Perhat Tursun

De achterstraten

..

..

Een roman uit Xinjiang

..

..

Vertaald uit het Engels door Irwan Droog

Met een inleiding van Darren Byler

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

Uitgeverij Jurgen Maas, 2023

Oorspronkelijke titel The Backstreets

© 2022 Columbia University Press

This Dutch edition is a complete translation of the U.S. edition, specially authorized by the original publisher, Columbia University Press.

Vertaling © 2023 Irwan Droog

Omslagontwerp © Irwan Droog

Foto auteur © Bethany Allen-Ebrahimian

Foto omslag © Carolyn Drake/Magnum Photos

Verzorging ePub Michiel Niesen | ZetProducties

..

isbn 978 90 8334414 0

..

Uitgeverij Jurgen Maas | www.uitgeverijjurgenmaas.nl

Inleiding

Darren Byler

Sinds 2017 zijn er honderdduizenden Oeigoeren ‘verdwenen’ in een wijdvertakt systeem van interneringskampen in Noordwest-China – een gebied dat in het Chinees bekendstaat als de provincie Xinjiang, of ‘Nieuw Grensgebied’. Vrijwel alle Oeigoeren, een populatie van rond de twaalf miljoen mensen, hebben een direct familielid dat in een kamp opgesloten zit of dat in het verleden in een kamp heeft moeten werken. Dit beïnvloedt elk aspect van hun leven. Tijdens mijn meest recente onderzoeksreis naar Xinjiang, in 2018, heb ik Oeigoeren met regelmaat horen zeggen dat ‘iedereen weg’ of ‘verdwenen’ is (in het Oeigoers: adem yoq). In een gebied dat zo groot is als Alaska is een groot deel van de volwassenen – vooral mannen tussen de achttien en vijfenvijftig – als ‘extremist’ bestempeld en vervolgens weggevoerd. Hun kinderen bleven achter en moesten vaak naar internaten, waar het verboden is om hun moedertaal, het Oeigoers, te spreken.

Het ‘Xinjiang-probleem’ – zo staan Oeigoerse protesten bekend in de mainstream Chinese maatschappij – begon in de jaren negentig van de vorige eeuw, toen grote aantallen Han-Chinezen, die de meerderheid vormen in China, zich voor het eerst vestigden in het oorspronkelijke grondgebied van de Oeigoeren, in het zuiden van Xinjiang. Deze kolonisten creëerden een infrastructuur en boorden de olie- en gasvoorraden van de Oeigoerse woestijnen aan om China’s snelgroeiende exporteconomie te voeden. In de daaropvolgende drie decennia namen de bezetters lokale instituties over – de banken, scholen en gemeentebesturen – en werden de Oeigoeren verdreven. Niet meer in staat om hun autonome bestaan voort te zetten, waren ze gedwongen om werk te zoeken in de steden. Maar daar troffen ze vooral discriminatie aan. Terwijl Han-migranten die van de andere kant van het land naar Xinjiang kwamen goedbetaalde banen in de bouw en industrie kregen, ontdekten de Oeigoeren dat bedrijven hen vaak weigerden aan te nemen. En degenen die wel een baan vonden, kregen vaak de laagste functies. Aangescherpte regels op de woningmarkt maakten het onmogelijk voor Oeigoeren om zich als vaste inwoners van de stad te registreren, terwijl Han-migranten aangemoedigd werden en zelfs subsidies van de overheid kregen om zich in steden in Xinjiang te vestigen. Huisuitzettingen, grondonteigeningen, politiegeweld en religieuze onderdrukking speelden allemaal een rol in de toename van Oeigoerse protesten, waarvan sommige gewelddadig waren en een klein aantal onder de internationale definitie van terrorisme viel. De Chinese staat omarmde de Noord-Amerikaanse en Europese war on terror-retoriek, bestempelde vrijwel alle vormen van Oeigoers protest als terrorisme en zette Oeigoeren die opkwamen voor hun islamitische en etnische tradities weg als extremisten. De roman De achterstraten verhaalt indirect over deze gewelddadige atmosfeer.

In 2014, nadat de staat gealarmeerd was door steeds zichtbaardere religieuze uitingen van Oeigoeren, die volgens de autoriteiten samenhingen met een verhoogd risico op geweld, kondigde ze de ‘Volksoorlog tegen Terreur’ af en begon ze religieuze leiders op te pakken. De massale opsluiting van moslims werd geïntensiveerd in 2017, toen regionale bestuurders het bevel kregen van de Chinese staat om uitgebreid onderzoek te doen naar de Oeigoerse populatie, om te bepalen wie er ‘onbetrouwbaar’ (Chinees: bu fangxin) waren wegens hun Oeigoerse tradities en islamitische geloof. De politie zond de mannen en vrouwen die onbetrouwbaar werden bevonden naar de gevangenis of naar een ‘heropvoedings’-detentiecentrum.

