Ben ik een snob?

Voorwoord van de redacteur

ZO’N VEERTIG JAAR GELEDEN werd deze bundel van memoirs en autobiografische werken voor het eerst in het Nederlands uitgegeven door De Bezige Bij, onder de titel Wezenlijke momenten. Deze titel was een voor de hand liggende keuze, aangezien het een vrij rechtstreekse vertaling is van de Engelse titel waaronder deze werken nog altijd geschaard worden: Moments of Being. Wat veel mensen echter niet weten is dat deze titel niet door Virginia Woolf zelf was gekozen. Sterker nog, deze werken werden pas vijfendertig jaar na haar dood in 1941 gebundeld door redacteur Jeanne Schulkind.

Schulkind ontleende de titel aan ‘Herinneringen’, het langste memoir uit de bundel. Ze zag deze term als representatief voor het geheel: hij omschrijft Woolfs levensfilosofie (gedeeltelijk); een levensfilosofiedie voornamelijk sterk naar voren komt in dit lange memoir.¹ Woolf gebruikt ‘moments of being’ om te differentiëren tussen het alledaagse, routineuze leven, bestaande uit niet-wezenlijke momenten, en korte ‘wezenlijke momenten’ waarin een realisatie of een openbaring plaatsvindt. Het echte Zijn dus, bijna te vergelijken met de eveneens modernistische ‘epifanie’ van James Joyce.

Het is een mooie titel, die inderdaad een belangrijk deel van Woolfs achterliggende filosofieën weet te omvatten en daarmee een kenmerkend element van haar schrijven benadrukt. Maar daar ligt ook direct een van de valkuilen van deze titel: zoals zo veel titels weet hij slechts één deel van de bundel en van Woolfs schrijfstijl te vangen. En dat is in dit geval, zoals Hermoine Lee eerder opmerkte in haar introductie bij de editie uit 2002, precies het deel dat welbekend is en waar door de jaren heen het merendeel van de aandacht op is gevestigd. Het is het nadenkende, reflectieve, melancholische deel, dat soms als ontoegankelijk wordt ervaren. En hierdoor vergeten we één ding: Virginia Woolf is ook grappig.

Zowel in Woolfs non-fictie als in haar fictie vinden we naast alle reflecties en overdenkingen ook satire, sociale komedie en meedogenloze analyses van Woolfs eigen stommiteiten en die van anderen. Zo ook in deze bundel. Denk bijvoorbeeld aan het misverstand dat ontstaat wanneer Virginia’s telegram met verlovingsfelicitaties, met de zin ‘Ze is een engel’ ondertekend met haar bijnaam ‘Geit’, bij de ontvanger aankomt als ‘Zij is een enge geit’.

Zulke humoristische scènes, vol huiselijke details zoals een theetafel met een ‘roze porseleinen schelp gevuld met kruidkoekjes’ – waarboven rozijnen uit neuzen spuiten – bevolken veel van de pagina’s in deze collectie. Vooral de ‘Voordrachten voor de Memoir Club’ barsten van de humoristische beschrijvingen en de ironie, met als rode draad wellicht het snobisme of juist het conformisme van Woolf zelf, haar familie en de welbekende Bloomsburygroep.

Deze mix van elementen – komisch, ontroerend, reflecterend, satirisch, filosoferend – komt ook sterk naar voren in de compagnon van dit boek binnen het tweeluik waarin deze editie is uitgegeven. De wijze maagden van Leonard Woolf houdt zich als roman à clef, naast het vertellen van een innemend verhaal, tevens bezig met Leonards directe omgeving – waar Virginia, hun beider families en wederom de Bloomsburygroep onder vallen – vaak op een nog satirischere en komischere wijze.

Toch worden deze elementen vaak in mindere mate belicht. Ter rectificatie doet Hermoine Lee een paar suggesties in haar eerdergenoemde introductie. Hoe zou de bundel door een lezerspubliek ontvangen worden, of met wat voor verwachtingen zou de lezer aan de bundel beginnen, als de titel zou luiden: ‘“Am I a Snob?”, “Writing my Memoirs”, or “Good God! Here I am again!”’?² Wij hebben deze overpeinzingen ter harte genomen en besloten deze heruitgave uit te brengen onder de titel: Ben ik een snob? Dit doen wij in de hoop dat lezers ook eens kennismaken met de andere kanten van Virginia; met de vrouw die niet terugdeinst voor kritische en soms ontroerende (zelf-)analyse, en die de wereld om zich heen met een onmiskenbaar gevoel voor humor en satire benadert.

Ilse van Oosten

1 Ze licht haar keuze verder toe in de introductie van de Engelse editie uit 1985, gepubliceerd door Harcourt Brace Jovanovich.

2 Lee, Hermoine. ‘Introduction’. Moments of Being, Pimlico, 2002, p. viii.

Herinneringen

I

JE MOEDER WERD IN 1879 GEBOREN, en aangezien er op zijn minst zes jaar verstreken moeten zijn voordat ik besefte dat ze mijn zusje was, kan ik over die tijd niets vertellen.¹ Een foto geeft het beste weer hoe ze eruitzag, en in haar geval laat haar gezicht ook veel van haar karakter zien. Je ziet de zachte, dromerige, bijna melancholieke uitdrukking in haar ogen; en het is misschien geen verzinsel er iets onderzoekends en afwijzends in te ontdekken, alsof ze toen al in datgene wat ze bekeek niet altijd vond wat ze nodig had. Maar het zou zeker een verzinsel zijn te denken dat zij zich hiervan op die leeftijd al bewust was. Verder zou een moeder die naar haar gezicht keek, haar hart misschien een sprongetje voelen maken bij het besef van de belofte die voor haar dochter al in het verschiet lag: ze zou namelijk buitengewoon mooi worden. En in dit geval zou de moeder bij zichzelf ook een stille vreugde voelen en ook iets van speelse blijdschap, want toen al beloofde haar dochter oprecht en liefdevol te worden; ze was, zo heb ik gehoord, toen al in staat te zorgen voor de drie kleine schepsels die jonger waren dan zij was, zo leerde ze Thoby het alfabet en stond hem haar fles af. Ik kan me goed voorstellen dat ze het belangrijk vond hoe Thoby in zijn hoge kinderstoel zat, en het kindermeisje dringend vroeg hem daarin goed vast te maken voordat hij zijn pap mocht gaan eten. Haar moeder zou er stilletjes om glimlachen.

