Ghassan Kanafani

Mannen in de zon

..

..

..

..

Roman

..

..

Vertaald uit het Arabisch en van een nawoord voorzien door Djûke Poppinga

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

Uitgeverij Jurgen Maas, 2023

De uitgever ontving voor deze uitgave in het kader van Schwob.nl

een subsidie van het Nederlands Letterenfonds.

Ga voor meer literaire ontdekkingen naar www.schwob.nl

Oorspronkelijke titel رجال في الشمس

verscheen voor het eerst in 1963

..

All rights reserved

© Anni Kanafani

Vertaling © 2023 Djûke Poppinga

Nawoord © 2023 Djûke Poppinga

Omslagontwerp © Irwan Droog

Omslagbeeld: een still uit de film The Dupes,

die is gebaseerd op Mannen in de zon

Verzorging ePub Michiel Niesen | ZetProducties

..

isbn 978 90 833441 5 7

..

Uitgeverij Jurgen Maas | www.uitgeverijjurgenmaas.nl

Aboe Kais

Aboe Kais lag voorover, met zijn borst op de vochtige, kloppende aarde. Het waren de slagen van een vermoeid hart die natrilden tussen de zandkorrels en in de cellen van zijn lichaam drongen. Sinds hij zich daar voor het eerst op de grond had laten vallen voelde hij steeds weer die siddering, alsof het hart van de aarde zich uit de diepste krochten van de hel een weg naar het licht probeerde te banen.

Hij had dat een keer aan zijn buurman verteld, met wie hij ooit, in het land dat hij tien jaar eerder had verlaten, een akker had gedeeld, en deze had spottend geantwoord: ‘Welnee, dat is het kloppen van je eigen hart dat je hoort wanneer je met je borst op de grond ligt.’

Dat kon toch niet waar zijn? Wat een onzin! En die geur dan? Die geur die, zodra hij hem opsnoof, naar zijn hoofd steeg en zich als een bedwelmend elixer in zijn aderen verspreidde? Steeds wanneer hij de geur van de grond waarop hij lag inademde, beeldde hij zich in dat hij het haar van zijn vrouw rook als ze uit de badkamer kwam, nadat ze zich met koud water had gewassen. Het was dezelfde geur: van een vrouw die een koud bad had genomen en haar nog natte haar over zijn gezicht liet strijken. En het was hetzelfde kloppende geluid, alsof je een trillend vogeltje liefdevol in je handen hield.

Die vochtige grond komt vast door de regen van gisteren, dacht hij. Of nee, toch niet. Het heeft gisteren niet geregend. In deze tijd zendt de hemel enkel stof en verzengende hitte naar de aarde. Ben je soms vergeten waar je bent? Ben je dat echt vergeten?

Hij draaide zich op zijn rug en begon, met zijn handen onder zijn hoofd gevouwen, naar de hemel te turen. De hemel was verblindend wit en hoog in de lucht cirkelde een eenzame vogel doelloos rond. Hij wist niet waarom, maar ineens voelde hij zich ontheemd. Het was zo’n ellendig gevoel dat hij bang was dat hij in huilen zou uitbarsten.

Welnee, het heeft gisteren helemaal niet geregend. Het is augustus. Ben je dat vergeten? En die zwarte weg die eindeloos door de leegte jaagt, ben je die ook vergeten?

De vogel cirkelde nog steeds alleen rond, als een zwarte stip aan het vlammende hemelgewelf.

Het is augustus! Maar waarom is de grond dan zo vochtig? Het moet wel door de Sjatt komen. Zie je niet hoe die zich naast je uitstrekt, zo ver als het oog reikt?

‘Wanneer de twee grote rivieren, de Eufraat en de Tigris, samenkomen, vormen ze één rivier, de Sjatt al-Arab. Ze loopt van vlak boven Basra tot…’

Dat hoorde hij Meester Saliem, een oude, magere man met een harde stem, wel tien keer roepen tegen een kind dat naast het bord stond, toen hij die dag langs de dorpsschool liep. Hij klom op een steen en gluurde door het raam naar binnen. Meester Saliem stond voor de jonge leerling en schreeuwde zo hard als hij kon, zwaaiend met zijn dunne stok: ‘Wanneer de twee grote rivieren, de Eufraat en de Tigris, samenkomen…’

Het kind beefde van angst en uit de banken klonk het gelach op van zijn klasgenoten. Aboe Kais stak zijn hand door het raam naar binnen en tikte een van hen op het hoofd. Het kind keek op.

‘Wat is er aan de hand?’

‘Die jongen snapt er niks van!’ fluisterde het kind grijnzend.