De auteur van deze roman, Perhat Tursun, die nog geen vijftig jaar was toen hij ‘verdween’, was een van de eerste mensen die opgepakt werd en moet een lange gevangenisstraf uitzitten. Tursun is openlijk seculier en is geen pleitbezorger van etnisch nationalisme. Hij staat ook niet achter degenen die de islam gebruiken om geweld tegen niet-moslims te verantwoorden. Het is onduidelijk waarom hij een doelwit van de staat was, de details van zijn gevangenschap en veroordeling zijn niet openbaar gemaakt. Het kan zijn dat een vroege versie van deze roman er aanleiding voor was; die had hij eind 2013 op een Oeigoerstalig internetforum gepubliceerd. Ook andere teksten van zijn hand kunnen de reden van zijn arrestatie zijn geweest, of het feit dat hij een vpn-verbinding gebruikte om de internetcensuur te omzeilen, ongefilterd nieuws te lezen en contact te hebben met mensen die buiten China woonden. Wat in elk geval duidelijk is, is dat de ‘heropvoedingskamp’-campagne zich specifiek richtte op Oeigoeren die invloedrijke sociale en maatschappelijke posities bekleedden. En daar was Perhat Tursun er zeker een van.

De verdwijning van Perhat Tursun

Perhat Tursun is een tengere man met een wijkende haarlijn. Als je hem ziet, zou je niet vermoeden dat hij een van de invloedrijkste hedendaagse Oeigoerse auteurs in Ürümqi is. Toen ik hem voor het eerst ontmoette, tijdens een receptie bij een Oeigoerse uitgeverij in februari 2015, zag ik hoe belangrijk hij was aan de manier waarop andere Oeigoeren hem nakeken terwijl hij zich door het gezelschap bewoog. Hij trok heel wat bekijks. Nadat we een tijdje hadden gepraat, zei hij dat hij zich verveelde. Hij had een hekel aan formele bijeenkomsten, waar hij moest komen opdraven voor onbekenden. Hij vertrok zodra de ceremonie was afgelopen, glimlachte zuinigjes en liep mompelend de zaal uit. Talloze mensen hielden hem staande om hem de hand te schudden terwijl we naar zijn huis liepen.

Hij woonde op de zevenentwintigste verdieping van een nieuw appartementencomplex, eigendom van de Oeigoerse supermarktfranchise Arman. Er woonden veel Oeigoerse beroemdheden. Terwijl we stonden te wachten op de lift, knikten we naar Qeyum Muhemmet, de tv-acteur die later, in 2017, samen met Tursun en vierhonderd andere bekende mensen naar een heropvoedingskamp gestuurd zou worden. Het huis van Tursun rook sterker naar rook dan de meeste andere Oeigoerse huizen. Er hingen een paar abstracte schilderijen, van een beroemde Oeigoerse kunstenaar, die de complexiteit van de traditioneel Oeigoerse stedelijke architectuur verbeeldden. Verder lag zijn woonkamer vol met tapijten en lag de koffietafel vol met gedroogd fruit.

Toen ik in 2014 naar Ürümqi reisde, om etnografisch onderzoek te doen naar de ervaringen van Oeigoerse migranten die van het platteland naar de steden waren gekomen, raadde een vriend van Tursun, ik zal hem hier D.M. noemen, me diens roman De achterstraten aan, om te zien hoe de Oeigoerse migrantenervaring daarin voor een algemener publiek was beschreven. In het jaar dat ik de roman las, raakte ik erover in gesprek met een jonge Oeigoerse man die zich in een vergelijkbare positie bevond als de hoofdpersoon: een ontheemde jonge migrant met werk onder zijn niveau, die onlangs ontslag had genomen vanwege systemische discriminatie. Uiteindelijk zou deze medelezer, A.A., het boek samen met mij naar het Engels vertalen. We begonnen steeds vaker af te spreken om het boek samen te lezen en de meer uitdagende passages van de tekst te bespreken.