Ons leven was bijzonder eenvoudig en regelmatig. Het lijkt zich in twee grote tijdvakken op te splitsen, niet overladen met gebeurtenissen maar op de een of andere manier meer vanzelfsprekend dan enig daaropvolgend tijdvak, want onze plichten waren duidelijk en onze genoegens volledig aangepast. De aarde schonk alle bevrediging die we ons wensten. Het ene tijdvak werd binnenshuis doorgebracht, in de salon en de kinderkamer, het andere in Kensington Gardens. Er waren een aantal kleine oorlogjes en soms vochten Nessa en Thoby met ons en soms waren ze onze vrienden. Ik herinner me ook de uitgestrektheid en geheimzinnigheid van het donkere land onder de kinderkamertafel waar zich een voortdurende romance leek af te spelen, hoewel de tijd die we daar doorbrachten in werkelijkheid erg kort was. Daar, in de duisternis bevolkt met benen en rokken, gelukkig omringd door de gloed van het haardvuur, ontmoette ik je moeder. We dreven naar elkaar toe als schepen in een immense oceaan en ze vroeg me of zwarte katten staarten hadden. En na een ogenblik waarin haar vraag weergalmend in tot dan toe stille, peilloze diepten leek te verdwijnen, zei ik van niet. Daarna geloof ik dat er een soort wederzijds besef ontstond dat de ander mogelijkheden in zich borg. Maar hoewel die soms door stormachtige hartstochten een sterke impuls kregen, wanneer een gevoel van sympathie scheen te ontluiken dat verder reikte dan de directe dagelijkse omstandigheden, werd toch de belangrijkste bevrediging geput uit onpersoonlijke zaken. Er waren geuren en bloemen, verdorde bladeren en kastanjes, waaraan je de seizoenen kon herkennen en die ontelbare associaties met zich meebrachten en de geest in een seconde konden overspoelen. Er waren lange zomeravonden, met buiten witte nachtvlinders, en heldere winteravonden wanneer de houtblokken voor het vuur op maat gezaagd konden worden. ‘De anderen’ waren geen broers en zus,² maar wezens die messen bezaten of benijdenswaardige talenten hadden voor rennen of houtsnijden; en je moeder, deels omdat deze zienswijze voor haar kennelijk niet zo vast lag als voor ons, was de eerste die mijn rust verstoorde. Een andere invloed deed zich zelfs toen al gelden, de invloed van een liefde waarin slechts door mensen voorzien kon worden. Je kon nog zo’n diep gat graven in het park, zodat het mogelijk werd er kneedbare klei uit te halen, het kon haar niet echt geven wat zij nodig had. Poppen gaven haar geen voldoening. Toentertijd, en tot aan haar vijftiende, was ze uiterlijk ernstig en nors, de betrouwbaarste, en altijd de oudste; soms beklaagde ze zich over haar ‘verantwoordelijkheden’. Andere kinderen hadden zo hun buien, en plotselinge talenten en gebreken; zij leek gestaag voort te gaan, alsof ze haar blik had gevestigd op een ver doel, waarna, als ze dat eenmaal bereikt had, ze zich misschien zou openbaren. Ze was heel zwijgzaam en de enige bijzondere gemoedsaandoeningen die ze geneigd was te uiten, waren emoties die door mensen werden opgeroepen; ze huilde toen Thoby naar de kostschool ging; en ze trok het zich meer aan dan de rest van ons toen je grootmoeder, naar ik aanneem met een mengeling van boosheid en humor, vaststelde dat zij geen van ons ooit nog kon vertrouwen; hadden wij immers niet gezocht naar een dode kat terwijl ze het ons verboden had? Maar onder de oppervlakte van ernst die slechts rechtmatig doorbroken kon worden door zulke aandoeningen, brandde ook een andere hartstocht, de hartstocht voor kunst. Ze tekende onder toezicht van een zekere Mr. Cook, maar praten over kunst, over haar eigen gaven en voorkeuren, was haar vreemd. Maar waar gingen haar gedachten dan naar uit, want met haar penselende lange vingers en haar vorsende blik was het wel zeker dat ze ook zonder doek menig schilderij maakte. Op een keer zag ik haar met wit krijt een groot netwerk van lijnen schetsen op een zwarte deur. ‘Als ik een beroemd schilder ben…,’ begon ze, en toen werd ze verlegen en veegde het uit op haar bekende efficiënte manier. En toen ze de prijs won op haar tekenschool, was ze zo verlegen over de erkenning van een geheim dat ze nauwelijks wist hoe ze het tegen mij moest zeggen, opdat ik het nieuws thuis zou vertellen. ‘Ze hebben mij dat ding gegeven… waarom weet ik niet.’ ‘Welk ding?’ ‘O, ze zeggen dat ik het gewonnen heb… het boek… de prijs, weet je wel.’ Ze was zo onhandig als een langbenig veulen.

Als ik probeer mij een voorstelling van haar te maken, zie ik helderder hoe onze levens delen van een patroon zijn en hoe je, om iemand werkelijk te kunnen beoordelen, steeds rekenschap moet geven van de wijze waarop de ene kant verstikt is, de andere beknot en een derde ontwikkeld, en dat geen enkele werkelijk losstaat van de andere; daarom denk ik dus dat er heel wat redenen voor je moeder waren om zich enigszins anders voor te doen dan ze was. Wij leefden in een tijd van benauwd opgroeien; school, rapporten, beroepen die gekozen moesten worden, huwelijken voor de ouderen, boeken die uitkwamen, rekeningen, gezondheid – de toekomst was altijd te dichtbij en te onzeker voor enige rustige zelfexpressie. Al die bezigheden leidden ertoe dat de sfeer zwaar beladen was met persoonlijke emoties die zelfs kinderen, maar zeker de oudste, dwongen voortijdig een kant van zichzelf te ontwikkelen; helpen, iets doen, was wenselijk, geen bescheiden wensen uiten die niet ter zake waren en mogelijkerwijs duur.

