De 7 paden naar jouw kracht

Een werkboek over empowerment

Catharina Beijer

Voor mijn dochter Zanna Lyn en mijn kleindochter Luna Sophia

“We plannen ons leven volgens een droom die in onze kindertijd tot ons kwam en we merken dat het leven onze plannen verandert. En toch, als we vanaf een zeldzame hoogte kijken, zien we ook dat onze droom ons lot was. Blijkbaar had de voorzienigheid andere ideeën over hoe daar te komen. Het lot plant een andere route, of draait de droom om, alsof het een raadsel is, en vervult de droom op manieren die we niet hadden kunnen voorzien.”

Ben Okri, Astonishing the Gods

Voorwoord

Onze reis door het leven wordt gevormd door de plaats waar we geboren zijn, de familie die ons heeft grootgebracht en allerlei ervaringen die we opdoen. Het is door anderen en door ervaringen dat we groeien en leren over de wereld om ons heen. Soms zijn de paden die we op onze levensweg bewandelen gemakkelijk begaanbaar, vol mogelijkheden en avontuur, maar ze kunnen soms ook moeilijk begaanbaar zijn, ruw, pijnlijk of onvoorspelbaar. Meer dan ooit kunnen mensen zich verloren en onzeker voelen in een wereld die de toekomst verduistert: klimaatverandering, de groeiende kloof tussen de rijken en de armen, het toegenomen aantal mensen dat ontheemd is en de ongelijkheid aan kansen.

In mijn werk als psycholoog/trainer heb ik bijzondere en getalenteerde mensen ontmoet, onzeker over hun potentieel en over hoe deze te ontplooien. Dit werkboek is voor hen. Hoewel dit boek is geschreven vanuit mijn eigen vrouwelijke perspectief, kan het een nuttig hulpmiddel zijn voor alle mensen op kruispunten in hun leven of op zoek naar meer betekenis in hun bestaan. Voor trainers en coaches kan het een handzame gids zijn.

Dit werkboek nodigt je uit om het leven te leiden dat je wil leven: je potentieel ontvouwen door gebruik te maken van de talenten die je zijn gegeven bij je geboorte. Het is bedoeld als een routekaart om je te helpen navigeren in het vinden van je eigen unieke pad. Een pad dat leidt tot een positievere impact op je eigen leven en het leven van anderen. Het gaat niet om een snel en oppervlakkig resultaat. Dit werkboek gaat je helpen om beter te begrijpen welke rol jij in deze wereld kunt spelen.

Als je de paden volgt die in dit boek worden beschreven, zal je ervaren dat je uitgedaagd wordt om jouw eigen pad te bewandelen. Het ontvouwen van je potentieel betekent jezelf afstemmen op wie je werkelijk bent, waarbij je bewust blijft van de gevolgen van je acties voor toekomstige generaties, zodat je kinderen en hun kinderen hun eigen weg zullen vinden op onze prachtige en leefbare aarde.

Om jezelf te verwezenlijken kun je verschillende bronnen aanboren die voor jou beschikbaar zijn, van het fysieke lichaam tot de meer subtiele energie van intuïtieve innerlijke wijsheid. Als ze samen als één functioneren, is het gemakkelijker om je potentieel te leven.

Het lichaam is nodig om te handelen en in beweging te komen. De adem monitort energie en reguleert emoties. De geest is de zetel van gedachten, ideeën en dromen. Het hart is de bron van passie en mededogen en is daarmee de poort naar een ander soort wijsheid dan die van de geest: onze intuïtieve wijsheid. De intuïtieve wijsheid is een bron van weten die voortkomt uit het tot rust brengen van de geest. Zij is niet ego-gebonden, maar ziet het grotere geheel en is verbonden met alles wat is en de bron voor het vinden van betekenis. In spirituele tradities komt deze wijsheid voort uit de ziel en toont ons de essentie van wie we zijn.

Dit werkboek is gebaseerd op mijn ervaringen als psycholoog/trainer en beoefenaar van yoga. Ik heb psychologie en medische antropologie gestudeerd. In deze disciplines heb ik me verdiept in empowerment en veerkracht. Bij het beoefenen van yoga zoek ik naar manieren om meer heelheid te voelen. De inzichten uit de psychologie, antropologie, yoga en praktijkervaring komen in dit boek samen.

