DE DAG VOORDAT
HET GELUK KWAM

ERRI DE LUCA

DE DAG
VOORDAT
HET GELUK
KWAM

Vertaald door Annemart Pilon

Met een voorwoord van Frank Keizer
en een nawoord van de vertaler

VOORWOORD

FRANK KEIZER

‘Het Napolitaans is met opzet zo gemaakt, je zegt iets en ze geloven je. In het Italiaans is er dan de twijfel: heb ik het wel goed begrepen? Het Italiaans is goed om te schrijven, als je geen klank nodig hebt, maar om iets te vertellen heb je onze taal nodig, die ervoor zorgt dat het verhaal goed blijft hangen en het gaat leven. Het Napolitaans hoort bij verhalen, het doet je oren spitsen en zelfs je ogen opensperren.’ (28)

Hier aan het woord is don Gaetano, de conciërge van het gebouw waar de hoofdpersoon van De dag voordat het geluk kwam woont. Hij is niet de verteller van het boek, maar zijn verhalen geven wel de toon van het boek aan: de hoofdpersoon, die naamloos blijft, wordt door hem in de levende, pulserende geschiedenis van de stad gezogen. En met hem ook de lezer, die in dit boek allereerst een sensorische ruimte betreedt waar al je zintuigen worden opengesperd.

In zijn essay over het werk van de Russische schrijver Nikolai Leskov, genaamd ‘The Storyteller’, maakt Walter Benjamin onderscheid tussen twee archetypen van vertellers: de honkvaste werker op het land, doorkneed in de tradities van die ene plek, en de handeldrijvende zeeman, die zijn land juist verlaten heeft en verhalen van verre streken brengt. Don Gaetano is een combinatie van beide: hij is door en door geworteld in Napels, maar heeft ook over de uitgestrekte pampa’s van Argentinië gezworven.

Zijn bedenker Erri De Luca, een Napolitaanse verteller die in het Italiaans schrijft, bewandelt eveneens de grens, niet alleen tussen deze vertellers, maar ook tussen het hoofdverhaal en andere verhalende genres: sprookjes, stadslegendes, mythen. Zelden tellen zijn boeken een omvang van meer dan 150 pagina’s en ze kunnen dan ook met recht novelles worden genoemd. Maar het is niet alleen de omvang die ze tot novelles maakt: het is ook de stijl, want in zijn boeken is de tover van het verhaal, de kring die de verteller om zich heen trekt – in gebaren, met zijn lichamelijke aanwezigheid, zijn wenken – nooit helemaal verbroken. Nergens krijgen we het idee een roman te lezen. We luisteren in de eerste plaats: naar een verhaal.

In het Napels van kort na de Tweede Wereldoorlog ontfermt een conciërge zich over een jong weeskind. Het jongetje wordt door hem ingewijd op een drietal terreinen: het werk, de taal en de liefde. Maar van deze gebieden krijgen we eerder de schaduwkanten te zien dan de verlichte plekken. Het werk bestaat uit allerlei informele klusjes in het gebouw voor de verschillende bewoners, veelal randfiguren; de taal is lokaal en doorspekt met het Napolitaanse dialect; de liefde is niet gericht op huwelijk en procreatie maar staat in het teken van wat in het boek ‘transfusie’ wordt genoemd, waarbij de opheffing van het zelf wordt beleefd, op extatische wijze. Tussendoor gaat het hoofdpersonage naar school, waar hij kennismaakt met een heel andere wereld die hem een besef geeft van zijn plek in de geschiedenis. Maar ook dit is een mislukte integratie: de weesjongen voelt zich niet thuis in het officiële verhaal van de Italiaanse eenheidsstaat, zo maakt De Luca duidelijk, hij voelt eerder sympathie voor de brigantaggio, de strijd van het zuiden tegen het moderniserende noorden: een militair epos dat, net als het geval is bij de zuidelijke verliezers in het werk van William Faulkner, gekenmerkt wordt door passie en onverslagenheid.

