Van Frank van Zwol zijn verschenen:

Het Thule-incident

Klem

TOM BRANDT SERIE

Niemandsland

Schokgolf

Hoogspanning

Van de radar

Speciale opdracht

Frank van Zwol

Speciale opdracht

Een Tom Brandt thriller

UITGEVERIJ WILD

© 2023 Frank van Zwol

Uitgeverij Wild, Akersloot

Omslagontwerp: Jolanda Linschooten

Omslagfoto: Jolanda Linschooten

Opmaak binnenwerk: Frank van Zwol

ISBN 978 90 8334 451 5 (e-book)

NUR 332

www.frankvanzwol.nl

www.wilderness-effect.nl

Voor dit e-book zijn geen bomen omgezaagd.

‘Als je nu naar Volkel gaat, dan hebben we daar nog steeds onderdelen liggen die een functie vervullen in het nucleaire. Totaal zinloos naar mijn gevoel en ik denk al heel lang. Maar daaruit zie je ook hoezeer een bepaalde cultuur van wapens te hebben, hoelang dat door kan gaan.’

Ruud Lubbers (minister-president 1982 – 1994) in De tijd vliegt, National Geographic Channel, juni 2013

‘Ze liggen daar en het is van de zotte dat ze er nog altijd liggen.’

Dries van Agt (minister-president 1977 – 1982) in Dit is de Dag, juni 2013

1

21 december 2005

Zijn linker onderarm rustte ogenschijnlijk achteloos op de twee samengebonden rolkoffers die vlak voor hem stonden. De zweterige vingers van zijn rechterhand zochten in zijn binnenzak naar het treinkaartje. Een enkeltje. Natuurlijk een enkeltje. Geen mens zou een retourtje kopen om met twee forse koffers naar Schiphol te reizen. Zijn vingers plakten aan het paspoort en voelden het ticket voor de vlucht naar Londen. Gewoon op zijn eigen naam, retour op 3 januari. Maar hij zou niet inchecken.

De lucht was vochtig en benauwd. Hij rook zweet van iemand die waarschijnlijk gerend had om de trein te halen en de scherpe geur van een laatste haal aan een sigaret die nog net buiten de trein was opgezogen en nu werd uitgeademd. Verderop in de dubbeldekker werd niet meer doorgelopen in het gangpad en ook halverwege de trap stonden mensen. Met moeite had hij een klapstoeltje bemachtigd en de koffers dicht tegen zijn knieën getrokken. Er waren sneakers, gepoetste kantoorschoenen en damesschoenen met een halfhoge hak. Iemand hinkte met een kruk. Veel mensen waren zoals hij, in vrijetijdskleding en met grote koffers of reisduffels op weg naar de vertrekhal op Schiphol. Met de koffers en andere reisbagage was het zinloos om te proberen verder de trein in te komen als je er op het volgende station al uit moest. Het was vlak voor kerst, topdrukte op de luchthaven.

Terwijl hij het kaartje uit zijn binnenzak haalde, gleed zijn blik langs de muur van mensen om hem heen. De klep van zijn cap had hij ver naar beneden getrokken waardoor hij vooral schoenen, benen en jassen zag en met niemand oogcontact hoefde te maken. Zijn blik bleef hangen op de compacte rolkoffertjes en de slanke benen van twee stewardessen. Straks zouden ze de lucht in gaan, maar niet met hun geplande vlucht. Tegen die tijd had hij al lang een nieuw kaartje gekocht en zat hij in de eerste de beste trein, weg van Schiphol.

Eerder dan verwacht stapte een donkerblauwe uniformbroek met zwarte schoenen tussen hem en de stewardessen. De conducteur had zich door de drukte heen gewerkt en stak zijn hand naar hem uit. ‘Uw vervoersbewijs alstublieft.’

Hij reikte zijn kaartje aan en trok de twee koffers nog iets dichter tegen zijn knieën. Niet dat het veel extra ruimte opleverde voor de conducteur, maar alleen al het idee dat de man er per ongeluk een schop tegen zou geven en een deksel open zou springen deed zijn maag samentrekken.

‘Dank u wel,’ zei de conducteur en hij gaf een knip in het kaartje.

De trein reed over een wissel en de uitgestoken hand slingerde eerst bij hem vandaan om vervolgens vlak voor zijn gezicht te stoppen. Hij voelde hoe de conducteur tegen de koffers leunde om zijn evenwicht te bewaren en hij moest moeite doen zijn hand niet te laten trillen toen hij het kaartje aanpakte. Niet opvallen, sprak hij zichzelf toe. Doe gewoon, alsof je op reis gaat. De feestdagen naar familie in Londen. Je vrouw komt later, vandaar de twee koffers. Niets bijzonders, je bent een van de honderdduizend andere reizigers en in niets van hen te onderscheiden.

De instructies hadden eenvoudig geklonken, maar nu liep het koude zweet over zijn rug. Beroerd genoeg ging de conducteur niet verder met de kaartcontrole, maar bleef vlak voor hem staan. Nog steeds zwaar tegen de koffer geleund met zijn onderbeen. Als de man ook maar een vermoeden had van de inhoud, zou hij acuut uit de rijdende trein springen.

Plotseling veranderde het grauwe daglicht van december naar koud tl-licht en het geluid van het denderende onderstel op de rails werd dubbel weerkaatst door beton op het moment dat ze de tunnel in reden. Het was nog enkele minuten voordat hij in actie zou komen en zijn hart dreunde in zijn borstkas. Hij moest zichzelf niet gek maken. Hoe vaak had hij dit al niet geoefend? Vijftig keer? Honderd keer? Het was inmiddels ruim twintig jaar terug, maar ingewikkeld? Nee. Absoluut niet.

Hij sloot een ogenblik zijn ogen en beelden van de onbeschrijfelijke verwoesting die hij zou aanrichten zweefden door zijn hoofd, tot een felle pijnscheut door de binnenkant van zijn lip schoot. Hij proefde bloed, zo hard had hij erop gebeten. Resoluut zette hij de sombere gedachten van zich af. Zijn leven was verwoest en vandaag kon niets of niemand hem ervan weerhouden de zaken om te draaien.

De trein minderde vaart met een gestaag toenemende vertraging. Voeten werden verder uit elkaar geplaatst. Rugzakken en tassen werden opgetild en een enkeling kwam vast overeind van zijn zitplaats. Op het moment dat de tunnel ruimte gaf aan het ondergrondse station krijsten de remmen en iedereen richtte zich nu naar de deur aan zijn kant. De conducteur draaide zich naar het bedieningspaneeltje, terwijl hij nog zwaarder tegen de koffers leunde om de laatste schok op te vangen wanneer de trein tot stilstand kwam. De deuren openden zich met een zucht en de conducteur stapte als eerste naar buiten, gevolgd door een golf passagiers.

Zodra er voldoende bewegingsruimte was, kwam hij overeind en manoeuvreerde hij de koffers naar de deur. Gelukkig lag het perron op gelijke hoogte met de treinvloer, want iedere stoot of klap moest vermeden worden. Je wist tenslotte nooit zeker hoe stabiel het hele spul en met name de ontsteker na al die jaren nog was.

Hij keek niet meer om en de koffers roffelden rustig achter hem aan over het perron. Meebewegen met de stroom mensen. Niet dringen, geef mensen ruimte en kijk ontspannen om je heen.

Plotseling ging er een stroomstoot door zijn lijf. Vlak voor hem liepen twee marechaussees in uniform. Een man en een vrouw, twintigers, met kogelwerende vesten, de baretten schuin op hun hoofd en automatische geweren voor de borst. Met hun zelfverzekerde, rustige pas kwamen ze recht op hem af. Kijkend, observerend met hun scherpe blik. Ondanks de drukte leek rond het tweetal steeds als vanzelf een vrije ruimte te ontstaan waardoor ze ongehinderd konden doorlopen. Hij kon zijn handen in de lucht steken en roepen: ‘Schiet me maar dood, ik heb een afgrijselijk plan en verdien het niet om te blijven leven. Kom op! Schiet!’ Misschien was dit de kans om uit het onzalige plan te stappen. En uit zijn leven.