In Nederland, waar ik ben opgegroeid, heb ik geleerd dat de kennis van het hoofd superieur is aan intuïtie en lichamelijke kennis. Ik heb niet geleerd om naar mijn lichaam te luisteren of mijn hart te volgen. Misschien dat ik daarom al vroeg in mijn leven voelde dat er iets niet klopte en dat ik wilde leren van niet-Westerse mensen en denkwijzen. Als jong meisje begon ik te lezen in boeken over andere culturen, maar had geen idee waar het me in het leven zou brengen. Nu, jaren later, kijk ik terug en voel ik mij gezegend dat ik zoveel mensen van over de hele wereld heb ontmoet. Ik ontmoette ze in mijn lessen, in vluchtelingenkampen, online, in mijn privépraktijk, op onverwachte momenten tijdens het reizen. Ik ben geïnspireerd door verhalen en leringen over het diep menselijke verlangen naar innerlijke vrede en het leven in harmonie met mens en natuur.

Sommige van deze leringen en verhalen vind je in dit werkboek. Verhalen van dromers, denkers en doeners. Vanuit het Afrikaanse continent heb ik me laten inspireren door het werk van Tererai Trent, Ben Okri en Desmond Tutu. Veel praktische inzichten heb ik onder andere geleerd van mijn Afrikaanse zoon Alias Camara en zijn familie in Guinee, en mijn maatje Saron Tesfahuney, waarmee ik veel heb samengewerkt. Van hen leerde ik over Ubuntu: hoe we ons verhouden tot alles dat bestaat. Maar ook hoe je het leven viert door te dansen. Aziatische levenslessen kreeg ik van mijn leermeesters Cor van Motman en Ferry Brandenburg, en de ontmoetingen in werk en tijdens reizen in Zuid-Oost Azië.

Van zowel mijn Saswitha yogaschool als mijn yogaleraar Wayang en Hindupriesteres Ibu Ati op Bali leerde ik over de kracht van de geest en het dagelijks disciplineren van het lichaam en geest met yoga en meditatie. Van mijn soulsister Celestine, die deel uitmaakt van de Tiospaye van Michael Sierra (een Oglala Lakota gemeenschap in Pine Ridge Reservation in South Dakota) leerde ik over de ‘onzichtbare’ wereld, toen ik op de heilige grond van Chief Red Cloud was. Van de Thirteen Indigenous Grandmothersen leerde ik het belang van rituelen en het denken in termen van de toekomstige zeven generaties.

Het was mijn jeugddroom om te leren van mensen en filosofieën van over de hele wereld. Dat is wat ik de afgelopen jaren geleefd heb. Door het schrijven van dit werkboek maak ik ‘de cirkel rond’. Dit werkboek is mijn geschenk terug aan de wereld. Ik was het niet die dit boek schreef, het was alsof de wind door me heen waaide en fluisterde wat ik moest schrijven. Het is gemaakt door alle mensen van wie ik leerde en die mij inspireerden.

Dit werkboek bevraagt je over je afkomst, je dromen en de obstakels die je dromen in de weg staan. Het helpt je onderzoeken hoe je leven zich kan ontvouwen op een manier die bij jou past en dienend is aan de komende generaties.

Ik wens je een krachtige reis!

Catharina Beijer

Aan de slag

Om zoveel mogelijk uit dit werkboek te halen is het goed om tijd vrij te maken voor schrijven en reflecteren. Zoek hiervoor een rustige plek en als het je lukt, kies dan ook een vast tijdstip. De ochtend en het begin van de avond zijn vaak goede momenten voor reflectie. Ik gebruik zelf de ochtenden nadat dat ik yoga heb gedaan. Dan is er meer ruimte in mijn hoofd om inzichten en ideeën op te laten komen. Maar misschien is dat voor jou na meditatie, gebed of een ochtendwandeling.

Dit werkboek bevat allerlei oefeningen en vragen, werk aan datgene dat jou aanspreekt. Maak je aantekeningen in een speciaal daarvoor bedoeld schriftje. In de tektst noem ik het logboek. Schrijven met de hand heeft de voorkeur boven het gebruik van laptop of telefoon, omdat schrijven vertraagt en de geest dieper verbindt met de behoeften van het hart. Maar hoe je het ook doet, het begint allemaal met jouw intentie om aan de slag te gaan

Wees verantwoordelijk voor je eigen proces

In dit werkboek gebruiken we allerlei oefeningen, geleide meditaties en yogahoudingen. De oefeningen hebben vele anderen geholpen en zijn een uitnodiging om jezelf beter te leren kennen en je eigen pad te vinden. Eenieder heeft zijn eigen pad te gaan. Empowerment begint met verantwoordelijk nemen voor je eigen proces.

