeten. Het resultaat was met recht een synagoge om trots op te zijn, een complex met internationale allure. Het werd eind 19e eeuw in gebruik genomen en was dus nog relatief nieuw op het moment dat Emanuel er door de gangen liep. Veel voetstappen zijn er echter nooit gezet. Kort nadat het gebouw met het oog op de toekomst op grote schaal was gerenoveerd, heel de administratie en secretarie van Joods Rotterdam werden er gevestigd, werd het verzwolgen door de brand die Duitse bommen hadden aangewakkerd. En hoewel de Rotterdamse Joden veel meer stapsgewijs en systematisch uit Rotterdam verdwenen, was er door de bommen en het vuur na de oorlog vrijwel geen Joodse infrastructuur meer over. Het is een van de redenen, vaak onderbelicht, dat er maar met moeite weer een nieuwe gemeenschap kon ontstaan en Rotterdam nog nauwelijks met (levend) Jodendom wordt geassocieerd.

| 4 |

De roep van zijn moeder doet Emanuel uit een diepe slaap ontwaken. Verdwaasd komt hij overeind en wrijft zijn ogen uit. Is het niet veel te vroeg om op te staan? Nog half in slaap komt het besef en dringt tot hem door welke dag het is, hij is gelijk klaarwakker. Het is eindelijk sjabbes. Vandaag is zijn verjaardag, de dag van zijn bar mitswe. Snel springt hij het bed uit dat hij deelt met Sal, die al gevlogen is. Dat verbaast Emanuel niets. Sal is een vroege vogel en struint waarschijnlijk al door de buurt. Hij zal toch niet vergeten zijn dat het vandaag een speciale dag is? Maar die gedachte verjaagt Emanuel onmiddellijk, dat is onzinnig. Maar toch, terwijl hij zich aankleedt, is hij er niet helemaal gerust op.

Sinds zijn geslaagde repetitie vorige week heeft Sal hem aan een stuk door zitten stangen. Alles werd aangegrepen om hem zenuwachtig te maken.