NIET NU
NIET HIER

NIET NU

NIET HIER

ERRI DE LUCA

Vertaald door Annemart Pilon

VOORWOORD TWINTIG JAAR NA DATO

Ik kwam terug van een zitting van mijn proces toen Giulia me vertelde over het voorstel. Feltrinelli wilde mijn verhaal publiceren. Giulia werkte sinds kort bij de uitgeverij en ik logeerde bij haar in Milaan zodat ik de zittingen kon bijwonen. Ik deelde mijn kamer met Ovidio Bompressi, hij was de grootste verdachte, ik een kleine. Wat ons met Giulia verbond was dat we in de jaren zeventig voortdurend revolutionaire strijd voerden voor Lotta Continua.

In de zomer van ’88 moesten we voor de rechtbank in Milaan verschijnen, waar ze van ons een verklaring eisten over wat we duizenden dagen eerder een paar uur lang hadden gedaan. Het idee dat ik een alibi moest hebben vond ik bizar.

Ik zei dat ik dat niet had. Van het tegenovergestelde was ik zeker, namelijk dat ik overal en nergens was geweest, samen met de laatste generatie revolutionairen van de twintigste eeuw. In het Italië van de jaren zeventig waren we overal, behalve in de gebouwen van de macht. Onze eeuw was er een van opstandige volkeren, burgeroorlogen, gewapende strijd. Zo verschoven de machtsverhoudingen tussen de onderdrukkers en de onderdrukten.

In een rechtszaal zag ik tussen de beklaagden en het publiek de gezichten terug van mensen van wie ik dertien jaar eerder afscheid had genomen. Intussen zaten de militanten van de gewapende strijd hun gevangenisstraf uit, velen van hen waren al eerder door deze zalen gelopen.

In de winter van ’89 was ik al dertien jaar bouwvakker, sinds de opheffing van Lotta Continua. Ik had Niet nu, niet hier geschreven in de overgebleven restjes van de dag die ik verder voor een loon verkocht op een bouwplaats in Milaan.

Het is het verhaal van een innerlijke stem. Die kon ik horen, terwijl ik voor stemmen van buitenaf een beetje doof was geworden door de drilboor. Ik was behoorlijk verdoofd door het continue geluid van de boor die gorgelende trillingen omhoog stuurde door mijn armen, rug, nek en voeten.

De drilboor werd op den duur een carillon; wanneer de acht uren bijna voorbij waren voelde en hoorde ik niks meer. In mijn kamer in de relingwoning van Giorgio Albonetti, bij wie ik steevast logeerde, schreef ik Niet nu, niet hier voordat de avond viel, voordat ik in slaap viel.

Het was een lange brief aan mijn moeder, aan haar stem waarmee ze me over de wereld had verteld en me had aangestoken met haar medeleven, haar woede en haar afschuw. Toen ik een keer met kerst op bezoek was, gaf ik haar de bundel paperassen die ik zo goed en zo kwaad als het ging met mijn wijsvingers had uitgetikt. Ze las ze aan mijn blind geworden vader voor.

Borges schreef over zijn blindheid dat God ‘met verheven ironie de boeken aan mij schonk maar ook de nacht’. Mijn vader dichtte de kwelling niet te kunnen lezen aan geen enkele goddelijke verantwoordelijkheid toe.

Hij had een zoon gekregen die het pad had ontlopen dat hij voor hem had uitgestippeld en verworven. Dat hoorde hij toen ik ver weg was. Om op de hoogte te blijven van mijn leven kocht hij destijds, in die jaren zeventig, iedere dag de krant Lotta Continua en bewaarde die dan. Ik heb ze allemaal, ingebonden: dat heeft hij gedaan. Om op de hoogte te blijven van mijn leven liet hij desgevraagd een paar voortvluchtige mede-activisten bij hem in huis. Een revolutionaire tijd herken je niet aan wat de revolutionairen doen, maar aan de schare goedhartige mensen die ze steunen.

Na mijn jaren als activist braken mijn jaren als bouwvakker aan. Ik was de zoon die er niet langer voor hem was, net als zijn pupillen. 1989 was zijn laatste levensjaar, de kanker mergelde hem uit. Hij kwam naar mijn huis op het platteland, waar ik nog altijd woon, om te sterven. Ik sliep op de entresol boven zijn bed, ’s nachts glipte zijn gehuil mijn dromen in en uit. Voor zonsopgang, nadat ik zijn katheterzak had geleegd, zei ik hem gedag om naar de bouwplaats te gaan. Hij zette de radio aan.

