Trix van Bennekom

Halte
Hausdorff

Het leven van David Hausdorff:
Jood, huisarts en Rotterdammer

Biografie

studio Rashkov

Colofon

Halte Hausdorff

Het leven van David Hausdorff:

Jood, huisarts en Rotterdammer

© 2024 Trix van Bennekom / studio Rashkov, Rotterdam

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk: Delian Rashkov, Pressure Line, Rotterdam

Redactie: Chris Buitendijk

Foto auteur: Felicia Schütte Portrait

Foto omslag: JFH Roovers, Uitgeverij Voet, West-Kruiskade 1952

ISBN 9789083320441

NUR 320 / 681

studio Rashkov

www.studiorashkov.com

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorwoord

Het verhaal achterna! In een notendop was dat de reden waarom ik na veertien jaar op Bonaire in 2019 terugkeerde naar Rotterdam. Op de Antillen heb ik altijd met veel plezier gewoond en gewerkt als freelance correspondent voor Nederlandse media als Elsevier. Ook schreef ik twee boeken. Het eerste was een journalistiek boek met verhalen en reportages over hoe Bonaire in 2010 een bijzondere gemeente van Nederland werd. In mei 2018 verscheen de biografie Abraham, over een Antilliaanse politieke dynastie waarin ik het verhaal van verschillende generaties vertelde tegen de achtergrond van de grote geschiedenis. Goede en slechte tijden, alles kwam aan bod. Ik was verkocht. Dit was het soort verhalen dat ik voortaan wilde schrijven.

Maar over wie? Het was een onderwerp dat in het najaar van 2018 vaak aan bod kwam in gesprekken met echtgenoot Han. Het hoefde geen bekend persoon te zijn, maar wel iemand met een bijzonder verhaal. Namen op de Antillen en in Nederland passeerden de revue, uiteindelijk kwamen we uit op Rotterdam. ‘Ken jij als geboren en getogen Rotterdammer niet iemand die het grote bombardement heeft meegemaakt en wiens levensverhaal ik kan verweven met de geschiedenis van Rotterdam in de jaren voor de oorlog?’ Het antwoord bleek achteraf het begin van de weg terug: ‘Mijn oude huisarts, dokter Hausdorff op de West-Kruiskade.’

Een Joodse dokter die op zondag spreekuur had. Dat was uitzonderlijk. Het betekende dat moeder Bep voor niet-urgente kwaaltjes op zondag vanuit de Jan Sonjéstraat in Middelland met haar kinderen naar dokter Hausdorff fietste – dan hoefden de jongens niet van school te verzuimen. Tot in zijn studententijd was Han patiënt bij Hausdorff, hij herinnerde zich de vele patiënten die zich meldden voor het spreekuur en de imponerende boekenkast in de spreekkamer van zijn dokter.

Dagenlang zat ik aan de computer gekluisterd op zoek naar informatie, maakte zelfs al een tijdlijn van een eeuw Hausdorff. De orthodoxe David Hausdorff werd in 1901 geboren als zoon van een graanhandelaar uit Pruisen die in 1883 in Rotterdam was komen wonen. Hausdorff vestigde zich in 1930 als huisarts aan de West-Kruiskade waar hij tot 1978 praktijk zou houden, hij overleed in 1990 in Antwerpen. Naar aanleiding van een artikel over Hausdorff in het Rotterdams Jaarboekje 1991 nam ik contact op met de auteur Alex van der Woel, een gepensioneerde medewerker van het Stadsarchief Rotterdam. Van der Woel had bij verschillende gelegenheden met Hausdorff samengewerkt en hem geïnterviewd. Hausdorff werd als alom gerespecteerd arts en steunpilaar van het Joodse leven voor en na de oorlog beschouwd als een ‘markante Rotterdammer’. Met het interview legde het Stadsarchief zijn stem voor het nageslacht vast. Van der Woel moedigde mij aan een biografie te schrijven.

Ik was er snel uit, over deze man wilde ik een biografie schrijven. Nu de familie nog overtuigen. Via via kreeg ik het mailadres van Judith Hausdorff, de jongste dochter in Antwerpen. Ik vertelde Judith dat ik een boek over haar vader wilde schrijven en hoe ik dat wilde gaan aanpakken, dat er veel research aan te pas kwam en dat ik alles wilde weten. De familie mocht de tekst van tevoren lezen, maar uiteindelijk zou ik bepalen hoe het verhaal er uit kwam te zien. Ik meldde meteen dat ik niet Joods was en verder ook niet religieus, maar dat ik me uiteraard in het Jodendom zou gaan verdiepen. Op advies van Judith belde ik met haar oudste broer Dov in Israël. Met hem sprak ik anderhalf uur: het aanbod had de familie overrompeld, mijn niet-Joods zijn was een punt van overweging geweest, maar de familie durfde het aan.

Het feit dat ik een biografie zou gaan schrijven over een Rotterdammer in hart en nieren, had consequenties. We verkochten ons huis in Bonaire en keerden vier maanden nadat ik Dov voor de eerste keer sprak in april 2019 terug in Rotterdam. Op zoek naar het verhaal van David Hausdorff. We gingen kennismaken met de familie, eerst met de zussen Judith en Channa in Antwerpen, daarna boekten we het vliegtuig naar Tel Aviv. Een onvergetelijke tijd. We bezochten Dov Hausdorff die met zijn vrouw Nechama in Bnei Brak woont. We waren er twee middagen. Heen met de taxi, terug met de bus. Daarna naar Jeruzalem waar we op bezoek gingen bij familieleden en andere mensen die Hausdorff goed hadden gekend. Net als Dov waren zij Holocaust-overlevenden. Indrukwekkend was ook het bezoek aan Jehoeda van Dijk, die als klein jongetje met zijn ouders samen met het vijfkoppige gezin Hausdorff bijna twee jaar in Vlaardingen ondergedoken had gezeten.

Terwijl ik stap voor stap de persoonlijke geschiedenis van David Hausdorff reconstrueerde, begon ik me te realiseren dat zijn verhaal zich niet alleen tegen het decor van Rotterdam afspeelde. Vanuit het perspectief van Hausdorff kwam langzamerhand ook een eeuw Joodse geschiedenis in Nederland en Europa in beeld. Zo trouwde Hausdorff in april 1935 met de in 1912 in Berlijn geboren Hilde Gradenwitz. Hilde studeerde net als haar oudere zusje Edda medicijnen aan de universiteit van Berlijn, totdat de zusjes na de machtsovername van Hitler in 1933 als Joodse studenten gedwongen werden de universiteit te verlaten. Hilde werd geen dokter, maar doktersvrouw.

Een van de eerste mensen die ik sprak over Joods Rotterdam was Liesbeth Levy, lid van de initiatiefgroep 14 mei die betrokken is bij de jaarlijkse herdenking van het bombardement dat het centrum van Rotterdam verwoestte. Liesbeth zette me aan het denken met haar uitspraak dat Rotterdam bij het bombardement niet alleen haar hart, maar ook haar geheugen had verloren. Hoe geven we Rotterdam haar geheugen terug, hoe zorgen we ervoor dat de verhalen van de mensen die er niet meer zijn deel gaan uitmaken van het collectieve geheugen van de stad? Zelf ga ik ook niet vrijuit. Ik heb twintig jaar op de Mathenesserlaan gewoond, werkte in het centrum. Pas toen ik me ging verdiepen in het leven van David Hausdorff kwam ik erachter dat op de Mathenesserlaan een Joods Weeshuis was geweest, op de Schietbaanlaan een Joods Ziekenhuis en op de Claes de Vrieselaan een Joods bejaardenhuis. Rotterdam bleek eeuwenlang een grote Joodse gemeenschap te hebben gehad, tot 1943 de grootste minderheid in de stad.

Ruim zesduizend Rotterdamse Joden werden tijdens de Holocaust vermoord. Met hun levens werd ook het eeuwenoude Joodse leven in de stad weggevaagd. Dankzij de Stichting Loods 24 en Joods Kindermonument en de honderden persoonlijke verhalen van Joodse Rotterdammers op de website Joods Erfgoed Rotterdam is er tegenwoordig veel meer bekend over de Joodse gemeenschap in de stad. Het fascinerende levensverhaal van David Hausdorff is meer dan een persoonlijke geschiedenis, het is ook een van de verhalen die de ooit zo belangrijke Joodse gemeenschap in Rotterdam in herinnering brengt.

Een boek schrijf je niet alleen. Ik ben in de eerste plaats veel dank verschuldigd aan mijn echtgenoot Han de Bruijne, die een groot deel van de digitale research voor zijn rekening heeft genomen. Steun en toeverlaat. Verder was de inbreng van de meelezers onmisbaar, zowel uit de kring van de familie Hausdorff als daarbuiten. Zij hebben de moeite genomen om ieder hoofdstuk kritisch door te nemen en te voorzien van correcties en aanvullingen. De volgende personen hebben daarmee een belangrijke bijdrage geleverd aan de totstandkoming van dit boek: vanuit de familie Dov Hausdorff, Channa Roitenbarg-Hausdorff, Judith Pappenheim-Hausdorff, Lily Rabinovitz-Birnbaum en Willy (z’’l) en Margreet Birnbaum-Laufer. Verder de meelezers Auke van der Berg, Jehoeda van Dijk, David van Dijk, Yvonne Nuijts, Rob Snijders, Ruben Vis, Simon Vorst en Bart Wallet. Mijn dank is groot!

Studio Rashkov is een Rotterdamse uitgever, die zich voornamelijk richt op werken met basis in Rotterdam. Uitgever Chris Buitendijk en zijn collega’s Petja Buitendijk en Delian Rashkov ben ik buitengewoon erkentelijk dat zij meteen na het lezen van het manuscript besloten dat zij het verhaal van deze Rotterdamse arts wilden uitgeven. Ik heb grote bewondering voor hun professionaliteit en creativiteit, het was een voorrecht om met hen aan de productie van Halte Hausdorff samen te werken.

Tenslotte een korte leeswijzer. Het Jodendom is zowel een religie als een volk. De woorden Jood of Jodendom krijgen een hoofdletter als het om het volk of de etnische of culturele groep gaat. Als het om de religieuze aanduiding gaat wordt een kleine letter gebruikt. Aangezien religie en etniciteit zo nauw met elkaar zijn verbonden, is het soms moeilijk onderscheid te maken. Omwille van de eenduidigheid en leesbaarheid is ervoor gekozen om in dit boek altijd de hoofdletter J te gebruiken, uitzondering zijn citaten waarin een kleine letter wordt gebruikt. Verder worden Hebreeuwse of Jiddische woorden de eerste keer cursief geschreven, daarna niet meer. Achter in het boek is een woordenlijst opgenomen. Voor de schrijfwijze is zoveel mogelijk de spelling aangehouden van Sofeer, een online woordenboek Hebreeuws en Jiddisch.

Stamboom

De voorouders

Sint-Petersburg, zondagmiddag 13 maart 1881. Vergezeld door fiere Kozakken te paard was tsaar Alexander II door de straten van de Russische hoofdstad op weg naar zijn Winterpaleis aan de oever van de Neva. Langs de Catharinagracht werd hij opgewacht door een jonge Russische revolutionair die een bom onder de gepantserde koets gooide. De vorst bleef ongedeerd, maar enkele leden van zijn escorte en omstanders raakten ernstig gewond. Politiemensen overmeesterden Nikolai Rysakov, waarop de keizer uitstapte om zijn belager en de plek des onheils persoonlijk te inspecteren. Op de terugweg naar zijn rijtuig passeerde hij rakelings een jongeman die tegen het hek van de gracht geleund stond, een tweede aanvaller. Vanaf nog geen anderhalve meter afstand wierp Ignaty Grinevitsky een bom voor de voeten van de tsaar, zijn benen werden afgerukt. Alexander II werd in allerijl naar het Winterpaleis gebracht, waar hij een kwartier later stierf. De gruwelijke bomaanslag schokte de wereld.

Rysakov en Grinevitsky maakten deel uit van een revolutionaire groepering die met moordaanslagen op overheidsfunctionarissen probeerde het autocratische bestuurssysteem te destabiliseren en uiteindelijk omver te werpen. De Nihilisten. De meeste leden waren jonge socialistische intellectuelen die in West-Europa hadden gestudeerd, hun doel was Rusland te moderniseren met een grondwet, algemeen kiesrecht en afschaffing van de censuur. De moord op de tsaar had de aanzet moeten geven voor een politieke en sociale revolutie, de bommengooiers bereikten het tegendeel. Opvolger Alexander III wilde niets weten van hervormingen, grotere autonomie voor het Russische volk zou alleen maar leiden tot nog meer revolutionaire ideeën. De nieuwe keizer regeerde met harde hand, de politie kreeg meer bevoegdheden en dissidenten werden massaal naar Siberië verbannen. Voor geen enkele groep waren de gevolgen echter zo rampzalig als voor de miljoenen Russische Joden.

