Beroofd van het leven

Rob Edens

Beroofd van het leven

Geluk vinden na zelfdoding van een dierbare

ELENA PUBLISHING

© 2023 Rob Edens

Beroofd van het leven

Geluk vinden na zelfdoding van een dierbare

ISBN 9789083332406

Druk augustus 2023

NUR 749

Uitgeverij Elena Publishing bv
www.elenapublishing.nl

Vormgeving cover & binnenwerk: Cher van den Ende en Huismerk

Fotografie auteur: Ann-Sophie Falter

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatisch gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij digitaal, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op een andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

INHOUD

Inleiding

Hoe het bij mij ging

Iedereen kent wel iemand

Over de interviews

De verhalen van

Christa van Houten

Peter de Jong

Annet de Jong

Luca van Melick

Antwan Wiersma

Linda van Tilburg

Tirza Gevers

Eva Goudswaard

Mariette Tromp

Patricia van Wezel

Hubert Jansen

Sylvia van Dort

Bettie Schippers

Rouwen na zelfdoding

Wat nabestaanden zelf kunnen doen

Lotgenoten: samen zoeken naar antwoorden

Nawoord

Verder lezen

Dankwoord

INLEIDING

Mijn vader maakte een einde aan zijn leven, inmiddels meer dan veertig jaar geleden. Het gaat mij goed. Ik ben gelukkig getrouwd, heb twee leuke kinderen, ben maatschappelijk ‘geslaagd’ en heb niet meer zorgen of gedoe in mijn leven dan mijn vrienden of kennissen. Toch is de zelfdoding – of zelfmoord, maar ik ben voorzichtig met die term; er hangt een criminele zweem omheen – van mijn vader altijd aanwezig. In mijn achterhoofd, maar toch. Er waren en zijn gebeurtenissen in je leven – slagen voor school, afstuderen, huwelijk, geboorte en afzwemmen van de kinderen, et cetera – waarbij die zelfdoding zich aan je opdringt. Nu ik op een leeftijd ben gekomen (ik ben van 1963) waarop leeftijdgenoten hun ouders op een ‘normale’ manier verliezen ook weer. Dat doet mij terugdenken aan de manier waarop mijn eigen vader stierf.

Mijn vaders zelfdoding leidde tot een fascinatie voor het onderwerp. Ik las er boeken over en ontwikkelde er een antenne voor. Mensen die zelf geen naaste verloren aan zelfdoding, zullen af en toe via de media of op een andere manier iets over suïcide meekrijgen: een beroemde komiek die zichzelf verhangt, een zangeres die pillen slikt, de zus van een koningin die uit het leven stapt. Bij mij is dat anders: door mijn fascinatie lijkt het wel alsof er over dit onderwerp meer wordt geschreven dan over welk onderwerp dan ook. Mijn vrouw maakt zich er weleens zorgen over. Zo vader, zo zoon? Onterecht, want het is slechts pure interesse. Uiteraard ingegeven door wat mij is overkomen, maar zeker niet zorgelijk. Ik heb geleerd er journalistiek, van een afstandje, naar te kijken, denk ik. Ik wás ook lange tijd journalist en verdien nog steeds met schrijven mijn boterham.

De fascinatie resulteerde uiteindelijk in dit boek. Ik probeerde eerder een familieroman te schrijven over de zoektocht naar het waarom van mijn vaders zelfdoding. Dat boek had vooral moeten gaan over zijn kant van mijn familie, met daarin mogelijke verklaringen over hoe hij tot zijn daad kwam. Maar ik besefte al snel dat maar weinig mensen belangstelling zouden hebben voor dat verhaal. Mijn neef Ruurd gaf uiteindelijk het laatste zetje. Hij zei: ‘Wie is er nou geïnteresseerd in de familie Edens?’ Hij heeft natuurlijk gelijk.