Empowerment

Het woord empowerment wordt vaak te makkelijk gebruikt. Daarom wil ik er uitgebreid aandacht aan besteden. Empowerment gaat over het verkrijgen of herwinnen van regie over je leven. Empowerment versterkt een positief zelfbeeld. Het maakt de verbinding met jezelf en de wereld om je heen steviger. De kern is het vinden van je innerlijke kracht en van wie jij in essentie bent, niet de verwachtingen, conventies en normen die je worden opgelegd. Door middel van dit werkboek leer je hoe je je opnieuw kunt verbinden met je hart, je essentie. Je geest volgt. Niet andersom. Je hart leidt je en wijst je als een kompas de weg.

Empowerment is een proces

Empowerment is een proces dat van persoon tot persoon verschilt. Dit proces is niet lineair, het is als het afpellen van een ui, waarbij steeds diepere lagen aan de oppervlakte komen. Met elke laag die je afpelt kom je dichter bij je natuurlijke staat van zijn. Het afpellen gaat langs verschillende lijnen. Van terugkijken naar wat je gevormd heeft, naar een blik op wat de toekomst zou kunnen zijn, naar het vormgeven in het nu. Van onbewuste patronen naar bewust worden wat je stuurt en transformatie naar een nieuwe kijk op jezelf. Van afhankelijkheid naar zelfstandigheid naar wederzijdse afhankelijkheid. Van ontvangen naar ontwikkelen naar doorgeven.

Als ik begin met een empowermenttraining teken ik vaak drie cirkels op een flipover die het proces van het leven aangeven en wat empowerment daarin kan betekenen.

De eerste cirkel is perfect rond en vertegenwoordigt onze natuurlijke staat, onze ware essentie. Zo zijn we als we geboren worden.

De tweede cirkel staat voor de weg door ons leven, en de deuken. Deze deuken en uitsteeksels staan voor verwondingen en verdedigingsmechanismen die zijn onstaan om onszelf te wapenen of om niet te hoeven voelen. Ze kunnen zijn onstaan na allerlei moeilijkheden in allerlei gradaties, zoals gepest worden of misbruik. Ze staan voor copingmechanismen, zoals jezelf kleiner, of harder maken. De tweede cirkel vertegenwoordigt onze strategische staat van zijn.

De derde cirkel geeft de staat van empowerment weer, nadat je de regie over je leven hebt verkregen of herwonnen. Deze cirkel is niet perfect rond als de eerste, maar heeft haar eigen unieke karakter, gevormd door levenservaringen. Deze staat is veel dichter bij de natuurlijke staat waarmee je bent geboren.

Het is voor ieder mens heel moeilijk om de natuurlijke staat te bereiken, maar we kunnen proberen wonden te helen door regie te nemen over situaties die we kunnen beïnvloeden en te accepteren wat we niet kunnen veranderen. Zo maken we dat oude wonden ons minder domineren.

Empowerment op de Ubuntu-manier

Als mens staan we in verbinding met alles dat ons omringt. Desmond Tutu zegt hierover dat deze interrelationele manier van ‘zijn’ de essentie is van ons mens-zijn. De interrelationele filosofie ligt ten grondslag aan de Ubuntu filosofie. Veel Afrikaanse gemeenschappen ten zuiden van de Sahara leven en belichamen deze manier van zijn. Het woord Ubuntu betekent letterlijk “Je bent wat je bent door andere mensen”. Je bent omdat wij zijn en op de een of andere manier zijn al onze levens met elkaar verbonden. Het eerste deel van het woord “Ubu” verwijst naar omhulling, om je veilig en beschermd te voelen. “Ntu” verwijst naar ontwikkeling. Om je mens te voelen is het nodig om je velig te voelen en je te ontwikkelen en dit doe je dus altijd in relatie tot, in een bepaalde context waarbij de impact op anderen en op de volgende generatie van belang zijn. Zowel de voorouders als de toekomstige generaties zijn betrokken bij het handelen in het nu. Het begrijpen van de betekenis en de implicaties van al onze onderlinge relaties is zeer diepgaand in hoe we handelen. Boeddhisten kennen een soortgelijk begrip. Als mens zijn wij interbeings en geen afgescheiden menselijke wezens. Deze manier van kijken, die ik omarm in dit werkboek, heeft impact op hoe ik naar het proces van empowerment kijk.