Zijn knokkels werden wit, zo hard kneep hij in de handgreep. Marechaussees, matennaaiers! De kreet echode door zijn hoofd. Hij liep door, trok de koffers voorzichtig op de roltrap en zweefde omhoog naar het gekrioel op Schiphol Plaza. Hij kwam hier zelden en in de chaos van borden was het even zoeken naar de juiste richting voor Aankomsthal 2. De vettige geur van de Burger King drong ongevraagd zijn neus binnen, waardoor hij binnensmonds een zure boer liet die naar zijn lunch smaakte. Of was hij gewoon misselijk van zichzelf? Van wat hij op het punt stond te gaan doen?

Snel liep hij verder, zigzaggend om botsingen met mensen en bagagekarretjes te voorkomen. Langs winkels vol nutteloze prullaria, langs de Vlaamse Frites die zijn maag nog verder op zijn kop zette. Gelukkig bereikte hij net op tijd de toiletgroep, uiterst links in Aankomsthal 2. De deur van het wc-hokje was nog maar nauwelijks achter hem dichtgevallen of hij boog zich al over de pot om zijn lunch erin te spuwen. Veel was het niet. Een kop koffie en twee bruine boterhammen met rubberen kaas, slecht gekauwd. Slijmslierten dropen langs zijn kin en hij veegde ze weg met een stuk toiletpapier.

Hij kwam overeind en bekeek de krappe ruimte. Ideaal was het niet, maar hij had weinig te kiezen. Voorzichtig tilde hij de twee tegen elkaar gelijmde koffers op, legde ze vlak op de wc-pot en haalde de spanband los die eromheen geslagen zat. Hij klikte het deksel van de bovenste koffer open en schoof de kleren, die als vulling en schokdemper gediend hadden, opzij. De tussenliggende zijkanten waren weggesneden om ruimte te geven aan een oude bekende van hem, de w54 mkii. sadm, Special Atomic Demolition Munition. Zijn vingers gleden over de gebladderde grijze verf. De bom was gebutst en geblakerd, maar nog altijd bruikbaar. Een draagbare kernbom, waarmee doelen als bruggen, tunnels, rangeerterreinen en landingsbanen opgeblazen konden worden.

De toiletgroep helemaal links in Aankomsthal 2 was daarom uiterst zorgvuldig gekozen. Zo centraal mogelijk in het complex van terminalgebouwen, het station onder zijn voeten, de vertrekhal en lounges boven zich en de drukste gates op een steenworp afstand. Bij een explosie was de hitte in de kern zo intens dat alles in een straal van vijftig meter volledig verdampte en zelfs dna onvindbaar werd. Binnen vijfhonderd meter zou er geen baksteen meer op een andere vastzitten, geen betonpaal meer overeind staan en alle staalconstructies zouden smelten en ineen zijgen. De terminalgebouwen zouden uit elkaar spatten als de staalsplinters van een reusachtige handgranaat en de vliegtuigen aan de gates wegblazen. Onherkenbaar aan flarden gereten en verfrommeld als weggesmeten proppen aluminiumfolie. Alles wat niet de lucht in werd geslingerd zou de grond in zakken en het onderliggende station bedelven. Binnen een kilometer zou de massieve drukgolf alles omverblazen. Geen auto zou nog in een parkeergarage staan, het Holiday Inn had geen gevels en geen gasten meer. Niemand zou hier ooit nog inchecken of op zijn bagage wachten. Nog even en Schiphol was geschiedenis.

Om een dergelijke klus te klaren moest je van een bijzonder kaliber zijn en dat was hij. Vroeger. Elite waren ze, het hele peloton. Speciaal geselecteerd. Kerels die hun smoel konden houden over hun ultrageheime werk. Stuk voor stuk minstens één meter negentig en de paar jongens die korter waren compenseerden dat ruimschoots in de breedte. Allemaal zo sterk als een beer zodat ze zelfs konden hardlopen met de bom die samen met het rugzakframe en de transportcontainer veertig kilo woog.

Geroutineerd alsof het gisteren was, draaide hij het explosief met de kopse kant naar zich toe. Het cijferslot op het deksel draaide nog altijd soepel. Zelfs met een blinddoek hadden ze dit geoefend, net zolang totdat ze de handelingen feilloos en binnen een minuut konden uitvoeren. Eerst draaide hij middenonder op het paneel de zwarte knop van de timer in stapjes van vijf minuten tot de mechanische schijfjes nul uur en twintig minuten aangaven. Er werd gezegd dat de timer onberekenbaar was en je er niet op kon blindvaren, maar niemand had het ooit in de praktijk getest. Als het een kwartier was, dan had hij nog net tijd genoeg om weg te komen. En als het tien minuten bleek te zijn? Je moest ijzersterk en standvastig zijn om dit te kunnen. Hij kon het nog steeds.

Hij trok de niervormige ontsteker uit zijn transportvak linksboven en drukte hem in de daarvoor bestemde uitsparing waar de ontsteker contact maakte met de omvormer. Daar zou over twintig minuten de detonatie worden geïnitieerd door een krachtige elektronische vonk. Zonder tijd te verliezen gleden zijn vingers naar de metalen schakelaar linksonder op het paneel. Hij haalde een keer diep adem en controleerde alle instellingen. Met een zachte klik drukte hij de schakelaar naar beneden. Het wapen stond op scherp, de onberekenbare klok telde af.

2

16 december 2005

‘Het is een eenvoudig klusje,’ had Berendsen gezegd. Als zijn chef dat zei, was je doorgaans niet om zes uur thuis. Nu maakte dat weinig uit voor Tom Brandt, wat hem betrof was regelmaat dodelijk. Zijn nieuwe baan als fotograaf bij de Militaire Inlichtingen en Veiligheidsdienst was een logische stap na zijn tijd bij de mariniers, waar hij naast zijn operationele taken ook al vaak klussen deed voor de inlichtingendienst. Geen langdurige en slopende buitenlandse uitzendingen meer. Vaker ’s avonds thuis in plaats van op de kazerne of op oefening. Nancy had een gat in de lucht gesprongen toen de kans zich voordeed en Tom aangenomen was. Maar de afwisseling en onregelmatigheid waren gelukkig gebleven, geen dag en geen opdracht was hetzelfde. Russisch ambassadepersoneel op verdachte plaatsen fotograferen zonder zelf opgemerkt te worden. Binnenkomende reizigers op Schiphol met mogelijk dubieuze intenties volgen en hun gedragingen en contacten vastleggen. Iedere dag – of nacht – was er een nieuwe uitdaging om met zijn camera’s achteraan te jagen. Doorgaans had hij geen idee wie of waarom hij ongezien mensen of objecten fotografeerde, maar vandaag zou het volgens Berendsen dus een eenvoudige klus zijn. De man had natuurlijk nog nooit een fatsoenlijke foto gemaakt met zijn handen in dikke rubberen handschoenen en zijn gezicht in een ademmasker dat gegarandeerd zou beslaan op deze kille winterdag. Maar ja, daarom was Berendsen chef en zat hij nu muffe kantoorlucht op te snuiven op de Frederikkazerne in Den Haag en was Tom op weg naar een buitenklus.

Hij sloeg rechts af, passeerde een openstaande slagboom en de weg maakte een flauwe bocht. Het bos aan weerszijden veranderde in een aanplant van dennenboompjes en aan het eind van de weg, waar het asfalt ophield, was een rood-wit afzetlint gespannen. Voor het lint stond een terreinauto van de marechaussee dwars op de weg, met twee blauwbekkende korporaals ernaast. Hun handen diep in hun zakken. Tom verminderde vaart en parkeerde zijn dienstauto, een ongemarkeerde tweedehands Opel Vectra, aan de kant van de weg. Hij was nog niet uitgestapt of een van de marechaussees stond al naast hem.

‘Goedemorgen, meneer. Het terrein is vandaag niet openbaar toegankelijk.’ De woorden van de korporaal condenseerden in een wit wolkje voor zijn gezicht.

‘Dat klopt,’ zei Tom. ‘Daarom ben ik hier ook.’ Hij haalde zijn Defensiepas tevoorschijn en de korporaal herstelde zich direct.