Het kwartje viel toen ik van vriendin Ellen den Hollander hoorde dat zij rondliep met het plan een uitgeverij te starten en boeken wilde gaan uitgeven die mensen kunnen helpen. Zou ik nabestaanden van zelfdoding van dienst kunnen zijn met mijn eigen verhaal? En met de verhalen van mensen die ook een dierbare verloren door zelfdoding? Door mensen die nog volledig in het verdriet zitten, misschien met schuldgevoelens kampen (want dat komt vaak voor), laten zien hoe anderen ermee zijn omgegaan en waar zij tegenaan liepen? Laten zien dat je bestaan niet op hoeft te houden? Dat het na verloop van tijd mogelijk is het leven weer op te pakken, dat er perspectief is, ook al gaat het trauma nooit weg. Dat het misschien zelfs mogelijk is weer gelukkig te worden? Dat er wellicht zin- of betekenisgeving aan de suïcide kan worden gegeven?

Ik hoop het.

Rob Edens

HOE HET BIJ MIJ GING

Mijn vader Jan beroofde zichzelf in oktober 1981 van het leven in de bossen bij Nunspeet. Hij was 47 jaar, ik was 17, mijn zus Nicolette 19 en mijn moeder 43. Op de plek waar hij geparkeerd had en uitlaatgas in de auto liet binnenstromen, lagen sigarettenpeuken. Blijkbaar had hij nog wel getreuzeld.

Zag ik het aankomen? Een moeilijke vraag. Het antwoord is: niet echt. Wel had ik al langere tijd het gevoel dat er iets niet klopte. In huis hing altijd spanning. Mijn vader was vaak ziek, lag ook vaak op bed. Hoofdpijn, overspannen – dat soort verklaringen kreeg ik te horen. Mijn ouders hebben nooit hardop uitgesproken dat hij depressief was. Ook wist ik niet dat hij negen jaar eerder al had geprobeerd een einde aan zijn leven te maken. Toen door medicijnen te slikken. Ik herinner me nog wel dat er een ambulance voor de deur stond om hem naar het ziekenhuis te brengen om zijn maag leeg te pompen. Ik speelde later die dag bij een vriendinnetje. Zij vertelde haar moeder: ‘Die ambulance, dat was bij hem voor de deur.’ Gelukkig vroeg die moeder niets, want ik wist niet wat er aan de hand was.

Pas toen mijn vader was overleden, hoorde ik van zijn eerdere poging, negen jaar daarvoor. Ik vroeg mijn moeder waarom ze dat nooit eerder had verteld. ‘Dat wilde hij niet’, zei ze. Nog gekker is dat ik later van mijn zus hoorde dat zij hem, zij was toen 10 jaar, had gevonden – ze kon hem niet wakker krijgen. Ook zij had mij niets verteld. Mijn vader bleek allang bij een psychiater onder behandeling. Pijnlijk om te horen was dat hij, voordat hij naar Nunspeet reed, nog had geprobeerd in contact te komen met zijn psychiater. Hij was naar de kliniek in Oegstgeest gereden met het verzoek te worden opgenomen. Maar in de kliniek werd de ernst van de situatie niet goed ingeschat. Mijn zus heeft later nog gebeld met de desbetreffende psychiater. Zij vond het ‘niet zo netjes’ dat er een foute beoordeling was gemaakt. Ik heb nooit geprobeerd te achterhalen wat er precies is gebeurd, laat staan de psychiater in kwestie ter verantwoording te roepen. Defaitisme is mij niet vreemd. Sinds de dood van mijn vader is mijn lijfspreuk ‘het is zoals het is’.

Ik was niet de enige die niet wist dat mijn vader depressief was; vrijwel niemand in onze omgeving was op de hoogte van zijn mentale gezondheid. Zijn twee jaar jongere broer Bert vormde een uitzondering. Mijn moeder riep zijn hulp in na mijn vaders eerste poging. Of zijn acht jaar jongere broer Gilo van mijn vaders zelfmoordpoging en depressies wist, weet ik eigenlijk niet. Ik kan het hem niet meer vragen; hij is overleden, net als Bert. Bert had uitgezaaide prostaatkanker, Gilo overleed aan levercirrose door overmatig drankgebruik. Mijn oma Aurelia en opa Eltjo, hun ouders, wisten ook van niets. Voor bijna iedereen die mijn vader kende was het de bekende donderslag bij heldere hemel. Twee goede schoolvrienden die bij mij over de vloer kwamen en hem vaak meemaakten, wisten niet wat ze hoorden.