Dankbaarheid

We zijn hier op planeet aarde om te leren, te leven, lief te hebben, en onze talenten die ons gegeven zijn met de wereld te delen. Wees dankbaar voor je gekregen talenten. Ze brengen ook de verantwoordelijkheid met zich mee om er iets mee te doen. Ben je slim deel dan je gedachten of uitvindingen met de wereld. Ben je een schilder, houd anderen dan een spiegel voor met jouw kunstwerk of laat schoonheid zien.

Empowerment gaat over het leven van je talenten en er niet voor weglopen. Maak jezelf niet te klein. Het is belangrijk dat je erachter komt wat jouw deel is, jouw bijdrage aan het grotere geheel. Het kan klein of groot zijn. Je kunt vooraan staan of achter de schermen werken. Iedereen is nodig en iedereen is uniek. Er is voor iedereen een plek. En last but not least: het leven is serieus, neem het serieus maar ook niet te serieus. Vergeet nooit om lief te hebben, te glimlachen en het leven te vieren. Ons leven is ons gegeven, dus leef het naar je volle potentieel!

Samenvattend: Empowerment is een proces waarbij we ons opnieuw verbinden met ons hart. We kunnen dit alleen bereiken door ons te verbinden met anderen, op de Ubuntu-manier. Door te erkennen dat we niets zijn zonder de ander. En ten slotte hebben we allemaal talenten gekregen waar we dankbaar voor moeten zijn en die we met de wereld moeten delen. Niet door jezelf klein te maken, maar door trots en genereus te zijn in het delen ervan met de wereld.

Methodologie

Dit werkboek maakt gebruik van een inside-out benadering. Het begint met een innerlijke reis die je leidt naar het werk dat jou te doen staat in dit leven. Het proces begint vaak met een ombestemd gevoel: een gevoel van leegte of onrust in jezelf. Dit kan je vragen jezelf weer te herontdekken, weer te dromen en deze dromen ook serieus te nemen en je hart te openen. Dit is vaak onzichtbaar voor de buitenwereld, maar hier begint wel empowerment. Het zichtbare deel van het proces is als je de wereld in stapt met wat jij te geven hebt. Tijdens het proces loop je langs verschillende paden.

Het pad van de familie vraagt je om te kijken naar je afkomst en hoe je geaard bent.

Het pad van ontdekkingen vraagt je te onderzoeken wat jou uniek maakt.

Het pad van dromen onderzoekt de dromen die in jou sluimeren.

Het pad van de slang vraagt je te transformeren.

Het pad van het hart leert je over de kracht van compassie en hoe dit een nieuwe bestaansbestemming kan openen.

Het pad van de krijger vraagt je vanuit wijsheid, discipline en vertrouwen te handelen.

Tenslotte brengt het laatste pad je terug naar een pad waarop je samenvalt met wie je bent.

De methoden waarvan ik gebruik maak zijn:

Verhalen

Creatieve oefeningen

Praktische oefeningen

Yoga en meditatieve oefeningen

Inzichten vanuit de psychologie, Boeddhisme, Hindoeïsme en Ubuntufilosofie

Logboek

Verhalen: Ik maak gebruik van twee soorten verhalen, zowel persoonlijke verhalen als andere betekenisvolle verhalen die ik hoorde en bij me draag. Verhalen maken meer verbinding met het hart en worden vaak beter onthouden. De persoonlijke verhalen maken dat je niet alleen bent. Velen hebben de paden bewandeld of lopen met je mee.

Creatieve oefeningen zijn er om je te helpen uit te drukken wat je (nog) niet in woorden hebt kunnen vatten en deuren te openen naar een meer onbewuste, intuïtieve laag in jou.

Praktische oefeningen leren je hands-on vaardigheden voor empowerment in het dagelijks leven. Empowerment gaat over doen!