‘O, dan kunt u natuurlijk gewoon doorlopen.’

‘Prima, dank je wel,’ zei Tom. Hij haalde zijn cameratas uit de kofferbak en bukte onder het lint door. Voor hem uit lag een groot open terrein in het bos, misschien twee voetbalvelden groot, met voornamelijk zand en heide. Afgezien van een paar opgeschoten vliegdennen was het terrein verder kaal.

Tom bleef een moment staan om de situatie te vergelijken met de luchtfoto en situatietekeningen die hij vooraf bestudeerd had. Het wachtgebouw, rechts naast de ingang waar hij nu stond, was verdwenen, net als de onderhoudsloods die daarachter gestaan had. De hekken en rollen prikkeldraad waren opgeruimd. De twee met grond afgedekte munitiebunkers waren gesloopt en afgevoerd. Alleen de grootste van de voormalige wachttorens stond nog aan de rechterkant van wat vroeger de ingang was, het laatste bouwwerk dat nog herinnerde aan de kernwapenopslag die hier ten tijde van de Koude Oorlog geweest was. De site, zoals de munitieopslag in het militaire jargon heette, werd in die tijd permanent bewaakt door pelotons dienstplichtigen die urenlang naar een donker bos stonden te turen. Het gebeurde regelmatig dat iemand zo gek werd van het geestdodende werk dat hij zijn magazijn met scherpe munitie leegschoot als er een ree in de bosrand scharrelde. Tom kende de verhalen, maar was nooit eerder op de voormalige site geweest. Op deze grauwe decemberdag kon hij zich goed voorstellen hoe sinister het indertijd geweest moest zijn. Ook al was er, behalve de wachttoren en het open terrein, vandaag niets meer van te zien. Nou ja, bijna niets. Blijkbaar was er een radioactief stuk beton achtergebleven waarvan niemand had geweten dat het er nog lag. Niet aangegeven op de oorspronkelijke bouwtekeningen van de Dienst Gebouwen, Werken en Terreinen en daarom ook niet opgenomen in de opdracht voor de aannemer bij de sloop van de bunkers. Zoiets was een zeldzaamheid.

Verder naar achteren, praktisch midden op het terrein, stonden twee legertrucks, een paar terreinauto’s en een legergroene graafmachine. Voorbij de voertuigen stond een groepje mensen te overleggen. Benieuwd naar wat hij aan zou treffen liep Tom ernaartoe. Hij hoefde zichzelf niet voor te stellen.

‘Hé Tommy! Goed dat ge er weer bij bent, jongen. Mensen, dit is geheim agent Tom Brandt van de mivd. Die fotografeert alles wat jullie niet mogen weten.’

Tom schudde de uitgestoken hand van Huub Cabot, een technicus van de luchtmacht met wie hij eerder samengewerkt had. Huub naderde inmiddels zijn functioneel leeftijdsontslag en ondanks hun leeftijdsverschil van bijna dertig jaar konden ze uitstekend met elkaar overweg. De amicale Brabander, ooit begonnen op de Vliegbasis Volkel en tegenwoordig werkzaam op Marinevliegkamp Valkenburg, stond bekend om zijn gigantische technische kennis en zijn praktische logica. Wanneer je zelf nog niet wist dat je een probleem had, dan had Huub al een oplossing uitgedokterd. De enorme hoeveelheid kennis paste waarschijnlijk niet meer in Huubs hoofd en had een plaats gekregen in de rest van zijn lichaam. De man had het formaat van een flinke regenton.

‘En bedankt, Huub. Nu heb je mijn dekmantel opgeblazen,’ grapte Tom mee. Hij vervolgde zijn kennismakingsrondje met de machinist van de graafmachine, met de terreinopzichter die het eerdere graafwerk en het onbekende blok beton gevonden had en met een groepje van de nbc-compagnie, de experts van de landmacht op het gebied van nucleaire, biologische en chemische oorlogsvoering.

‘We hebben net een kleine verkenning uitgevoerd,’ zei de sergeant van de nbc-eenheid. Hij knikte naar de plaats waar de graafmachine met zijn bak in de grond stond. ‘Het is ruim boven de achtergrondwaarde, maar niet iets om je echt zorgen over te maken. Iedereen die in de buurt van het graafwerk komt moet overlaarzen aan en een wegwerpoverall gebruiken. Na afloop de laarzen afspuiten en de overall binnenstebuiten keren en bij ons in de container stoppen, dan geef je vanavond geen licht meer. Het zand is nat, het stuift niet, dus adembescherming kan achterwege blijven. Tijdens het graafwerk zullen we regelmatig meten en als we de signaalwaarde overschrijden, passen we de veiligheidsmaatregelen aan.’

Tom knikte. Terwijl er nog wat gegrapt werd over glow in the dark liepen de mannen mee naar de vrachtwagen van de ontsmettingseenheid om de nodige persoonlijke beschermingsmiddelen in ontvangst te nemen.

‘Alles goed met Tom?’ vroeg Huub, terwijl ze hun witte wegwerpoveralls aantrokken.

‘Ja, mijn nieuwe werk bevalt goed. Bijna door mijn proeftijd heen, dus als ik mag blijven dan zit ik voorlopig gebakken. En hoe is het met Huub?’

‘Met mij goed, maar veel gedoe op Valkenburg. Ze willen de hele zaak opdoeken daar, dus dat is lastig.’

‘Je woont daar toch ook?’

‘Ja, dat is het probleem een beetje, ze willen me daar weg hebben. Nou ja, eerst maar eens dit ding dicht zien te krijgen.’ Huub stond te worstelen met de overall, de rits over zijn buik was met geen mogelijkheid te sluiten.

‘Sorry, dit is xxxl, groter hebben we ze niet,’ zei de nbc’er die de overalls uitdeelde.

‘Geeft niets, dat is zo opgelost.’ Huub liep naar het bestelbusje van de luchtmacht waarmee hij gekomen was en duikelde een rol ducttape op uit een krat. Met een paar stroken tape naast elkaar plakte hij de openstaande overall dicht.

‘Zit als gegoten,’ zei Huub. De overall zat oncomfortabel strak om zijn lichaam en knelde zichtbaar onder zijn oksels, waardoor Huub met zijn armen breeduit stond. Hij trok twee transportkisten uit de laadbak van de bus en pakte er een op. Tom nam de tweede kist mee naar de graafmachine. Er was een ondiepe kuil gegraven zo groot als een middenformaat tuinvijver, ruim een halve meter diep. Onder in de kuil was een ruw en onregelmatig gevormd stuk beton zichtbaar. Geen fabrieksproduct of in een bekisting gegoten, maar waarschijnlijk ter plaatse gestort.

‘Dit is het geheime object?’ vroeg Tom. Hij pakte zijn camera uit zijn schoudertas en maakte een paar overzichtsfoto’s van de situatie.

‘Ja, het is ’n merkwaardige zaak,’ zei de terreinopzichter, een oudere man in burger van de Dienst Gebouwen, Werken en Terreinen. ‘Meestal is het de lieve jeugd die hier op zaterdagavond feest komt vier’n en de boel komt sloop’n, maar hier moet ’n graafmachine aan het werk geweest zijn met dat blok beton. Niemand weet waar het weg komt.’

‘Hier heeft toch ongeveer de achterste munitiebunker gestaan?’ vroeg Tom.

‘Ja, dat denk ik wel zo,’ zei de man. ‘In 1992 zijn de Amerikanen vertrokken. Ik weet het nog precies. Er kwamen een paar enorme Chinook-helikopters, er was een hoop drukte en opeens was er niemand meer. Het complex heeft een tijd leeggestaan en zeven jaar geleden, in 1998 zijn de gebouwen en bunkers gesloopt. Alles wat op tekening stond heeft de aannemer weggehaald, dat weet ik zeker. Afgelopen week is hier opeens gegraven en lag dit blok beton half bloot. Waarom dat hier in de grond zit is me een raadsel.’