Naarmate de vertaling vorderde, werd steeds duidelijker – door zowel het lezen van het boek als door hoe A.A. erop reageerde – dat deze representatie van de levens van mannelijke Oeigoerse migranten een breed spectrum aan ervaringen bestreek. Door het zwaartepunt van dit verhaal over koloniaal geweld niet bij de autoriteit van de staat te leggen, maar juist bij het werk dat de gekoloniseerde moet verzetten om in leven te blijven, bood De achterstraten A.A. een nieuwe manier van spreken en gehoord worden. Hij zei: ‘Het voelt alsof dit boek speciaal voor mij is geschreven.’ Het boek raakte hem zo omdat de emoties in de vertelling zijn eigen emoties waren; de stem van de hoofdpersoon voelde als zijn eigen stem. Vrijwel alle Oeigoerse migranten die ik heb geïnterviewd zeiden dat de ervaringen van ontheemding, vervreemding en afwijzing, zoals ik ze beschreef op basis van de roman, overeenkwamen met aspecten van hun eigen levens: het wrede glimlachen, de openlijke vijandigheid, de bureaucratische onverschilligheid. Het lezen van De achterstraten werd een manier om jonge mannen te helpen met het vertellen van hun eigen verhaal en het verkennen van hun eigen levensweg. Zoals ik schreef in Terror Capitalism, het boek dat voortkwam uit mijn onderzoek, stelde het lezen hen in staat om hun levensverhaal te vertellen als onderdeel van de grotere gedeelde ervaring van maatschappelijk geweld. Ze begrepen het verhaal van De achterstraten, en het hielp hen hun eigen verhaal te begrijpen. Daarnaast leerde het A.A. en mijzelf hoe waardevol vriendschap en verhalen zijn als je probeert om te gaan met isolatie – die levensles zou centraal komen te staan in mijn etnografische onderzoek en ik wijdde er een hoofdstuk aan in mijn boek.

D.M. had Tursun laten weten dat A.A. en ik aan een vertaling van zijn roman werkten. Dat is waarom hij me uitnodigde om na de receptie van de uitgeverij bij hem op bezoek te komen. Hij vertelde me dat hij ontzettend enthousiast was dat we geïnteresseerd waren in zijn project, dat we deze tekst – hij beschouwde het als een van zijn belangrijkste werken – in de Engelstalige wereld wilden introduceren. Onder het genot van thee en sigaretten bespraken we hoe, in de roman, de mist in de stad als een soort personage optreedt en de sfeer bepaalt. Hoe de ontmenselijking – die het gevolg is van de manier waarop de Han-Chinezen, de grootste bevolkingsgroep in China, de Turks-islamitische hoofdpersoon als inferieur beschouwen wegens zijn uiterlijk en de taal die hij spreekt – onderdeel wordt van die kille ambiance. Hij vertelde dat het verhaal voortkwam uit zijn eigen ervaringen als student in Beijing en als kantoormedewerker in Ürümqi. In Beijing, waar hij behoorde tot de eerste generatie Oeigoerse studenten die Chinees onderwijs kregen buiten de Oeigoerse autonome regio Xinjiang, waren vijf van zijn Oeigoerse medestudenten bezweken onder de uitsluiting en het racisme op de universiteit, waar de normen en waarden van de meerderheid domineerden.

Tursun vertelde dat hij zelf ook niet altijd mentaal stabiel is geweest. Hij zag wat zijn medestudenten overkwam, en dat maakte grote indruk op hem. Dat is waarom hij in dit boek wilde uitleggen hoe vervreemding verbonden is aan mentale gezondheid en etnisch nationalisme. ‘Ik ben heel erg beïnvloed door De pest,’ zei hij, de existentiële roman van Albert Camus waarin etnisch nationalisme huishield in het Europa van de jaren veertig. ‘Ik las het steeds opnieuw. En nog steeds voelt het alsof elke zin iets belangrijks zegt.’ Hij gebaarde veel tijdens het praten. Als hij lachte, leek zijn mond zijn hoofd in tweeën te breken. Hij kwam heel oprecht over, alsof je zijn gezicht kon lezen. Hij luisterde aandachtig als ik aan het woord was, met een blik die even blanco als scherp was. Hij kwam over als een man die snakte naar het leven.

Tursun werd geboren in 1969, in een dorpje in de buurt van de steden Atush en Kashgar, met Kirgizië net aan de andere kant van de bergen. Zoals de meeste Oeigoeren groeide hij op aan de zuidelijke voet van de bergen, tussen de boeren die leefden op het ritme van de schapenkuddes en de katoenvelden. De beelden in zijn proza van dorpelingen die afstanden berekenen aan de hand van de tijdsduur van liedjes, en het tijdstip aan de hand van de stand van de zon en de oproepen van de muezzin, komen voort uit deze ervaring.

Tursun groeide op in een Oeigoerse wereld, maar daarnaast was hij de zoon van een leraar die tijdens de Culturele Revolutie gevangen was gezet op verdenking van contrarevolutionaire sentimenten. De Chinese politieke geschiedenis had een directe invloed op de levens van hem en zijn familieleden, waardoor hij gedwongen was om voorbij de grenzen van zijn dorp te denken en zijn plek in de wereld te herdefiniëren. Toen Mao Zedong overleed betrad China een nieuw tijdperk, met hervormingen in de handel en de ideologie, waardoor er meer ruimte kwam voor Oeigoerstalige publicaties. Tegen de vroege jaren tachtig bereikten Oeigoerse vertalingen van Chinese literaire en filosofische teksten zelfs het kleine dorpje van Tursun. Dankzij deze boeken kwam Tursun, een tiener die hoopte ooit dichter te worden, voor het eerst in aanraking met de wereldliteratuur. Maar hij ging zich pas echt verdiepen in taal en andere denkwijzen dan de Oeigoerse toen hij werd geselecteerd om onderdeel uit te maken van een van de eerste groepen Oeigoeren die opgeleid zouden worden aan de Minzu-universiteit in Beijing.