Yoga en meditatieve oefeningen worden om verschillende redenen ingezet. Ze kunnen helpen om meer stabiliteit te voelen in zowel lichaam als geest of om in beweging te komen. Sommige oefeningen zijn om de geest wakker te maken, andere juist weer om tot stilte te komen. De oefeningen kunnen inspelen op één van de drie kwaliteiten: Tamas, Rajas of Sattva. Tamas gaat over je fundering, de kwaliteit van stevigheid. Rajas gaat over de beweging. Sattva gaat over het samenvallen en tevredenheid ervaren.

Inzichten vanuit de psychologie het Boeddhisme, Hindoeisme en de Afrikaanse ubuntufilosofie. Het is verrijkend verschillende benaderingswijzen te kennen die kunnen helpen bij het vinden van antwoorden op levensvragen.

Logboek om te reflecteren op de gestelde vragen en alles dat naar boven komt bij het lezen van dit werkboek.

Yoga filosofie en toegang tot de kennis die in je lichaam opgeslagen ligt

In dit werkboek maken we gebruik van verschillende manieren van leren. De yoga filosofie en leren van de wijsheid van het lichaam zijn daar onderdeel van. Met name geven bepaalde yogahoudingen toegang tot kennis die je niet vanuit het hoofd kan bereiken. Omdat ik je regelmatig vraag om (meer) tot rust te komen voordat je een oefening gaat doen, wil ik op deze plek in het werkboek iets meer vertellen over de adem, een ondersteunende zithouding en energiecentra in je lichaam.

De adem

Het begint allemaal met de adem: de verbinder tussen lichaam en geest. Adem is leven, ze brengt zuurstof naar elke cel in je lichaam en helpt bij jezelf gezonder voelen of vrediger voelen. Als je niet onder druk staat is de adem rustig, maar zodra jouw stressniveau omhooggaat, ga je oppervlakkiger en sneller ademen. Daardoor worden gifstoffen niet goed afgevoerd en word je sneller moe of ziek. Door goed te ademen kan je je kwaliteit van leven verbeteren. Vaak vraag ik je voordat je in een meditatie gaat om je te concentreren op je adem, dit helpt om tot rust te komen.

De eerste yoga-oefening die je krijgt is een pranayama of ademoefening die je denken tot rust brengt. Als het denken tot rust komt, kan je beter voelen hoe het met je is en openstaan voor wat er komt.

Oefening: De ademstroom volgen

Om de adem te kunnen voelen vraag ik je om een liggende oefening te doen. Maar trek eerst je schoenen uit en draag geen knellende kleding. Je buik moet vrij zijn. Ga liggen op je rug met gestrekte benen. Je voeten laat je met de zwaartekracht naar buiten vallen als de bladzijden van een boek. De tenen wijzen dan niet meer omhoog maar iets naar buiten. Leg je armen langs je lichaam met de handpalmen omhoog. Sluit je ogen en adem door je neus in en uit, je hoeft niets te doen met je adem dan alleen haar te volgen. Probeer dan de uitademing tweemaal zo lang te maken als de inademning. Je kan erbij tellen. Twee tellen in, vier tellen uit. Haal zo ongeveer 2 minuten adem totdat je je rustiger voelt worden. Leg nu een hand op je buik en een hand op je borst. Voel dat bij het inademen de hand die op de buik ligt mee omhoog komt. Als je dit niet goed voelt leg dan beide handen op je buik. Plaats je pinken in de liezen en de overige vingers onder je navel op de buik. De handen raken elkaar niet. Adem naar je handen toe.

Oefening: Ontspannende adem

Als je er klaar voor bent dan kan je de volgende pranayama of ademoefening liggend doen. Bij deze oefening breng je op de inademing je handen boven je hoofd en breng je je aandacht naar het borstgebied. Voel hoe het borstgebied uitzet door het vullen van de longen met zuurstof. Adem dan langzaam weer uit, laat je armen langs beide zijden van je lichaam zakken en ontspan. Herhaal deze beweging op de adem zo vaak je maar wilt. Maak de uitademing altijd langer dan de inademing.

Als je de weg van de adem kan voelen zal je dit ook kunnen als je rechtop zit. Om dit te doen is wel een goede zithouding van belang. Hiervoor krijg je de onderstaande aanwijzingen mee en je kan het direct als een oefening inzetten.