Dus je moeder, wier kijk op de dingen in sommige opzichten zo helder leek, probeerde zogezegd ‘praktisch’ te zijn, maar haar gave om paraplu’s te verliezen en boodschappen te vergeten maakte duidelijk dat de natuur er soms behagen in schepte de draak te steken met deze schijn. Maar de kracht die niet geveinsd was en die waarschijnlijk onderkend werd door degenen die haar vertrouwden, was wat ik afwisselend schranderheid, gezond verstand, en wellicht beter nog, oprechtheid noem. Ze zag misschien niet alles maar weigerde te zien wat er niet was. Anekdotes, hoe oppervlakkig ze ook lijken, en ik ben er niet zeker van dat ze in de ogen van anderen net zo onthullend zullen zijn als voor mij, komen bovendrijven en moeten verteld worden om dit steeds verspringende betoog te illustreren. Zo liepen wij eens op een avond in augustus, veel later in de tijd, toen je grootmoeder al gestorven was, in de tuin bij Ringwood.³ Je grootvader zat alleen binnen en kon ons elk ogenblik roepen om zoals gewoonlijk whist met hem te spelen; en die avond leken ons het licht, de kaarten en het geroep te grof en te benauwend om te kunnen verdragen. Dus bleven we in de schaduw wandelen en toen we hem naar het raam hoorden komen en hoorden roepen, bleven we stil staan. Daarop kwam hij naar buiten het gazon op, tuurde in het rond en riep ons elk bij naam. Maar we volhardden en ten slotte ging hij naar binnen en liet ons alleen wandelen. Maar zoals we waarschijnlijk van het begin af aan al wel beseften is een dergelijke vreugde niet voor stervelingen weggelegd; we zwierven rond zonder ervan te genieten en gingen ten slotte naar binnen, we vonden hem indrukwekkend, hij deed het erom maar hij was ook werkelijk indrukwekkend, oud, eenzaam en verlaten. ‘Hoorden jullie me roepen?’ vroeg hij. Ik zei niets en Adrian evenmin; je moeder aarzelde en zei toen: ‘Ja.’

Maar dit plaatst haar goede eigenschap in een tragisch licht: blootgesteld aan de zwaarste vorm van druk. In vroeger jaren had deze voor haar zo typerende trek ons juist altijd aan het lachen gemaakt; ‘de eerlijkheid van die Goeie Ouwe Nessa’, ‘Het Ouwe Mens is zo nuchter’ of ‘Ze bedoelt het goed’. Want soms hield ze te hardnekkig, te rechtlijnig aan de waarheid vast en wij, soms voor de grap, soms ook om haar te beledigen, vervolgden haar met de afschuwelijkste benamingen zoals ‘Heilige’ en dergelijke, want zodra kinderen een beetje geestig kunnen zijn, zijn ze geneigd daarin ook wreed te zijn. Maar er waren toentertijd dagen van louter plezier – voor mijn gevoel vooral in St. Ives⁴ – wanneer je moeder druk in de weer was met allerlei dingen: ze onderwierp de karakters en wensen van honden aan een zeer ernstige beschouwing, ze maakte vakkundig vlindernetten onder leiding van je oom Waller,⁵ wiens aanwijzingen als goddelijke wetten aanvaard werden, schilderde aquarellen, en tekende een aantal kleine zwarte vierkantjes zoals door Ruskin voorgeschreven.⁶ Om dezelfde redenen was ze beter in cricket, met haar loodrechte slag die erop berekend was elke noodsituatie het hoofd te bieden; door die trouw en uiterlijke eenvoud begon zij respect te winnen van de tirannen en halfgoden die onze wereld regeerden: George, Waller, en Madge Symonds.⁷ Ze was een gelukkig mens! Een die in zichzelf onvermoede gaven voelde ontluiken, dat de zee zo prachtig was en op een dag geschilderd zou kunnen worden, en wellicht keek ze aandachtig in de spiegel wanneer er niemand in de buurt was en zag ze een gezicht dat haar een vreemde opwinding gaf; haar persoonlijkheid begon duidelijk gestalte te krijgen, zich een plaats in de wereld te verwerven – hoe zou die eruitzien? Maar haar natuurlijke ontwikkeling, waarin haar artistieke talent, zo gevoelig en tegelijk zo krachtig, zich zeker gemanifesteerd zou hebben, werd gestuit; het effect van de dood op degenen die doorleven is altijd vreemd en vaak verschrikkelijk door de verwoesting die aangericht wordt in onschuldige verlangens.