Aboe Kais klom van de steen en vervolgde zijn weg, terwijl de stem van Meester Saliem nog nagalmde in zijn oren: ‘Wanneer de twee grote rivieren, de Eufraat en de Tigris, samenkomen…’

Diezelfde avond zag hij Meester Saliem bij het dorpshoofd zitten, lurkend aan zijn waterpijp. Ooit was de man vanuit Jaffa naar hen toe gestuurd om les te geven aan de jongens van het dorp, en inmiddels had hij dat zo lang gedaan dat de titel van ‘meester’ een onlosmakelijk deel van zijn naam was geworden. Die avond bij het dorpshoofd vroeg een van de andere gasten hem: ‘Gaat u vrijdag voor in het gebed?’

‘Nee, ik ben een schoolmeester, geen imam,’ antwoordde Meester Saliem zonder omhaal.

‘Wat is het verschil?’ vroeg het dorpshoofd. ‘Onze vorige onderwijzer was ook imam.’

‘Maar dat was een Koranleraar. Ik werk op een basisschool.’

Maar het dorpshoofd liet zich niet uit het veld slaan: ‘Wat is het verschil?’

Zonder iets te zeggen liet Meester Saliem zijn ogen van achter zijn brillenglazen over de gezichten glijden, alsof hij steun zocht bij een van de aanwezigen, maar ze waren allemaal net zo in verwarring over de kwestie als het dorpshoofd zelf. Na een lange stilte schraapte Meester Saliem zijn keel en zei kalm: ‘Goed dan: ik weet niet hoe ik moet bidden.’

‘Wat? Weet je dat niet?’

Iedereen brulde door elkaar heen, waarop Meester Saliem hun nogmaals verzekerde: ‘Ik kan het echt niet.’

De gasten keken elkaar verbijsterd aan en vervolgens richtten ze zich tot het dorpshoofd, die besefte dat het nu aan hem was om iets te zeggen.

‘Wat kun je dan eigenlijk wel?’ liet hij zich ontvallen.

Alsof hij een dergelijke vraag had verwacht antwoordde Meester Saliem prompt, terwijl hij opstond: ‘Ik kan heel veel. Ik kan bijvoorbeeld heel goed schieten.’

Bij de deur gekomen, draaide hij zich om. Zijn magere gezicht beefde.

‘Als jullie worden aangevallen, mogen jullie me wakker maken. Misschien kan ik nog nuttig zijn…’

Dit was dus de Sjatt waarover Meester Saliem tien jaar geleden had gesproken. En nu lag Aboe Kais hier op de grond, duizenden mijlen en dagen van zijn dorp en de school van Meester Saliem. God hebbe je ziel, Meester Saliem! God hebbe je ziel! God had het vast goed met je voor toen Hij je de nacht voordat ons arme dorp in handen van de Joden viel liet sterven. Het scheelde maar één nacht! Is er een grotere goddelijke genade denkbaar dan dat? De mannen hadden het weliswaar te druk om je te begraven en je de laatste eer te bewijzen, maar je bent tenminste daar gebleven. Jij bent daar gebleven! Armoede en vernedering zijn je bespaard en je hoefde je niet te schamen op je oude dag. God hebbe je ziel, Meester Saliem. Als je was blijven leven en net als ik in armoede was gedompeld, zou je dan hetzelfde hebben gedaan als ik nu? Zou je bereid zijn geweest om gebukt onder de last van de ouderdom door de woestijn naar Koeweit te vluchten voor een korst brood?

Aboe Kais ging rechtop zitten, steunde met zijn ellebogen op de grond en begon weer naar de grote rivier te staren, alsof hij haar nog nooit had gezien. Dit was dus de Sjatt al-Arab: ‘Een grote rivier waar stoomschepen overheen varen, beladen met dadels en stro, als auto’s op een drukke verkeersweg in het centrum van de stad.’

Dat had zijn zoon Kais meteen geroepen, toen hij hem die avond vroeg: ‘Wat is de Sjatt al-Arab?’

Hij had zijn zoon willen testen, maar de jongen had zijn antwoord al klaar en voegde er nog aan toe: ‘Ik heb je vandaag heus wel door het raam van de klas zien loeren.’

Aboe Kais keek naar zijn vrouw, die moest grinniken. Hij schaamde zich een beetje en zei langzaam: ‘Ik wist dat allang, van de Sjatt al-Arab.’

‘Nietes. Je hebt het vandaag pas gehoord, toen je door het raam stond te gluren.’

‘Goed, voor mijn part! Wat maakt het nou uit of ik het wel of niet wist? Dat is toch niet het einde van de wereld?’

Zijn vrouw keek hem van opzij aan en zei tegen haar zoon: ‘Ga maar in de andere kamer spelen, Kais.’ En nadat de jongen de deur achter zich had dichtgeslagen zei ze tegen haar man: ‘Je moet niet zo streng tegen hem doen. Die jongen was alleen maar blij dat hij het antwoord wist. Waarom ontmoedig je hem zo?’

Aboe Kais stond op, liep naar haar toe en legde zijn hand op haar buik.

‘Wanneer?’ fluisterde hij.

‘Nog zeven maanden.’

‘O!’

‘Deze keer willen we toch een meisje?’