De Joden kregen de schuld van de moord op de tsaar. Hoewel geen van de daders van Joodse afkomst was, bleek een van de medeplichtigen uit een Joods gezin in Kiev afkomstig te zijn dat zij al als tiener was ontvlucht. Toen de 26-jarige Hesya Helfman weigerde schuld te bekennen, werd zij ter dood veroordeeld, tijdens het proces lieten de aanklagers geen gelegenheid onbenut om op haar Joodse wortels te wijzen. De bomaanslag werd daarmee de directe aanleiding voor de eerste grote pogroms in de moderne tijd; drie jaar lang werden Russische Joden door opgezweepte volksmassa’s mishandeld en vermoord, hun bezittingen geplunderd en verbrand. Een heksenjacht als in de middeleeuwen. Er kwamen internationale protesten en de Engelstalige pers muntte het Russische woord pogrom. Er kwam een immense emigratie op gang uit Rusland en aangrenzende gebieden richting grote havensteden in West-Europa. Einddoel voor de meeste vluchtelingen was Amerika: de Goldene Mediene, Jiddisch voor het Gouden Land. Er kwamen zoveel landverhuizers uit het Oosten naar Rotterdam, in de hoop passage te kunnen boeken op een van de stoomschepen van de Holland Amerika Lijn, dat de havenstad de bijnaam ‘Warschau aan de Maas’ kreeg.(1) Tussen 1881 en 1914 emigreerden 2,5 miljoen Joden uit Oost-Europa naar de Verenigde Staten. Met hun religieuze tradities en gebruiken, het Jiddisch als taal en koosjere winkels en restaurants drukten de nieuwkomers een zichtbaar stempel op de wijken waar zij terechtkwamen. De wrede vervolging van de Russische Joden leidde niet alleen tot een eindeloze vluchtelingenstroom, maar ook tot het verlangen als Joden het recht in eigen hand te nemen en niet langer als eeuwige verschoppeling te worden behandeld. Sommige achterblijvers bewapenden zich om hun gemeenschappen te beschermen, terwijl het toenemende antisemitisme in Europa een voedingsbodem vormde voor beschouwingen over een eigen territorium, een Joodse staat waar Joden veilig zouden kunnen leven.

Het is fascinerend hoe zich in de geschiedenis van de familie Hausdorff het verhaal weerspiegelt van een gebied dat geopolitieke speelbal was in de niet aflatende strijd tussen rivaliserende vorstenhuizen in Oost-Europa. Hun wortels lagen in Polen. In het koninkrijk Polen woonde sinds de middeleeuwen de grootste Joodse bevolking ter wereld, het land kende een traditie van religieuze tolerantie waardoor het land een toevluchtsoord was geworden voor Joden die elders aan vervolging blootstonden. Het was dan ook niet verwonderlijk dat in de veertiende eeuw veel Joden vanuit West-Europa naar Polen kwamen toen beschuldigende vingers hen aanwezen als verspreiders van de catastrofale pestepidemie die tientallen miljoenen slachtoffers eiste. In de onzekerheid die de Zwarte Dood met zich meebracht, ging de angstige bevolking op zoek naar een zondebok voor alle rampspoed en onheil. Het kon niet anders of het waren de Joden die probeerden op deze wijze de christelijke bevolking te decimeren. De volkswoede richtte zich op Joodse gemeenschappen, tienduizenden Joden vielen ten prooi aan dodelijke zwaarden en de vlammen van brandstapels.

In 1569 werden het koninkrijk Polen en het groothertogdom Litouwen tot één staat verenigd, het Pools-Litouwse Gemenebest. Een grootmacht op het Europese toneel. Polen-Litouwen voerde in de twee eeuwen van haar bestaan verschillende oorlogen met buurlanden, grootste tegenstanders waren Rusland, Oostenrijk en Pruisen. Eind achttiende eeuw besloten deze drie mogendheden het sterk verzwakte Polen-Litouwen te annexeren. De Poolse Delingen. Het ooit zo machtige koninkrijk werd van de kaart geveegd, Rusland en Pruisen lijfden het grootste deel van het land in. Het was een tragische speling van het lot dat uitgerekend Rusland, waar christelijke tsaren in de voorgaande eeuw tevergeefs hadden geprobeerd de Joodse bevolking te verdrijven, met de Poolse Delingen de meeste Joden binnen haar grenzen kreeg. In een poging haar onderdanen tegen ondernemende Joden te beschermen, besloot tsarina Catharina de Grote het binnenland van het Russische Rijk voor de Joodse massa gesloten te houden: zij stelde in 1791 het Vestigingsgebied in, de Tsjerta, waar Joden verplicht moesten wonen en waar pas in 1917 met de Oktoberrevolutie een eind aan kwam. Het Vestigingsgebied omvatte het hedendaagse Litouwen, Wit-Rusland, Polen, Oekraïne, Moldavië en een deel van Letland en Rusland. Nergens ter wereld woonden zoveel Joden, op het hoogtepunt van de Tsjerta vijf miljoen – het merendeel in onvoorstelbare armoede en onderworpen aan tal van beperkingen. Een uitzichtloos bestaan.

De Joden die door het opdelen van Polen-Litouwen inwoners van Pruisen werden, hadden meer geluk dan de Joden aan de andere kant van de Pruisisch-Russische grens. Pruisen voegde een aantal gebieden samen tot het groothertogdom Posen, een autonome provincie met een tweetalig bestuur. Het agrarische Posen was een buitenbeentje: het was niet alleen de armste provincie van Pruisen, maar afkomstig uit de erfenis van Polen-Litouwen was de meerderheid van de bevolking Pools en katholiek. Interessant was de positie van de Joodse minderheid. Omdat zij uitgesloten waren van de meeste ambachten en beroepen en geen grond mochten bezitten, waren Joden vooral werkzaam in de handel, lokaal en internationaal. Ze spraken hun talen, behalve Jiddisj ook Pools, Duits en Russisch. Voor de Pruisische autoriteiten was dat reden om de Joodse minderheid tot het Duitse bevolkingsdeel te rekenen.(2) Maar niet tot iedere prijs. De burgerrechten die de Joden in Pruisen in 1812 kregen toegekend, werden de Joden in Posen – de provincie met de meeste Joden – tot 1870 onthouden.

David Hausdorff sr.

Sara Hausdorff-Kuttner, foto gemaakt in Posen.

De grootvader van de Rotterdamse arts David Hausdorff kwam uit Posen, David Hausdorff sr. werd in 1820 in het stadje Rawitsch (tegenwoordig het Poolse Rawicz) geboren. In 1899 maakte een ambtenaar van de burgerlijke stand in Rotterdam een akte van zijn overlijden op, waarbij als naam van de vader Michoel Shoul Hausdorff werd opgetekend, de naam van de moeder is ‘onbekend’. Kennelijk kon er geen officieel document worden overlegd met een administratieve bevestiging van haar naam. David was de oudste zoon, daarna volgden nog drie kinderen: Marcus, Julius en Flora. Marcus zou de grootvader worden van de beroemde Duitse wiskundige Felix Hausdorff. De familie kwam van oorsprong waarschijnlijk uit Hausdorf (tegenwoordig Jugowa), een plaats ongeveer 150 kilometer ten zuiden van Rawitsch. Toen aan het begin van de negentiende eeuw Napoleon in de door hem veroverde landen een bevolkingsadministratie introduceerde, dienden alle inwoners een vaste achternaam te krijgen. Veel Joodse achternamen, ook in Nederland, zijn in deze tijd ontstaan. In Pruisen grepen Joden vaak terug op de plaats of regio waar zij oorspronkelijk vandaan kwamen.

Rawitsch was een middeleeuws stadje in Polen-Litouwen waar in 1731 de plaatselijke landheer enkele Joden toestond handel te drijven. De Joden ontpopten zich als de belangrijkste leveranciers van wol en kleding, verder handelden zij in vee, landbouwprodukten en wodka. Een historisch moment was in 1755 de aanstelling van een eigen rabbijn: Menachem Mendel Gradenwitz.(3) Generaties later zou een van zijn nazaten, Hilde Klara Gradenwitz, de jongste dochter van een welgestelde Berlijnse handelaar in wol met de Rotterdamse huisarts David Hausdorff in het huwelijk treden.

David Hausdorff sr. werd in Rawitsch geboren, zijn kinderen zagen het levenslicht in Wreschen (tegenwoordig Wrzesnia) een dorp in het oosten van Posen, op een paar kilometer van de grens met Rusland. Op 21 juni 1853 trouwde de 33-jarige David Hausdorff met Sara Kuttner, geboren aan de oostelijke kant van de Pruisisch-Russische grens. Negen maanden later werden zij ouders van Michael Saul, roepnaam Saul, daarna volgden Heinrich, Jacob en Amalie. David was kaufman, de familie behoorde tot de gegoede klasse. We weten niet waarin hij precies handelde, maar gezien het feit dat Saul en Jacob graanhandelaren werden, hebben zij dat vak waarschijnlijk van hun vader geleerd; in de negentiende eeuw was de graanhandel in Posen vrijwel volledig in Joodse handen. Opgegroeid in een tweetalige provincie vlak bij de Russische grens, leerden de kinderen al op jonge leeftijd verschillende talen spreken. Dankzij een brief van een kleinzoon van Heinrich Hausdorff, die in 1891 naar de Verenigde Staten emigreerde, weten we dat zijn grootvader twaalf talen kon ‘lezen en begrijpen’.(4)

De moord op de tsaar betekende voor veel Joden in Oost-Europa een keerpunt. Waren ze nog wel veilig, hadden ze hier een toekomst? De eerste pogroms in Rusland begonnen in april 1881 in de Oekraïne met aanvallen op Joden en het plunderen en vernielen van alles wat Joods was; de Russische autoriteiten grepen niet in en lieten de aanvallers straffeloos hun gang gaan. Het antisemitische geweld breidde zich steeds verder uit, vanuit de Oekraïne naar het hele Vestigingsgebied. Warschau was in december 1881 het toneel van een pogrom, talloze Joden sloegen op de vlucht voor de furie van de volksmassa’s en trokken de Russisch-Duitse grens over naar Posen. Voor Joodse zakenlieden als de Hausdorffs die handeldreven met Rusland betekende de vervolging dat het moelijker werd om zaken te doen in het grote buurland, ook sommige Joodse zakenpartners ontvluchtten het tsarenrijk. Voor de jongere generatie Hausdorff waren de internationale ontwikkelingen aanleiding zich te voegen in de stroom Joden die naar het westen trok; niet als vluchteling, maar met een nieuwe baan op zak. Enkele maanden na het overlijden van hun moeder Sara in december 1881 vertrokken de 27-jarige Saul en zijn vier jaar jongere broer Jacob naar Mannheim in de deelstaat Baden-Württemberg, het centrum van de Duitse graanhandel.

Van generatie op generatie

De familie Hausdorff was van generatie op generatie orthodoxJoods, levend volgens de traditionele voorschriften. Om hoofdpersoon David Hausdorff te kunnen plaatsen, is het belangrijk enkele hoofdlijnen van het Jodendom te schetsen. Een van de belangrijkste gebeurtenissen in de Joodse geschiedenis is de uittocht uit de slavernij van Egypte die Joden overal ter wereld, religieus en seculier, jaarlijks met Pesach herdenken. De Exodus. Het grote verhaal over het ontstaan van het Joodse volk. Mozes, de Tien Geboden, veertig jaar in de woestijn, het beloofde land, maar vooral de Thora – de vijf boeken van Mozes – met in het eerste boek Genesis het ontstaan van de mensheid en het verbond tussen God en het volk Israël. De Thora, Hebreeuws voor onderwijzing of wet, vormt samen met de boeken Profeten en Geschriften de Tenach, het heilige boek van het Jodendom. Het woord Tenach is een acroniem voor de drie samenstellende delen en wordt ook wel aangeduid als de Hebreeuwse Bijbel. Religieuze Joden geloven in één God, de Eeuwige, schepper van het heelal en de god van de aartsvaders Abraham, Isaak en Jakob. Het Jodendom was de eerste monotheïstische godsdienst. Joden wachten op een Messias, een leider die de wereld vrede en voorspoed zal brengen.