In die zin was de dood van je grootmoeder rampzalig, want je moet je voorstellen dat ze niet alleen een van de mooiste vrouwen was, zoals je aan haar portretten kunt zien, maar ook een van de markantste. Haar leven was zo snel verlopen, het heeft maar zo kort mogen duren, dat ervaringen die bij de meeste mensen ruimschoots de tijd krijgen om zich te ontwikkelen en in rust tot wasdom te komen, zich in haar leven sterk verdichtten; op haar vierentwintigste had ze een huwelijk achter de rug, had ze kinderen gekregen en gerouwd om de dood van haar man. Gedurende acht jaar overpeinsde ze die levendige tijd en, naar ik vermoed, formuleerde ze toen in grote lijnen het oordeel over het leven dat de basis werd van haar toekomst. Ze was gelukkig geweest zoals maar weinigen dat zijn, want als bij een prinses in een groots schouwspel was de droom van haar wonderschone jeugd zonder ontwaken overgegaan in huwelijk en moederschap. Als ik het wel heb had de sfeer in haar huis veel weg van een droom en was de figuur van haar bruidegom gehuld in het gouden licht van Tennysonachtige bekoringen. Maar het zou een helderdere kijk dan de mijne vergen erachter te komen in hoeverre haar man, nu in alle opzichten zozeer haar mindere, toentertijd in staat was de nobele en oprechte passies van zijn vrouw tegemoet te komen. Misschien schiep ze haar eigen voldoening, zijn tekortkomingen verhullend met haar eigen overvloedigheid. Hoe dan ook, nadat hij overleden was besloot ze die jaren als gouden jaren heilig te verklaren; toen zij, zoals zij het wellicht gezegd zou hebben, het verdriet en het kwaad van de wereld nog niet kende en enkel in vervoering had geleefd met een man, onbesmet door zijn soortgenoten, in een wereld van zuivere liefde en schoonheid. De gevolgen van zijn dood waren daarom des te overweldigender, want het was zowel een desillusie als een tragisch menselijk verlies. Zij had van nature een helder verstand, ze was meedogenloos ten aanzien van elke onoprechtheid en zelfs al te zeer geneigd vol te houden dat alle gevoelens in daden omgezet kunnen worden en anders geen waarde hebben. En nu er niemand meer was die ze kon vereren, vereerde zij de herinnering en nam met een heldere blik de wereld in zich op, ze verachtte de tragiek en de domheid meer dan gerechtvaardigd was, want ze had in een droom geleefd en koesterde die droom nog steeds. Ze schudde haar religie van zich af en werd, naar ik vernomen heb, een van de meest overtuigde ongelovigen. Ze verdrong haar natuurlijke neiging geluk en vreugde te scheppen in een rijk en overvloedig leven en nam nog slechts de bitterste vruchten tot zich. Ze legde bezoeken af bij de armen, ging de stervenden verzorgen en had het gevoel eindelijk bezit te hebben genomen van het ware geheim van het leven, een geheim voor enkelen nog verborgen maar waar ook zij kennis van zullen nemen, namelijk dat leed ons lot is en dat wij op z’n best dit moedig onder ogen kunnen zien. Al deze dingen zou ze zeker ook geleerd hebben als haar man was blijven leven maar ze zou ze geleerd hebben met wijsheid en gematigdheid, ze had behagen kunnen scheppen, genoegen kunnen beleven aan het in praktijk brengen van haar gaven in een sfeer van vreugde over zegeningen die zeker niet dun gezaaid waren. Men zou het belang van deze houding evenwel gemakkelijk kunnen overdrijven want veel van deze eenzijdigheid werd niet teweeggebracht door aangeboren wrangheid maar door de verminking die haar natuurlijke groei had ondergaan. Ik geloof dat ze geleidelijk aan haar geest begon te oefenen en jammer genoeg besloot dat veel van het belang dat zij in de wereld stelde voortaan moest komen van de bevrediging van haar verstand. Ze ontmoette veel knappe mensen en, gedreven door de wens haar eigen droeve overtuiging te funderen, las ze boeken van atheïsten die God zonder hoofdletter spelden. Ze las ook een aantal vroege artikelen van je grootvader en was daar meer mee ingenomen dan met hem.

Het lot, dat volgens sommigen naar eigen goeddunken over menselijke levens beschikt, wilde dat je grootvader en zijn eerste vrouw in dezelfde straat woonden als je grootmoeder, en bovendien dat Minny daar stierf en je grootmoeder daardoor in contact kwam met haar geleerde en hoogstaande vriend onder omstandigheden die zij scherper dan wie ook kon meevoelen. Zou onder andere omstandigheden het wonder ook geschied zijn? Ze trof immers iemand die dezelfde redenen had als zij te geloven in het verdriet van het leven en die alle aanleiding had haar stoïcijnse filosofie over te nemen; ook hij behoorde tot de heel groten, hij was geen opgewekte minnaar, geen oppervlakkige optimist. Met hem zou ze hand in hand door de schaduwen der Vallei kunnen gaan – maar plotseling veranderde haar metgezel in haar gids. Wees voorwaarts, spoorde haar aan hem te volgen, te hopen, opnieuw te strijden. Van het lijden dat haast tot een gewoonte was geworden kon ze niet direct afstand doen, toch was zijn overtuigingskracht sterker, zijn behoefte groter. Ten slotte, met pijn en mededogen, gebood zij zichzelf, moedig als zij was, moediger wellicht dan haar echtgenoot, de waarheid onder ogen te zien en zich ten volle te realiseren dat geluk ook verdragen moest worden net zoals verdriet. Ze steeg tot grote hoogten, met open ogen en boven elke illusie of sentimentaliteit verheven, het licht van haar tweede liefde scheen zo zuiver als een ster, de roze mistflarden van haar eerste vervoering waren voorgoed verdreven. Opvallend was dat ze nooit over haar eerste liefde repte; en door die als een schat te bewaren maakte ze het wellicht tot iets wat veel mooier was dan het geweest was als het leven het had laten voortbestaan. Hoewel tamelijk laat aangebroken en nogal druk en zorgelijk, was haar tweede huwelijk de ware, zij het late, vervulling van al wat in haar vermogen lag; geen verbintenis was gelijkwaardiger of strijdbaarder. Grote woorden misschien, om vijftien jaar mee te beschrijven! Jaren waarin zo veel mogelijkheden waren voor kleinzieligheid, falen, berusting in middelmatigheid. Maar hoewel er kwesties waren die ons nu voorkomen als door haar te zeer in een geest van compromis besloten en door hem te zeer afgedwongen, zonder nauwkeurige inachtneming van rechtvaardigheid of grootmoedigheid, blijft het toch waar, of je het nu beoordeelt naar hun werk of naar henzelf, dat het een zegenrijk leven was dat voortdurend gericht was op hogere waarden.

Deze omstandigheden hebben bij de vorming van je grootmoeders karakter een rol gespeeld en tegen de tijd dat wij, haar kinderen, haar leerden kennen was ze een van de meest vaardige, praktische en levendige mensen. Het was alsof ze over een aantal belangrijke zaken een vast besluit had genomen waarna ze nooit meer de moeite nam ook maar enigszins aan zichzelf te denken; maar elke handeling, elk woord voorzag zij snel van haar heldere onuitwisbare waarmerk, duidelijk bepaald door een grote levenservaring. Ze kreeg vier kinderen, er waren toen al vier anderen, die ouder waren en weer andere eisen stelden;⁸ zij gaf ons les, was hun metgezel, ze kalmeerde, vrolijkte op, inspireerde, verzorgde, misleidde je grootvader; en wie haar hulp vroeg trof haar altijd op haar plaats, onoverwinnelijk, rechtschapen, altijd bereid om tijd te geven, serieuze aandacht te schenken en op de meest praktische wijze mee te leven. Tijdens haar hele leven waren haar relaties met mensen dan ook bijzonder, en na haar tweede huwelijk leek het besluit waar ik al van sprak het haar gemakkelijker dan ooit te maken zich ten dienste van anderen te stellen. Daar deze uitdrukking een twijfelachtige reputatie heeft en je wellicht een beeld zou kunnen geven van een ander soort vrouw dan ze in werkelijkheid was, moet ik uitleggen dat haar gedrag in dezen uniek was en in het geheel niets van doen had met de kwaadaardige filantropie die andere vrouwen zo zelfvoldaan betrachten en die dikwijls zulke rampzalige gevolgen heeft.