‘Bedankt voor de informatie, dan gaan we zo aan de slag,’ zei Huub. De terreinopzichter begreep de hint dat hij vriendelijk verzocht werd zich verder niet met het werk te bemoeien en droop af naar zijn auto. Huub had inmiddels een apparaat uit een van de kisten gehaald dat eruitzag als een groot formaat metaaldetector met daarbovenop een witte schotel voor satelliet-plaatsbepaling. Het apparaat was met een lange kabel aan een Toughbook-laptop gekoppeld die Huub op de andere kist gezet had.

‘Normaal hangt dit onder een verkenningshelikopter. De radar tast de grond af tot twee meter onder het maaiveld. De reflecties worden weer opgevangen en automatisch geïnterpreteerd. Zo krijgen we een beeld van de ondergrond, het werkt net als een echo in het ziekenhuis. We kunnen zien of de grond nat is of droog. Zand, veen of klei. Of het stevig genoeg is om er met een tank overheen te rijden en of er mijnen of andere narigheid in de grond zitten.’

‘Dat is wel handig om te weten voordat ik de bak in de grond zet,’ zei de machinist van de graafmachine.

‘In het beton kunnen we minder diep kijken. Ongeveer anderhalve meter. Hoe langzamer we hem over de bodem bewegen, hoe nauwkeuriger het beeld. Alleen hebben we vandaag geen helikopter om hem aan te hangen. Heb jij een hijsstrop bij je?’ vroeg Huub aan de machinist.

‘Jazeker,’ zei de machinist. Ze gingen aan het werk en tien minuten later bungelde de bodemscanner onder de bak van de graafmachine. Huub startte de Toughbook en er verscheen een onduidelijk beeld. Trillend en onscherp.

‘Eerst even kalibreren.’

Tom keek gefascineerd hoe Huub de apparatuur bediende. Hij varieerde wat met de instellingen van de software en het beeld werd scherper. Verschillende grondlagen werden zichtbaar.

‘Mooi, hij doet het. Hang hem maar boven het beton,’ riep Huub naar de machinist. ‘Ongeveer een meter erboven.’

De graafmachine kwam brullend tot leven en de hydraulische arm zwenkte totdat de bodemradar boven het betonblok hing. Het apparaat bungelde even en kwam toen stil te hangen. Het beeld op de Toughbook werd weer scherp.

‘Wil je dat ik ook opnames van het beeldscherm maak?’

‘Dat kan, maar alle beelden komen op de harde schijf. We kunnen ze later terugkijken en verder analyseren. Kijk,’ wees Huub. ‘Er lijkt geen wapeningsstaal in het beton te zitten, dan zouden we dikke zwarten lijnen moeten zien. Haastwerk of een malafide aannemer, en het beton is slordig gemengd.’ Huub wees op een deel van het scherm met een gespikkelde structuur. Het zei Tom allemaal niets.

‘Hier barst het van de grindnesten. Te weinig cement, te kort gemengd en niet verdicht. Prutswerk. We hebben een paar oude bunkers in de duinen gescand om een referentiebeeld te hebben,’ verklaarde Huub zijn betonkunde. Hij keek op van het beeldscherm en richtte zich naar de machinist. ‘Beweeg hem maar heel langzaam over het beton. Strook voor strook.’

De arm zweefde over het betonblok en nam aan weerszijden steeds twee meter extra mee. Tegelijkertijd werd het beeldscherm laag voor laag aangevuld met nieuwe beelden. De satellietontvanger registreerde de plaats van de scanner op de centimeter nauwkeurig en de software plakte iedere strook naadloos aan de vorige.

‘Weinig bijzonders, zo te zien,’ zei Tom.

‘Dat klopt. Maar we zijn er nog niet.’ De touchpad bood nauwelijks ruimte voor Huubs dikke vingers, maar met wat schuiven en tikken wist hij toch het beeld steeds een stukje aan te passen.

Als een ui pelde hij de beelden af om steeds dieper in het beton te kijken. Weer een tikje, weer tien centimeter dieper. Niets bijzonders. Weer een tikje. Een rafelige zijkant, een grindnest.

‘Het blok beton lijkt vooral op een blok beton,’ zei Tom.

‘Dat is nog maar de vraag…’ Huub floot tussen zijn tanden. Nieuwsgierig boog Tom dichter naar het scherm. Huub ging voorzichtig een laagje van vijf centimeter dieper. ‘Er lijkt een holte aan de zijkant te zitten. Een strakke vorm. Even naar de 3d-modus.’ Huub tikte weer op de touchpad en nu kon hij het blok beton in alle richtingen draaien en bekijken, kantelen en inzoomen. Hij draaide net zolang tot hij de vorm onder een logische hoek in beeld kreeg.

‘Qua vorm, lijkt het nog het meest op een…’ Huub viel stil.

‘Maar het is een holle ruimte, zeg je. Er zit dus niets meer in?’

‘Nee, maar als je bedenkt wat hier zo’n dertig jaar lang gelegen heeft en er is lichte radioactiviteit gemeten en er is recent gegraven, dan ben ik bang dat het niets in dat betonblok een heel groot probleem is.’

Huub zette zijn wintercap af en veegde het zweet van zijn hoofd. Tom maakte snel een paar foto’s van het beeldscherm. Dit moest Berendsen zien.

‘Nog even een kleine check,’ zei Huub. Hij opende een extra functie in het programma. Er kwam een grootschalige kaart in beeld met de situatie op de site van vijftien jaar geleden. Het wachtgebouw, de torens en de bunkers stonden nauwkeurig ingetekend. De plaats van het blok beton, dat nu door de satellietontvanger was ingemeten, werd gemarkeerd met een rode stip. Huub zoomde in. De rode stip lag exact linksachter in de achterste munitiebunker. Op de centimeter nauwkeurig. Er had recent iets gelegen, radioactief, en nu was het weg. Tom kon zijn ogen nauwelijks losmaken van het scherm en maakte er nog een foto van.

‘Kun je zien wat de afmetingen geweest moeten zijn?’ vroeg Tom.

Huub begon weer te draaien en te kantelen met het beeld van de holle ruimte. Hij trok een paar lijnen over het scherm. ‘Lastig te zeggen. Iets minder dan een halve meter lang. Cilindervormig met een conische punt. Zoals een vliegtuigbom. Diameter ongeveer veertig centimeter. Als we weten wat hier opgeslagen lag, kunnen we het beeld eenvoudig vergelijken. Maar dit is allemachtig niet best, Tom.’

‘En wat is dat?’ Tom wees naar de andere zijkant van het beeld. ‘Daar lijkt ook een afwijkende structuur in het beton te zitten.’

Huub had steeds zo ver ingezoomd op de holle ruimte dat ze de andere zijkant van het betonblok nog nauwelijks gezien hadden. Hij verschoof het beeld, kantelde, draaide en zoomde in. Plotseling trok hij zijn vingers terug van de touchpad. ‘O, gadver. Dit wil je echt niet zien.’ Met een ruk wende Huub zijn van afschuw vertrokken blik af van het beeldscherm.

3

14 november 1983

Marvin Kamperduin drukte zich diep tussen de natte heidestruiken met zijn neus dicht op het vochtige zand. Water drong door zijn gevechtstenue waar het zich vermengde met het zweet dat nog van zijn lijf gutste na de vijf kilometer speedmars die ze net afgelegd hadden. Zijn linkerbeen lag in een plas ijswater en hoewel zijn kuitspier begon te verkrampen, durfde hij geen vin te verroeren.

Over het zandpad langs het hek naderde een jeep van de terreinbewaking. Door de diep uitgereden kuilen in het pad schoot het licht van de koplampen onregelmatig op en neer. Met tussenpozen werd een zoeklicht ingeschakeld dat afwisselend naar links draaide en het hek aftastte om dan weer naar rechts over de hei richting de landingsbaan te zwenken. De lichtbundel gleed over het gras dat als camouflage op zijn helm gebonden zat. Marvin hield zijn adem in om geen condenswolk uit te blazen. Zijn wereld was in de afgelopen paar maanden tijd zo compleet veranderd dat hij het nauwelijks kon bevatten.