De geschiedenis van de Joden in Europa begon na de Joodse opstand tegen de Romeinse heersers in de provincie Judea. Na vier jaar strijd wisten de Romeinen onder leiding van de latere keizer Titus de opstand in het jaar 70 neer te slaan. Titus gaf opdracht de beroemde Tweede Tempel te verwoesten, het enige wat gespaard bleef was de westelijke muur van het tempelcomplex – de huidige Klaagmuur. De Romeinse keizer verbande de Joden uit Jeruzalem, waarna zij hun toevlucht zochten in Noord-Afrika, Azië en Europa. Het Joodse volk, ook aangeduid als Israëlieten, leefde sindsdien in verstrooiing over de wereld, de diaspora. De verbannen Joden waren terug te vinden in drie groepen: de Sefardische Joden in Zuid-Europa, de Asjkenazische Joden in voornamelijk Centraal- en Oost-Europa en de Oriëntaalse Joden in de islamitische wereld. In de eerste eeuwen was de Joodse gemeenschap in Mesopotamië verreweg de belangrijkste, daarna verschoof het centrum van het Jodendom steeds meer naar Europa.

Overal waar de Joden terecht kwamen, vormden zij een etnisch-religieuze minderheid met een eigen religie, taal en tradities. Er waren vele periodes van relatief goed samenleven, creativiteit, succes en intellectuele ontwikkeling, zo behoorden de Sefardische Joden in Spanje en Portugal tot de hoogste kringen, maar de geschiedenis van de diaspora was er ook een van vervolging en verdrijving. In het christelijke Europa waren Joden tot de negentiende eeuw tweederangsburgers, overgeleverd aan de luimen en willekeur van vorsten en kerkvaders. Bij de één beschermd, bij een ander vervolgd. Zo liet Paus Innocentius III, die Joden als vijand zag en hen beschouwde als de moordenaars van Jezus, in 1215 een reeks anti-Joodse bepalingen aannemen – het dodelijke gif van het antisemitisme vond al vroeg zijn weg in Europa. Het concilie besloot onder meer Joden uit alle openbare functies te weren en dwong hen een stuk gele stof op hun kleding of een gele Jodenhoed te dragen. De anti-Joodse maatregelen bleven niet zonder gevolgen. In 1290 werden de Joden uit Engeland en enkele jaren later ook uit Frankrijk verdreven. Het Spaanse katholieke koningspaar stelde in 1492 de Joden voor de keuze Spanje te verlaten dan wel zich tot het christendom te bekeren – vijf jaar later kregen de Joden in Portugal dezelfde keuze voorgelegd. Het einde van een lange Joodse aanwezigheid op het Iberisch Schiereiland.

Het uitzonderlijke aan het Jodendom is dat het zowel een religie als een volk is dat sinds meer dan drieduizend jaar Thora, geschiedenis en tradities van generatie op generatie heeft doorgegeven. Ledor vador. Het Jodendom is geen bekeringsgodsdienst, alleen iemand die uit een Joodse moeder is geboren of via een jarenlange procedure is ‘uitgekomen’ wordt als Jood beschouwd. Met de Thora kwamen ook 613 wetten en leefregels, 248 geboden en 365 verboden. De 613 voorschriften, mitswot, hebben betrekking op alle mogelijke aspecten van het leven en vormen tezamen het hart van de halacha, de religieus-Joodse wetgeving die een tot in detail uitgewerkte levenswijze voorschrijft, gericht op verheffing van het individu – een goed mens worden – en het inrichten van een rechtvaardige samenleving.

Kern van de overdracht van generatie op generatie is de elfde mitswa, de studie van de Thora: jong of oud, rijk of arm, zakenman of houthakker, iedereen wordt geacht dagelijks uit de Thora te studeren. De verwoesting van de tempel en de verbanning uit Jeruzalem hadden het einde van het Jodendom kunnen betekenen. Want hoe moest het Jodendom in de diaspora behouden blijven? Joodse geleerden vaardigden daarop de verplichting uit dat vaders hun zonen dagelijks uit de Thora moesten onderwijzen; om zeker te stellen dat ook arme jongetjes dezelfde kennis en vaardigheden konden verwerven, kregen de Joodse gemeenschappen opdracht religieuze leraren aan te stellen. Vanaf die tijd begonnen vaders hun zoontjes al vroeg Hebreeuws te leren en met hen dagelijks een stukje uit de Thora te lezen. Op hun zesde jaar kwamen de jongetjes op school onder de hoede van een melameed, een godsdienstleraar. De overlevingsstrategie van het Joodse volk in de diaspora, waar ook ter wereld, bestond uit levenslang leren, leren en nog eens leren; van kinds af aan tot op hoge leeftijd. Geen tempel meer, maar wel synagogen en boeken: leren werd deel van het Joodse DNA. Joden werden het Volk van het Boek. Het eeuwenoude verlangen om terug te keren naar het land van hun voorvaderen werd onder andere levend gehouden in de wens ‘Tot volgend jaar in Jeruzalem’, die Joden elk jaar op Grote Verzoendag en met Pesach aan het einde van de Seidermaaltijd uitspreken.

Saul Hausdorff op latere leeftijd.

Saul Hausdorff in Scheveningen.

De Thora geeft de voorschriften voor het leven van alledag en voor de samenleving. De mitswot zijn vaak algemeen geformuleerd zoals het verbod om te werken op sjabbat: want wat moet worden verstaan onder werken, zijn er uitzonderingen? Over de interpretatie van de Thora werd door Joodse schriftgeleerden en rabbijnen overal ter wereld eeuwenlang van gedachten gewisseld, waarbij hun visies werden gekleurd door de tijd waarin zij leefden en door invloedrijke denkers uit onder meer de Griekse en Arabische wereld. De schriftelijke weerslag van die commentaren op de Thora zijn vastgelegd in de meer dan zesduizend pagina’s van de Talmoed, de Mondelinge Leer. De wijze waarop in de Talmoed wordt gediscussieerd, is kenmerkend voor het Jodendom: leren door het stellen van vragen en discussiëren, het vanuit werkelijk alle denkbare gezichtspunten bespreken van een tekst. Niets op het eerste gezicht aannemen, maar zoeken naar een diepere betekenis, structuren, een historische vergelijking of onderling verband. Deze manier van het bestuderen van Joodse teksten, van eenvoudig begrijpen tot een gedetailleerde, analytische behandeling wordt met het Jiddische woord lernen aangeduid.(5)

In de loop der eeuwen verschoof het centrum van het Jodendom naar Europa. Ondanks de miserabele omstandigheden waren Joodse gemeenschappen, van klein tot groot, vaak bakens van geleerdheid; veel Joden konden Hebreeuws lezen en schrijven. De spreek- en schrijftaal van de Asjkenazische Joden was Jiddisch, een Germaanse taal met invloeden van Slavische talen en Hebreeuws, gebaseerd op het Hebreeuwse alfabet en van rechts naar links geschreven. Een Joodse gemeenschap zonder een leerhuis voor getrouwde mannen, een beet hamidrasj, was ondenkbaar, in veel families werd dagelijks gelernd. De Amerikaanse antropoloog Mark Zborowski, zelf in 1908 geboren in de Oekraïne, beschreef in een studie naar de cultuur van traditionele Joden in het Oost-Europa van voor de Tweede Wereldoorlog, hoe jongens al op piepjonge leeftijd Hebreeuws leerden en naar school gingen, vanaf een jaar of acht begonnen de leerlingen met het analyseren van teksten aan de hand van commentaren uit de Talmoed. De slimste jongens studeerden verder in een jesjiva, een Talmoedhogeschool. Zborowski schetst de sociale stratificatie van de traditionele Joodse gemeenschappen; degene met de meeste kennis van de Joodse bronnen staat het hoogst in aanzien, ook een houthakker of een waterdrager kan een Joods geleerde zijn en in de synagoge een ereplaats hebben. Geld en maatschappelijk succes zijn belangrijk, maar geleerdheid nog meer, de combinatie is ideaal: hij verwijst naar een oud volksliedje waarin een moeder voor haar zoon hoopt op een toekomst als geleerde én slimme zakenman.(6)

De vier kinderen van David Hausdorff sr. en Sara Kuttner groeiden in Wreschen op in een traditionele gemeenschap die strikt leefde volgens de Joodse wetten, tradities en gebruiken. Tegelijkertijd was Hausdorff sr. een schoolvoorbeeld van een Joods geleerde en succesvol zakenman, de kinderen kregen een religieuze en seculiere opvoeding. Oudste zoon Saul behaalde zijn middelbare school diploma in de vijftig kilometer verder gelegen provinciehoofdstad Posen (tegenwoordig Poznán). Toch was die combinatie van een vroom Joods leven en een zakelijke carrière in de tweede helft van de negentiende eeuw in Duitsland en elders in West-Europa helemaal niet zo vanzelfsprekend; onder invloed van religieuze vernieuwing en maatschappelijke ontwikkelingen zeiden steeds meer Joden het traditionele Jodendom vaarwel.

De Joodse Emancipatie

Tot aan het einde van de achttiende eeuw functioneerden Joodse gemeenschappen in hoge mate autonoom, werden aangeduid als Joodse Natie. Vreemdelingen. Uitgesloten van de meeste ambachten en beroepen door het gildesysteem, waren de Joden aangewezen op kruimelwerk, werk waar christenen hun neus voor ophaalden. Een bestaan als boer was onmogelijk, het bezitten of pachten van grond was verboden. De meeste Joden waren actief in de handel, van een eenvoudige handelaar in lompen die het hoofd nauwelijks boven water kon houden tot de handel in graanproducten waarmee redelijk geld verdiend kon worden. Daarnaast hadden sommige Joden vanuit hun historische rol als verstrekkers van leningen enige rijkdom weten te vergaren; sinds de middeleeuwen was het christenen verboden rente op leningen te vragen, Joden mochten dat wel. Niet onbelangrijk was dat afhankelijk van de gunsten die autoriteiten verleenden, een beperkt aantal Joden een opleiding aan een universiteit mocht volgen, zo waren er Joodse dokters. Arm of rijk, Joden woonden vaak bij elkaar in Joodse wijken, getto’s, al dan niet letterlijk omsloten door een muur en met weinig sociale interactie met de niet-Joodse wereld – in Nederland bestond de verplichting om in een Joodse wijk te wonen niet. Een etnisch-religieuze gemeenschap met Jiddisch en Hebreeuws als talen, een eigen kalender en juridisch systeem, maar ook met Joodse literatuur, kunst, muziek en filosofie. Joodse scholen. Dankzij tsedaka, liefdadigheid, was er zorg voor zieken en de vele armen. Iedere plaats waar Joden woonden had een eigen rabbijn, een Joods geleerde die optrad als spiritueel leider, leraar, rechter en adviseur. Hij werd in zijn werk bijgestaan door de parnassiem, bestuurders, vaak de meest welvarende mannen uit de gemeenschap. Grote civiele zaken werden voorgelegd aan een rabbinale rechtbank.

In de tweede helft van de achttiende eeuw raakten in de salons van de Pruisische hoofdstad Berlijn Joodse en niet-Joodse intellectuelen, geïnspireerd door het rationalisme en het algehele vooruitgangsdenken van de Verlichting, met elkaar in gesprek over de geïsoleerde en ondergeschikte positie van de Joodse bevolking. Welke veranderingen waren nodig om te zorgen dat Joden in Europa deel konden gaan nemen aan de algemene samenleving en de armoede achter zich konden laten? Een vooraanstaand deelnemer aan deze discussies was de filosoof Moses Mendelssohn, die grondlegger werd van de Joodse evenknie van de Verlichting: de Haskala. De traditioneel levende Mendelssohn pleitte samen met andere verlichtingsfilosofen voor een betere positie van Joden, Joden zouden volwaardige burgers moeten worden. Sleutel om aan de algemene samenleving te kunnen deelnemen was de taal, Joden moesten Duits gaan leren. Mendelssohn maakte niet mee dat Joden gelijke rechten kregen, de vooroordelen tegenover het Jodendom waren nog te diep geworteld.

Toch kwam de emancipatie van Joden in zicht, als eerste in Frankrijk. Onder invloed van de idealen van de Franse Revolutie kregen in 1791 de Joden in Frankrijk volledige burgerrechten, vijf jaar later gebeurde hetzelfde in Nederland. Overal weerklonk nu de roep om verandering. In 1799 begon generaal Napoleon Bonaparte aan de verovering van een groot deel van Europa, in zijn voetspoor bracht hij de idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap mee. In bijna alle landen die Napoleon veroverde kregen de Joden gelijke burgerrechten of werd er, zoals in Duitsland, een behoedzaam begin mee gemaakt; zo werden de Hausdorffs in Posen pas in 1870 als volwaardige burgers beschouwd.