In de eerste jaren na 1981 dacht ik dat de manier waarop mijn vader aan zijn einde kwam, niet belangrijk was. Dat hij er niet meer was, was natuurlijk verschrikkelijk, maar dat hij zichzelf had gedood leek lange tijd minder essentieel. Kenmerkend is dat mijn moeder in die jaren een keer zei: ‘We hadden natuurlijk liever gehad dat hij aan kanker was overleden. Dat snapt iedereen. Een geestesziekte niet.’ Daar was ik het wel mee eens. Ook dacht ik toen vaak: ‘Eigenlijk ben ik blij dat het hem is gelukt. Het moet vreselijk zijn om te leven als je dat niet wilt.’

Ik kan me niet herinneren dat mensen mij anders benaderden na de zelfdoding van mijn vader. Het leven ging gewoon door. Ik was een fanatieke voetballer, had twee goede vrienden en ik was na de havo overgestapt naar het vwo, omdat ik nog geen idee had wat ik wilde doen.

In het examenjaar van het vwo zakte ik; wiskunde bleek het struikelblok. Ik kreeg de 4 voor dat verschrikkelijke vak niet gecompenseerd. Een jaar later lukte het wel: een 5 was nog steeds onvoldoende, maar een rij 7’s compenseerde ruimschoots. Toen ik nog op de havo zat en bijles voor wiskunde kreeg, had mijn vader een keer grappend gezegd: ‘Als hij de hersens niet heeft, gooien we er maar wat geld tegenaan’. Hij had gevoel voor humor. Als mijn vrienden en ik ons verveelden en ons afvroegen wat we zouden gaan doen, stelde hij ‘prijsneuken met versierde lullen’ voor. De vaders van mijn vrienden zeiden dat soort dingen niet.

Maar ik had wel door dat er iets met hem was. Hij was vaak afwezig, stil of teruggetrokken. Als ik met chips zat te kraken, kon hij geërgerd reageren. Hij lag vaak op bed met ‘hoofdpijn’. Mijn moeder is het tegenovergestelde: fel, aanwezig, heeft een schelle stem. Ze laat zich in geen enkel opzicht knollen voor citroenen verkopen. Ik herinner me een vaak kijvende, in mijn ogen onterecht, boze moeder. Komt het door deze totaal verschillende karakters dat ik vaak het gevoel had dat ik mijn vader tegen mijn moeder moest beschermen? Mijn zus omschrijft het als volgt: zijn hulpeloosheid en pijn tegenover het geschreeuw en geruzie van mijn moeder.

Het roept decennia later veel vragen op. Was ons gevoel terecht? Kon mijn moeder de spanning die een depressieve en suïcidale echtgenoot met zich meebrengt niet aan? (Wat overigens volstrekt begrijpelijk zou zijn.) Was ze teleurgesteld in haar huwelijk? Herinneren Nicolette en ik ons de dingen wel goed? Mijn moeder heeft mij eens voor de voeten geworpen dat er bij ons sprake is van projectie, een mechanisme waarbij mensen geneigd zijn emoties te ontkennen, te verdringen of toe te schrijven aan iemand anders. Ik heb er lang en vaak over nagedacht, maar weet nog steeds niet of zij gelijk heeft. Dat komt ook omdat wij nooit hebben gesproken over de zelfdoding van mijn vader.

Na mijn vaders dood verbrak Nicolette al snel de banden met mijn moeder en de rest van de familie. Nicolette neemt het mijn moeder nog altijd kwalijk dat zij geen enkele aandacht schonk aan haar gevoelens na de eerste poging van mijn vader. Zij was wel degene die hem toen vond. Wat wellicht ook meespeelde is dat mijn ouders het toenmalige vriendje van Nicolette niet zagen zitten. De ruzies liepen zo hoog op dat Nicolette vlak voor de dood van onze vader hem vertelde dat ze het huis uit wilde vanwege de vele ruzies met mijn moeder. Mijn vader zou haar hebben gevraagd dat alsjeblieft niet te doen.