Tahir Hamut, een van Tursuns beste vrienden, die ook in een van die eerste groepen zat, herinnert zich die jaren van ontdekking nog goed. Hamut, een vooraanstaande dichter, regisseur en literair criticus die er in 2017 in slaagde naar de Verenigde Staten te vertrekken, vertelde me:

Ik ontmoette Perhat voor het eerst in februari 1988. Die eerste keer dat ik hem sprak vond ik hem heel melancholisch, pessimistisch en onrustig. Toch was hij wel vriendelijk voor mij en andere studenten, die drie jaar lager zaten dan hij. Hij adviseerde ons om meer westerse literatuur te lezen. Dat was de eerste keer dat ik hoorde over modernistische literatuur, Freud, Nietzsche, Dostojevski en ga zo maar door. Dat is hoe het begon.

Uiteindelijk zou Tursun promoveren in de Turkse literatuur en een proefschrift schrijven over de soefidichters die de basis vormden van de Oeigoerse literaire tradities. Ook werd hij een geroemd dichter, romancier en essayist, die vormtechnisch vaak de grenzen van het modernisme opzocht, net als – zoals ook zijn soefistische voorgangers – de grenzen van het Oeigoerse betamelijke.

Tursun hield nooit op met nadenken. Hij was een gedreven en getalenteerd experimenteel denker. In zijn visie was nadenken de grootste roeping van de mens. Tursuns werkkamer stond vol met honderden boeken die hem hierbij ondersteunden. Hij had de verzamelde werken van alle hedendaagse Han-dichters, vertalingen van zelfs de meest obscure romans van Nabokov en aantekeningen van Kafka. Sommige van zijn boeken waren in het Engels, een taal die hij langzaam maar vastberaden en geconcentreerd las. Toen hij in de jaren negentig in Beijing woonde, werd het een obsessie van hem om naar internationale boekwinkels te gaan en alles te kopen wat hij maar kon vinden. Hij zei:

Ik heb veel geleerd van de westerse filosofie en literatuur. Vooral Faulkner en Schopenhauer. Op de middelbare school las ik een Oeigoerse vertaling over de marxistische filosofie van het dialectisch materialisme. In dat boek ging het over hoe Plato, Hegel en Schopenhauer verschrikkelijke ideologen waren. Dat idee intrigeerde me. Door hoe dat marxistische boek hen wegzette, had ik niet verwacht dat er ook maar enige metafysische teksten beschikbaar waren in China. Maar toen ik midden jaren tachtig in Beijing aankwam, vertelde iemand me dat er wel Chinese vertalingen van deze filosofische werken waren. Ik ben onmiddellijk Chinees gaan studeren, zodat ik Schopenhauer zou kunnen lezen. Ik las De wereld als wil en voorstelling in het Chinees. Ik kreeg er het gevoel door dat Chinees de taal van Schopenhauer was.

Hij bleef even hangen bij dit beeld van de Chinese vertaling van Schopenhauers verhandeling over de essentie van objecten in de wereld en vertelde lachend verder, met horten en stoten.

Dat is zo… zo grappig, als je er nu over nadenkt. Daarna las ik Faulkner, toen Camus en Kafka. Uiteindelijk las ik ook Freud en Jung en alle andere psychoanalytische denkers. Ik probeer te schrijven over de menselijke ervaring. Ik ben geïnteresseerd in elke vorm van menselijk denken. Ik heb de religieuze boeken van elk geloof gelezen. Ik vind religie iets moois. Het is als poëzie. Ik geloof niet dat er één waarheid is. En ik geloof dat psychische aandoeningen altijd al hebben bestaan. Meestal zijn die gewoon een andere verschijningsvorm van ‘normaal’. Sterker nog, de mensen die niet binnen de heersende normen passen, zijn vaak de minst psychisch zieken. Mensen die zichzelf als normaal zien zijn veel gekker. Ik schrijf graag over merkwaardige individuen op een specifieke plek en een bepaald punt in de tijd, om te laten zien hoe abnormaal de ‘gewone’ maatschappij eigenlijk is. Ik gebruik psychologie en literatuur op mijn eigen manier, om de ziekte van de normaliteit te diagnosticeren.