‘Nee, een jongen. We willen een jongen!’

Het werd een meisje, dat hij Hasna noemde. Ze stierf twee maanden na haar geboorte.

‘Ze was veel te mager!’ constateerde de dokter met afkeer in zijn stem.

Het gebeurde in een oud huis in een ander dorp, ver van de vuurlinie, een maand nadat hij zijn dorp had verlaten.

‘Aboe Kais, ik voel dat ik ga bevallen.’

‘Goed, goed. Rustig blijven,’ zei hij tegen haar, maar bij zichzelf dacht hij: zwangerschappen zouden niet negen maar honderd maanden moeten duren. Dit is toch niet het moment om een kind te krijgen?

‘O, mijn God!’

‘Wat is er?’

‘Het is zover!’

‘Moet ik er iemand bij roepen?’

‘Ja, roep Oemm Oemar maar.’

‘Waar kan ik die op dit moment vinden?’

‘Geef me dat kussen!’

‘Waar is Oemm Oemar?’

‘O, mijn God, trek me een beetje op, zodat ik tegen de muur kan leunen.’

‘Niet te veel bewegen. Ik ga Oemm Oemar halen.’

‘Schiet op. Snel! O Heer van hemel en aarde.’

Hij rende naar buiten, maar hij had de deur nog niet achter zich dichtgetrokken of hij hoorde de kreten van de pasgeboren baby al. Hij liep terug en drukte zijn oor tegen de houten deur.

De rivier kolkte, de scheepslui schreeuwden, de hemel blakerde en de zwarte vogel zweefde nog steeds doelloos door het zwerk.

Aboe Kais stond op, klopte het stof van zijn kleren en staarde naar de rivier. Hij had zich nog nooit zo ontheemd en nietig gevoeld. Hij streek met zijn hand over zijn stoppelbaard en verjoeg alle gedachten die zich als een kolonie krioelende mieren in zijn hoofd hadden verzameld.

Op de andere oever van de rivier, vlak daarachter, was alles te vinden wat hij zo lang had moeten ontberen. Daar lag Koeweit. Daar bevond zich het land dat tot dan toe niet meer dan een droom, een fantasie was geweest. Maar het land bestond, dat kon niet anders: een tastbare realiteit van stenen, aarde, water en lucht. Heel anders dan de droombeelden die in zijn oververmoeide hoofd sluimerden. Je had daar ongetwijfeld lanen, straten, mannen en vrouwen, en kinderen die rondrenden tussen de bomen. Of nee, er waren daar helemaal geen bomen. Zijn vriend Saad, die als chauffeur in Koeweit had gewerkt en was teruggekomen met zakken vol geld, had hem verteld dat er geen boom te vinden was.

Die bomen zitten in dat oude, afgetobde hoofd van je, Aboe Kais: tien bomen met grillige, knoestige stammen, die je elk voorjaar weer olijven en andere goede gaven schonken. In Koeweit zijn geen bomen. Dat heeft Saad zelf gezegd. En Saad moet je altijd geloven. Hij mag dan wel jonger zijn dan jij, maar hij weet veel meer. Iedereen weet meer dan jij. Iedereen.

De afgelopen tien jaar heb je niets anders gedaan dan wachten. Je hebt er tien lange hongerjaren over gedaan om eindelijk te beseffen dat je alles bent kwijtgeraakt: je bomen, je huis, je jeugd en je dorp. De meeste anderen hebben zich door het leven heen geslagen, maar jij zat al die tijd als een oude reu weggekropen in je armetierige hutje. Waar wacht je nog op? Denk je soms dat het geld door het dak van je huis in je schoot zal vallen? Hoezo, je huis? Je hebt niet eens een huis. ‘Ga hier maar wonen,’ had de een of andere goedwillende dorpsgenoot destijds tegen je gezegd. Dat is alles. En een jaar later zei hij: ‘Ik wil de helft van de kamer.’ Dus heb je een paar aan elkaar genaaide jutezakken tussen jou en je nieuwe buren opgehangen, maar je bent blijven zitten, tot Saad bij je kwam en je zo hard door elkaar schudde dat het voelde alsof hij melk stond te karnen.

‘Als je eenmaal bij de rivier bent gekomen, zit je al bijna in Koeweit. Basra wemelt van de gidsen die bereid zijn je door de woestijn te smokkelen. Waarom doe je het niet?’

De vrouw van Aboe Kais, die had meegeluisterd, keek van de een naar de ander en begon opnieuw haar baby te wiegen.

‘Dat is een riskante onderneming, waarvan niemand weet hoe het afloopt.’

‘Hoe het afloopt? Hoor wie het zegt! Haha!’ riep Saad en hij richtte zich vervolgens tot de vrouw: ‘Heb je gehoord wat je man zei? Hij zei: Wie weet hoe het afloopt. Alsof het leven een pretje is. Waarom neemt hij geen voorbeeld aan ons? Voelt hij zich beter dan wij?’