Giulia vertelde me over het voorstel en ik zag mijn vader voor me met mijn boek: hij dacht ineens heel anders over zijn verdomde zoon. Dat is goed, Giulia, maar er is haast bij. Dit was aan het einde van de winter, in september werd het boek gedrukt. Toen ik het eerste exemplaar opstuurde, zo vertelde mama me, sloeg mijn vader het boek halverwege open en stak zijn neus erin. Mensen die van boeken houden doen dat, zelf heb ik het nooit gedaan. Op het omslag stonden wij: mama, Fiorenza en ik, door hem gefotografeerd in ons huis in Montedidio bij een raam waar de zon ’s middags kwam, een luxe. Het was rond 1956. Ik heb de uitgever gevraagd om die foto op het omslag te zetten voor de herdruk in 2009, twintig jaar na dato. ‘In het verleden gaan degenen die je liefhebt nooit dood’, schrijft de Russische dichter Brodsky. Op dat omslag staan we daar stil. Door over hen te schrijven roep ik ze weer bij me, maar bij verstek, zonder omhelzingen.

Niet nu, niet hier gaat niet over bouwvakkers, revolutionairen, rechtszaken en beschuldigingen. Liet ik dan iets weg, nam ik afstand van mezelf? Wat er gebeurde was het tegenovergestelde. In mijn eerste jaren als bouwvakker, toen ik geen lid meer was van Lotta Continua, hield het schrijven me voortdurend gezelschap en schreef ik stapels verhalen die ik putte uit dat leven te midden van een stroom activisten. Mijn schriften waren de lichte bagage die ik altijd met me meenam als ik van de ene klus naar de andere ging. Die verhalen zijn uiteindelijk een boek geworden, Azijn, regenboog (Aceto, arcobaleno), dat ik een paar jaar later uitbracht.

Niet nu, niet hier, dat ik later schreef, was de tweede helft. Ik ging terug naar het begin van mijn emotionele ontwikkeling midden in een overweldigende stad, gelegen aan een zee die de stad verzegelde en tegelijkertijd een vluchtroute bood voor emigranten en bannelingen. Het verhaal ging voortdurend heen en weer tussen een volwassen man en zijn Zuid-Italiaanse kindertijd, gevormd door stemmen van moeders in tufstenen kamers.

Giulia had die bladzijden aan de uitgever laten lezen, de Giulia Maldifassi die inmiddels oma is geworden: het moest Giulia wel zijn, iemand van Lotta Continua die mijn leven als bouwvakker rangeerde naar een schrijversbestaan. Niet in één keer: ik heb dat werk nog tot 1996 gedaan, zeven jaar na mijn debuut. Maar zij zat bij de wissel die ervoor zorgde dat het leven dat ik tot dan toe had geleid van koers veranderde.

Ik heb het oudste beroep ter wereld gehad. Ik was geen prostituee maar het mannelijke equivalent daarvan: een bouwvakker, iemand die zijn lichaam als werkkracht verkoopt. Ik had specifieke en materiële kennis van het woord ‘werk’. Dat woord kan ik niet gebruiken voor wat ik doe als ik schrijf. Schrijven is en blijft voor mij het tegenovergestelde van werk; het is het rustmoment van een dag waarop ik mijn lichaam voor een loon verkoop. Schrijven was de tijd die ik kon redden.

‘Zoals een herder uit de muil van een leeuw niet meer dan een paar botten weet te redden of een stukje oor’, dat schrijft de profeet Amos, en zo was het schrijven tijdens mijn dagen als bouwvakker ook; een paar stukjes die ik wist te redden uit de muil van een arbeid die mijn krachten verzwolg.

De schapenfokker van Amos bindt de strijd met de leeuw aan om de meester van de kudde te laten zien dat hij het beest dat hij moest hoeden niet uit nalatigheid maar door overmacht had verloren. Met veel minder risico, met een bundeltje regels aan het einde van de dag, probeerde ik nog iemand te zijn, een deel voor mezelf te houden, niet toe te geven aan de dag die me afmatte.

Het hielp dat er thuis niemand op me wachtte, dat ik kon schrijven en zo voor mezelf zorgde. Daarom kan ik het woord ‘werken’ niet gebruiken als het over schrijven gaat. Het zorgt weliswaar voor inkomsten, maar het blijft toch iets voor vrije momenten, het hoort niet bij de rest van de dag.