Tursuns focus op psychische ziekte, zelfmoord en vervreemding – en zijn vastberadenheid om in het Oeigoers over obsceniteiten en seksualiteit te schrijven – maakte hem meer dan eens het mikpunt van de kritiek van meer traditionele Oeigoerse auteurs. Dat maakte het moeilijker om zijn teksten te publiceren, maar aangezien hij in zijn werk voortdurend de grenzen van het toelaatbare binnen de Oeigoerse gemeenschap opzocht, gaf dat hem ook nuttige stof om over na te denken.

In maart 2015 nodigde Tursun me opnieuw bij hem thuis uit, om de voortgang van de vertaling te bespreken en wijzigingen door te geven. Zijn vrouw schotelde ons zelfbereide noodles voor. We aten en praatten acht uur lang met elkaar. We dronken twee flessen whisky leeg. Hoe meer hij dronk, des te langer zijn verhalen werden. Tijdens een relaas aan het begin van de avond, voordat alles wazig werd en ik ophield met aantekeningen maken, vertelde hij me: ‘Milan Kundera, de Tsjechische auteur, schrijft ook over de menselijke ervaring, maar vanwege de omstandigheden waarin hij zich bevindt wordt zijn werk gelezen alsof het op de een of andere manier politiek is. Maar eigenlijk ontstaat het werk niet vanuit de politiek, die wordt er gewoon bij gehaald. Menselijke relaties zijn de kern; de politiek zit ze in de weg. Eigenlijk geldt dit voor de meeste schrijvers, als ze heel eerlijk zijn.’

Maar sommige schrijvers worden sneller politiek gelezen dan andere. Omdat de Oeigoeren het doelwit zijn van ‘contraterrorisme’-campagnes sinds China na 9/11 het islamitisch-politieke leven op een bepaalde manier ging framen, worden bijna alle Oeigoerse culturele uitingen als ‘gevoelig’ beschouwd. In tegenstelling tot romans van Han-auteurs als Xu Zechen, die het Han-migrantenleven beschrijft in Rennend door Beijing, moet elke beschrijving van de interactie tussen Oeigoeren en de Han-samenleving rekening houden met de manier waarop armoede én etnische discriminatie vervreemding in de hand werken. Voor hedendaagse Oeigoerse auteurs draait het leven in de stad niet eenvoudigweg om klassenverschillen tussen wie van het platteland komt en wie uit de stad; het gaat om epistemische verschillen, en om de manier waarop hun lichamen gelezen worden. Omdat Oeigoeren een andere taal spreken, niet kunnen doorgaan voor Han-Chinezen en op grond van hun afkomst een band met het zuiden van Xinjiang claimen (Oeigoers: yerlik), gaat hun confrontatie met stedelijke Han-Chinezen over meer dan slechts een klassenverschil. Het is een kwestie van koloniaal bezit en overheersing, en van de manier waarop het discours – de toegestane taal die sociale normen vormgeeft – de kracht heeft om het proces van ‘othering’ simpelweg vanzelfsprekend te maken. In deze context zijn woorden als ‘Oeigoerse terrorist’ of ‘extremist’ in de plaats gekomen van oudere termen als ‘wilde’ of ‘barbaar’.

Toen Tursun terugdacht aan hoe zijn identiteit hem als het ware vooruit was gereisd, herinnerde hij zich een van de weinige momenten waarop het voelde alsof de Hanintellectuelen hem zagen als iemand die bepaalde kennis in zich droeg.

Toen ik in Beijing was, volgde ik een college van de dichter Zhang Zao (). Ik herinner me onze eerste ontmoeting. Ik zei hem dat ik zijn werk goed vond en dat ik Oeigoerse poëzie schrijf. ‘O, je bent Oeigoers,’ zei hij, ‘hoe heet je?’ Ik antwoordde hem: Pa-er-ha-ti. ‘Nee,’ zei hij, ‘wat is je Oeigoerse naam?’ Dat was de eerste keer dat een Chinese docent zoiets deed. Meestal zeiden ze iets als ‘O, wauw, je hebt echt een vreemde naam’, maar deze man was anders. Dat was al geweldig, maar wat hij daarna zei raakte me echt. Hij zei dat hij net in Tibet was geweest, en dat hij erachter was gekomen dat het boeddhisme geen religie, maar een filosofie is. Hij zei dat hij de Dalai Lama heel erg bewonderde. Sinds die eerste ontmoeting hebben we een heel goede band. Zhang Zao is inmiddels overleden (in 2010).

Naast het overlijden van Zhang gebeurde er rond 2010 nog iets: het Han-etnisch nationalisme kwam sterk op, met Xi Jinping in het centrum van de aandacht. Er weerklonken echo’s van de pest in, zoals Camus die beschreef in de jaren 1940. Tursun zag hoe dit samenviel met een enorm gebrek aan interesse voor de Oeigoerse kennis. Sterker nog: het Oeigoers denken en zelfs leven werd nu steeds meer als bedreiging beschouwd.