Erri De Luca is de chroniqueur van Napels: een stad op het scharnierpunt van het noorden en het zuiden, waar de geschiedenis zich in talloze lagen heeft afgezet en waar het volkse en het aristocratische, het anarchistische en het monarchistische, het moderne en het oude zichtbaar tegen elkaar aanwrijven. Overal voel je bij De Luca een wens om het contact te behouden met dit rebelse en tegelijkertijd traditionele maar bij uitstek lévendige element. De Luca behoort tot de traditie van Italiaanse schrijvers die dit rustieke en pre-industriële Italië oproept, het Italië dat, volgens Pier Pasolini, niet uitgeroeid kon worden door het fascisme en dat pas zou verdwijnen door de opkomst van de allesverslindende consumptiemaatschappij.

De vergelijking met de immens populaire Napolitaanse romans van Elena Ferrante is niet te vermijden. Maar waar de oude wereld in Ferrantes reeks zwijgt, steeds verder terugwijkt, en alleen maar uit de stiltes waarin de afstand ertoe duidelijk wordt kan worden afgeleid, staat bij Erri De Luca juist de overdracht van deze oude wereld centraal. De voortijd is nog toegankelijk, terwijl de verburgerlijking bij Ferrante onomkeerbaar lijkt. Maar er zijn ook overeenkomsten. Want waar don Gaetano een verteller is, is de naamloze hoofdpersoon net als het personage Elena in Ferrantes werk een ontluikende schrijver, die de vervliegende klanken waaruit don Gaetano’s verhalen zijn opgebouwd probeert vast te leggen.

Het grote thema van deze novelle is verweesdheid en de vraag of je lot en je bestemming vastliggen of kunnen worden beïnvloed. Het kaartspel scopa, dat als een rode draad door het boek loopt, staat symbool voor deze vraag. In scopa draait alles om vooruitdenken en onthouden welke kaarten er in het spel zijn. Alleen dan ben je niet overgeleverd aan het lot van het spel in je hand. In het boek is het een jeugdherinnering die de hoofdpersoon achtervolgt en die zijn leven zal bepalen. Als kind zag hij een meisje achter een raam zitten op de derde verdieping van zijn gebouw en sindsdien is hij vast van zin om haar terug te vinden. Als dat lukt is het geluk van korte duur.

Dat is een van de bitterzoete betekenissen van de titel: vasthouden, de tijd tussen het opgaan en het weer afgaan van de verteller zo lang mogelijk rekken, totdat de boog moet knappen. ‘Op de dag voordat het geluk kwam hadden we het bijna gemist,’ zegt don Gaetano (39). Het weeskind dat in dit boek op noodlottige wijze een teken uit zijn jeugd dat het geluk moet veiligstellen najaagt wil niet hetzelfde overkomen. Hij wil het niet missen, maar het verhaal neemt een andere wending dan hij voorziet. Zo lijkt de cirkel van het narratief alsnog te worden verbroken. Of niet, en vinden we in het verhaal juist een manier om verder te vertellen?

Erri De Luca heeft een klein, fijnzinnig boek geschreven, dat vertrouwde thema’s als oorlog, het lot, verraad en geheugen belicht vanuit een trouw aan een levende, levendige taal die niet overweldigd of overwonnen kan worden door het gewicht van de traditie.

Ik ontdekte de schuilplaats doordat de voetbal er terecht was gekomen. Achter het beeld in de nis, op de binnenplaats van het gebouw, zat een luik dat was afgedekt met twee houten plankjes. Ik merkte dat ze bewogen toen ik mijn voeten erop zette. Ik vond het eng, ik pakte de bal en glipte tussen de benen van het beeld door naar buiten.

Alleen een tenger en lenig kind als ik kon zijn hoofd en lichaam door de licht gespreide benen van de oorlogszuchtige koning duwen, als ik eerst de speer ontweek die precies voor zijn voeten stond geplant. De bal was daarachter gevallen, nadat hij via de speer tegen het been was gestuiterd.