Haar beeld van de wereld was gaandeweg zeer veelomvattend geworden; ze leek te waken als het wijze lot zelve over de geboorte, groei, bloei en dood van talloze levens om haar heen, met een voortdurend besef van het mysterie dat deze levens omringde, niet meer zo sceptisch als voorheen en met een volkomen vastomlijnd idee over de hulp die geboden kon worden en nuttig was. Haar intellectuele gaven lagen altijd bij handelend optreden; ze had een helder inzicht, een degelijk oordeel, gevoel voor humor en een vermogen om zeer snel de ware aard van iemands omstandigheden te doorzien en dus ervoor te zorgen dat de kwestie, wat deze ook inhield, onmiddellijk tot zijn juiste proporties werd teruggebracht. Soms, door de heftigheid die haar eigen was, matigde ze zich aan moeilijkheden hoogmoedig van de hand te wijzen als een keizerin die bevelen uitdeelt. Maar dikwijls denk ik dat haar verdienste, als het niet zuiver praktisch was, lag in mensen domweg door middel van haar oordeel en ervaring te helpen inzien wat ze werkelijk meenden of voelden. Doch elke verstandige vrouw zou deze eigenschappen kunnen hebben en toch ook op geen enkele wijze de persoon zijn die je grootmoeder was. Haar talenten hadden iets gezwinds, besluitvaardigs, zelfs op hun eigen manier iets geestigs; zodat er nimmer sprake was van een gevoel van saaiheid of zwoegerigheid bij haar dagelijkse werkzaamheden, hoe naargeestig die op zichzelf soms ook leken. Ze had een gevoelige aard en had geen geduld met domheid en als ze aanwezig was ging die onafzienbare, onoverzichtelijke processie waar het leven van een groot gezin veel van weg heeft, opgewekt voort. De incidenten van dat leven waren dikwijls humoristisch of hadden in hun samenloop iets grotesks of indrukwekkends wat voortdurend naar voren werd gehaald door haar levendige aandacht, haar verbijsterende gevoel voor het leven dat schuilging in de zwakste of meest versleten situaties. Ze voorzag mensen onmiddellijk van een karakter en in St. Ives of op zondagmiddagen in Hyde Park Gate waren de taferelen die zich afspeelden dikwijls geschikt voor het toneel; brutaalweg afgaand op haar voorstelling van zaken bracht ze de oude generaal Beadle, C.B. Clarke, Jack Hills of Sidney Lee tot zulke sprankelende uitingen van karakter als zij sindsdien nooit meer aan iemand getoond hebben. Alle levens leken zich zodra zij er mee te maken kreeg tot een patroon te vormen en zolang zij bleef was elke gebeurtenis van het grootste belang. Maar ze was geen esthetisch toeschouwer die indrukken verzamelde voor haar eigen genoegen.

Het was eerder zo dat het leven haar geleerd had dat de feiten zoals zij ze interpreteerde, als zodanig uiterst belangrijk waren; dat Lisa Stillman haar zwager aardig zou vinden of dat een arbeider die gewond was geraakt bij een ongeluk gezond werk zou vinden, dat waren dingen waar ze zich oprecht zorgen over maakte. Ze bleef op bewonderenswaardige wijze geïnteresseerd in de veranderingen die zich om haar heen voltrokken, als hoorde ze voortdurend het tikken van een gigantische klok en kon ze het idee nooit van zich afzetten dat het eens voor ons allemaal zou ophouden. De meest uiteenlopende mensen kwamen naar haar toe als ze reden hadden voor vreugde of verdriet; als er al iets op haar aan te merken was leek ze enig gebrek aan onderscheidingsvermogen te hebben wat betreft de keuze van haar vrienden; maar ook saaie mensen en gekken hebben hun aardige momenten. En het moet gezegd dat ze, zo levend onder deze hoge druk, erin slaagde het hele gebeuren om zich heen te doordringen met een weergaloze moed, als zag ze het voor zich als bestaande uit gekken, clowns en fantastische koninginnen, een enorme processie op weg naar de dood. Dit intensief in beslag genomen worden door het gebeuren van het moment kwam ongetwijfeld deels voort uit haar natuurlijke vermogen daar uitstekend mee om te gaan; maar ook uit zoiets als een aangeboren gevoel voor het mysterie van het leven, waaruit een diepe overtuiging voortkwam dat tegenstribbelen nutteloos was. Je kunt die twee dingen op haar gezicht zien. ‘Laten we het beste maken van wat we nu hebben, want van de toekomst weten we niets’ was het motief dat haar aanspoorde zich voortdurend in te spannen ten behoeve van geluk, weldoen en liefde; en de echo der melancholie antwoordde: ‘Wat doet het ertoe? Misschien is er geen toekomst.’ Deze ernstige twijfel waar ze steeds van doordrongen was verleende zelfs aan haar meest alledaagse bezigheden een soort verhevenheid; ze was een sterke en sobere aanwezigheid die niet alleen vreugde, leven en verfijnde vrouwelijke élégance met zich meebracht maar ook de grootsheid van een edelmoedig mens.