Ik herken mezelf totaal niet in schrijvers die over het papier gebogen op kunst zitten te zwoegen. En ook niet in hun gezweet op de bladzijden: ik had me eerder al in het zweet gewerkt, eenmaal bij het papier aangekomen was ik al opgedroogd. Ik was droog en de bladzijde ook, maar niet leeg; die lag klaar om de woorden te vatten die door mijn hoofd waren gegaan in de uren dat ik mijn lichaam verkocht. Wie weet heeft een prostituee ook restjes tijd over voor gedachten terwijl haar lichaam aan het werk is.

Voor op de achterkant van het boek, in uitgeversjargon de achterflap, had de Napolitaanse schrijver Raffaele La Capria op verzoek van de uitgever een stukje geschreven om Niet nu, niet hier te presenteren. Hij was lovend, schreef met gulle hand en een warm hart, en voor de zekerheid vermeldde hij niet waar het boek zich afspeelde. Hij wilde het me besparen dat naast het zelfstandig naamwoord ‘schrijver’ de kwalificatie ‘Napolitaans’ zou komen te staan, een connotatie die stereotyperend en beperkend werkte. Maar ik was zo onbeschaamd om te vragen of het erbij kon. Ik wilde die oorsprongsbenaming, alsof ik maccheroni uit Gragnano had gemaakt.

In die tijd hechtte ik heimelijk belang aan die geografische stempel. Bij die plek hoorde ik niet meer, die had ik op mijn achttiende verlaten, ik was niet meer iemand uit Napels. Maar ik was wel iemand ván Napels, daar kwam ik vandaan, van die kindertijd, van dat dialect van mama, van de liederen en van de verwensingen over bloed en de ziel.

Niet nu, niet hier had Napels als thuisbasis, daarom wilde ik dat de stad genoemd werd in het tekstje van Raffaele La Capria. En hij, een groot schrijver die werd lastiggevallen met allerlei verzoeken, die zich als kruiwagen had geleend om een onbekende schrijver bij het lezerspubliek onder de aandacht te brengen, zei niet dat ik de pot op kon maar ging juist akkoord: goed dan, je doet het jezelf aan.

Nu schrijf ik dit stuk voor de vierentwintigste druk en zijn tekst staat er nog altijd. Dat wil ik zo houden, uit dankbaarheid en vanwege de vriendschappelijke band die hij in zijn jeugd met mijn ouders had. Ze zien hem nog aankomen bij hun huis aan de San Pietro ai Due Frati-baai in Napels, een montere sportman met een bundel papieren onder zijn arm: zijn roman Een dag van ongeduld (Un giorno d’impazienza), die hij hun met bewogen stem voorlas.

Ik heb ergens geschreven dat die stad mijn oorzaak is en dat ik een van zijn voortvloeisels ben. Dezelfde Brodsky zegt in een van zijn gedichten vol briljante ideeën dat er op de wereld geen oorzaken zijn, alleen gevolgen. Dat respecteer ik, maar ik blijf erbij dat ik ergens een voortvloeisel van ben. Daarom vind ik daar mijn oorsprong, in de stad die mijn oorzaak is, die me een zet gaf en wegsmeet. Aan de flikkeringen in mijn Italiaans herken ik Napels, als een steen die een ruit aan scherven slaat, een kanarie uit zijn kooi vrijlaat en het diertje de wereld geeft, geserveerd op een dienblad op de vensterbank.

Wanneer ik nu een verhaal schrijf dat zich daar afspeelt, weet ik dat de stad de hoofdpersoon is en de personages enkel figuranten zijn. Ze klampen zich angstvallig vast aan hun eigenaardigheden, die nodig zijn om bij die plek te passen.

Twintig jaar geleden vond de eerste presentatie van Niet nu, niet hier plaats in een zaaltje in Milaan. Ik herinner me dat er een trap was naar de tussenverdieping van de boekhandel. De schrijfster Elisabetta Rasy en Alberto Rollo, een journalist voor de L’Unità, die nu uitgever bij Feltrinelli is, waren gevraagd om wat over het boek te zeggen.

Na hen nam ik zelf het woord tegenover een groep mensen. Die vaardigheid had ik nog eens twintig jaar eerder geleerd, in ’69, op de pleinen en in de zalen waar mijn politieke generatie bijeenkwam. Tegenover een menigte die uiteengedreven dreigde te worden door geüniformeerde troepen, nam een nieuwe lichting sprekers het woord en verdedigde dat. Het woord maakte hen op een heel bijzondere manier gelijk, als een koor dat stilvalt en luistert om uit een solostem energie en recht te halen.