Ik duwde de bal naar buiten en de anderen speelden weer verder, terwijl ik me in bochten wrong om eruit te klauteren. In een valstrik terechtkomen is niet moeilijk, maar om er weer uit te komen moet je je in het zweet werken. Ik had ook een angstige haast. Ik nam mijn plek in het doel weer in. Ik mocht met de jongens meedoen omdat ik de bal altijd te pakken kreeg, waar hij ook terechtkwam. Een bekende bestemming was het balkon op de eerste verdieping, waar een verlaten huis was. Er gingen geruchten dat er een geest woonde. De oude gebouwen hadden ingemetselde luiken, ze kenden geheime doorgangen, misdrijven en liefdes. De oude gebouwen waren schuilplaatsen van geesten.

De eerste keer dat ik het balkon opklom, ging zo. Vanachter het raampje op de begane grond van de binnenplaats waar ik woonde keek ik ’s middags naar de grote jongens die aan het voetballen waren. De bal werd verkeerd geraakt, schoot omhoog en kwam neer op het balkon van de eerste verdieping. Ze waren hem kwijt, een oranje bal van vinyl, een beetje ingedeukt door het voetballen. Terwijl zij zaten te ruziën over de kwestie stak ik mijn hoofd uit het raam en vroeg of ik met ze mee mocht doen. ‘Ja, als je een nieuwe bal voor ons koopt.’ ‘Nee, met die,’ antwoordde ik. Nieuwsgierig gingen ze akkoord. Ik klom omhoog via een regenpijp die langs het balkon liep en daarna verder naar boven ging. Hij was smal en zat met verroeste klemmen aan de muur van de binnenplaats vast. Ik begon te klimmen, de pijp zat onder het stof, ik had er minder grip op dan ik had gedacht. Maar nu was ik er al aan begonnen. Ik keek omhoog: achter het glas van een raam op de derde verdieping zat zij, het meisje waar ik stiekem naar probeerde te kijken. Ze zat op haar vaste plek, haar hoofd steunend op haar handen. Normaal gesproken keek ze naar de hemel, maar op dat moment niet, ze keek omlaag.

Ik moest verdergaan en ik ging verder. Voor een kind is vijf meter een afgrond. Ik beklom de regenpijp door mijn voeten op de klemmen te zetten tot ik bij het balkon was. Onder mij was het commentaar verstomd. Ik strekte mijn hand uit naar de ijzeren balustrade, maar kwam net een handbreed tekort. Toen moest ik op mijn voeten vertrouwen en de arm waarmee ik de pijp vasthield uitstrekken. Ik besloot het met een snelle beweging te doen en greep de balustrade met mijn linkerhand. Nu moest ik de rechter er nog zien te krijgen. Ik hield me stevig vast aan de balustrade en zwaaide mijn rechterhand erheen. Ik verloor het houvast onder mijn voeten: even hielden mijn handen mijn lichaam in de lucht, daarna meteen een knie, toen twee voeten en ik klom eroverheen. Hoe kan het dat ik niet bang was geweest? Ik begreep dat mijn angst verlegen was, dat hij alleen moest zijn om naar buiten te komen. Maar hier waren de ogen van de jongens daarbeneden en die van haar daarboven. Mijn angst schaamde zich om naar buiten te komen. Later zou hij wraak nemen, ’s avonds in bed in het donker, met het geritsel van de geesten in de leegte.