De gelijkberechtiging betekende voor de gesloten Joodse gemeenschappen een kolossale stap, Joden konden gaan deelnemen aan de algemene samenleving. Van de middeleeuwen naar de moderniteit. Het Duitstalige Jodendom reageerde op verschillende manieren op het neerhalen van de muren van het getto – als symbool voor de gesloten Joodse gemeenschap – en de ideeën van de Haskala: assimilatie, religieuze hervorming en orthodoxie.(7) De assimilanten stapten over naar de cultuur van de meerderheid terwijl zij hun eigen cultuur loslieten en zelfs vergaten. Soms liep assimilatie uit op bekering, de ultieme manier om toegang te krijgen tot de christelijke samenleving.

Voor de meeste Joden ging assimilatie te ver. Zij wilden geen afstand nemen van hun achtergrond maar het historische Jodendom in overeenstemming brengen met het moderne leven, strikte naleving van traditionele godsdienstige wetten en rituelen was niet langer noodzakelijk. Duitsland werd de bakermat van Reform, de voorloper van het liberale Jodendom. De Reformbeweging, in 1819 in Hamburg ontstaan, kreeg vanaf de jaren dertig invloed tot in de verste uithoeken van het Duitse Rijk en Oostenrijk-Hongarije. Opmerkelijk was ondertussen het maatschappelijke succes van een steeds grotere groep Joden. Eeuwenlang hadden Joden klem gezeten in het getto, nu ze de kans kregen in de maatschappij mee te gaan doen, bleken zij vaak buitengewoon succesvol. De centrale rol van studie in het Joodse leven scherpte van jongsaf aan intellectuele en verbale vaardigheden, precies de competenties die de moderniteit nodig had. Joden, of van oorsprong Joden, excelleerden als artsen, advocaten, wiskundigen, natuurkundigen, scheikundigen, schrijvers, journalisten en bankiers. In 1905 ontving de Duitse chemicus Adolf von Baeyer de Nobelprijs, de eerste in een uitzonderlijk lange rij van Joodse laureaten waarvan de natuurkundige Albert Einstein de meest bekende is.

De Reformbeweging riep een sterke conservatieve reactie op, de ultra-orthodoxie. Deze wetsgetrouwe Joden zagen de moderniteit als een existentiële bedreiging van het traditionele Jodendom. Thora, Talmoed en tradities hadden tweeduizend jaar vervolging en ballingschap overleefd, het was ondenkbaar dat het historische Jodendom speelbal werd van het moderne leven en ten onder zou gaan. De vader van deze stroming was de in Frankfurt geboren rabbijn Moses Schreiber, in de eerste helft van de negentiende eeuw een van de meest gezaghebbende orthodoxe rabbijnen in Europa. Schreiber, die naar zijn belangrijkste werk de Chatam Sofer werd genoemd, was meer dan dertig jaar opperrabbijn van Presburg, tegenwoordig Bratislava in Slowakije. Schreiber pleitte voor ‘bevriezing van het joodse leven: alles moest vanaf dit moment, zo rond 1800, precies hetzelfde blijven’.(8) Hij stichtte een jesjiva, destijds de grootste en meest invloedrijke van de Joodse wereld, waar studenten uit heel Europa naartoe kwamen. Jiddisch was de voertaal en religieuze vakken werden belangrijker geacht dan seculiere vakken.

Naast de orthodoxie van de Chatam Sofer was er een tweede belangrijke stroming: de neo-orthodoxie van rabbijn Samson Raphael Hirsch. Hirsch streefde ernaar het traditionele Jodendom en het moderne leven te verzoenen, zijn filosofie zou grote invloed hebben op generaties van de familie Hausdorff. Een sleutelfiguur. De in 1808 in Hamburg geboren Hirsch maakte deel uit van de eerste generatie die opgroeide buiten de wereld van het getto, in een Duitsland dat werd beschouwd als het intellectuele middelpunt van Europa. De jonge Hirsch kreeg een Joodse en seculiere opvoeding: na het gymnasium studeerde hij een jaar Talmoed in Mannheim, daarna klassieke talen, geschiedenis en filosofie aan de universiteit van Bonn. Op 22-jarige leeftijd werd Hirsch benoemd tot rabbijn in Oldenburg waar hij ook begon met publiceren. In Joods-Duitse kringen maakte hij grote indruk met zijn zeer toegankelijk geschreven beschouwingen over het orthodoxe Jodendom.

Anders dan de Hongaarse ultra-orthodoxie wendde de neo-orthodoxie van Hirsch zich niet af van de moderne samenleving, maar omarmde deze. Hirsch kon zijn vernieuwende inzichten in de praktijk brengen bij zijn volgende functie, het opperrabbinaat van Emden. Hier stichtte hij een middelbare school met zowel een Joods als seculier onderwijsprogramma en introduceerde zijn adagium Thora im derech erets: de Thora gecombineerd met de gewoonten van het land. Een begrip waar vele interpretaties aan zijn gewijd, maar waarmee Hirsch de mogelijkheid bood om zowel een traditioneel Joods leven te leiden als deel te nemen aan de moderne samenleving. Maak een maatschappelijke carrière, omarm wetenschap, cultuur, literatuur, muziek. Combineer Thorastudie met het uitoefenen van een beroep. Essentieel was dat in de manier waarop Joden aan de samenleving deelnamen en hun functie uitoefenden, de regels en morele inzichten vanuit het traditionele Jodendom leidend waren.

Van 1846 tot 1851 was Hirsch opperrabbijn van Moravië-Silezië in Oostenrijk. Uit hoofde van zijn functie was hij lid van het parlement waar hij ijverde voor meer burgerrechten voor Joden. Vijf jaar later keerde Hirsch op dringend verzoek van de orthodoxe gemeenschap in Frankfurt am Main terug naar Duitsland. In deze stad hadden de Reformjoden het volledig voor het zeggen, de Thoragetrouwe Joden konden eigenlijk alleen nog maar achter de voordeur hun Jodendom beleven. Met ongelofelijke energie wist Hirsch de vrijwel ter ziele gegane orthodoxe gemeenschap nieuw leven in te blazen. Hij herstelde de studie van Thora en Talmoed in ere, zamelde fondsen in voor de bouw van een synagoge en stichtte een lagere en middelbare school waar les werd gegeven in Joodse en moderne seculiere vakken. Leerlingen werden gestimuleerd naar de universiteit te gaan, zijn kleindochter Rahel werd in 1913 de eerste vrouwelijke professor in de medicijnen in Duitsland.(9)

Rabbiner Hirsch, zoals hij vaak werd aangeduid, was ervan overtuigd dat op eigen benen staan de enige manier was om als Thoragetrouwe gemeenschap de onafhankelijkheid te bewaren. Het bleef niet bij woorden, in 1853 richtte de bevlogen rabbijn met geestverwanten een eigen Joodse gemeente op, de Israelitische Religionsgesellschaft (IRG). Een Austrittgemeinde. Een afscheiding van de overkoepelende lokale Einheitsgemeinde die door Reform werd gedomineerd. Hirsch maakte van zijn synagoge een plek waar iedereen die zowel het traditionele Jodendom als de moderne Duitse cultuur wilde combineren, zich thuis voelde. ‘Hier werd de neo-orthodoxe visie in praktijk omgezet: orthodoxe diensten met decorum en Duitstalige lessen en toespraken waarin een constructieve visie geboden werd hoe de jood zich in het moderne leven moest bewegen.’(10) Thora im derech erets stelde hoge eisen aan zijn adepten, vergde veel discipline, niettemin kreeg de congregatie ieder jaar meer leden.

In de daaropvolgende jaren zouden in meer grote steden in Duitstalig gebied orthodoxe Joden een eigen gemeente oprichten. Niet dat het een gemakkelijke stap was, de Duitse overheid beschouwde de uitgetreden gemeenten als illegaal en stelde geen middelen beschikbaar. In 1870 kregen alle Joden in het Duitse keizerrijk volledige burgerrechten; voor Hirsch aanleiding een nieuwe campagne te beginnen om de afgescheiden gemeenten wettelijk erkend te krijgen. Met succes. In 1876 nam het parlement de wet aan die secessie regelde.

Behalve het schrijven van vele boeken over Thora en Jodendom, die in brede Joodse kring waardering vonden, bracht Hirsch jarenlang het maandblad Jeschurun uit. Later zou het blad opgaan in het weekblad Der Israelit van een andere neo-orthodoxe leider, rabbijn Marcus Lehmann van de Austrittgemeinde in Mainz. Het orthodoxe weekblad kreeg een grote reputatie en wijde verspreiding en zou blijven bestaan tot 1938, toen de nazi’s alle Joodse kranten verboden. Al die jaren waren de Hausdorffs trouwe lezers van het blad. Zij plaatsten familieadvertenties en figureerden regelmatig in artikelen. Voor het reconstrueren van de familiegeschiedenis leverde een artikel uit 1889 een puzzelstukje op. Onduidelijk was nog steeds wanneer de familie van Rawitsch naar Wreschen was verhuisd. Het antwoord lag besloten in een stukje over het afscheid van de oude David Hausdorff die na veertig jaar in Wreschen te hebben gewoond, in 1889 ging verhuizen naar Königsberg (tegenwoordig het Russische Kaliningrad).

Na het overlijden van Rabbiner Hirsch in 1888, werd zijn levenswerk voorgezet door zijn schoonzoon rabbijn Salomon Breuer. In 1893 richtte Breuer een Talmoedhogeschool op, bekend als de Frankfurt Jesjiva of de Breuer Jesjiva; een kweekvijver voor neo-orthodoxe rabbijnen en bestuurders die hun weg vonden in West-Europa en de Verenigde Staten. Na de dood van Salomon in 1926 nam zijn zoon Joseph de leiding van de jesjiva over, een jaar later zou de net als arts afgestudeerde David Hausdorff een paar maanden in Frankfurt studeren.

De Joodse emancipatie had een prijs, namelijk assimilatie. Joden waren altijd een volk én religie geweest, nu onderscheidde alleen religieuze betrokkenheid hen nog van hun medeburgers. Wat eeuwenlange christelijke bekeringsdrift niet was gelukt, lukte emancipatie en burgerschap wel. Het traditionele Jodendom, het leven volgens Thora en tradities, kalfde in de negentiende eeuw in hoog tempo af. Het tragische was dat terwijl Joden vervreemdden van hun identiteit, zij nog steeds met wantrouwen en argwaan werden bejegend. In de hele Europees-christelijke wereld kwam de maatschappelijke weerstand tegen Joden opnieuw op. Het opmerkelijk snelle succes van een deel van de Joden en bijvoorbeeld de grote rijkdom van families als Rothschild en Montefiore gaf jaloezie en voeding aan duistere complottheorieën. Jodenhaat was eeuwenlang ingegeven door afkeer van de Joodse religie, door bekering tot het christendom konden Joden op acceptatie van de samenleving rekenen. In de tweede helft van de negentiende eeuw kwam een nieuwe variant van Jodenhaat op, niet gebaseerd op religie maar op ras. Duitse publicisten en wetenschappers gingen de in die tijd gangbare rassenleer projecteren op naties en volkeren. Een superieur Arisch ras versus het minderwaardige Joodse ras, zelfs bekering tot het christendom mocht niet baten – het bleven uit raciaal oogpunt immers Joden. Dankzij journalist Wilhelm Marr, die de term antisemitisme in het pamflet Der Weg zum Siege des Germanenthum über das Judenthums introduceerde, wordt 1879 beschouwd als het jaar van de geboorte van het politieke antisemitisme.(11) In het hele Duitse Rijk werd raciale Jodenhaat sociaal aanvaardbaar, politici gingen er mee aan de haal. Hoewel Joden slechts 1 procent van de Duitse bevolking uitmaakte, werd de Judenfrage opgeworpen: wat moeten we met de Joden in natiestaat Duitsland?