De opkomst voor militaire dienst was niet veel anders verlopen dan bij de meeste jongens. Het was geen verrassing dat hij, met een jaar rijervaring als vrachtwagenchauffeur, terecht was gekomen bij de rijopleiding in Ossendrecht. Zijn burgerkloffie was ingeruild voor legergroen en hij had vrijwillig zijn zwarte kroeshaar gemillimeterd omdat er anders met geen mogelijkheid een baret op paste. Ze leerden marcheren en schieten met de uzi-pistoolmitrailleur. ‘De beste chauffeur van de navo,’ had zijn rijinstructeur gezegd nadat hij direct geslaagd was voor zijn militair rijbewijs. Misschien zei hij dat tegen iedere chauffeur, maar ergens voelde Marvin dat hij zich in de kijker gespeeld had.

Behalve als vakbekwaam chauffeur was hij in meerdere opzichten opgevallen. Als boomlange Surinamer, een creool die met zijn ouders in de jaren zeventig naar Nederland gekomen was, liep hij harder over de stormbaan, klom sneller in touwen en schoot beter met de uzi dan ieder ander in zijn lichting. Als er grappen gemaakt werden over Surinamers verloor hij nooit zijn zelfbeheersing. Dan zei hij niets en keek alleen maar terug met een allesvernietigende blik.

‘Kamperduin. Speciale opdracht,’ zei zijn pelotonscommandant toen ze na de chauffeursopleiding bij hun parate onderdeel geplaatst werden. ‘Je gaat naar 111 pso. Peloton Speciale Opdrachten in Wezep.’

‘Wat is de speciale opdracht?’ vroeg Marvin.

Zijn commandant had zijn schouders opgehaald. ‘Dat vertellen ze je daar wel.’

Het vervulde hem met een zekere trots. Uitgerekend hij, Marvin Kamperduin, een boslandcreool uit Pokigron, werd beloond voor zijn harde werken en als enige van zijn opleiding geplaatst bij een eliteonderdeel.

Nu, inmiddels twee maanden later, was het duidelijk geworden wat de speciale opdracht was. De lichten van de jeep verdwenen stuiterend over het zandpad en voor het eerst durfde hij zijn hoofd iets op te heffen. Vlak naast hem lag groepscommandant Strijbeek. Een spijkerharde beroepssergeant, zijn gezicht onzichtbaar door de strepen groene en zwarte camouflageverf. Iets naar rechts lag de schim van soldaat Meijer, die tegelijk met hem bij het peloton was geplaatst, en aan de linkerflank van de groep moest, volledig gecamoufleerd als een pol ruigte, dienstplichtig korporaal Aarnoudse liggen. Een ouwe stomp die nog maar twee maanden hoefde voor hij kon afzwaaien. Aarnoudse had deze oefening al eerder gedraaid, maar hij had geen woord losgelaten over wat hun te wachten stond. Daar waren ze goed in bij 111 pso, niets zeggen.

Vanochtend had het peloton een bivak opgebouwd ergens in de bossen bij ’t Harde. Ze hadden hun puptentjes opgezet en schuttersputjes gegraven. Er was een infanteriepeloton gekomen om de bewaking rondom hun kamp te versterken en toen alles gereed was, arriveerde een groep Amerikanen met een pantserwagen, die centraal in het kamp opgesteld stond. In de loop van de middag waren er twee pogingen gedaan hun kamp aan te vallen. Zijn oren piepten nog na van de dreunende oefengranaten en ratelende losse flodders. Er was een gasalarm geweest en ze hadden een uur met hun gasmasker op gelopen. Marvin had geen idee wat de bedoeling van de oefening was en hij was dan ook stomverbaasd toen er twee lichte Bölkow-verkenningshelikopters naast het kamp landden en hij de luitenant hoorde roepen: ‘Strijbeek! Aarnoudse! Kamperduin! Meijer! Omhangen en hier melden.’

Terwijl sergeant Strijbeek geïnstrueerd werd over hun opdracht, kreeg hij met Aarnoudse de draagcontainer met speciale munitie van de Amerikanen. Samen renden ze met de veertig kilo zware transportcontainer, die het formaat had van een zinken vuilnisbak, naar de stationair draaiende Bölkow. Op aanwijzing van de piloot tilden ze de container in een bergruimte achter in het toestel en een paar minuten later vlogen ze met klapperende rotoren vlak over de boomtoppen van de Veluwe.

‘Let op, ik ga tactisch vliegen, dan zijn we onzichtbaar voor de vijandelijke radar,’ kraakte de piloot in zijn headset. Terwijl Marvin zich nog afvroeg hoe dat tactische vliegen eruitzag, zakte het toestel plotseling twintig meter en vlogen ze door een vrij gekapte brandgang verder tussen de bomen. Links en rechts schoot het bos met tweehonderd kilometer per uur voorbij. Recht voor hen uit doemde een bosrand op als een blinde muur. Op het moment dat Marvin zeker wist dat ze te pletter zouden slaan, trok de piloot het toestel met een ruk op en vlogen ze weer rakelings over de boomtoppen. Hij voelde zijn ingewanden afwisselend omhoogkomen in zijn borstkas, waardoor hij bijna moest overgeven, en vervolgens weer diep onder in zijn buik gedrukt worden alsof hij moest poepen. Deze levensgevaarlijke manoeuvre werd keer op keer herhaald tot ze na hooguit een kwartiertje waren geland op de heide ergens bij Arnhem. Lijkbleek en kotsmisselijk, maar tijd om te herstellen kregen ze niet.

Aangevuurd door Strijbeek waren ze in speedmarstempo dwars door akkers, bossen en heidevelden gebuffeld, waarbij Marvin het dragen van de container om de tien minuten afwisselde met zijn maten Meijer en Aarnoudse. Strijbeek las kaart en bepaalde de route. De drie dienstplichtigen ondersteunden elkaar bij het dragen van de container als ze bijna over boomwortels struikelden of uitgleden op spekglad mos. Nog geen meter hadden ze over een pad gelopen, anders dan om het dwars over te steken.

Aangekomen bij het hekwerk van Vliegbasis Deelen groeven ze met hun pioniersschoppen een doorgang onder het hek, net groot genoeg voor de container. Ze waren onder het hek door gekropen en lagen nu in de heide aan de rand van de landingsbaan te wachten tot de bewakingspatrouille voorbij was.

Strijbeek schoof naar hem toe tot ze schouder aan schouder lagen. ‘Als er geen patrouille vlak achteraan komt, gaan we over een minuut,’ fluisterde hij.

Marvin rolde op zijn zij uit de plas en tijgerde naar Sicco Meijer om het bericht door te geven. Meijer hielp hem om in het aardedonker de loodzware container op zijn rug te sjorren, zoals ze de afgelopen twee maanden eindeloos geoefend hadden, en Marvin ging op zijn knieën zitten. Klaar om op commando overeind te komen voor een sprint naar de landingsbaan met veertig kilo atoombom op zijn rug.

Meijer had zijn rechter schouderriem al vastgepakt. Hij voelde hoe Aarnoudse nu de linker greep. Vlak voor zich zag hij het silhouet van sergeant Strijbeek. Zijn hand stak af tegen het vage strooilicht van natriumlampen dat gevangen werd door de laaghangende bewolking. Vijf vingers. Vier, drie, twee. Marvin spande zijn spieren. Een.

Ger Strijbeek rende voor zijn groep uit. Hij wist zeker dat ze op het juiste punt het hek gepasseerd waren. Als hij de gloed van de radiumverf op de noordpijl van zijn kompas nauwkeurig tussen de twee zwak oplichtende witte streepjes hield, dan konden ze de springschacht niet missen. De springschacht, een speciaal ontworpen ruimte waarin ze snel hun explosief konden plaatsen en waar het verwoestende effect op de landingsbaan maximaal zou zijn.

Volgens de laatste instructies van de luitenant zou de springschacht afgedekt zijn met twee stalen deksels zonder slot. Daaronder moest een korte trap afdalen naar een doodlopende gang die tot onder de landingsbaan liep. Aan het eind van die gang zou een holte in de muur zitten, precies zo groot dat de container met de sadm er op zijn kant ingeschoven kon worden.