Ik gooide de bal naar beneden, zij gingen weer verder met voetballen zonder op mij te letten. De afdaling was makkelijker, ik kon mijn hand naar de pijp uitstrekken en op twee goede steunpunten voor mijn voeten rekenen op de rand van het balkon. Voordat ik me uitstrekte naar de pijp, keek ik vlug naar de derde verdieping. Ik had deze zware klus aangeboden omdat ik wilde dat zij zich bewust zou worden van mij, dat kleine bezempje van de binnenplaats. Daar zat ze, met grote ogen, voordat ik durfde te glimlachen was ze al verdwenen. Wat stom om te kijken of zij wel keek. Je moest erin geloven zonder het te controleren, net als met beschermengelen. Ik werd boos op mezelf en roetsjte langs de regenpijp omlaag om weg te zijn van dat toneel. Beneden wachtte me de beloning, ik mocht meedoen. Ze zetten me in het doel en zo werd mijn rol beslist, ik werd keeper.

Vanaf die dag noemden ze me ’a scigna, de aap. Ik wierp mezelf voor hun voeten om de bal te grijpen en het doel te verdedigen. De keeper is de laatste redding, hij moet de held van de loopgraaf zijn. Ze trapten op mijn handen, in mijn gezicht, maar ik huilde niet. Ik was er trots op dat ik met de grotere jongens mocht spelen, die negen en zelfs tien waren.

De bal belandde vaker op het balkon, ik was er binnen een minuut bij. Voor het doel dat ik moest verdedigen lag een plas omdat er water naar beneden was gekomen. Aan het begin van de wedstrijd was het water helder, ik kon het meisje achter het raam erin weerspiegeld zien terwijl mijn team aanviel. Ik kwam haar niet tegen, ik wist niet hoe de rest van haar lichaam eruitzag, onder het gezicht dat op haar handen steunde. Vanachter mijn raampje kon ik op de dagen dat de zon scheen bij het meisje komen door de weerkaatsing van het licht in de ramen. Ik bleef naar haar kijken tot mijn ogen traanden van het licht. Doordat de ramen van de binnenplaats gesloten waren kwam de weerspiegeling met haar gezicht erin in mijn hoekje in de schaduw terecht. Hoeveel rondjes maakte haar portret wel niet voordat het mijn raampje bereikte? Sinds kort was er in een van de appartementen van het gebouw een televisie. Ik hoorde ze zeggen dat je er bewegende mensen en dieren op kon zien, alleen dan zonder kleur. Maar ik kon naar het meisje kijken met al het bruin van haar haren, het groen van haar jurk, het geel dat de zon haar gaf.

Ik ging naar school. Mijn pleegmoeder had me ingeschreven, maar ik zag haar nooit. Don Gaetano, de portier, zorgde voor me. Hij bracht me ’s avonds warm eten. ’s Ochtends voordat ik naar school ging, bracht ik het bord weer schoon terug en maakte hij een beker warme melk voor me. Ik woonde alleen in mijn kamertje. Don Gaetano praatte bijna nooit. Hij was ook als wees opgegroeid, maar dan in het weeshuis, anders dan ik, aangezien ik vrij kon rondlopen in het gebouw en de stad inging.

Ik vond school leuk. De meester praatte tegen de kinderen. Ik kwam van mijn kamertje waar niemand met me praatte, terwijl daar op school iemand was om naar te luisteren. Ik leerde alles wat hij zei uit mijn hoofd. Het was iets prachtigs, een man die de kinderen de getallen uitlegde, de jaren van de geschiedenis, de plekken van de wereld. Er hing een wereldkaart in kleur, iemand die nog nooit de stad uit was geweest kon zo weten waar Afrika lag, dat groen was, de witte Zuidpool, het gele Australië en de blauwe oceanen. De continenten en eilanden waren vrouwelijke woorden, de zeeën en bergen mannelijke.

Op school had je de arme kinderen en de andere kinderen. Die van de armoede zoals ik kregen om elf uur brood met jam van kweeappels dat de conciërge kwam brengen. Samen met hem dreef er een ovenlucht naar binnen die je het water in de mond deed lopen. De anderen kregen niets, zij hadden een elfuurtje van thuis. Een ander verschil was dat die van de armoede in het voorjaar hun hoofd kaalschoren tegen de luizen, de anderen lieten hun haar zitten.