Op 30 januari 2018 kreeg ik bevestigd dat Tursun ‘verdwenen’ was. Aan het begin van 2020 waren er berichten dat hij tot zestien jaar gevangenisstraf was veroordeeld. Tursun zal zevenenzestig jaar oud zijn wanneer hij wordt vrijgelaten. De wereld zal misschien nooit kennismaken met de vijf onvoltooide romans waar hij aan werkte. Hij verdween op de top van zijn kunnen. Wat er voorlopig overblijft zijn fragmenten uit zijn werken, de meeste nog ongepubliceerd, en scènes uit de werelden die hij heeft gecreëerd. De achterstraten is zijn eerste fictionele tekst in Engelse vertaling.

De verdwijning van Tursun is een symptoom van groter geweld. Zoals D.M., de vriend die me liet kennismaken met het werk van Tursun, me in een interview in 2015 vertelde (in de tijd dat het netwerk van heropvoedingskampen werd gebouwd):

Mensen als Perhat missen de jaren tachtig, de tijd waarin niemand aandacht had voor de waarheid van een ander. Iedereen leek voor zichzelf te denken, niemand leek zich druk te maken om verschillen. Nu wordt verschil gezien als een zwakte.

D.M. vertelde verder:

Mensen beseffen niet hoe uitzichtloos de situatie hier op het moment is, omdat we geen aangrijpende statistieken kunnen laten zien van hoeveel mensen er verdwenen of gedood zijn. Daar is de situatie veel te complex voor. De geesten van mensen worden gebroken en hun zelfbeeld wordt aangetast. Plots lijken de waarden waarmee ze zijn opgegroeid dan alsof ze vervangen kunnen worden door autoritaire Chinese of islamitische waarden. Mensen veranderen in slechts lege omhulsels. In de gevangenis wordt mensen geleerd om als de politie te denken. Gevangenen worden aan elkaar gekoppeld en samen vastgeketend. Ze moeten samen schijten. Als de ene iets verkloot, krijgt de ander de schuld. Het is de hel. Hoewel de leefomstandigheden niet zo slecht zijn als ze ooit waren, is de psychische mishandeling steeds doortrapter geworden. Nu proberen ze je wil om te leven en je verlangens kapot te maken.

Een keer vroegen mijn vrienden in de gevangenis of ze filmpjes van Oeigoerse muziek en dans mochten kijken, en de bewaker gaf zijn toestemming. Dus verzamelden zich zo’n dertig gevangenen in één cel om video’s te bekijken. Na een paar uur waren ze helemaal gelukkig en wilden ze teruggaan naar hun eigen cel, maar toen zei de gevangenbewaarder: ‘Nee, jullie wilden filmpjes kijken, dus blijf alsjeblieft kijken.’ Dus keken ze vierentwintig uur naar de beelden. Toen vroegen ze opnieuw of ze mochten stoppen, omdat het heel ongemakkelijk was geworden, maar de gevangenbewaarder zei: ‘Nee, jullie hebben hier zelf om gevraagd, blijf maar kijken.’ Uiteindelijk hebben ze tweeënzeventig uur gekeken. De kamer lag vol met schijt en pis en dertig mannen; ten slotte zeiden ze dat ze nooit meer zouden vragen of ze filmpjes mochten kijken en liet de gevangenbewaarder hen terug naar hun cellen gaan.

Tegenwoordig zet de overheid het onderwijs in om mensen te assimileren. Maar kijk eens naar de Verenigde Staten. De oorspronkelijke bewoners van Amerika werden gedwongen om hun eigen talen te vergeten, ze werden door het economische systeem gedwongen om te integreren in de mainstream maatschappij, maar nog altijd behielden ze hun eigen culturele verschillen. Ze zouden zich niet laten inlijven. Zo zal het ook gaan met de Oeigoeren. Alle minderheden zitten zo in elkaar, vooral degenen die niet kunnen doorgaan voor iemand uit de meerderheidsgroep. Als je een minderheid bent, zul je altijd een minderheid blijven. Die positie kun je niet vergeten.

Perhat is een heel interessant figuur. Zijn roman The Art of Suicide is een keer opgenomen in een lijst van de honderd grootste werken van de Oeigoerse cultuur. Maar toen hij dat hoorde, werd hij woedend. Hij schreef een brief aan het Culturele Bureau en eiste dat zijn werk van die lijst werd gehaald. Hij zei dat hij niet zat te wachten op die vorm van erkenning. Hij wilde niet dat zijn werk tussen allemaal propagandistische bullshit prijkte. Daarnaast zei hij dat zijn grootste werk nog niet geschreven was. Het boek dat op de lijst stond had hij geschreven toen hij vierentwintig was, het was voor hem slechts een oefening geweest, een manier om te leren schrijven. Het moest niet serieus genomen worden, zei hij. Hij zei dat hij niet beroemd of populair wilde zijn. Hij wilde een marginaal figuur in de schaduw zijn.