Oefening: De opbouw van een goede zithouding

Een goede zithouding voor de oefeningen in dit werkboek is een houding die optimaal toegang geeft tot je ademstroom. Daarvoor is het belang dat je rechtop zit. De opbouw van een goede zithouding op een stoel begint bij de voeten. De voeten staan uitelkaar en plat op de grond. Knieen boven de enkels. De bovenbenen en billen zijn goed verankerd in de stoel. Vanuit je staartbeen bouw je je houding op. Maak lengte in je ruggewervels tot aan je schouders. Besteed aandacht aan het schoudergebied waar vaak stress zich opstapelt. Breng de schouders omlaag en de schoudersbladen wat naar elkaar toe. Ontspan de bovenarmen, onderarmen en handen. Leg de handen losjes op je bovenbenen, dit kan met de handpalmen omlaag of omhoog. Breng de adem vanuit de buik naar het borstgebied dat licht uitzet richting je flanken. Breng daarna je aandacht naar de nekwerwervels. Richt ze op richting je kruin terwijl je schouders laag blijven en trek daarbij je kin iets in. Onspan het gebied rondom de ogen en ontspan je kaken, tong en mond.

Zelf zit ik graag zo dicht mogelijk bij de grond. Een lotuszit of halve lotuszit lukt mij niet, ik zit in kleermakers zit op een kussentje met een zachte mat voor mijn knieeën. Mijn knieeën, onderbenen en voeten maken contact met de mat. Vandaaruit bouw ik mijn houding op vanuit de zitbotjes tot de kruin zoals hierboven beschreven.

De werking van de energiecentra in je lichaam

Yogahoudingen en lichaamsgerichte oefeningen zijn een poort tot het vinden van antwoorden op vragen op jouw persoonlijke weg. Zelf heb ik naast mijn kennis van de Westerse psychologie veel gehad aan de kennis van de Oosterse psychologie, met name de leer over energiecentra’s in je lichaam.

In je lichaam, in de wervelkolom, bevinden zich zeven belangrijke energiecentra. Ze bevinden zich in de basis van de wervelkolom rondom je staartbeentje tot aan je kruin. De energiecentra corresponderen niet alleen met bepaalde organen en delen van je lichaam, maar ook met hoe jij je voelt. In het sanskriet worden ze chakra’s genoemd. Al deze energiecentra herbergen lessen voor empowerment. Ze kunnen dienen als een innerlijk kompas voor verbondenheid met jezelf, met anderen en de wereld om je heen. Als de chakra’s open en in balans zijn, kan je energie goed door je lichaam stromen. Maar als ze geblokkeerd zijn door bijvoorbeeld angst of verdriet, kan de energie minder goed stromen en kunnen blokkades ontstaan.

Alle mensen hebben blokkades, vooral in de onderste drie energiecentra: het wortelchakra, het sacraalchakra en het zonnevlechtchakra. Daarom zullen de yogahoudingen die ik beschrijf in dit werkboek juist deze gebieden aanspreken. Deze houdingen zijn lenzen waardoor je jezelf beter leert kennen en begrijpen. De beschreven houdingen geven een impuls aan een bepaald deel van je lichaam en beïnvloeden de ademruimte. De verandering in adem geeft op haar beurt verandering in je gemoedstoestand.

Het wortelchakra is het eerste chakra en is je fundament en gaat over het letterlijk geworteld voelen. Het centrum is verbonden met de aarde en is gerelateerd aan primaire behoeften, zoals je veilig voelen en accepteren van jezelf.

Het sacraalchakra is je tweede chakra en is verbonden met onze sexualiteit en onze emoties als vreugde en plezier. Haar element is water. Water stroomt en is in beweging

Het derde chakra de zonnevlechtchakra is gerelateerd aan onze wilskracht en zelfvertrouwen en het kiezen van zelfleiderschap boven slachtofferschap. Dit chakra gaat ook over het ego dat we nodig hebben om zaken tot stand te brengen en ideeën vorm te geven. Dit chakra helpt om onszelf goed neer te zetten en ergens voor te gaan staan.

Het hartchakra is het middelste chakra en wil uitreiken naar de ander, het wil helen en heelmaken en gaat over universele liefde en compassie.

Het keelchakra is het vijfde chakra en gaat over zelfexpressie en het uitspreken van je eigen waarheid. Het is ook het centrum van creativiteit.

Het derde oogchakra wordt ook wel het innerlijk oog genoemd. Dit zesde chakra is de poort naar onze intuitieve wijsheid en inzicht.

Het zevende chakra is het kruinchakra en is de poort naar spirituele of hogere wijsheid.