Je schreef met een kroontjespen en een potje inkt dat op iedere bank in een gat stond. Schrijven was als schilderen, je moest de pen in de inkt dopen, je liet druppels vallen totdat er eentje overbleef en daarmee kon je dan een half woord schrijven. Daarna doopte je de pen opnieuw in de inkt. Wij van de armoede droogden de inkt met onze warme adem. Door het blazen trilde de blauwe inkt en veranderde het van kleur. De anderen maakten het droog met een stuk keukenpapier. Wat wij deden was mooier omdat we zo wind bliezen op het liggende vel. De anderen drukten de woorden plat onder het witte keukenpapier.

Op de binnenplaats speelden de kinderen te midden van het verre verleden van eeuwen geleden. De stad was ontzettend oud, uitgegraven, opgevuld met grotten en schuilplaatsen. Op zomermiddagen, wanneer de inwoners vakantie hielden of achter de luiken verdwenen, ging ik naar een tweede binnenplaats waar de opening van een regenput was, afgedekt met houten planken. Ik ging erop zitten om naar de geluiden te luisteren. Van daarbeneden, wie weet hoe diep, kwam een ruisend geluid van stromend water omhoog. Daaronder zat een opgesloten leven, een gevangene, een reus, een vis. Tussen de planken door kwam koele lucht omhoog die mijn zweet opdroogde.

Ik had in mijn jeugd de meest bijzondere vrijheid. Kinderen zijn padvinders en willen geheimen ontdekken. Daarom ging ik terug naar die plek achter het beeld, om te zien waar het luik naartoe leidde. Het was augustus, de maand waarin kinderen het hardst groeien. Op een van de eerste middagen kroop ik tussen de voeten en de speer van het beeld door, dat een kopie was van het beeld van Rogier de Noorman die voor het koninklijk paleis stond. De houten planken waren goed vastgezet, ze bewogen wel maar ik kreeg ze niet los. Ik had een lepel meegenomen, daarmee wrikte ik de aanhechting los. Ik legde de twee planken opzij, daaronder was een duisternis die afdaalde. De angst kwam op, hij profiteerde van het feit dat er niemand was. Er was geen water te horen, het was een droge duisternis. Na een tijdje werd de angst moe. Ook het donker werd minder ondoordringbaar, ik zag een paar treden van een houten trap die naar beneden ging. Ik strekte mijn hand uit om dat steunpunt aan te raken, het was stevig en lag onder het stof. Ik legde de houten planken weer terug over de doorgang, voor die dag had ik genoeg ontdekt.

Ik ging terug met een kaars. Een koel briesje steeg op uit het donker en streek langs mijn blote benen boven de korte sokken die ik droeg. Ik daalde af in een grot. De stad heeft een leegte onder zich, dat is zijn steun. Bij onze massa boven hoort net zo veel schaduw beneden. Die draagt het lichaam van de stad.

Toen ik de grond raakte, stak ik de kaars aan. Het was een opslagplaats voor sigarettensmokkelaars. Ik wist dat ze de sigaretten op volle zee gingen halen met een motorboot. Ik had een magazijn ontdekt. Ik was teleurgesteld: ik had op een schat gehoopt. Er moest een andere ingang zijn, die kisten pasten niet tussen de dijen van de koning door. En inderdaad, er was een stenen trap tegenover de houten trap. Het was stil in de kamer, tufsteen dempt geluid. In een hoek was een opklapbed, een matras, wat boeken en een Bijbel. Er was zelfs een toilet, zo eentje waar je boven moet hurken. Verdrietig ging ik weer naar boven, ik had niets ontdekt.

Het kwam niet in me op en het kon niet in me opkomen om het aan de politie te vertellen. Een geheim verklappen, een schuilplaats onthullen, dat doen kinderen niet. Als je klein bent is het een schande om te spioneren. Het was niet eens een verdrongen gedachte, het kwam gewoon niet in me op.