Nicolette vertelde mij later dat ze hem tijdens een van hun gesprekken – ze was verpleegster in opleiding en hij bracht haar op zondagavond met de auto vaak terug naar het zusterhuis waar ze woonde – heeft aangeraden te scheiden. Toen ik Nicolette vroeg waarom ze had gebroken met mijn moeder, vertelde ze dat het juist andersom was. Mijn moeder had haar de deur gewezen op de dag dat onze vader verdween. Toen hij gevonden was en Nicolette naar huis kwam, zou mijn moeder tegen haar hebben gezegd: ‘We praten er nog wel eens over, maar reken maar dat het zal knetteren.’ Ik kan niet achterhalen wie gelijk heeft. De hartverscheurende conclusie van Nicolette is in elk geval dat zij nooit een moeder heeft gehad. Voor mijn moeder is het natuurlijk ook verschrikkelijk: een breuk met een kind wens je geen enkele ouder toe.

Ook ik zag mijn zus lange tijd niet. Ze had niet expliciet met mij gebroken, maar omdat ik nog thuis woonde was er ook geen contact meer met mij. Een jaar of vijftien later, rond mijn huwelijk met mijn grote liefde Ellen, was er een hereniging. Tot onze verbazing vonden we veel herkenning bij elkaar; veel herinneringen aan thuis – de spanning, de ruzies, de boze moeder, de hulpeloze vader – bleken overeen te komen. Zij had altijd gedacht dat ik aan de kant van mijn moeder stond en had daarom geen contact gezocht. Ondanks de wederzijdse herkenning zijn Nicolette en ik nooit meer hecht geworden – we hebben elkaars telefoonnummer maar daar houdt het mee op. We hadden ons verschillend ontwikkeld. Wat ook niet hielp was dat Nicolette toen met een man was waar mijn vrouw en ik niet mee konden opschieten.

Een hereniging tussen Nicolette en mijn moeder, die samenviel met de hereniging tussen Nicolette en mij, strandde al snel. Nicolette stuurde mijn moeder na een aantal ongemakkelijke bezoeken een bittere brief waarin ze haar verweet dat ze niet bereid was naar haar eigen rol te kijken. Niet naar haar manier van omgaan met ons en ook niet naar hoe zij onze vader had behandeld. Het lukte mij niet om ze bij elkaar te brengen. Ik vond het moeilijk om te zien dat ze elkaar soms ontmoetten, maar dan nooit een inhoudelijk gesprek voerden. Ik vond dat dat nodig was – het is toch raar elkaar 15 jaar niet te zien en dan te doen alsof er niks aan de hand was? Tegelijkertijd wist ik ergens dat hun toenadering geen schijn van kans had. Ze hebben beiden een harde kop; ik denk dat Nicolette het karakter van onze moeder heeft en ik wat dat betreft de genen van mijn vader heb geërfd. Ook uiterlijk lijken mijn moeder en Nicolette op elkaar. Ze hebben bovendien hetzelfde, waggelende loopje. Voor mij is dat een rare gewaarwording, elke keer weer.

‘Had ik zijn genen geërfd?’

Ik dacht, zoals gezegd, aanvankelijk dat ik gewoon door kon na de dood van mijn vader. Dat bleek na verloop van tijd toch minder eenvoudig. Er borrelden vragen op. Ook maakte ik mij zorgen: had ik zijn genen geërfd en zou ook ik depressief worden of die eigenschap doorgeven? Tegen mijn toenmalige vriendin, met wie ik samenwoonde tussen mijn 21ste en 25ste, zei ik dat ik om die reden wellicht geen kinderen wilde krijgen. Misschien was dat voor haar mede een reden om mij aan de kant te zetten. Achteraf gezien was ik in die periode nog volop aan het rouwen. Daarnaast stemde de nabije toekomst niet echt hoopvol. Ik studeerde politicologie – een studie die synoniem stond voor een werkloosheidsuitkering. Voor ik ging studeren was ik in militaire dienst geweest. Na een opleiding van zes maanden in Amersfoort werd ik gestationeerd in, alsof de duivel ermee speelde, Nunspeet. De wekelijkse confrontatie met het plaatsnaambord na het weekendverlof viel zwaar. Ik heb geen idee waarom mijn vader voor Nunspeet koos, maar ik heb nimmer de behoefte gehad de plek op te zoeken waar hij zijn laatste adem uitblies. Op weg naar de kazerne vroeg ik mij wel steeds af: was het hier?