Van Mannheim naar Rotterdam

Terug naar Mannheim waar Saul en Jacob Hausdorff zich in 1882 vestigden. Gunstig gelegen aan de samenvloeiing van Rijn en Neckar had de stad zich op de vleugels van de industriële revolutie voortvarend ontwikkeld met havens, spoorwegen en fabrieken. Grote stimulans gaf de Akte van Mannheim, het verdrag dat de Rijnvaart regelde: in plaats van onderweg steeds te moeten aanleggen om tol te betalen, konden schepen sinds 1868 ongestoord van Bazel tot aan open zee in Nederland en België varen. De Rijnroute had nog meer aan belang gewonnen door de aanleg van de Nieuwe Waterweg, tussen 1881 en 1884 steeg het aantal binnengelopen grote zeeschepen in de Rotterdamse haven van 10 naar 965, het Duitse achterland werd belangrijker dan ooit.(12)

Mannheim was lange tijd het centrum van de Europese graanhandel, maar met de directe verbinding naar de Noordzee was Rotterdam hard op weg die koppositie over te nemen. De onstuimige groei van Rotterdam betekende dat het voor Duitse graanhuizen van het grootste belang werd om eigen agenten in de havenstad aan te stellen. We weten niet bij welke Joodse graanhandelaar in Mannheim de broers in 1882 aan het werk gingen, wel is zeker dat Saul en Jacob begin 1883 naar Rotterdam kwamen, waar zij zich op 4 januari 1883 bij de gemeente Rotterdam lieten inschrijven op het adres Houttuin 17. Een week later richtten zij bij notaris Nierstrasz de vennootschap Gebr. Hausdorff, commissionairs in granen en agenten van buitenlandse huizen op. De vennootschap had als doel ‘uitoefening van de commissiehandel en agentuurzaken in granen, zaden, meel en aanverwante artikelen’.(13) Het kantoor van de Gebr. Hausdorff was gevestigd aan de Glashaven. Vlakbij lag de kade van de Boompjes, waar het een komen en gaan was van kleinere graanschepen, de grote stoomschepen die graan uit het buitenland meebrachten werden vaak ‘op stroom’ – aan meerboeien in de Maas – door lichters gelost.

De internationale graanhandel was een fascinerende wereld. Graan leverde de ingrediënten voor brood op de plank voor de bevolking, als er te weinig aanvoer was of de prijzen te hoog kon er oproer ontstaan. Warenkennis was essentieel. Een handelaar moest alles weten van de bijzondere eigenschappen van graansoorten in binnen- en buitenland, door menging konden vaak betere producten verkregen worden. Een ingewikkeld bedrijf waarbij handelaren op veel borden tegelijk moesten spelen, grote winsten konden maken, maar die net zo gemakkelijk zagen verdampen wanneer zich onvoorziene omstandigheden voordeden: een schip dat op zee verloren ging, misoogsten of oorlog. Saul en Jacob woonden in de binnenstad, hun werkzaamheden speelden zich af in het gebied van de Oude Haven en de Nieuwe Maas. Maandag was de belangrijkste dag van de week voor de Rotterdamse graanhandel wanneer in het gebouw van de Graanbeurs op lange tafels bakken met graanmonsters werden neergezet en de graanhandelaren in hun driedelige kostuums vraag en aanbod bij elkaar brachten. Op de beursvloer ontmoette iedereen die in de Rotterdamse graanhandel actief was elkaar: handelaren, pondgaarders, korenmeters, korenwegers, iedereen was present. Er waren handelaren die namens grote Rotterdamse graanfirma’s als de Gebr. Van Stolk inkochten en verkochten, maar er waren ook vele kleinere handelaren als de Gebr. Hausdorff die handelden in opdracht van hun buitenlandse zakenpartners en met financiering van buitenlandse banken.(14)

De broers arriveerden in Rotterdam in een zinderende tijd. Tussen 1880 en 1900 was sprake van een spectaculaire economische ontwikkeling en verdubbelde het inwoneraantal tot 320.000 in 1900, deels veroorzaakt door nieuwe inwoners vanuit Brabant en Zeeland, maar ook door annexaties van Delfshaven, Kralingen en Charlois. Toch zullen de ambitieuze jonge graanhandelaren in het begin met het nodige wantrouwen zijn bejegend vanwege hun Joodse afkomst; Rotterdam likte nog de wonden van een enorm schandaal dat de Joodse zakenman Lodewijk Pincoffs teweeg had gebracht. De in 1827 geboren Pincoffs was een exponent van de maatschappelijke opmars van Joden in de negentiende eeuw. Na zijn huwelijk met Esther Raphael richtte hij met zijn zwager een handel in verfstoffen op, later verzetten zij de bakens naar de handel met Afrika. Op jonge leeftijd kwam Pincoffs als vertegenwoordiger van de ruim drieduizend Joden in Rotterdam in de gemeenteraad, twee jaar later in Provinciale Staten en werd hij als eerste Joodse Nederlander lid van de Eerste Kamer. Pincoffs en zijn gezin behoorden tot de Joodse gemeente, maar zoals zo veel Joden niet in religieuze zin en zijn naam ontbrak in de belangrijkste besturen van de Joodse gemeenschap.

Pincoffs was de drijvende kracht achter de aanleg van havens aan de overkant van de rivier op het eiland Feijenoord. Een van de machtigste Rotterdammers. Hij voelde zich dan ook diep vernederd dat hij niet werd toegelaten tot de Groote Sociëteit Amicitia, het exclusieve genootschap waar de meest invloedrijke Rotterdamse heren lid van waren – ook al stond het niet expliciet in de reglementen, Joden kwamen niet door de ballotage.(15) In 1879 viel de havenbaron met een daverende klap van zijn voetstuk, hij bleek het verlies van zijn ene bedrijf te hebben aangevuld met middelen uit zijn andere bedrijf. Deze fraude liep uit op een faillissement, waarop Pincoffs met zijn gezin naar New York vluchtte, vele beleggers met niets achterlatend. De catastrofale ondergang van zijn imperium veroorzaakte faillissementen en bracht de gemeente Rotterdam in grote financiële moeilijkheden. Ook de Joodse gemeenschap ondervond de gevolgen van Pincoffs malversaties met een sterke opleving van anti-Joodse sentimenten.

Ongetwijfeld hebben de Joodse graanhandelaren Hausdorff in hun eerste jaren in Rotterdam te maken gehad met de naweeën van het Pincoffs-schandaal. Opmerkelijk en waarschijnlijk kenmerkend voor de manier waarop zij probeerden zo snel mogelijk volwaardig deel uit te maken van de Rotterdamse samenleving, is dat zij met hun firma werden toegelaten tot het eerbiedwaardige Comité van Graanhandelaren. Het Comité was in 1872 opgericht om de gemeenschappelijke belangen van de Rotterdamse graanhandelaren te behartigen, de eerste voorzitter was Abraham van Stolk. Rotterdam groeide uit tot het belangrijkste distributiecentrum voor granen, het Comité tot de belangrijkste internationale graanhandelsorganisatie in WestEuropa. In 1997 werd de geschiedenis van de ‘Koninklijke Vereniging Het Comité van Graanhandelaren’ vastgelegd, op de omslag prijkt een foto uit 1899 waarop de ‘Heeren’ graanhandelaren poseren na afloop van een feestelijk diner in de bovenzaal van Schouwburg Tivoli aan de Coolsingel.(16) Een deftig gezelschap. Een van de mannen op de foto is de dan 45-jarige Saul Hausdorff, duidelijk herkenbaar aan zijn zwarte, rond geknipte baard.

Die foto maakte nieuwsgierig wanneer de firma Gebr. Hausdorff lid was geworden van het prestigieuze Comité, toelating kon slechts na ballotage. Vrijwel het gehele archief van het Comité van Graanhandelaren is bij het grote bombardement van 14 mei 1940 verloren gegaan. Na enig speurwerk bleken de notulenboeken uit die eerste jaren gespaard gebleven en zich te bevinden in een kluis in het huidige kantoor van het Comité in Zoetermeer. In Notulenboek 4 is terug te vinden dat in de gewone vergadering van 29 december 1890 de firma Gebr. Hausdorff met algemene stemmen is toegelaten. Op voordracht van de broers zou twee jaar later ook hun huisbankier, de Moskauer Internationale Handelsbank, lid worden. Deze bank was opgericht door de Joods-Russische bankier en filantroop Lasar Poljakow en had een internationaal netwerk aan kantoren in onder andere Sint-Petersburg, Odessa en Rotterdam. Het kantoor in Rotterdam financierde de transacties van handelaren die vanuit havens aan de Zwarte Zee graan naar Rotterdam importeerden en daarna doorvoerden naar Duitsland.

Joods leven in Rotterdam

Meteen na hun komst waren Saul en Jacob lid geworden van de Joodse gemeente, op dat moment na Amsterdam de tweede Joodse gemeente van Nederland. Rabbiner Hirsch was nooit ver weg, de broers wisten hun zakelijke bezigheden succesvol te combineren met een strikte naleving van de Joodse wetten. Ze organiseerden hun werkzaamheden zo dat ze op zaterdag ongestoord sjabbat konden houden, hun kantoor was op Joodse feestdagen gesloten. Rotterdam kende een rijkgeschakeerd Joods leven met vele Joodse organisaties en instellingen, maar er waren maar weinig Joden die zich aan de Joodse wetten hielden. De Joodse aanwezigheid in Rotterdam had een lange geschiedenis. In 1610 kregen enkele Spaans-Portugese Joden toestemming van het Rotterdamse stadsbestuur zich in de stad te vestigen. Rijke Sefardische Joden. Twee jaar later verhuisden zij naar Amsterdam, waar veel Sefardische Joden sinds het begin van de zestiende eeuw woonachtig waren en een aanzienlijke bijdrage aan de welvaart van Amsterdam leverden. In 1647 streek een nieuwe groep welgestelde Joden in Rotterdam neer, waaronder de in Lissabon geboren broers De Pinto, handelaren en bankiers. De nieuwelingen kregen van de Rotterdamse regenten hetzelfde contract als de Joden in Amsterdam: vrijheid van godsdienst en het drijven van handel, bovendien mochten Joden beroepen als arts en chirurgijn uitoefenen – uitgezonderd de verloskunde. Joden kregen geen toegang tot onderwijs, ambachten en advocatuur.

De broers De Pinto keerden onmiddellijk terug tot het geloof van hun voorouders, wijzigden hun Spaanse voornamen in Abraham en David en lieten zich met hun zonen besnijden. In 1655 was Abraham de Pinto volgens de belasting de rijkste inwoner van Rotterdam. Zijn ambitie was een volwaardige Joodse gemeente op te richten. In zijn patriciërswoning aan de Wijnhaven stichtte hij een synagoge en een jesjiva waar hij twaalf arme, begaafde jongens de kans gaf de Talmoed te bestuderen, rabbijn Joshua Pardo uit Amsterdam werd benoemd als rector. Na het overlijden van Abraham in 1669 vertrok de hele familie inclusief opleiding en rabbijn naar Amsterdam.(17)

De Rotterdammers in de zeventiende eeuw zullen vreemd hebben opgekeken toen rond 1650 de eerste Asjkenazische Joden zich in Rotterdam vestigden. De Joden die zij tot dusver kenden, waren welgestelde internationale handelaren die Spaans en Portugees spraken, de Joden uit Oost-Europa waren straatarme sloebers, op de vlucht voor het geweld van de Dertigjarige Oorlog en pogroms in de Oekraïne. De Asjkenaziem werden ook Hoogduitse Joden genoemd, naar de taal die in hun oorspronkelijke woongebied werd gesproken. De Asjkenaziem konden gebruik maken van de voorzieningen van de Sefardische gemeenschap totdat de groep een decennium later groot genoeg was om zich tot een eigen Joodse gemeente te organiseren met een synagoge, rabbijn en begraafplaats. De synagoge in een woonhuis aan de Glashaven was al spoedig te klein, in 1725 werd een nieuwe synagoge in gebruik genomen aan de Boompjes – qua architectuur alom als een juweeltje beschouwd. Terwijl de Sefardiem grotendeels naar Amsterdam vertrokken, floreerde de Asjkenazische gemeenschap. Bij de eerste volkstelling in 1795 telde de Joodse gemeenschap in Rotterdam 2500 zielen en was daarmee de tweede gemeente van Nederland; in Amsterdam woonden 20.000 Asjkenaziem en 4000 Sefardiem, tien procent van de bevolking van de stad. De Jiddische bijnaam voor Amsterdam was Mokum Alef, voor Rotterdam Mokum Resj, stad A en stad R.