Jammer genoeg hebben woorden die geschreven worden over mensen die al dood zijn of nog leven vaak de eigenschap zich in gladde plooien om die mensen heen te draperen waarmee elk bewijs van leven te niet gedaan wordt. Noch in wat ik zeg, noch in de oprechte maar conventionele frasen in de levensbeschrijving van je grootvader of in het edele geweeklaag waarmee hij de pagina’s van zijn autobiografie vult,⁹ zul je een schijn vinden van een vrouw van wie je kunt houden. Vaak heb ik gedacht hoe jammer het is dat niemand ooit haar gezegden, haar levendige manier van spreken opgeschreven heeft, want ze had de gave woorden een heel eigen wending te geven, onderwijl haar handen snel over elkaar wrijvend of ze hoog opheffend, gesticulerend terwijl ze sprak.¹⁰ Ik zie haar nog voor me zoals ze bij de open deur van een treinrijtuig stond waarmee Stella en enkele anderen naar Cambridge zouden reizen en in een paar woorden een beeld schetste van alle mensen die voorbijkwamen op het perron, en hen zo aan het lachen hield tot de trein vertrok.

Wat zou je er niet voor over hebben nog eens een frase, al was het maar een enkele, opnieuw te horen! Of de klank van haar heldere, volle stem; of nog een keer een blik te werpen op haar prachtige figuur, zo kaarsrecht en karakteristiek, in de lange versleten jas met het hoofd in die bepaalde stand, enigszins geheven, zodat de ogen je recht aankeken. ‘Kom kinderen,’ sprak ze, direct na haar laatste imposante vaarwel, en de een greep dan haar paraplu en de ander haar arm en ongetwijfeld stond er een te staren en scherp klonk het dan: ‘Vlug, vlug.’ En zo baande ze zich met haastige tred een weg door de menigte en stapte in deze of gene groezelige trein of omnibus waar ze wellicht aan de conducteur vroeg waarom zijn firma er niet voor gezorgd had dat hij stro had om op te staan – ‘Uw voeten moeten wel heel koud zijn’ – waarna ze zijn relaas aanhoorde en commentaar gaf tot we net op tijd voor de lunch thuiskwamen. ‘Laat vader niet wachten.’ En tijdens de lunch, in antwoord op de matte vraag: ‘Dus de jongelui zijn vertrokken? Nou… ik benijd ze niet,’ had ze zo haar verhaaltje klaar, of wellicht maakte ze een cryptische opmerking die wij niet konden begrijpen maar waaruit we door het schouderophalen en het nadrukkelijke ‘Misschien’ wel konden opmaken dat het iets van doen had met een van die romances die zij zo graag met elkaar bespraken. De verhouding tussen je grootvader en je grootmoeder was, zoals het spreekwoord zegt, volmaakt, en ik ben de laatste die dit zou willen weerspreken, overtuigd als ik ben dat deze beide zwaarbeproefde en weinig laconieke mensen in elkaar de hoogste en volmaaktste harmonie vonden die met hun aard toeliet. Zelfs in onze ogen waren hun gebaren en blikken van zuivere onuitsprekelijke vreugde over elkaar, dikwijls erg mooi. Maar als ik mijn bedoeling via een metafoor over kan brengen dan zou ik zeggen dat de zuiverste eenstemmigheid, de precies op elkaar afgestemde fluittoon van twee vogels, slechts door klankrijke toonladders van tweedracht en tegenstrijdigheid bereikt kon worden. Per slot van rekening was ze vijftien jaar jonger dan hij en zijn leeftijd werd nog eens benadrukt door zijn scherpe verstand dat, zoals zij het zich waarschijnlijk voorstelde, altijd eenzaam de door ijs omsloten zeeën bevoer. Haar eerbied daarvoor was als de eerbied die men kan voelen voor een hoge bergtop waarop slechts het licht van de sterren schijnt en sneeuwbuien neerdalen; haar eerbied was geestdriftig maar heel nederig.

Het deed haar genoegen al die onbeduidende taken te verrichten die, zoals vrouwen intuïtief aanvoelen, hoe dan ook afbreuk doen aan de waardigheid die ze knappe mannen graag toedichten; ze beschouwde het als een eer dat hij haar tegemoet trad, zich niet bewust van andere vormen van somberheid of opgetogenheid dan datgene wat in hem teweeggebracht werd door de ‘hogere’ filosofie. Maar ze kleineerde haar eigen werk nooit, ze beschouwde het, als het naar behoren gedaan werd, als van een ander maar even groot belang als dat van haar man. Zo waren er ogenblikken, adempauzes in het onophoudelijke conflict, dat zij een seconde rust vonden in elkaars armen en zij met gerede maar altijd glanzende trots wist dat hij in haar iets aanbad wat even onbetwist hoogverheven was als de hoge bergtop die zij zo vereerde in hem. En beiden schepten er genoegen in hulde te betuigen aan die eigenschappen waarin zij van elkaar verschilden – hoe heerlijk was het om, bevrijd van kwellingen en de eenzaamheid der gedachten, de onbetwistbare aanwezigheid van menselijke bekoring onmiddellijk te herkennen! Als een zeevaarder die na vele dagen in mist gehuld op de barre zee te hebben gevaren bij het aanbreken van de dag op een zonovergoten kust landt, waar de natuur die hem omringt rust en zekerheid ademt. Ook zij, die haar dagen besteedde aan werkzaamheden die dikwijls onbeduidend en veelal vergeefs waren, triomfeerde als iemand die plotseling door sterke armen werd opgetild en boven dit alles werd geplaatst, zwijgend, onbeweeglijk en onsterfelijk. Zij was altijd de eerste om zijn neiging zich te wijden aan de meest abstracte en weinig profijtelijke taken te versterken; ik geloof dat hij door haar aanmoediging begon aan zijn laatste grote boek The Utilitarians dat geen rijkdom en heel weinig roem zou opleveren; zij zorgde er immers voor dat onderwijl allerlei andere dingen voorspoedig verliepen.