Strijbeek telde zijn passen om de afstand te controleren. Achter hem liep Kamperduin te hijgen en te stampen onder zijn loodzware last. Eerder dan verwacht stonden ze aan de rand van de landingsbaan en Strijbeek vloekte binnensmonds. Ze hadden de stalen deksels gemist. Waar was het verkeerd gegaan? Het punt waar ze de vliegbasis geïnfiltreerd waren klopte exact, de richting klopte. Hij moest verdomme een goede oefening draaien, anders kon hij zijn promotie voorlopig wel op zijn buik schrijven. Was hij nou te ver naar links of juist naar rechts afgeweken met het kompas. Kostbare tijd tikte weg, ze moesten hier weg zijn voor de volgende patrouille arriveerde.

‘Wat doen we?’ fluisterde korporaal Aarnoudse naast hem.

‘Terug naar links, op linie. Vinden we niets, dan draaien we om en maken een zoekslag in tegengestelde richting. Duidelijk?’

Niemand had vragen. Ze stelden zich op, met Kamperduin uiterst rechts zodat hij met zijn zware last op de rand van het gras kon lopen. Dan Ger zelf in de hei met links naast zich Meijer en Aarnoudse aan de buitenkant.

‘Voorwaarts,’ commandeerde Strijbeek zacht. De gecamoufleerde groep verplaatste zich als een paar wandelende takkenbossen langs de landingsbaan. Hij telde zijn passen weer. Twintig meter, dertig meter. Niets. Had hij verkeerd gegokt door eerst een zoekslag naar links te maken? Vijftig meter. Nog steeds niets. Strijbeek klikte met zijn tong en in één beweging draaide zijn groep en liep nu in tegengestelde richting. Hij baalde van zijn stomme fout waardoor kostbare minuten verloren gingen.

De eerste vijftig meter vonden ze natuurlijk niets. Daarna voelde Strijbeek de spanning weer toenemen. Tien meter, twintig meter, het duurde allemaal te lang.

Bonk, klonk er rechts naast hem. Het was Meijer die met zijn volle gewicht op een stalen deksels stapte. Nog geen vijfentwintig meter had hij misgeschoten met zijn kompas, maar met de extra zoekslag waren kostbare minuten verloren gegaan. Strijbeek slingerde de uzi op zijn rug en zakte op zijn knieën om te voelen aan welke kant het deksel scharnierde. Al snel hadden zijn vingers de overlappende naad tussen de staalplaten gevonden. Hoelang hadden ze nog? Ze hadden drie minuten gewacht nadat de jeep gepasseerd was. De sprint naar de landingsbaan had ruim een minuut gekost. Het hergroeperen en de zoekslag vier minuten.

Strijbeek twijfelde. Wat was wijsheid? De springschacht in gaan en het explosief plaatsen met de kans dat ze gesnaaid werden door de volgende patrouille? Of teruggaan in dekking en na de volgende wachtronde het explosief plaatsen? Hoe langer hij wachtte, hoe kleiner hun kansen werden. Tijd voor actie.

‘Nu,’ fluisterde hij. De scharnieren kraakten en piepten alsof ze voor het eerst bewogen sinds de Luftwaffe de vliegbasis had verlaten. Het scherpe geluid, versterkt door de springschacht als echoput, droeg ver over het open terrein.

‘Sodeju,’ vloekte Strijbeek. Hij keek in een duister gat maar wilde zijn afgeschermde zaklamp pas gebruiken als ze in de schacht waren. Op de tast zocht hij de bovenste traptrede en constateerde dat de tweede staalplaat ook open moest om met de container af te kunnen dalen. Er werd wat gerommeld aan de andere kant van de plaat en Meijer zei dat hij klaar was. Strijbeek telde af. ‘Een, twee…’

Juist toen hij drie wilde zeggen floepten de landingslichten van de baan aan. Ze werden verblind als konijnen door de lichtbak van een stroper.

‘Terugtrekken! Terug naar het hek!’ riep Strijbeek. De mannen renden zo hard ze konden, Kamperduin zwoegend met de container op zijn rug.

Willem Aarnoudse voelde het warme naakte lijf van Paulien, de goedlachse studente aan de lerarenopleiding, tegen zich aan.

Een paar maanden terug was hij met zijn maten gaan stappen in Zwolle en hij zou de kroeg niet meer terug kunnen vinden waar hij tegen haar aangelopen was, maar de vlammen waren van weerskanten overgeslagen. Nauwelijks een biertje en een glas rode wijn verder stonden ze al buiten te zoenen. Sneller dan hij voor mogelijk had gehouden. Hij nog weifelend, Paulien gretig, hunkerend naar meer.

Als Willem niet op oefening was, hadden ze minstens een avond in de week afgesproken en het was niet bij zoenen gebleven. Nog twee maanden, dan zat zijn diensttijd erop en zou hij het uitmaken. Een scharrel was het, meer niet. Maar tot die tijd maakte Paulien zijn dromen waar.

Er ritselden bladeren. Er werd tegen zijn schouder geduwd.

‘Aarnoudse. Ben je wakker?’

Met een ruk werd de poncho van zijn gezicht getrokken. De gelukzalige blik van Paulien terwijl ze voor de derde keer op een avond klaarkwam, maakte plaats voor de botte ongeschoren kop van zijn groepscommandant die nu bijna drie etmalen onafgebroken in touw was. Hij stonk naar zware shag, zweet en ongepoetste tanden.

‘Nee,’ bromde Aarnoudse. In een flits realiseerde hij zich hoe hij onder zijn poncho en met zijn hoofd op zijn gasmasker in de hoop bladeren terechtgekomen was.

Na de mislukte infiltratiepoging op vliegbasis Deelen waren ze snel onder het hek door geglipt. Ze hadden twintig minuten hardgelopen, totdat Marvin Kamperduin zo ongeveer bezweek onder het gewicht van de container. Pas nadat ook Sicco Meijer en hijzelf ieder twintig minuten hadden gerend met het onzalige gewicht op hun rug, durfde Strijbeek het aan om een korte pauze te houden en zijn afgeschermde zaklamp te gebruiken. Behalve de topografische kaart had hij gecodeerde coördinaten mee van een punt waar ze contact moesten maken met een partizaan die hen door de vijandelijke linies heen zou helpen.

Ze hadden de hele nacht doorgelopen. Sluipend door bossen en steeds met een ruime boog om bebouwing heen. Ze groeven zich meerdere keren onder een hoog wildraster door omdat ze de container er met geen mogelijkheid overheen getild kregen. Bij het kruisen van wegen hadden ze gewacht. Luisterend, kijkend tot ze zeker wisten dat er niemand was, om dan als één man in looppas over te steken. Behalve het gewicht van de helse container die ze bij toerbeurt droegen en iedere keer zwaarder leek te worden, droegen ze per persoon hun uzi en hun eerstelijns uitrusting: een koppelriem met veldfles, mok en pioniersschop, plus hun gasmasker en een gevechtstas met poncho, mess tins en noodrantsoenen voor vierentwintig uur.

In het buitengebied van Hoenderloo hadden ze contact gemaakt met de partizaan die hen vanuit een schuur onder schot had genomen met een jachtgeweer. De plaatselijke boswachter speelde zijn rol overtuigend. Na het uitwisselen van het wachtwoord konden ze hun veldflessen vullen bij een buitenkraantje en als aanvulling op hun gevechtsrantsoen kregen ze twee dode konijnen mee. Verstopt onder jutezakken en paardendekens had hij hen vervolgens met zijn terreinauto een stuk door de bebouwing gereden en voorbij het dorp in een volgend eindeloos bosgebied afgezet. Ze hadden nog een uur doorgelopen tot de ochtendschemering en waren toen weggekropen in een bosperceel met dichte ondergroei om de dag in een schuilbivak door te brengen.

