MORELE DILEMMA’S IN DE BOARDROOM

Morele dilemma’s in de boardroom

© 2023 Mijntje Lückerath-Rovers / Mediawerf Uitgevers

Eerste druk, juni 2023

Tweede druk, augustus 2023

Derde druk, maart 2024

Eindredactie: Everdien ten Zijthof

Omslagontwerp en vormgeving: Peter Bos, Houdbaar - www.houdbaar.nl

Portret achterflap: William Rutten

ISBN: 978 90 83296 36 4

MEDIAWERF

www.mediawerf.nl

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht (postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/reprorecht). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro).

Inhoud

Inleiding

Moreel kompas of morele weegschaal?

Zorgvuldige besluitvorming belangrijker dan besluit zelf

Opbouw boek

Disclaimers

Terminologie

Tot slot

DEEL 1
Morele identiteit, morele oordeelsvorming en stakeholderism

1Morele identiteit

Sociale identiteiten

Privaat en publiek deel van morele identiteit

Meetinstrument morele identiteit

Genderverschillen in morele Identiteit

2Morele oordeelsvorming

Utilitaristische versus deontologische morele oordeelsvorming

Morele dilemma’s

Meetinstrumenten morele oordeelsvorming

Genderverschillen in morele oordeelvorming

3Stakeholderism

Maximaliseren van welk nut?

Meetinstrument stakeholderism

Stakeholderism, morele oordeelsvorming en morele identiteit

Genderverschillen in stakeholderism

DEEL 2
Morele oordeelsvorming en corporate governance

4Morele normen voor bestuurders en commissarissen

Missie en kernwaarden

Morele normen in de boardroom

5Bias in de boardroom

Upper Echelon Theory

Biases

Voorkomen van biases

6Moraliteit in corporate governance codes

Governance Code tot 2016

Gedragscode voor Commissarissen en Toezichthouders, 2009

UK Guidance on Board Effectiveness, 2011

Corporate Governance Code na 2016

Morele normen in de Code

Bankierseed

7Naar de letter van de wet of in de geest van de wet

Perspectieven bij morele oordeelsvorming

Juridisch-juist? Of moreel-gepast?

Opinie van de buitenwereld

Moresprudentie

DEEL 3
Handvatten bij morele oordeelsvorming

8Handvatten morele oordeelsvorming in de boardroom

De socratische wijze van vragenstellen

Een vijfstappenplan

DEEL 4
Moresprudentie: Elf casussen Morele Oordeelsvorming in de boardroom

Yahoo en de CEO die loog over zijn cv

ING en de ophef over de bestuurdersbeloning

Maastricht University en het betalen van losgeld aan hackers

Randstad en de CEO die eerst commissaris was

Museum Het Nieuwe Instituut en belangenverstrengeling

G-Star en het eenzijdig opzeggen van contract met leverancier in Vietnam

Heineken en het vertrek uit Rusland

Adidas en Kanye West

Just Eat Takeaway en omzeilen vrouwenquotum

Auping en het terugbetalen NOW-steun

Ajax en grensoverschrijdend gedrag bestuurder

DEEL 5
Onderzoek onder commissarissen

9Onderzoek naar morele oordeelsvorming bij Nederlandse commissarissen

Inleiding

Morele identiteit

Morele oordeelsvorming

Stakeholderism

Bijlage 1: Vragenlijst Morele identiteit

Bijlage 2: Vragenlijst Morele oordeelsvorming

Bijlage 3: Vragenlijst Stakeholderism

Bijlage 4: Berekening Process Dissociation Score

Bijlage 5: Gedragscode voor commissarissen en toezichthouders, 2009

Literatuur

Over de auteur

Inleiding

Moreel kompas of morele weegschaal?

Bestuurders en commissarissen hebben een grote verantwoordelijkheid. Zij moeten de belangen afwegen van verschillende stakeholders, waaronder werknemers, klanten, aandeelhouders en de samenleving als geheel. Deze afwegingen, met soms tegenstrijdige belangen en conflicterende morele normen, leiden tot besluiten in de boardroom die niet altijd worden begrepen, vaak worden bekritiseerd en soms zelfs immoreel of onethisch worden genoemd.