De Hoogduitse Joodse Natie in Rotterdam was de hele achttiende eeuw vrijwel autonoom, het stadsbestuur gaf rabbijnen en parnassijns de bevoegdheid hun gemeente volgens de Joodse wetten te besturen. Een belangrijke chroniqueur van het Joodse leven in vroeger tijden in Rotterdam was de in 1867 geboren godsdienstleraar Enoch Italie, die naast veel andere functies in de Joodse gemeenschap meer dan vijfentwintig jaar hoofd was van de Israëlietische Kostelooze Godsdienstschool. Hij had grote belangstelling voor de geschiedenis van de Joden in zijn stad, waarbij hij gebruik maakte van het archief van de Joodse gemeente en het Gemeentearchief. Zijn belangrijkste werk was Geschiedenis van de Israëlietische Gemeente te Rotterdam, het zesde hoofdstuk in Rotterdam in den loop der eeuwen dat in 1907 werd gepubliceerd. Zo beschrijft Italie hoe de machtige gilden op alle mogelijke manieren hindernissen opwierpen om te voorkomen dat Joden tot welstand zouden geraken. Een van de eerste plichten van de hoofdlieden van ieder gilde was de gildebroeders tegen ‘de gevaarlijke mededinging der Joden’ te beschermen.(18) Er waren schermutselingen met het kramersgilde, het boekverkopersgilde en het goud- en zilversmid gilde; het stadsbestuur moest menigmaal ingrijpen om de gemoederen tot bedaren te brengen. Als gevolg van de uitsluiting van ambachten en beroepen, behoorden het merendeel van de Joden tot de armste inwoners van Amsterdam en Rotterdam. Paupers. In Amsterdam was als een van de weinige ambachten de diamantbewerking niet in een gilde georganiseerd, waardoor diamantbewerking het Joodse vak bij uitstek werd.

Op 31 januari 1795 stelde de Nationale Vergadering van de jonge Bataafse Republiek de Verklaring van de Rechten van de Mens en Burger vast. Vrijheid en gelijkheid voor alle burgers. Toch vermeldde enkele maanden later in Rotterdam het plakkaat waarop een veiling van meubelen werd aangekondigd dat ‘geen dienstboden of Joden’ op de kijkdagen werden toegelaten. Het stadsbestuur erkende de bezwaren die tegen deze uitsluiting werden gemaakt en liet de biljetten herdrukken. Italie: ‘Zij begrepen dat ook de Joden mensen waren die op de veel geroemde vrijheid en gelijkheid aanspraak konden maken.’(19) Joden waren dan staatsrechtelijk Bataafse burgers, zij mochten zich nog steeds niet in grote delen van Nederland vestigen, ook de gilden waren vastberaden de Joden buiten de deur te houden. Op initiatief van het Amsterdamse Genootschap Felix Libertate nam de Nationale Vergadering op 2 september 1796 een afzonderlijk besluit over de positie van de Joden waarin de juridische gelijkstelling van Joden met alle andere burgers werd vastgelegd. Van de ene op de andere dag waren Joden geen vreemdelingen meer, maar Nederlandse Israëlieten met dezelfde rechten als de andere Bataafse burgers. Een mijlpaal.

In 1806 verhief keizer Napoleon Bonaparte de Bataafse Republiek tot het Koninkrijk Holland en benoemde zijn jongere broer Lodewijk Napoleon tot koning. De nieuwe vorst toonde zich een ‘weldoener der Joden’, zo zorgde hij er voor dat verschillende markten werden verlegd van sjabbat naar andere dagen. Volgens Lodewijk Napoleon was de belangrijkste hindernis voor deelname van Joden aan het openbare leven hun taal, Joden moesten Nederlands gaan leren, te beginnen bij de jeugd. De koning besloot tot een vertaling van de Thora in het Nederduits, onderwijzers werden verplicht daarvan gebruik te maken op school en bij privaatlessen. Alle opperrabbijnen, rabbijnen en leraren dienden hun geloofsgenoten aan te moedigen in het gebruik van de Nederlandse taal. Toch was het voor arme Joodse kinderen nog niet zo vanzelfsprekend dat zij toegang kregen tot onderwijs. In Rotterdam moest Levie Salomon Davids, sinds 1793 de armendokter van de stad, jarenlang zijn gezag aanwenden om het weigerende stadsbestuur te overtuigen Joodse kinderen op de stads-armenscholen te krijgen. De vooroordelen waar de stadsgeneesheer tegen moest vechten waren groot: ‘De ongeschiktheid, onhebbelijkheid en onreinheid van het arme joodse kind waren erger dan die van het christenkind in dezelfde omstandigheden.’(20) Uiteindelijk kregen in 1812 ook Joodse kinderen toegang tot de stads-armenscholen waar meteen honderd kinderen werden geplaatst. Levie Davids was overigens de eerste beroemde Joodse Rotterdammer, hij was degene die de Engelse ontdekking van het koepokkenvaccin in Nederland introduceerde en daarmee vele kinderlevens redde. Terwijl de weerstand tegen wetenschappelijke kennis die de mensheid vooruit kon helpen nog groot was, kondigde dokter Davids in 1800 in de Rotterdamsche Courant aan dat hij alle ‘minvermogenden’ op maandagen en dinsdagen tussen drie en vier gratis bij hem thuis zou vaccineren.(21)

Nog meer dan Lodewijk Napoleon bemoeide koning Willem I zich intensief met zijn Joodse burgers, hij toonde zich warm voorstander van de integratie van de Joden. In 1814 organiseerde hij, naar analogie naar de protestantse kerken, de Joodse gemeenten in het overkoepelende Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap. Nederland werd ingedeeld in twaalf synagogale ressorten, de leidende Joodse gemeente binnen een ressort werd de hoofdsynagoge, de kleinere gemeenten ringsynagogen. Door de minister benoemde parnassijns bestuurden het ressort, de opperrabbijn ging nog slechts over religieuze zaken. Rotterdam, toen al een aanzienlijke gemeente, werd hoofdzetel van het synagogaal ressort Rotterdam dat zich uitstrekte over een groot deel van Zuid-Holland.

Het integratiebeleid met nadruk op goed onderwijs wierp vruchten af. Joodse leerlingen gingen naar openbare scholen, daarnaast naar de godsdienstschool voor Joodse les. Net als in Duitsland en andere West-Europese landen namen ook in Nederland vele Joden op het gebied van wetenschap, rechtspraak, geneeskunde, handel en industrie een prominente plaats in. Bovenlaag en middenklasse gingen participeren in liberale politieke bewegingen terwijl tegen het einde van de negentiende eeuw Joodse arbeiders hun politieke heil zochten in het socialisme. Ondanks alle verbeteringen bleef armoede onder het merendeel van de Joden een wijdverbreid verschijnsel, het Armbestuur en Joodse sociale organisaties probeerden de ergste nood te lenigen en bijvoorbeeld getalenteerde kinderen uit arme gezinnen een beurs te geven om naar de universiteit te gaan.

Huwelijk en kerkenraad

Het synagogale ressort Rotterdam plaatste in januari 1883 een advertentie in kranten in Nederland en het buitenland waarin kandidaten werden opgeroepen te solliciteren naar de functie van opperrabbijn van Rotterdam. Soms leek het alsof kerkenraad en dagelijks bestuur, de parnassijns, meenden dat ze geen opperrabbijn nodig hadden, de vorige opperrabbijn was al twaalf jaar geleden vertrokken. Misschien was het behoedzaamheid, Rotterdam had een traditie van problemen met de hoogste religieuze functionaris. De eisen waren hoog, de kandidaten dienden over zowel een rabbinale bevoegdheid als een universitaire graad te beschikken. De voorkeur van Rotterdam ging uit naar een rabbijn van Nederlandse huize, Nederland had met het Nederlands Israëlietisch Seminarium in Amsterdam immers een eigen rabbijnenopleiding. Maar op de advertentie reageerde geen enkele Nederlandse kandidaat, wel meldden zich zestig sollicitanten vanuit Duitsland. De drie meest veelbelovende kandidaten werden uitgenodigd voor een ‘proefpredicatie’ in de synagoge. De meeste indruk maakte de jonge Bernhard Löbel Ritter, rabbijn te Prenzlau, die na het gymnasium was opgeleid aan het rabbijnenseminarium in Breslau. Aan de universiteit van die stad had hij filosofie, klassieke en Semitische talen gestudeerd en was daarna in de filosofie gepromoveerd. In het Weekblad voor Israëlietische Huisgezinnen, de Rotterdamse tegenhanger van het meer op Amsterdam georiënteerde Nieuw Israëlietisch Weekblad, is het verloop van de zoektocht naar een nieuwe opperrabbijn goed te volgen. Ritter wist zijn gehoor zeer te boeien met zijn predicatie, het was duidelijk dat hij behoorde tot de neo-orthodoxie en een Hirschiaan was. Maar was dat wel het type opperrabbijn dat Rotterdam, waar een groot deel van de Joodse gemeente zich niet of slechts beperkt aan de Joodse wetten hield, zocht? Bovendien een vreemdeling. Er werd lang gewikt en gewogen, maar uiteindelijk vond op vrijdag 13 februari 1885 in de volgepakte synagoge aan de Boompjes de installatie van de 29-jarige opperrabbijn Bernhard Ritter plaats.

De nieuwe opperrabbijn ging voortvarend aan de slag. Een belangrijk onderdeel van het Joodse leven zijn de spijswetten, het kasjroet; voedsel en bereiding moeten koosjer zijn. Bepaalde levensmiddelen zijn geoorloofd, andere niet of uitsluitend indien geproduceerd onder rabbinaal toezicht. Melk en vlees worden niet samen gegeten en een koosjer huishouden heeft twee serviezen en twee bestekken, een voor vleesproducten, een ander voor melkproducten. Vlees mag alleen bij een koosjere slager worden gekocht, varkensvlees is verboden, het slachten gebeurt ritueel. De sjocheet, de rituele slachter, is een belangrijke functie in de Joodse gemeente, hij moet religieuze kennis bezitten om op een verantwoorde wijze ritueel te kunnen slachten. Ritter bleek andere eisen aan de rituele slacht te stellen dan zijn Haagse collega die twaalf jaar het opperrabbinaat van de havenstad had waargenomen. Hij greep in wat hem zijn eerste stevige aanvaring met de kerkenraad opleverde, maar wist met nieuwe slachters en aangescherpte normen – gebaseerd op een halachische vernieuwing die in Oost-Europa was ontstaan – in Rotterdam het koosjer slachten en het toezicht op de spijswetten naar zijn hand te zetten. Ritter gaf daarmee tevens zijn visitekaartje af aan zijn collega-opperrabbijnen die weinig waardering konden opbrengen voor zijn actie.(22)

Saul Hausdorff was al snel na zijn aankomst in Rotterdam actief geworden in de Joodse gemeente. Zo was hij lid van de in 1883 opgerichte Joodse liefdadigheidsvereniging Montefiore, die als doel had ‘doorreizende behoeftige geloofsgenoten’ te ondersteunen.(23) De pogroms na de moord op de tsaar brachten een onafzienbare stroom Joodse vluchtelingen naar West-Europa, voor talloze landverhuizers werd het dynamische Rotterdam de poort naar de Nieuwe Wereld, sommigen vestigden zich in de stad. Voor Saul, zeer begaan met het lot van de vluchtelingen en die bovendien hun taal sprak, was het vanzelfsprekend dat hij lid werd van Montefiore. De liefdadigheidsorganisatie had Joodse en niet-Joodse leden, er was veel geld nodig om de straatarme vluchtelingen verder te helpen. Passanten werden voor enkele dagen in pensions ondergebracht, terwijl passagebiljetten werden geregeld bij de Holland Amerika Lijn voor een reis naar New York of een boottocht naar Engeland, waarna vanuit een Engelse haven de reis werd voortgezet. Uiteindelijk zouden tussen 1883 en 1914 meer dan 45.000 Joodse landverhuizers een beroep doen op de liefdadigheidsvereniging. Ook Rotterdamse armen die de sprong over de oceaan wilden wagen, konden gebruik maken van de gereduceerde tarieven die Montefiore bij spoorwegmaatschappijen en stoombootdiensten had bedongen. In 1893 meldde het Rotterdamsch Nieuwsblad dat een aantal vermogende Joodse inwoners van Amsterdam en Rotterdam belangstelling had om Schiermonnikoog te kopen om er een kolonie voor ‘Russische uitgewekenen’ te stichten. Eigenaar J.E. Banck uit Den Haag bracht het eiland in juli 1893 voor 350.000 gulden naar de veiling, de eigenaar werd een Duitse graaf.(24)

Het bestuur van de Joodse gemeente bestond uit vooraanstaande Rotterdammers die accepteerden dat, net als in Amsterdam, de formele identiteit van de gemeente orthodox was, maar die zelf op religieus gebied liberaal waren. Slechts op hoogtijdagen namen de meeste leden van de kerkenraad hun plaatsen in de synagoge in; zij waren vooral bestuurders uit een besef van verantwoordelijkheid voor de Joodse gemeenschap. Joods Nederland koesterde het ideaal van de Eenheidsgemeente waarin alle Asjkenazische Joden waren verenigd, Austritt was een angstvisioen. In de Nederlandse Joodse gemeente moest ruimte zijn voor iedereen, van zeer vroom tot zeer liberaal, leden hadden de ruimte wel of niet een koosjer huishouden te voeren of sjabbat te vieren. Hoewel alle opperrabbijnen in Nederland orthodox waren, was er een flinke bandbreedte qua mate van vroomheid, onder leiding van Ritter met zijn achtergrond in de Duitse neo-orthodoxie ontwikkelde Rotterdam zich tot het meest conservatieve ressort van Nederland. Een overwegend liberaal kerkbestuur en een streng orthodoxe opperrabbijn die probeerde het kwijnende Joodse leven in de havenstad nieuw leven in te blazen, het zal geen verbazing wekken dat die brisante combinatie soms aanleiding gaf tot scherpe conflicten.