Ergens in 2017 verdween ook D.M. in de kampen. In 2018 zag ik een aantal dvd’s van zijn colleges te koop liggen in een private boekwinkel in Ürümqi. Dat was de laatste keer dat ik zijn gezicht heb gezien. Rond diezelfde tijd werd ook de medevertaler van deze roman, A.A., opgepakt. Ook veel van de andere jonge mannen die me hebben geleerd hoe ik De achterstraten moest lezen zijn in de kampen verdwenen. Niemand weet precies waarom, maar waarschijnlijk heeft het iets te maken gehad met hun onlineactiviteiten. Sommige van hen vastten en baden tijdens de ramadan, dat zou de aanleiding geweest kunnen zijn. Geen van hen riep op tot geweld, ze waren veel te bang zich uit te spreken. Ze wilden niets anders dan leven en denken.

Net als Tursun zijn ze genummerde gevangenen geworden die toestemming moeten vragen om naar de wc te gaan. Een voor een verdwenen deze intellectuelen die Perhat lieten schateren van het lachen. Daarna begonnen de jonge mannen met honderdduizenden tegelijk te verdwijnen.

Het nieuws van de verdwijning van Perhat kwam via gecodeerde nieuwsberichten naar buiten. Een gezamenlijke kennis vertelde Hamut dat Perhat ‘in het ziekenhuis was opgenomen’:

Toen ik dat hoorde, dat hij ‘in het ziekenhuis was opgenomen’, bekroop me een onheilspellend gevoel. Ik was heel verdrietig. Ik probeerde mezelf te troosten en praatte mezelf aan dat het misschien tijdelijk was, dat Perhat binnenkort misschien vrijgelaten zou worden; ik kon tenslotte geen enkele reden bedenken waarom de autoriteiten hem zouden willen opsluiten en straffen. Maar ik maakte me ook veel zorgen, want ik wist hoe serieus de situatie op dat moment was: alles was mogelijk. Ik herinner me nog hoe ik die nacht angstig wakker lag. De laatste keer dat ik hem heb gezien was rond 10 juli 2017. Niemand weet zeker wat er sindsdien met hem is gebeurd.

In een beeld uit een van Tursuns meest aangrijpende gedichten, ‘Elegie’, weerklinkt zijn eigen verdwijning:

Wanneer ze de straten doorzoeken en mijn verdwenen figuur niet kunnen vinden

weet dan dat ik bij je ben.

DE ACHTERSTRATEN lezen

Zoals alle grootse kunstwerken tracht De achterstraten een wereld te creëren die de realiteit die het reflecteert naar de kroon steekt. Bovendien helpt het de lezer de geschiedenis te begrijpen terwijl die wordt geschreven. Wat ik probeer te zeggen is dat De achterstraten, net als de werken die Perhat Tursun in gedachten had – zoals De pest van Camus, Onzichtbare man van Ralph Ellison en Leven en wandel van Michael K van J.M. Coetzee – tegelijkertijd gelezen moet worden als een onderdeel van de geschiedenis en als een literaire fabel over de etnische, gediscrimineerde buitenstaander. Net als bovengenoemde drie intellectuele schrijvers gebruikt Tursun fictie om na te denken, om de logica van de wereld die hij heeft doorleefd uit te pluizen en te zien waar dat hem brengt. Hoewel hij wel specifieke beelden en scènes gebruikt, schetst hij niet zozeer een documentair verslag van het Oeigoerse leven onder koloniale omstandigheden, als wel een symbolisch portret daarvan. Hij volgt het voorbeeld van Camus in de wijze waarop hij raciale vijandigheid toont door existentiële vragen te stellen, een soort ideëel realisme over zowel de menselijke ervaring als ver daar voorbij. Hij probeert aspecten van het leven vast te leggen die onzichtbaar en tegelijkertijd heel erg zichtbaar zijn. Deze strategie – soms ontzettend serieus, soms zo absurd dat het hilarisch is, als in een dagdroom bewegen we ons in en uit een mistige, illusionaire koelte – is precies wat Tursun verbindt met auteurs als Ralph Ellison. De bloemrijke taal, levendige beelden en complexe stream of consciousness-weergave van de gedachten van de hoofdpersoon lijken Tursuns stijl op één lijn te plaatsen met die van Ellison. Maar ondanks al die speelse elementen zit er een plechtig randje aan zijn weelderige taal. Net als Ellison – die met de Communistische Partij brak omdat ze niet optrad tegen racistische vooroordelen – wantrouwt Tursun ideologieën die zich presenteren als de waarheid; hij wantrouwt gewelddadig verzet, vals altruïsme en eenvoudige oplossingen. Hij is zich bewust van wie er toestemming heeft om te spreken, en namens wie. Onder dit alles ligt het Oeigoerse leven dat eist erkend te worden als onuitroeibaar. Net als Coetzee gebruikt Tursun de stilte om diegenen te portretteren – maar niet namens hen te spreken – die het leven van de buitenstaanders observeren. Ook die stilte draagt veel betekenis in zich. De lege blikken waar de hoofdpersoon mee geconfronteerd wordt duiden op iets diepers, een fundamenteler aspect van de wijze waarop Oeigoeren het leven in de Chinese stad ervoeren.