Ik ging die augustus vaak naar de opslagplaats, ik hield van de koelte en de uitgeruste stilte van het tufsteen. Ik begon de boeken te lezen die daar lagen, op de houten trap waar licht naar binnen scheen. Alleen de Bijbel las ik niet, God vond ik eng. Zo raakte ik verslaafd aan lezen. Het eerste boek heette De drie musketiers, maar het waren er vier. Boven aan de trap, met mijn benen bungelend naar beneden, leerde mijn hoofd licht te halen uit de boeken. Wanneer ik ze uit had, wilde ik meer.

Beneden in de steeg waar ik woonde zaten boekhandelaren die aan studenten verkochten. Buiten stonden de afgeprijsde tweedehandsboeken in houten kistjes op de stoep. Ik ging erheen, pakte een boek en ging op de grond zitten lezen. Eén boekhandelaar joeg me weg, ik ging naar een ander en bij hem mocht ik blijven zitten. Een goede man, don Raimondo, iemand die de dingen begreep zonder iets uit te hoeven leggen. Hij gaf me een krukje zodat ik niet op de grond hoefde te lezen. Toen zei hij dat hij me het boek wilde lenen als ik het weer netjes terugbracht. Ik zei dank u wel en dat ik het de volgende dag terug zou brengen. Ik bleef heel de nacht op om het uit te lezen. Don Raimondo zag dat ik me aan mijn woord hield en gaf me elke dag een boek om mee naar huis te nemen.

Ik koos de dunne boeken uit. Ik raakte verslaafd aan lezen in de zomer omdat mijn meester, die me nieuwe dingen leerde, er dan niet was. Het waren geen kinderboeken, ik begreep veel woorden niet, maar het einde wel, het einde begreep ik. Het was een uitnodiging om de deur uit te gaan.

Tien jaar later hoorde ik van don Gaetano dat er in de zomer van ’43 een Jood in de opslagruimte ondergedoken had gezeten. Ik zat in het laatste schooljaar en don Gaetano begon me in vertrouwen te nemen. ’s Middags leerde hij me scopa spelen, hij telde de ongelijke kaarten die open op tafel lagen bij elkaar op om erachter te komen wat de combinatie van de gedekte kaarten was. Hij won. Hij gooide zijn kaarten niet op tafel, hij speelde snel, afgeremd door mij, omdat ik in mijn hoofd de tel bijhield van de kaarten die openlagen. Om wat terug te doen voor het nieuwe vertrouwen had ik besloten hem iets te vertellen.

‘Don Gaetano, in de zomer van tien jaar geleden ben ik daar naar beneden gaan, naar de grote kamer met de kisten.’

‘Dat weet ik.’

‘Hoe weet u dat?’

‘Ik weet alles wat er hier gebeurt. Het stof, guagliò, jongen, op de houten trap lag stof en ik zag een spoor van handen en schoenzolen. Alleen jij kon daar naar binnen, tussen de dijen van Rogier. Ze noemden je ’a scigna.’

‘En u zei niets?’

‘Jij zei niets. Ik hield je in de gaten, je ging naar beneden, bleef van de kisten af en hebt niemand erover verteld.’

‘Ik had ook niemand.’

‘Waarom ging je daar naar beneden?’

‘Ik hield van het donker en er waren boeken. Daarbeneden ben ik verslaafd geraakt aan lezen.’

‘Een aap met boeken: je klom behendig als een muis omhoog via de regenpijp, je wierp jezelf tussen andermans voeten om de bal te pakken, je had een natuurlijke moed, zonder zorgen.’

‘Niemand vertelde me wat ik moest doen. Ik heb op school geleerd wat mocht en wat niet. Ik ga graag naar school, ik ben mijn pleegmoeder die me naar school heeft gestuurd dankbaar. Dit is het laatste jaar, dan is de beurs die zij heeft geregeld op.’

‘Jij studeert met winst, je bent een goede jongen.’