Maar dit zijn de hoogtepunten van het leven, en naarmate de tijd verstreek werd de strijd feller en nam de jeugdige veerkracht af. Zijn gezondheid was gaan tanen en hij klaagde dat de erkenning die hem had kunnen aanmoedigen te lang uitbleef. En tegen die tijd had zij zich tot in de verste uithoeken vertakt, tot in de sloppen van St. Ives, de achterbuurten van Londen en in vele welgesteldere maar zeker niet minder veeleisende wijken, zozeer dat het voor haar onmogelijk was zich terug te trekken. Elke dag leek haar een nieuwe oogst te brengen die snel gedorst en weer gezaaid moest worden zodat die eerdaags weer zou bloeien. Elke avond zat ze na een arbeidzame middag aan haar tafel, haar hand voortdurend in beweging, tegen het einde enigszins doelloos, almaar in de weer met antwoorden, adviezen, scherts, waarschuwingen, medeleven. Haar wijze voorhoofd en diepliggende ogen waren nog steeds zo mooi maar nu ook zo afgeleefd en zo diepgaand ervaren dat je ze haast niet droevig kon noemen. Nadat ze gestorven was vond ik in een bureau, dat bij het verlaten van St. Ives afgesloten was, alle brieven die ze die ochtend ontvangen had netjes op een stapeltje; wellicht had ze ze na terugkeer in Londen willen beantwoorden. Er was een brief bij van een vrouw wier dochter in de steek gelaten was en die om hulp vroeg; een brief van George, van tante Mary,¹¹ van een werkloze verpleegster, enkele rekeningen, een paar bedelbrieven, en vele vellen van een meisje dat ruzie had gemaakt met haar ouders en nu ernstig maar verwart haar ziel blootlegde. ‘Hè, goddank is er geen post vanavond!’ riep ze op zaterdagen wel eens half lachend, half zuchtend; en dan keek zelfs je grootvader wel op van zijn boek, pakte haar hand en protesteerde tevergeefs: ‘Daar moet nu eens een eind aan komen, Julia!’

Naast al haar andere werkzaamheden nam ze het op zich ons les te geven, daarmee creëerde ze een innige en ook tamelijk moeizame verhouding tussen ons want ze was nogal ongeduldig en allerminst geneigd haar kinderen te sparen. ‘Je vader is een groot man.’ Niettemin hadden wij op geen andere wijze in de korte tijd die we hadden haar ware aard zo goed kunnen leren kennen, het beeld werd niet verduisterd door bedrieglijke verfraaiingen die zich vaak voordoen in het niemandsland dat tussen een vrouw van middelbare leeftijd en haar kinderen ligt. Het was waarschijnlijk beter geweest, en zeker minder vermoeiend voor haar, als ze ermee had ingestemd van een aantal van deze plichten ontslagen te worden. Maar ze was doortastend en ook wel wat heerszuchtig; overtuigd als ze was van haar eigen wilskracht kon ze zich nauwelijks voorstellen dat een ander even snel en effectief kon handelen. Wanneer je grootvader ziek was duldde zij dan ook niet dat een verpleegster hem verzorgde, noch kon zij geloven dat een gouvernante ons even goed zou lesgeven als zijzelf. En afgezien van zuinigheid, waar ze zwaar aan tilde, was ze in de loop der tijd een soort wanhopig belang gaan hechten aan tijdsbesparing, alsof ze overal om zich heen plichten en wensen zich hoog op zag stapelen en de tijd om zich er mee bezig te houden steeds door haar vingers voelde glippen. Altijd had ze dat allesomvattende inzicht in de beslissende proporties van de dingen in gedachten, waar ik al eerder op wees, want haar woorden waren nooit onbeduidend. Maar naarmate haar kracht afnam kreeg ze minder respijt: als een uitgeputte zwemmer zonk ze dieper en dieper in het water en slechts tijdens korte ogenblikken kon ze aan de horizon een kust ontwaren waar rust zou heersen, die kust zou ze bereiken als ze oud was en al dit gezwoeg achter haar lag. Maar als wij protesteren tegen deze buitensporige verspilling van een leven zijn we zonder twijfel geneigd de omringende figuren uit het oog te verliezen, echtgenoot, kind en huis, die, als je inziet dat ze met haar een geheel vormen, haar aanvullen en dit enkele leven van zijn pijlsnelle vaart en tragisch einde ontdoen. Wat opvallend is aan haar, zoals ik het uiteindelijk ben gaan zien, is niet de verspilling en de vergeefse pracht maar de nauwgezetheid, geboren uit een onfeilbaar oordeel, waarmee haar inspanningen afgestemd waren op haar doel. Er was nauwelijks sprake van overbodigheid, en het is daarom dat, ook al zijn die jaren voorbij, het stempel dat ze erop drukte onuitwisbaar is, als het ware ingegrift door blank staal, scherp en zuiver. Op vele plaatsen in de wereld wordt er nog over haar gesproken als over iemand die eigenlijk nog tot de levenden behoort, of ze nu vrolijk, toornig of spontaan meelevend was, het doet er niet toe; ze spreken over haar als over een gebeurtenis en herinneren zich dat alles om haar heen betekenisvol werd, hoe ze daar stond, en zich omdraaide en een vogel luid zong of een wolk in de lucht voorbijgleed. Waar is ze heen gegaan? Wat ze gezegd heeft leeft voort. Ze stierf toen ze achtenveertig was en je moeder een kind van vijftien.¹² Als wat ik over haar verteld heb enige betekenis heeft zul je begrijpen dat haar dood de grootste catastrofe was die ons kon treffen; het was alsof op een schitterende lentedag de jagende wolken plotseling stilhielden en zwart werden, de wind ging liggen en alle wezens op aarde kreunden en zwierven doelloos zoekend rond. Maar welk beeld of welke combinatie van beelden kan recht doen aan de vormen die ze sindsdien in ontelbare levens heeft aangenomen? De doden, zo wordt wel beweerd, worden vergeten, of men zou liever moeten zeggen dat het grootste deel van het leven voor elk van ons weinig betekenis heeft. Maar nu en dan, bij meer gelegenheden dan ik hier kan opnoemen, ’s nachts in bed, of op straat, of als ik een kamer binnenloop, is ze daar; mooi, nadrukkelijk met haar bekende frases en haar lach; dichterbij dan enige van de levenden verlicht ze ons grillige levenspad met een brandende fakkel, oneindig edelmoedig en liefdevol voor haar kinderen.

1 ‘Je moeder’ is de moeder van Julian Bell, Vanessa. ‘De drie kleine schepsels’ voor wie ze zorgt zijn haar jongere broers en zus – Thoby, Virginia en Adrian Stephen.

2 ‘De anderen’ zijn George, Stella en Gerald Duckworth.