Mijn vader liet voor zijn kinderen niets achter. Hij schreef drie afscheidsbrieven: één aan zijn vrouw, één aan zijn ouders en één aan zijn baas bij de PTT. Mijn zus en ik moesten het zonder doen. Op de vraag waarom wij geen brief hadden gekregen antwoordde mijn moeder: ‘Hij kón het niet’. Dat is alles wat er ooit over is gezegd. Het zou kunnen natuurlijk, maar wel een brief schrijven aan je baas en niet aan je kinderen? De brief aan mijn moeder heb ik gelezen. Hij schreef daarin dat hij letterlijk bang was voor mensen. In die brief stond geen woord over ons, zijn kinderen. Dat blijft lastig voor mij, maar ik legde mij neer bij de verklaring die mijn moeder gaf.

Toch bleef de waarom-vraag knagen. Niet lang na mijn vaders dood las ik Ver heen: verslag van een depressie waarin psychiater Piet Kuiper zijn depressie van binnenuit beschreef. (Over Kuiper, die in 2002 overleed, verscheen in 2023 een biografie die aantoonde dat zijn depressies zeer waarschijnlijk toe te schrijven waren aan een leven lang onderdrukte homoseksualiteit.) Joost Zwagerman, die later de hand aan zichzelf zou slaan, schreef veelvuldig over het onderwerp. Hij stelde in 2015 onder meer de bundel Door eigen hand over zelfdoding en nabestaanden samen. Ik las ook de pil Demonen van de middag; Een persoonlijke geschiedenis van depressie van Andrew Salomon uit 2014. Dit boek is denk ik wel de bijbel over depressiviteit; alles wat je over het onderwerp wilt weten, staat erin. Dit zijn slechts drie titels, maar ik nam er meer tot mij. (Achterin dit boek staat een overzicht van boeken die mij het verschijnsel depressie beter leerden snappen.)

Later probeerde ik mijn vader beter te begrijpen. Dat lukte maar zeer ten dele, want alles wat ik vond was indirect. Ik kwam nergens een bron tegen waaruit bleek dat hij iets had gezegd, vond, wilde, dacht. Hij blijft een mysterieuze figuur, iemand die blijkbaar nooit mensen deelgenoot maakte van zijn gedachten. Toen mijn oma Aurelia in 2007 op haar 96ste overleed, doken er dagboeken op. Zij had daarin ruim twintig jaar lang haar ellende van zich afgeschreven. Het beeld doemt op van een zwaar depressieve vrouw. Uit de schrijfsels van Aurelia komt, naast een enorme spruitjesachtige kleinburgerlijkheid, een voortdurend getob over haar zoons naar voren. Zij maakte zich daar zo druk over dat ze zich afvroeg of ze haar man misschien niet tekortdeed. Ze tilde daar overigens niet heel zwaar aan blijkt uit de volgende passage: ‘Maar dat is misschien te vergeven want een mens kan zich moeilijk veranderen en als ik zat te tobben met moeilijkheden over de kinderen kon ik niet anders zijn.’

De liefde – kunnen we dat zo noemen? – van Aurelia voor haar zoons moet verstikkend zijn geweest. Ik had al eerder gehoord dat zij enorm kon zitten met de slechte schoolcijfers van haar zoons. Ze kreeg huilbuien en kon ‘s nachts niet slapen van een onvoldoende. Ik lees dat in haar dagboeken pagina in, pagina uit terug. ‘De moeilijkheden betroffen in de meeste gevallen de rapporten, het blijven zitten van Jan en Gilo.’ Maar ook: ‘En dan het nooit zich uiten van Jan waardoor ik de gedachte had dat er wat was.’

Ja oma, er was wat. Toen al. Misschien altijd al. Maar wellicht had het feit dat jij lag te huilen om een onvoldoende van je zoon een verwoestende uitwerking? Plantte jij een zaadje dat groeide en groeide? Gaf jij jouw depressieve genen door en gaf je er vervolgens voeding aan?

De depressiviteit van Aurelia druipt van haar dagboekpagina’s af. Ze schrijft bijvoorbeeld: ‘Alleen wou ik weleens weten of Eltjo er net zoveel verdriet van heeft als ik. Eltjo kan zich beter uiten en ik zit altijd maar te huilen.’ Eltjo, hartpatiënt, is een driftkikker en dus houdt Aurelia veel voor hem verborgen. ‘Misschien zou hij er iets van zeggen en dat is beter van niet.’