Dat was zijn grootste compliment, een goede jongen, voor hem een adellijke titel.

‘Maar van scopa heb je geen kaas gegeten.’

‘Don Gaetano, mag ik vragen waarom die trap daar stond, achter het beeld? Niemand kon erlangs.’

‘Dat kon wel, ik had in de oorlog een stuk van Rogiers dij afgezaagd, in noodgevallen kon dat los. Tijdens de oorlog waren schuilplaatsen nodig, voor smokkelwaar, wapens, mensen die moesten onderduiken. Er was een jacht gaande op Joden, er werd goed voor ze betaald. In de stad waren er maar weinig.’

Don Gaetano merkte dat ik nieuwsgierig was naar de verhalen over wat er gebeurde in de tijd dat ik geboren werd. De verhalen rechtvaardigden de inwoners, de oorlog maakte het ergste in de mensen los, maar iemand die een Jood aan de politie verkocht, iemand die spioneerde, werd niet gespaard. ‘Vuile ratten zijn het.’

‘Joden: waren zij dan van iets anders gemaakt? Ze geloven niet in Jezus Christus en ik ook niet. Het zijn mensen zoals wij, hier geboren en getogen, ze spreken dialect. Maar met de Duitsers hadden we niets gemeen. Ze wilden de dienst uitmaken, op het laatst zetten ze de mensen tegen de muur en schoten hen neer, ze plunderden de winkels. Maar toen de stad zich op een gegeven moment tegen hen keerde, renden ze net als wij en was van hun brutale manieren weinig over. Wat hadden de Joden de Duitsers dan misdaan? Dat is nooit achterhaald. Onze mensen wisten geeneens dat er Joden bestonden, een volk uit de oudheid. Maar toen er iets te verdienen viel, wist iedereen ineens wie Joods was. Toen ze een prijs op het hoofd van de Feniciërs zetten, wisten de mensen hen hier zelfs tweedehands nog te vinden. Want er waren genoeg vuile ratten die spioneerden.’

De potjes kaarten die we speelden werden onderbroken door de mensen die langs het portiershokje kwamen, ze vroegen iets, gaven iets af of namen iets mee. Don Gaetano ontging niets. Het was een oud gebouw met verschillende trappen, hij wist alles van iedereen. Er kwam iemand om raad vragen. Dan zei don Gaetano dat ik op het portiershokje moest letten, en trokken zij zich terug. Toen hij terug was, ging hij precies waar hij gebleven was weer verder met het spel en zijn verhaal.

‘Hij heeft daarbeneden gezeten totdat de Amerikanen kwamen en hij geloofde tot op de laatste dag dat ik hem aan de Duitsers kon verkopen. Dat had zijn portier gedaan, maar hij had via het dak weten te ontsnappen en kon nog net een broek en een overhemd aantrekken, geen schoenen. Hij had altijd een pak met boeken bij de hand en dat nam hij mee. Joden zijn getraind om te vluchten, net als wij omdat er een aardbeving onder onze voeten dreigt en de vulkaan klaar is om uit te barsten. Alleen nemen wij onze boeken niet mee als we vluchten.’

‘Ik wel, don Gaetano, ik neem mijn schoolboeken mee als ik moet vluchten voor een aardbeving.’

‘Hij kwam ’s nachts naar me toe tijdens een luchtaanval. Ik had de buitendeur opengelaten en hij is naar binnen geglipt. Hij had de ster die ze op hun kleding vastgenaaid moesten dragen van zijn borst gerukt, de draadjes hingen los. Ik heb hem mee naar beneden genomen, hij heeft er een maand lang gezeten, de ergste van de hele oorlog. Toen de stad in opstand kwam, heb ik hem een paar schoenen gegeven dat ik van een Duitse soldaat had afgepakt. Daarmee is hij de bevrijde stad tegemoetgelopen. Hij vroeg waarom ik hem niet had verkocht.’

‘En wat zei u?’