3 Julians grootouders waren Julia en Leslie Stephen.

4 St. Ives, Cornwall, waar de familie Stephen van 1882 tot 1894 de zomervakanties doorbracht.

5 John (Jack) Waller Hills. Zie p. 46. ‘Het sprak vanzelf dat je je verplicht voelde jegens hem […] en dat je hem beloonde […] door hem oom te laten zijn van andermans kinderen.’

6 John Ruskin, The Elements of Drawing (Londen, 1857).

7 Madge Symonds, een dochter van J.A. Symonds, trouwde met William Wyamar Vaughan. Madge was de eerste voor wie Virginia een sterke passie voelde, de hevigheid van haar gevoelens weerklinkt in Mrs. Dalloway’s herinneringen aan Sally Seton.

8 De ‘vier anderen’ waren de drie kinderen uit het eerste huwelijk van Julia en Herbert Duckworth, en Laura, de dochter van Leslie Stephen en zijn eerste vrouw Minny.

9 Het ‘Mausoleum Book’, waar Leslie Stephen in 1895 na de dood van Julia aan begon. Het laatste fragment, gedicteerd aan Virginia, werd in 1903 geschreven.

10 Mrs. Carlyle met haar ‘coterie’-praatjes doet me op een wonderlijke manier aan haar denken. (vw)

11 Tante Mary Fisher (née Jackson), de oudere zus van Julia die trouwde met Herbert Fisher en zeven zonen en vier dochters had.

12 Julia stierf op 5 mei 1895, Vanessa werd op 30 mei zestien jaar.

II

MET HAAR DOOD OP 5 MEI 1895 begon er een periode van oosterse rouw, want ontegenzeglijk was er iets in de verduisterde vertrekken, het gekreun en het hartstochtelijk lamenteren dat de normale grenzen van verdriet overschreed, iets wat de werkelijke tragedie met oosterse draperieën omfloerste. Je grootvader had veel weg van een oudtestamentische profeet; iets van de wonderbaarlijke kracht van zijn jeugd had hij behouden maar hij gebruikte die niet meer om bergen te beklimmen of bemanningen te trainen, sinds vele jaren had hij zich volledig gewijd aan zijn gezin. En nu tegen al zijn verwachtingen in zijn vrouw eerder was gestorven dan hij, leek hij op iemand die door het wegvallen van een steunpilaar verblind door de wereld wankelde, die hij met zijn bittere smart overlaadde. Maar ik zal nooit de woorden kunnen vinden die weergeven wat hij voelde of die zelfs maar een beeld geven van de kracht van de zichtbare uitingen van zijn gevoelens die zich in opeenvolgende scènes gedurende die hele afschuwelijke zomer voordeden. In mijn herinnering was één kamer aldoor gesloten en steeds op gezette tijden in beroering door een jammerklacht of door een uitbarsting. Hij onderhield zich voortdurend met meelevende vrouwen die buitengewoon zenuwachtig zijn kamer betraden en deze ontdaan en vlekkerig van tranen weer verlieten – in de war gebracht zoals de meesten die meegevoerd worden op de stroom van andermans gevoelens overkomt – om vervolgens verslag uit te brengen aan Stella. Zij moest al haar diplomatieke gaven aanwenden om hem op de een of andere manier bezig te houden nadat zijn ochtend van werken voorbij was; ook waren er verschrikkelijke maaltijden: hij was dan niet in staat te horen wat we zeiden, en met minachting voor de troost die daaruit sprak gaf hij zich over aan de hartstochten die in hem woedden, klaagde luid en gaf steeds opnieuw te kennen dat hij wilde sterven. Ik geloof niet dat Stella tijdens die maanden zelfs maar voor een moment zijn acute behoeften uit het oog verloor. Ze had altijd een middel dat ze hem kon aanreiken, hield hem steeds heel nauwkeurig in de gaten en kon dan plotseling een van ons vragen onmiddellijk met hem te gaan praten of aan hem vragen met ons te gaan wandelen. Soms bracht ze ’s avonds uren achtereen met hem door in zijn studeerkamer om keer op keer het bittere verhaal van zijn eenzaamheid, zijn liefde en zijn wroeging aan te horen. Want door uitputting niet meer bij machte zich te beheersen, kwelde hij zichzelf jammerlijk met de gedachte dat hij zijn vrouw nooit duidelijk gemaakt had hoeveel hij van haar hield; dat zij aan zijn zijde in stilte zorgen en leed verdragen had.

‘Ik was toch niet zo slecht als Carlyle?’ heb ik hem wel eens horen vragen. Wellicht wist Stella niet veel van Carlyle, maar elke keer stelde ze hem opnieuw gerust, vermoeid maar volhardend. In het biechten van het kwaad dat men de doden heeft aangedaan aan de levenden is ongetwijfeld een wonderlijk soort troost gelegen, ze kunnen je niet alleen geruststellen door wat zij zelf hebben gezien maar ze representeren ook op een mysterieuze wijze een macht die door je bekentenis gesust kan worden en je iets kan schenken wat grenst aan algehele vergeving. Om deze redenen en ook omdat hij van nature en uit gewoonte het uiten van zijn gevoelens als een verlichting ervoer, schroomde hij niet tegenover haar al zijn leed uit te spreken en haar niet aflatende aandacht en elke vorm van troost die zij kon geven op te eisen. Maar wat voor troost had zij te bieden? Uit de aard der zaak was er weinig wat gedaan kon worden; alles hing daarom af van hoe zij zich gedroeg, want opeens was haar positie er een van grote vertrouwelijkheid met een man die zij als haar stiefvader en als oudere geleerde tot dan toe slechts met respect en afstandelijke genegenheid bejegend had. In sommige opzichten was Stella’s positie, tot deze crisis zich voordeed, eigenaardig geweest; zeker nu ik even oud ben als zij was, kan ik beter zien dat haar karakter over het geheel genomen opmerkelijk was, opmerkelijk in zichzelf en in zijn bestemming; grote kwesties drukten op haar bestaan maar de korte duur en de beschroomdheid van de vroege jaren maken het moeilijk haar levensverhaal met enige stelligheid te vertellen.