De eerste keer dat ik een groep mensen toesprak herinner ik me niet meer, maar de laatste wel. Het was herfst 1980, voor het hek van de FIAT-fabriek in Turijn, tijdens de vele dagen en nachten – bijna veertig – dat we de fabriek volledig bezetten vanwege het aangekondigde massaontslag. Daar nam ik op de laatste dagen van de blokkade het woord om te zeggen dat we door moesten gaan. Aan die strijd waarmee we tot het uiterste gingen, aan het vuur waarmee we ons warm hielden en aan de nachtrondes die we deden was niets anders toe te voegen dan: doorgaan. Dat waren mijn laatste politieke woorden.

Wederom stond ik voor een groep mensen en sprak ik. Het verschil was groot: ik was in de beslotenheid van een zaaltje en kende niemand van de aanwezigen. Ik stond in voor mezelf als persoon, in plaats van als onderdeel van een groep die de strijd aanging.

In de tussentijd hadden de jaren tachtig met een fijnmazig sleepnet de bodem afgedregd en ons eruit gevist. Mijn politieke jeugd was in aquaria geëindigd, we werden tentoongesteld achter glazen wanden.

Ik sprak tegen de nieuwe gezichten van mensen die naar een schrijver luisterden die een paar maanden eerder een boek had uitgebracht. Ik sprak met een mond die voor lange tijd gesnoerd was geweest en er nu moeite mee had om er na een zin nog een te maken. Ook de stappen van iemand die net uit de gevangenis komt zijn zo: hij moet rechtdoor blijven lopen, anders dan bij het luchten, waarbij gevangenen bij de muur weer moeten keren. Door een boek te publiceren keerden de woorden weer terug naar mijn mond. Een paar maanden daarvoor had ik bijna geen woord gezegd toen ik in een zaal van de rechtbank ondervraagd werd. In dit zaaltje gaf ik juist antwoord op vrije vragen, vrij van ook maar een spoor van beschuldiging. Door een boek te publiceren werd mijn naam uit gerechtelijke dossiers gehaald en aan de vrije buitenlucht van de markt teruggeven. Er waren tien jaren van stilte voorbijgegaan sinds hek nummer elf, de inrijpoort van de Mirafiori-fabriek van FIAT.

Een fotograaf in de zaal maakte foto’s, dat had ik niet verwacht en de man stuitte op mijn koppige verzet; ik wil me niet laten vereeuwigen. Na twintig jaar heb ik nog niet kunnen wennen aan het verzoek om op de foto te gaan. Tegen enkele beroemde meesters van de fotografie ben ik onvriendelijk geweest. Sommigen vragen of ik een denkpose wil aannemen, of ik mijn bezielde hoofd op mijn hand wil laten steunen. Ik sla zo’n verzoek af met de formulering dat mijn hoofd niet zwaar is.

Na twintig jaar ben ik er ook nog niet aan gewend vragen te krijgen. Mensen vragen dingen over mij, mijn gedachten, het leven dat achter me ligt, over bergen, andere schriften, baantjes. Wat een voorrecht dat ik over mezelf kan vertellen aan mensen die geïnteresseerd zijn, die me hebben gelezen, gebleven zijn, die allerlei dingen over mij weten en ik niets van hen. Mijn antwoorden zijn te gast bij hun vragen, iedere keer dat ze me ontvangen moet ik ze bedanken. Ik kan er niet aan wennen en dat merk ik aan mijn antwoorden, die een andere vorm aannemen. Afhankelijk van de stem, de mensen en de plaats worden ze vernieuwd. De antwoorden proberen iedere keer gelijkspel te maken.

Er zijn mensen die tegen me zeggen dat ik tegenwoordig beroemd ben. Die indruk heb ik niet. Mijn naam is een beetje bekend bij een paar commerciële winkels waar ze boeken verkopen. Maar mijn naam is onbekend bij de visboer, bij de herenkapper, in tabakszaken, bij de notaris, bij de apotheek, in wachtruimtes bij de tandarts en de kleermaker. Op de vraag wat een schrijver is, antwoord ik: degene die boeken van maar één auteur verkoopt.

Acteurs, zangers, politici en atleten zijn beroemd, dat zijn persoonlijkheden uit zichtbaardere sectoren.