‘Als je uitgerukt bent hebben we eten voor je,’ zei Strijbeek en hij beende bij hem vandaan. Zijn groepscommandant moest aan zijn gezicht gezien hebben dat hij niet bepaald droomde van de shit waar ze in zaten. Willem sloeg de poncho open, kroop uit de berg bladeren en klopte het vuil van zijn gevechtspak. Ook Sicco Meijer kroop uit de bladeren tevoorschijn. Iets verderop zat Marvin Kamperduin die de laatste twee uur wacht gehouden had met Strijbeek. Strijbeek had de wacht benut om twee kleine gaten te graven die ondergronds met elkaar verbonden waren en daarin had hij een kookvuurtje gemaakt. Eén gat diende als luchttoevoer, het andere gat trok als een schoorsteen waardoor het vuur nauwelijks rook veroorzaakte en onzichtbaar was in de omgeving. Boven het gat waaruit de hitte opsteeg stonden twee mess tins met de gevilde en in bouten gesneden konijnen te pruttelen.

Kamperduin prikte zijn mes erin. ‘Gaar als boter,’ zei hij. Hij pakte de mess tins van het vuur en verdeelde de konijnenbouten onder hen vieren. Willem vouwde zijn handen, sloot zijn ogen en dankte God dat ze in elk geval iets te eten hadden. Uitgehongerd vielen ze aan op het vlees. Het was zo taai als rubber, maar ze hadden weinig keus. Hun noodrantsoenen waren allang op.

‘Je hebt een Michelinster verdiend, Marvin,’ zei Willem.

De grap ontging Kamperduin blijkbaar. Alleen Strijbeek leek hem te snappen en reageerde: ‘Ja, in de bandengids.’

Toen ze uitgelachen waren nam sergeant Strijbeek weer de leiding. ‘Oké, mannen. Over een uur gaan we moven. Het plan is om vannacht te verplaatsen tot voorbij de Harskamp. Als het meezit zijn we over twee nachten terug bij ’t Harde.’ Hij mikte een afgekloven botje precies in het gat van het kookvuur.

Meijer trok een zuur gezicht. De lange nachtelijke mars met de container door het bos en de gebroken rustperiodes overdag, met afwisselend twee uur slapen, twee uur wachthouden, eisten hun tol.

‘O shit, man,’ mopperde Kamperduin bij het vooruitzicht van nog twee slopende nachtmarsen en twee klamme schuilbivaks. ‘Ik dacht echt dat we met die heli zouden terugvliegen. Als mijn moeder me hier zag, moest ze huilen.’

‘Hé, kuko,’ begon Meijer tegen Willem. Het was geen compliment, maar een afkorting. Kutkorporaal. ‘Jij wist natuurlijk allang dat we zo’n tyfuseind moesten lopen.’

Willem grijnsde, maar zei niets.

4

16 december 2005

‘Wat denk je?’ vroeg Huub. Bijgekomen van de eerste schrik realiseerden ze zich dat ze nog steeds met hun laarzen in het Drentse zand stonden. Ze moesten nadenken, overleggen, beslissingen nemen.

‘Het lijkt me een klus voor de Bergings- en Identificatiedienst. Als we zomaar doorgaan met graven, dan beschadigen we mogelijk sporen die van belang kunnen zijn.’

‘Eens,’ zei Huub.

Er werd kort geclaxonneerd. De machinist van de graafmachine maakte een gebaar. Wat gaan we doen?

‘Ogenblik,’ riep Tom. ‘We hebben mogelijk iets te pakken waar je niet zomaar de bak in kunt zetten.’ Het was een eufemistische uitdrukking voor wat ze net op het beeldscherm gezien hadden. Aanvankelijk leek het beeld van de bodemradar op de echo van een foetus in de baarmoeder. Opgerold, met zijn armen om zijn benen geslagen. Maar dan niet van een foetus, maar van een volgroeid mens. Alle botten tekenden zich duidelijk af. Benen, armen, een ruggengraat. Scherpe zwarte vormen van metalen uitrustingsstukken, zoals een helm met daarin de witte vlekken van een schedel. Grijze vlekken waar niet vergane kleding moest zitten. Het was een luguber beeld en je moest er niet aan denken hoe deze persoon in het beton terecht was gekomen.

‘Ik zal Berendsen vragen wat we hiermee aan moeten,’ zei Tom. Hij liep een stukje bij de ronkende graafmachine vandaan om rustig met zijn chef te kunnen bellen.

‘Ja… Goed… Akkoord… Regel ik.’ De antwoorden van Berendsen kwamen afgemeten en waren nooit langer dan strikt noodzakelijk. Ruimte voor toevoegingen als verschrikkelijk, gruwelijk of mensonterend had hij niet. Voor de ervaren inlichtingenchef was ieder woord te veel, alleen maar ruis op de lijn. Hij werkte aan de inhoudelijke kant van de zaak, voor emoties moest je bij een psycholoog zijn.

Tom liep terug naar de graafmachine. Op aanwijzing van Huub zette de machinist de bodemradar naast de transportkist op de grond en de hijsstrop werd losgemaakt van de graafbak.

‘En?’ vroeg Huub.

De machinist voegde zich bij hen. ‘Wat is er loos?’ vroeg hij terwijl hij een sjekkie draaide.

‘Aan de andere kant van het blok zit iets waarvoor we op de Bergings- en Identificatiedienst moeten wachten. Aan deze kant van het blok zit een opmerkelijk soort holte in het beton die we vast kunnen uitgraven en bekijken.’

De man bukte om zijn sjekkie uit de wind te houden zodat hij hem aan kon steken. Hij blies een rookwolk de lucht in die kon wedijveren met die van zijn graafmachine en trok een paar zware rimpels in zijn voorhoofd. ‘Ik had eerder de Explosieven Opruimingsdienst verwacht,’ zei hij hoofdschuddend. ‘Ik ben nooit zo happig op dit soort klussen, maar de bid… nee toch?’

‘Ik kan je het beeld laten zien,’ stelde Huub voor.

‘Nee, liever niet,’ zei de man. Hij zoog nog eens stevig aan zijn peuk, behoeftig op zoek naar nicotine om zijn emoties te dempen.

‘Tijd voor koffie?’ stelde Tom voor.

‘Graag!’ zei de machinist.

Ze haalden een kop koffie bij de vrachtwagen van de ontsmettingseenheid en vertelden de kleumende mannen dat ze zeker nog de hele dag nodig hadden. Tom stuurde een kort sms’je naar Nancy om te zeggen dat het vanavond laat zou worden en daarna gingen ze weer aan de slag.

Laag voor laag, zoals Huub het beeld van de grondradar had afgepeld, schraapte de machinist met zijn bak het zand weg aan de zijkant van het betonblok. Behalve geel zand met af en toe wat grind kwam er niets bijzonders omhoog. Nadat de graafmachine een geul zo breed als zijn bak en ruim een meter diep had gegraven, gaf Huub een teken dat de machinist kon stoppen. Tom pakte een schep en sprong in de geul om het laatste randje zand langs het beton weg te steken. Ook Huub stapte in de geul, waarbij de naad in zijn overall een luid scheurend geluid maakte. ‘Achter mien kont vergoat de wereld,’ zei hij.

Tom kon zijn lachen niet houden, maar hij besefte dat het meer te maken had met zijn zenuwen en wat er aan de andere kant in het betonblok moest zitten dan met de gescheurde overall.

Terwijl hij het laatste zand weggroef langs het betonblok werd de holle ruimte aan de zijkant zichtbaar. De sergeant van de ontsmettingsploeg kwam ook de geul in en tastte alles af met zijn geigerteller. Het apparaatje tikte eerst rustig. Tikte wat harder bij het zand dat ze net hadden weggegraven en begon verontrustend hard te tikken bij het beton dat ze net vrij hadden gegraven. De man draaide aan een paar knoppen en het display lichtte oranje op. ‘Het valt nog mee, tien microsievert per uur. Flink boven de achtergrondwaarde van beton. Vooral straling in het alfa- en bètasegment en vrijwel geen gamma. Past keurig bij uranium 235, nou dan weet je wel wat hier gelegen heeft.’

‘Lang geleden, of nog recent?’ vroeg Huub.

De man haalde zijn schouders op. ‘Dat kan ik niet van een meting aflezen. Dat spul heeft een halfwaardetijd van meer dan zevenhonderd miljoen jaar, dat verschil kan ik zo niet meten. Kan gisteren zijn, maar het kan net zo goed vijftig jaar terug zijn, of vijfhonderd.’

‘Maar kunnen we hier wel verder werken?’ vroeg Tom.