Saul Hausdorff en opperrabbijn Ritter hadden veel gemeen, Ritter was geboren in Opper-Silezië, maar al op jonge leeftijd met zijn ouders naar Posen verhuisd. Leeftijdgenoten. Ritter was onder de indruk van de grote Joodse kennis van Saul en de wijze waarop hij zijn werk als graanhandelaar wist te combineren met een strikte naleving van de Joodse wetten. In alle opzichten een succesvolle Hirschiaan. Beide Pruisische dertigers werden vrienden voor het leven. De opperrabbijn juichte dan ook toe dat Saul in oktober 1888 werd gekozen als lid van de kerkenraad, het uit achttien leden bestaande bestuur van de Joodse gemeente onder leiding van advocaat Martinus Tels, zoon van de oprichter-hoofdredacteur van de Nieuwe Rotterdamsche Courant. In maart 1889 zou de installatie plaatsvinden, maar Saul moest op het laatste moment afzeggen vanwege een groot persoonlijk drama dat zich in die dagen voltrok.

Op 9 november 1887 was de 33-jarige Saul Hausdorff getrouwd met de twaalf jaar jongere Rebecca Jacobson, dochter van de Amsterdamse commissionair in effecten Isaac Jacobson en Rozette Goldschmidtson. Isaac Jacobsen was telg uit een vooraanstaande Amsterdams-Joodse familie die in tegenstelling tot een aantal andere bekende Joodse families het Jodendom trouw was gebleven. Rozette was jong overleden, moeder van vijf kinderen, ze overleed enkele weken na de dood van haar jongste kind, de eenjarige Julius. Familiedrama’s. Isaac trouwde daarna met de uit Hamburg afkomstige Betty Goldschmidt met wie hij dertien kinderen kreeg. Het grote gezin woonde in een statig pand aan de Nieuwe Herengracht, tegenover de Hortus Botanicus. De Jodenbuurt. Saul was voor de orthodoxe Jacobson de ideale schoonzoon, maatschappelijk succesvol en een Joods geleerde. Intelligent en ‘zeer ad rem’. Het huwelijk werd in de Grote Synagoge in Amsterdam voltrokken, bijzonder was dat opperrabbijn Ritter de bruidegom bij die gelegenheid de Joods-religieuze eretitel chover verleende, de titel voor een geleerde leek. Het kersverse echtpaar ging wonen aan de Houttuin 17, vlakbij de Oude Haven.

Marcus Meir Bondi in Wenen, de vader van Hélène en Pauline Bondi.

Op 17 februari 1889 beviel de 22-jarige Rebecca van Julius, de vreugde van ouders en familie was groot. Uit een mededeling in het Weekblad voor Israëlietische Huisgezinnen weten we dat Rebecca kort daarna werd benoemd in het bestuur van de vereniging ter ondersteuning van Israëlietische Kraamvrouwen die arme vrouwen ondersteunde met geld, levensmiddelen of allebei.(25) Enkele weken na de geboorte van Julius werd Rebecca ziek. Saul schreef een brief aan de kerkenraad dat hij zijn installatie om die reden niet kon bijwonen. Op 19 maart 1889 overleed Rebecca, een ontroostbare Saul achterlatend. De Joodse traditie kent vastomlijnde regels en rituelen rond dood, begrafenis en rouwverwerking. Als het kan zegt de stervende – en de familie aan het sterfbed blijft dat herhalen – de belangrijkste zin uit het centrale Joodse gebed, het Sjema: Hoor Israël, de Eeuwige is onze God, de Eeuwige is één. Men probeert het woord één, echad, te laten samenvallen met de laatste ademtocht. Leden van de begrafeniscommissie voor mannen of voor vrouwen, de chevra kadiesja, doen de rituele wassing en kleden het lichaam in een simpel linnen gewaad en leggen het in een eenvoudige kist; er is geen onderscheid tussen rijk en arm, in de dood is iedereen gelijk. Meestal vindt de volgende dag de begrafenis, de lewaje, plaats, waar de mannelijke familieleden aan het graf het kaddisj gebed zeggen. Na de begrafenis begint een week van rouw, waarbij de familie sjivve gaat zitten, zeven dagen lang zitten nabestaanden op lage rouwstoeltjes, dragen soms ook kleding met een rituele scheur en worden verzorgd en getroost door de vele bezoekers. Dagelijks moeten er tenminste tien mannen aanwezig zijn om het ochtend-, middag- en avondgebed uit te spreken. Het is een mitswa, een gebod, voor gemeenteleden om nabestaanden te bezoeken en te troosten. Zo zal het ook gegaan zijn in Rotterdam na het overlijden van Rebecca, de schok moet voor Saul en de familie van het jonge echtpaar groot zijn geweest, het verdriet enorm. Saul nam een jaar rouw in acht, elke dag zei hij het kaddisj. Ook na de dood van zijn echtgenote bleef Saul altijd een warme band met zijn Amsterdamse schoonfamilie onderhouden.

Enkele maanden later nam Saul zijn plaats in de kerkenraad in. Gemakkelijk had hij het de eerste periode niet, een buitenbeentje, steunpilaar van de opperrabbijn die tot ongenoegen van het bestuur op religieus gebied autonoom was. Binnen de kerkenraad vertegenwoordigde Saul Hausdorff als enige de orthodoxe lijn, het meest uitgesproken liberale lid was Herman Heijermans, journalist bij de NRC, vader van elf kinderen waaronder de latere beroemde toneelschrijver die de naam van zijn vader droeg. Heijermans moest niets van de orthodoxie hebben, toch ontwikkelden hij en Saul over en weer groot respect voor elkaar en regelmatig vormden beide mannen tijdens vergaderingen een front. In 1890 verscheen een opmerkelijk artikel in het Nieuw Israëlietisch Weekblad, waarmee de rest van Joods Nederland een kijkje kreeg achter de schermen van de tweede Joodse gemeente van Nederland. De kerkenraad kreeg het verwijt weinig met het Jodendom te hebben: ‘Er is niets wat hen aan het Jodendom bindt, behalve geboorte’. Geen synagogebezoek, geen spijswetten, houden zich niet aan sjabbat en een opperrabbijn vinden ze eigenlijk niet nodig. Rotterdam is niet vroom, de traditionele Jehoedim hebben het nakijken. ‘De enige man die op de hoogte is van het Jodendom, een eerlijke Jehoedim, is in de Raad het mikpunt van spot en minachting.’(26)

Zittend met stok David Hausdorff sr, v.l.n.r. Pauline Hausdorff-Bondi, Jacob Hausdorff, Hélène Hausdorff-Bondi, Saul Hausdorff. Het jongetje is Julius, zoon van Saul uit zijn eerste huwelijk met Rebecca Jacobson. De foto is genomen aan de Westerstraat in 1895.

Ondanks zijn geïsoleerde positie liet Saul zich niet ontmoedigen en werd in de loop der tijd een gerespecteerd bestuurder, zeker toen hij in 1891 tot gabai, kerkvoogd, en later tot voorzitter van het college van kerkvoogden werd gekozen. Voor de functie van gabai kwamen alleen orthodox-levende leden in aanmerking, deze functionaris diende vrijwel dagelijks bij de synagogediensten aanwezig te zijn. Er kwam meer aandacht voor de naleving van de regels en het op de juiste wijze vieren van de feestdagen; Rotterdam was zo ver afgedwaald dat voor veel Rotterdamse Joden tal van praktische zaken in de synagoge onbekend waren. Zelf blies Saul met Joods Nieuwjaar en Grote Verzoendag de sjofar, de ramshoorn, een traditionele vaardigheid die hij van zijn vader had geleerd en zelf ook weer zou overdragen. Het in de vergetelheid geraakte religieuze Joodse leven kwam tot leven, met de Hoge Feestdagen zat de synagoge aan de Boompjes stampvol. De kerkenraad bleef door de aanwezigheid van Saul Hausdorff en opperrabbijn Ritter schipperen tussen liberalisme en orthodoxie: Saul botste in de loop der jaren menigmaal met zijn collega-bestuurders, zwaaide soms met zijn portefeuille, maar had zoveel aanzien verworven dat hij na ieder periodiek aftreden werd herkozen. Uiteindelijk zou Saul bijna veertig jaar lid van de kerkenraad blijven, hij trad af toen zijn gezondheid hem in de steek liet.

Twee jaar na de dood van Rebecca trouwde Saul opnieuw. Hij stond onder de choepa, het huwelijksbaldakijn, met de 25-jarige Hélène Bondi uit Wenen, dochter van Marcus Bondi en Bertha Hirsch. Een groot gezin met zestien kinderen, oorspronkelijk afkomstig uit Mainz waar bijna alle kinderen waren geboren, de Bondi’s woonden al vele generaties in Duitsland. Zijn tweede huwelijk bracht Saul in de wereld van de Austrittgemeinden in Duitsland en Oostenrijk: Mainz, Frankfurt, Berlijn, Wenen. Zijn schoonvader, zoon van een rabbijn, had een leidinggevende functie in het familiebedrijf dat zich toelegde op metaalbewerking, daarnaast was hij voorzitter van de Austrittgemeinde in Wenen. Schoonmoeder Bertha was afkomstig uit de bekende Hirsch familie in Halberstadt, haar grootvader was de grondlegger van het familiebedrijf Aron Hirsch & Sohn dat zou uitgroeien tot een internationaal opererend metaalconcern. Niet alleen zakenlieden, de geslachten Bondi en Hirsch telden eveneens, al dan niet via huwelijken, rabbijnen en neo-orthodoxe leiders als Azriel Hildesheimer en Marcus Lehmann. Overigens was Samson Raphael Hirsch wel een naamgenoot, maar geen familie.

Het huwelijk in Wenen was tevens de laatste keer dat Saul en zijn naaste familie bij elkaar waren. In 1889 waren zijn vader David, broer Heinrich en zusje Amalie vanuit Wreschen naar Königsberg aan de Oostzee verhuisd. Amalie was een jaar eerder getrouwd met Abraham Goldstein, van een huwelijk kwam een huwelijk, want een jaar later trouwde Heinrich met Abraham’s zus Laura. De beide gezinnen waren bezig met de voorbereiding voor hun emigratie naar de Verenigde Staten, enkele maanden na de feestelijkheden in Wenen scheepten zij in Bremen in op de SS Fulda voor een enkele reis New York. David Hausdorff sr. had besloten in Europa te blijven, de 71-jarige kwam in Rotterdam wonen waar hij introk bij het jonggehuwde echtpaar en de 2-jarige Julius aan de Houttuin. Uit een krantenartikel vanwege zijn overlijden weten we dat de oude Hausdorff onmiddellijk de Nederlandse taal leerde en zijn kleinzoon daarin onderwees.