De ellende voor Aurelia lijkt vooral de kop op te steken als haar zoons het huis hebben verlaten. Zij lopen daarna de deur van het ouderlijk huis in Meppel bepaald niet plat. ‘Oude spreekwoorden zijn waar: kleine kinderen trappen je op je schoot, maar grote kinderen op je hart’, schrijft mijn oma. Op een ander moment: ‘Kinderen hebben is een zegen, maar wat moet je veel door de vingers zien en wat moet je je vaak beheersen om niet uit te vallen.’

De gedachte aan zelfmoord was haar niet vreemd. Aurelia schrijft op 12 januari 1966 (aanleiding is een ruzie met haar zoon Bert en diens vrouw Gerda): ‘Ik heb er ellendige weken door gehad. Soms was het leven niet te dragen en had ik bijna moed om er een eind aan te maken. Maar de gedachte aan Eltjo en Gilo hield me ervan terug.’

Met de dagboeken van mijn oma was voor mij veel verklaard: mijn vader kreeg zijn genen van haar. Ik ben lange tijd bang geweest dat hij ze op zijn beurt had doorgegeven aan mij. Het idee dat ook ík aan depressiviteit leed, werd versterkt doordat ik om de zes, zeven weken in een sombere periode belandde, in een soort grauwsluier bivakkeerde. In zo’n periode was niets echt leuk. Meestal is dat niet zo erg. Dat was het wél toen vrienden mij meenamen voor een vrijgezellenweekeinde naar een Belgisch pretpark en aansluitend Antwerpen. Als de dag van gisteren herinner ik mij dat ik blij moest zijn, moest genieten van wat mijn vrienden voor mij organiseerden, hun publiekelijk moest bedanken, maar dat dat niet lukte. Zo’n periode duurde soms een week, soms twee, en dan loste de grijze wolk weer op.

In 2012 loste de grauwsluier niet op en ging ik echt onderuit. Het was een klassieke depressie, leerde een check van de symptomen. Ik viel in rap tempo tien kilo af, was lusteloos en besluiteloos en kon het niet opbrengen uit bed te komen. Ik had lange tijd onder druk gestaan op mijn werk als gevolg van een zoveelste reorganisatie en was overgestapt van de journalistiek naar de ambtenarij. Ik kwam erachter dat je als journalist, ondanks alles, zo vrij bent als een vogel. Als ambtenaar raakte ik verstrikt in een web van nota’s en afstemmingsprocedures waaruit ik meende niet meer te kunnen ontsnappen. Het lukte me, met veel steun van mijn vrouw Ellen, om langzaam maar zeker op te krabbelen. Ik kreeg een antidepressivum voorgeschreven door de huisarts onder de voorwaarde dat ik ook met een psycholoog zou gaan praten. Dat deed ik ook, maar die gesprekken bleven aan de oppervlakte. Achteraf denk ik dat het eigenlijk een depressie was van niks, misschien eerder nog een burn-out. Ik ben een paar weken thuis gebleven, maar de druk om weer aan het werk te gaan was hoog. Ik had een jaarcontract en langdurig ziekteverlof zou zeker hebben betekend dat het contract niet zou worden omgezet in een vast dienstverband. Ik was kostwinner, dus geen prettig vooruitzicht. Maar alles kwam goed.

Een probleem waar ik steeds meer tegenaan liep was de verhouding met mijn moeder. Mijn moeder stond er slecht op bij haar zwagers Gilo en Bert. Gilo, met wie ik een goede band kreeg en die ik uiteindelijk misschien wel als een soort tweede vader beschouwde ondanks zijn weinig fijnzinnige karakter, zei toen ik rond 2000 bij hem op bezoek was in Suriname, waar hij na zijn pensionering was gaan wonen, dat ‘als mijn moeder er niet geweest was, je vader nog geleefd had’. Ik wist alleen maar uit te brengen dat hij toch zelf voor haar had gekozen en dat het niet zo simpel kon zijn. Achteraf vind ik dat ik toen meer tegengas had moeten geven; het meer voor mijn moeder had moeten opnemen.