‘Geen probleem. Een röntgenfoto bij de tandarts levert een vijf keer hogere dosis straling op.’ De sergeant draaide zich om en klom aan het eind van de geul, waar de machinist een paar traptreden gegraven had, terug naar het maaiveld.

Tom verwisselde de schep voor zijn camera en een externe flitser. Ze keken in het gat. Schenen erin met een zaklamp, voelden langs de wand. Het was gewoon een gat. Niets bijzonders aan te zien of te voelen. Huub hield een meetlint bij de holte, zodat Tom het gat in verschillende richtingen met daarbij de afmetingen kon vastleggen.

‘Ik dacht dat jullie op ons zouden wachten?’ klonk een licht geïrriteerde vrouwenstem boven hun hoofd.

Vanuit hun loopgraaf keek Tom omhoog. Een paar laarzen, een gevechtstenue van de landmacht en daarboven de vragende blik van een vrouw met kort blond haar. Ze moest een jaar of veertig zijn. Naast haar stond een wat oudere man met grijs stekeltjeshaar in dezelfde outfit.

‘Het is ook altijd hetzelfde,’ zei de man.

‘Sorry,’ zei Tom. ‘We zijn nog niet begonnen. Waar jullie voor gebeld zijn zit daar aan de andere kant van het blok. Ik ben trouwens Tom. Tom Brandt, mivd.’

Huub en hij klommen de geul uit. De vrouw stelde zich voor als Mariëtte Eijkelenboom, een luitenant van de Bergings- en Identificatiedienst. Ze had glimlachende ogen die contrasteerden met de toch zwaarmoedige kant van haar werk. De man bleek Pieter Bosma, een adjudant met wereldfaam op zijn vakgebied, wist Tom. Ruim de helft van zijn tijd werkte hij in voormalig Joegoslavië bij het opsporen en opgraven van massagraven. Hij straalde de rust en het zelfvertrouwen uit van decennialange ervaring.

‘We hadden jullie niet zo snel verwacht,’ zei Tom.

‘In dit soort gevallen zijn we er het liefst zo snel mogelijk bij,’ zei de adjudant. ‘We hebben altijd de bus met uitrusting klaarstaan en vanuit Soesterberg kunnen we binnen twee uur vrijwel overal in Nederland zijn. Gelukkig dat jullie nog niet gegraven hebben. En noem ons tijdens het werk gerust Pieter en Mariëtte. We zijn de kleinste eenheid van het Nederlandse leger, we houden het graag informeel.’

‘Doen we,’ zei Tom.

Na het kennismakingsrondje had Huub ze de beelden van de bodemradar laten zien en waren de twee aan het werk gegaan. Eerst werden piketpaaltjes geslagen en meetlinten uitgerold. Daarna bekeken ze samen nog een keer de radarbeelden. Adjudant Pieter vroeg Huub om een paar maten op te nemen van het scherm en liep vervolgens met een meetlint en stalen prikpen naar het betonblok. Exact op de plaats die Huub had aangegeven stak hij de pen de grond in. Tik op het beton. Een paar centimeter naar links. Tik, weer beton. Hij verplaatste zijn prikstok iets naar rechts en nu schoof de stok in een vloeiende beweging diep de grond in. Zodra de ondergrond weerstand bood, bewoog hij de prikker een paar keer voorzichtig op en neer, trok hem terug en hield hem vervolgens dicht onder zijn neus. Met zijn ogen dicht rook hij eraan. ‘Minstens tien jaar oud.’ Geconcentreerd snoof hij nog een keer en deed zijn ogen open. ‘En verbrand.’

‘Niet te geloven,’ zei Huub.

‘Tja, er wordt vaak gezegd dat vrouwen een betere neus hebben, maar wat Pieter presteert is echt ongekend,’ zei Mariëtte.

Pieter deed of hij het niet gehoord had. ‘Oké, zet de bak er maar in. Als je een handbreedte van de rand van het beton blijft, dan graven we dat zo met de hand weg,’ instrueerde hij de machinist die zo wit zag als een doek. De man stond met zijn handen stevig in zijn zakken en zijn hoofd diep tussen zijn schouders getrokken. Hij was zichtbaar weinig enthousiast om de graafmachine weer te bedienen.

Mariëtte zag het ook. ‘Als je liever hebt dat wij de graafmachine van je overnemen, dan is dat geen probleem hoor,’ stelde ze voor.

‘Graag. Maar volgens de voorschriften mag ik de graafmachine niet door anderen laten bedienen.’

‘Maak je geen zorgen, we werken bij dezelfde baas en ik heb alle papieren,’ zei Bosma. ‘Of wacht je tot ik een dienstbevel geef?’

‘Nee. Dank u wel!’ Opgelucht liep de machinist weg naar de vrachtwagen van de nbc’ers om een kop koffie te halen, waarna tot Toms verbazing niet Pieter, maar Mariëtte in de graafmachine klom.

De adjudant haalde zijn schouders op. ‘Ja, zo doen we het meestal. Als we meteen zeggen dat zij de graafmachine overneemt dan geven die jongens hem nooit uit handen.’

Het tweetal ging geroutineerd aan de gang. Pieter gaf met handgebaren subtiele aanwijzingen en prikte af en toe met zijn stalen pen om te kijken hoe diep ze nog moesten. Mariëtte hanteerde de hendels van de graafmachine alsof het natuurlijke verlengstukken van haar handen waren. Met soepele bewegingen schraapte de bak laag na laag weg. De geul werd iets dieper dan aan de andere kant van het betonblok en toen Pieter vond dat hij diep genoeg was, gaf hij een teken. De bak werd aan de grond gezet en de motor uitgeschakeld. Het werd tijd voor handwerk.

De schep die Tom voor het vrij graven van de holte had gebruikt kwam er niet aan te pas. Pieter gebruikte verschillende minischepjes en een troffel om het resterende zand weg te graven. Het vrijkomende zand werd op een grote zeef gegooid, waar Mariëtte het doorheen schudde. Ze bekeek zorgvuldig de kiezelsteentjes die op de zeef achterbleven en gooide die opzij. ‘Zelfs als er een verdwaald kogelfragment in het zand zit, dan vinden we het nog,’ lichtte ze haar werk toe. Tom bedacht hoe lomp en onzorgvuldig ze aan de andere kant te werk waren gegaan en vroeg zich af of ze mogelijk iets gemist hadden. Om nu in elk geval niets te missen ging hij aan de slag met zijn camera om het graafwerk vast te leggen.

Pieter prikte nog een paar keer met zijn pen. Ondiep nu, minder dan een decimeter. De pen veerde terug op een flexibele ondergrond. ‘We zijn er bijna.’ Hij trok een paar latex handschoenen aan, verwisselde zijn schepje voor een kwast en borstelde voorzichtig het laatste zand weg. Het was donkerbruin, bijna zwart. Terwijl Pieter verder borstelde, sprong Tom met zijn camera in de geul.

‘Wat zien we nu?’ vroeg Tom.

‘Ogenblikje nog.’ De adjudant ging geconcentreerd verder en stukje bij beetje werden de contouren herkenbaar van iets dat ooit een schoen was, of nauwkeuriger: een legerlaars die grotendeels uit het beton stak. ‘Donkerbruin. Koninklijke Landmacht van voor 1993,’ zei Pieter. Hij deed een stapje opzij en hield een rolmaat over de deels gesmolten, deels verbrande profielzool. ‘Drieëndertig centimeter. Keer anderhalf, minus twee. Dat geeft bij dit soort kistjes maat zevenenveertig of achtenveertig. Profiel vrij afgesleten, nog zes millimeter onder de bal van de voet.’

Mariëtte noteerde alles in een veldwerkboek. Tom fotografeerde zowel een overzicht als de details die Pieter aanwees. Een legerkistje was op zich niet zo bijzonder, maar als hij eraan dacht dat er een voet in zat, met daaraan een verbrand en in het beton gestort stoffelijk overschot, dan werd het lastig om bewegingsonscherpte in de foto’s te voorkomen. Als ze straks bij de botten en de schedel kwamen, zou hij zeker zijn statief nodig hebben.