Saul en Jacob waren succesvolle graanhandelaren, dat blijkt uit de inkomstenbelasting die de broers sinds de introductie van deze belasting in 1890 moesten betalen. Hun toenemende welstand kwam ook tot uiting in hun verhuizing van de Houttuin naar de Westerstraat in het chique Scheepvaartkwartier. Opnieuw kwam van een huwelijk een huwelijk. In 1893 trouwde de 35-jarige Jacob Hausdorff in Wenen met Pauline Bondi, de twee jaar oudere zus van Hélène. De zusjes waren tegelijkertijd voor het eerst zwanger, in november 1894 beviel Hélène van Selma, een maand later schonk Pauline het leven aan dochter Sara Rose. Hélène was opnieuw in verwachting toen de acht maanden oude Selma overleed. De nieuwe baby kreeg de naam Sophie, daarna volgden Flora en Johanna. Ook het gezin van Jacob en Pauline was een gezin met veel dochters. Sara Rose kreeg eerst nog twee zusjes, Lea en Margaretha, voordat in 1899 Fritz werd geboren, de jongste van het gezin was Else. Sinds er kinderen kwamen, liepen de levens van de gezinnen Hausdorff-Bondi in elkaar over, drie generaties, één grote warme Joodse familie waar de kinderen van jongsaf aan met het orthodoxe Joodse leven vertrouwd werden gemaakt. Het familienetwerk in Nederland raakte nog verder vertakt toen in 1899 Julie Bondi, een jongere zus van Hélène en Pauline, trouwde met Salomon Abraham Levisson, fabrikant van mineraalwater en parnassijn van de Joodse gemeente in Den Haag.

Saul hechtte veel waarde aan het onderhouden van banden met de internationale orthodoxe gemeenschap, het was dan ook niet verwonderlijk dat hij vanuit de Joodse gemeente actief werd als ‘gabai van het Heilige Land’.(27) In 1809 hadden de Amsterdammers Hirschel Lehren, Abraham Prins en Salomo Rubens ‘Pekidiem en Amarkaliem’ opgericht, een liefdadigheidsorganisatie die uitgroeide tot een internationaal filantropisch netwerk rond de Joodse gemeenschap in Palestina. Lehren en zijn broers Jacob en Akiba, telgen uit een toonaangevende Amsterdamse bankiersfamilie, verzetten zich destijds actief tegen het opkomende liberale Jodendom in Europa en Nederland. De broers ontvingen Joodse geleerden uit heel Europa en stonden in contact met vrijwel alle orthodoxe Joodse leiders. In het Heilige Land had het Joodse leven zich gehandhaafd in de steden Jeruzalem, Hebron, Safed en Tiberias; er woonden ongeveer 20.000 vrome Joden met een eigen opperrabbijn in Jeruzalem. Het gebied was sinds vier eeuwen onderdeel van het Ottomaanse Rijk en werd bestuurd vanuit Constantinopel. De armoede was groot, reden waarom in Europa geld werd ingezameld om de behoeftige geloofsgenoten aldaar te ondersteunen met bijvoorbeeld scholen, huizen, dokters of de inrichting van een ziekenhuis of apotheek. Lehren c.s. besloten om met de Pekidiem en Amarkaliem de fondsenwerving op een efficiëntere wijze te organiseren: in alle Joodse gemeentes in West-Europa stelden zij een gabai aan, een bestuurder/penningmeester die verantwoordelijk werd voor het inzamelen van geld. Behalve acties stonden in synagogen en bij mensen thuis de geelwitte P&A collectebusjes voor bijzondere giften. De liefdadigheidsorganisatie was zo succesvol dat Amsterdam in de negentiende eeuw meer invloed had op de Joodse gemeenschap in Jeruzalem dan Constantinopel.

De vertegenwoordiging van Pekidiem en Amarkaliem in Rotterdam bestond uit de fabrikant Simon van den Bergh als voorzitter en Saul Hausdorff als penningmeester. Van den Bergh, net als Saul orthodox, was in 1872 in Oss begonnen met de productie van margarine, in 1891 had hij de fabriek naar Rotterdam verhuisd waar het bedrijf uitgroeide tot een van de leidende margarineproducenten in de wereld, het latere Unilever. Saul Hausdorff zou tot op hoge leeftijd gelden als kampioen sjnorren, een fondsenwerver bij uitstek. Hij zamelde geld in voor de meest uiteenlopende doelen: voor Joodse Rotterdammers die door omstandigheden in grote financiële nood terecht waren gekomen tot het moderne Shaare Zedek ziekenhuis in Jeruzalem. Dit orthodoxe ziekenhuis werd in 1902 met financiële bijdragen van Nederlandse en Duitse Joden door de Duits-Joodse dokter Moshe Wallach opgericht, tegenwoordig is het Shaare Zedek het grootste algemeen ziekenhuis van Jeruzalem.

Een van de grote kwesties waarmee Saul als lid van de kerkenraad vrijwel meteen na zijn aantreden te maken kreeg, was de bouw van een nieuwe synagoge. De synagoge aan de Boompjes was niet alleen te klein, maar lag voor de meeste gemeenteleden te ver weg. Orthodoxe Joden wonen gewoonlijk op loopafstand van de synagoge, op sjabbat is gebruik van een fiets of auto of ander vervoermiddel niet toegestaan. Met de sterke economische ontwikkeling van Rotterdam kwamen ook meer Joden vanuit het platteland naar de stad, in het laatste decennium van de negentiende eeuw telde de Joodse gemeenschap negenduizend zielen. Steeds meer Joden woonden in het centrum en het westen van de stad, met als gevolg dat overal chevre sjoels, buurtsynagogen ontstonden; om een gebedsdienst te kunnen houden was geen voorzanger of rabbijn nodig, de aanwezigheid van tien volwassen mannen – het minjan – was genoeg. De kerkenraad besloot tot de bouw van een nieuwe synagoge aan de Botersloot. Saul maakte deel uit van een commissie die opdracht kreeg te zorgen voor alle mogelijke kerkbenodigdheden. In 1898 zou de nieuwe synagoge in gebruik worden genomen, naast de synagoge lagen de Kostelooze Godsdienstschool waar Enoch Italie directeur was en de Israëlietische Burgerschool voor kinderen uit gegoede gezinnen.

De groei van de Joodse gemeenschap kwam ook deels door vluchtelingen uit Oost-Europa die in Rotterdam probeerden een nieuw bestaan op te bouwen. Zij brachten een ander soort orthodoxie mee, het chassidisme, een beweging van vrome Joden die in de eerste helft van de achttiende eeuw door rabbijn en mysticus Israel ben Eliezer in Polen was gesticht. Behalve de Thora bestudeerde hij ook de Kabbala, de Joodse mystiek. De Baäl Shem Tov, zoals zijn aanhangers hem noemden, stond een meer spirituele en emotionele beleving van het geloof voor, hij benadrukte dansen, zingen, blijdschap en extase. Door intensief gebed en het reciteren van heilige woorden kon zelfs de niet-geleerde Jood een hoog spiritueel niveau bereiken, studie stond op de tweede plaats. Het chassidisme werd een belangrijke stroming in Oost-Europa en kwam met de vluchtelingenstroom aan het einde van de negentiende eeuw ook in Rotterdam. De enthousiast dansende en zingende Oost-Europese Joden voelden zich niet thuis in de in hun ogen afstandelijke diensten van de Joodse gemeente en richtten in 1894 een eigen synagoge op waar iedereen Oost-Jiddisch sprak en de diensten uitbundig werden gevierd. Rotterdam was een Eenheidsgemeente, synagoge Agoedas Achiem viel onder de kerkenraad. Overigens kwam met de vluchtelingenstroom niet alleen het chassidisme naar West-Europa, ook de tegenhanger daarvan, de mitnagdiem. Een beweging in het Jodendom die in Litouwen ontstond en zich verzette tegen het chassidisme. De mitnagdiem – letterlijk tegenstanders – moesten weinig hebben van de extatische vroomheid van de chassidiem en legden juist alle nadruk op serieuze, grondige studie van Thora en Talmoed.

Op de valreep van een nieuwe eeuw overleed patriarch David Hausdorff. Op 5 september 1899, de eerste dag van het Joods Nieuwjaar, was hij in de namiddag op bezoek bij een vriend aan de Hoogstraat toen hij onwel werd, een toegesnelde dokter kon slechts zijn dood vaststellen. Het plotselinge overlijden van het familiehoofd was een grote slag, een jaar lang waren de gezinnen Hausdorff in rouw. Saul Hausdorff kon zijn onvergetelijke vader geen groter eerbewijs tonen dan de eerste en enige zoon die in zijn huwelijk met Hélène werd geboren de naam van zijn vader te geven. Na vier dochters zag op 2 november 1901 David Hausdorff het levenslicht. De traditie kon worden voortgezet.

Voetnoten

1 www.joodserfgoedrotterdam.nl, lemma Warschau aan de Maas.

2 Edward D. Luft, The Jews of Posen Province in the 19th Century, Introduction (Washington 2015) pp. XI-XXI.

3 Rabbiner Dr. John Cohn, Geschichte der jüdischen Gemeinde Rawitsch (Berlijn 1915) pp. 1-30.

4 Brief 4 februari 1959 van David Meyer Hausdorff in New York, kleinzoon van de in 1890 naar de Verenigde Staten geëmigreerde Heinrich (Henry) Hausdorff. Privécollectie familie Hausdorff.

5 Tamarah Benima, Joodser dan dit krijgt u het niet. De levenskunst van de Joodse Beschaving (Amsterdam 2015) pp. 38-43.

6 Mark Zborowski, ‘The Place of Book-Learning in Traditional Jewish Culture’, in: Margaret Mead & Martha Wolfenstein (eds.), Childhood in Contemporary Cultures (Chicago 1963) pp. 118-122.

7 Jacob Katz, Out of the Ghetto: the social background of Jewish emancipation 1770-1870 (Cambridge/Massachusetts 1973); Bart Wallet, ‘Van het getto naar de moderne wereld’, Klassiekers van de Joodse Studies II, 2021, www.crescas.nl.

8 Bart Wallet, Sam en Henny. Een eeuw orthodox-joodse familiegeschiedenis (Utrecht 2021) pp. 33-36.

9 ‘Rahel Hirsch, de eerste vrouwelijke professor medicijnen’, National Library of Medicine, www.pubmed.ncbi.nlm.nih.gov.

10 Wallet, Sam en Henny, pp. 38-39.

11 ‘Wilhelm Marr’, in: ‘From Religious Prejudice to Antisemitism’, Facing History & Ourselves, www.facinghistory.org.

12 Ontdek de Fonteinen, lemma Pieter Caland Monument’, www.fonteinen-amsterdam-rotterdam.nl.

13 Notariële akte firma Gebr. Hausdorff, Stadsarchief Rotterdam, archief 314, inv.nr. 1472, no. 16.

14 K.K. Vervelde, De Rotterdamse graanhandel bemonsterd en gewogen: 125 jaar Koninklijke Vereniging Het Comité van Graanhandelaren 1872-1997 (Rotterdam 1997) pp. 25-34.

15 Bram Oosterwijk, Ik verlang geen dank. Lodewijk Pincoffs 1827-1911 (Rotterdam 2011) p. 65.

16 Vervelde, De Rotterdamse graanhandel bemonsterd en gewogen, p. 86.

17 David Hausdorff, Jizkor. Platenatlas van drie en een halve eeuw geschiedenis van de Joodse gemeente in Rotterdam van 1610 tot ± 1960 (Baarn 1978) pp. 11-23.

18 Enoch Italie, ‘De geschiedenis van de Israëlietische gemeente te Rotterdam’, in: Rotterdam in den loop der eeuwen (Rotterdam 1907) pp. 145-146.

19 Ibidem, pp. 127-128.

20 Ibidem, p. 194.

21 Geertje Dekker, ‘Hoe het koepokkenvaccin talloze kinderlevens redde’, in: Historisch Nieuwsblad 3-2019, www.historischnieuwsblad.nl.

22 Jaap Colthof, ‘Bernard Löbel Ritter (1855-1935): de zeer geleerde maar omstreden opperrabbijn van Rotterdam’, in: Rotterdams Jaarboekje 2023 (Rotterdam 2023), pp. 106-120.

23 Weekblad voor Israëlietische Huisgezinnen, ‘Doorreizende behoeftige geloofsgenoten’, 1 februari 1884, www.delpher.nl; Zie ook www.joodserfgoedrotterdam, lemma Montefiore.

24 Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Schiermonnikoog kolonie voor Russische vluchtelingen’, 17 juli, 24 juli, 5 augustus 1893, www.delpher.nl.

25 Weekblad voor Israëlietische Huisgezinnen, ‘Israëlietische Kraamvrouwen’, 8 maart 1889, www.delpher.nl.

26 Nieuw Israëlietisch Weekblad, ‘Saul Hausdorff mikpunt van spot’, 21 en 28 november 1890, www.delpher.nl.

27 Nieuw Israëlietisch Weekblad, ‘Saul Hausdorff als fondsenwerver voor het Heilige Land’, 17 december 1897, www.delpher.nl.