Op 26 april 2014 spoorde Xi Jinping, de secretaris-generaal van de Communistische Partij van China, het grote publiek aan om terroristen het gevoel te geven dat ze als ratten door de straten worden gejaagd terwijl iedereen ‘Pak ze!’ schreeuwt. Gedurende de vijftien jaar waarin Perhat Tursun De achterstraten schreef, observeerde hij hoe deze beeldvorming, van Oeigoeren als lagere diersoort, ontstond. Hij zag hoe lokale Partijbesturen verspreid over de Oeigoerse autonome regio Xinjiang een campagne begonnen waarin religieuze Oeigoeren waren afgebeeld als ratten die door mensenmassa’s achterna gejaagd werden. Hij ervoer hoe Oeigoeren doodsbang waren voor – of eigenlijk, tot doelwit gemaakt werden van – het wereldwijde terrorismediscours. In China worden altijd alleen minderheden terroristen genoemd. De genocidale woede jegens Oeigoeren – die Tursun verbeeldt door meer dan tweehonderd keer het woord ‘hak’ te gebruiken – is gecreëerd door de gelijkstelling van ‘terrorisme’ aan ‘gevaarlijke’ Oeigoerse masculiniteit en islamitische gebruiken. Deze woede, en het neerbuigende glimlachen van de bestuurders die deze campagne leidden, dwongen Oeigoeren verder de schaduwgebieden van de stad in.

De wereld in De achterstraten bestaat uit een koloniale stad op de grens van de Chinese natie, en het boek verkent de manier waarop die stad het leven ontwricht door enerzijds de aantrekkingskracht van schoonheid en lieflijkheid, en anderzijds de afstotelijkheid van haat en angst. Door te bewegen tussen de grote stad Ürümqi, waar hij een leven probeert te vinden, het ‘decor’ van Beijing, waar de hoofdpersoon naar school gaat maar niet interacteert met de door Han-Chinezen gedomineerde omgeving, en een dorpje in Zuid-Xinjiang, waar hij voor het eerst in aanraking komt met liefde en geweld, ontwikkelt de roman de thema’s van de ontmenselijkte buitenstaander en het thuishoren op je geboortegrond. Beide thema’s zijn een reactie op de onteigenende effecten van leven in het midden van een stad die vijandig tegenover Oeigoeren staat. Het conflict tussen de twee thema’s komt samen in meer algemene vragen over de betekenis van het leven.

De ontmenselijkte buitenstaander

De achterstraten beschrijft een nacht in het leven van een naamloze Oeigoerse man die vanuit een dorpje in Zuid-Xinjiang naar Ürümqi vertrekt wanneer hij een tijdelijk baantje bij een overheidsinstantie krijgt, een soort ‘diversiteitsvacature’. Omdat Xinjiang de zogenaamde ‘Oeigoerse autonome regio’ is, zijn overheidsinstanties vaak wettelijk verplicht om een klein deel van hun banen aan Oeigoeren af te staan. Maar ondanks dat de regio ‘Oeigoers’ heet te zijn, krijgen de oorspronkelijke yerlik-Oeigoeren slechts heel zelden werk met enige echte autoriteit.

Naarmate de roman vordert zien we aan de sinistere Han-baas van de naamloze hoofdpersoon en de afkeer van de stedelingen die hij ontmoet dat hij ontmenselijkt wordt, dat hij minder als een persoon en meer als een andere bestaansvorm wordt gezien. Langzaam, door middel van subtiele toespelingen, onthult De achterstraten dat het verhaal eigenlijk gaat over hoe het is om als niet-menselijk te worden bestempeld. Tursun schrijft:

Vanuit het niets rende er een rat voor me uit, hij verdween als een kogel in het vuilnis. Ik stond even als aan de grond genageld, maar liep toen verder. Ik vreesde dat andere mensen zouden zien hoe ik was geschrokken van een rat, dus ik keek schichtig achterom. Zoals de rat door het afval schoot, zo bewoog ik me door de stad. Net als hij was ik op zoek naar eten, en als mijn maag gevuld was, wilde ik niets anders dan slapen.