Dit boek gaat over de morele dilemma’s in de boardroom. Een dilemma impliceert een keuze. Meestal gaat het bij een moreel dilemma om een keuze tussen meerdere goede of slechte alternatieven, waarbij meerdere morele normen en belangen betrokken zijn. Morele normen als eerlijkheid, rechtvaardigheid, loyaliteit en goed burgerschap, en belangen op de korte of de langetermijn, van werknemers of aandeelhouders, van individuen of van de onderneming, kunnen met elkaar conflicteren. Daarom zijn ook in de boardroom de afwegingen die bestuurders en commissarissen moeten maken niet altijd goed of fout, zwart of wit, linksaf of rechtsaf.

Het is te makkelijk om te zeggen dat ‘iedere vent die bestuurder of commissaris is precies weet wat wel of niet fatsoenlijk is’ zoals Huub Willems in 2008 in het FD verkondigde. Hét morele kompas, alsof maar één richting de juiste richting zou zijn, bestaat niet. Morele normen kunnen conflicteren en zonder gestructureerde aanpak ontstaat het risico dat aspecten of stakeholders over het hoofd worden gezien.

‘Iedere nette vent in deze samenleving die bestuurder of commissaris is weet precies wat wel of niet fatsoenlijk is. Daar heb je geen dik boek voor nodig.’

Huub Willems, voormalig voorzitter Ondernemingskamer in het FD (2008)

Een ‘morele weegschaal’ zou misschien een betere metafoor zijn, waarbij morele normen, gevolgen en belangen gewogen worden. Dit betekent niet dat alles een even groot gewicht krijgt of dat het doel de middelen heiligt. Maar wat moreel gepast is, kan verschillen van persoon tot persoon en is subjectief. Het verwijst naar acties die overeenstemmen met iemands persoonlijke gevoel van wat goed en fout is. Dit wordt gevormd door culturele, religieuze en sociale normen en door de persoonlijke overtuigingen en waarden van een individu. Er is dus geen objectieve standaard voor moraliteit, en wat in de ene cultuur, samenleving of groep als moreel gepast wordt beschouwd, kan in een andere als immoreel worden beschouwd.

Dit geldt ook voor de morele oordeelsvorming door bestuurders en commissarissen. Ook in de boardroom kan er verschil van mening zijn over wat moreel gepast is of welke belangen voorrang krijgen. Ook de buitenwereld weegt deze normen en belangen, heeft een andere perceptie van wat moreel gepast is en komt misschien tot een ander oordeel. Dit is mede de oorzaak dat in specifieke casussen maatschappelijk ophef ontstaat, waarbij de tegenstellingen soms ook nog bewust worden uitvergroot door belangengroeperingen, politici en journalisten.

Zorgvuldige besluitvorming belangrijker dan besluit zelf

Bij morele dilemma’s is zorgvuldige besluitvorming daarom misschien nog wel belangrijker dan het besluit zelf, maar zelfs over ‘zorgvuldige besluitvorming’ kan verschil van inzicht bestaan. Zo verklaarde de Tuchtcommissie Banken de tuchtklacht tegen de ING-commissarissen over de hoogte van beloning van de CEO in eerste instantie ongegrond (zie voor de casus ook deel 4). In de uitspraak staat dat de maatschappelijke ophef over het beloningsvoorstel weliswaar ‘schadelijk is geweest voor het vertrouwen in de bancaire sector’, maar ook dat de commissarissen voorrang gaven aan wat zij in het langetermijnbelang van de bank vonden. Volgens de Tuchtcommissie was er daarom geen sprake van dat de besluitvorming ‘onzorgvuldig’ of ‘niet integer’ zou zijn. Maar na het ingestelde beroep oordeelde de Commissie van Beroep toch weer anders: er was nog steeds geen reden te twijfelen aan de integriteit van de commissarissen, maar de besluitvorming was volgens de commissie wél onzorgvuldig geweest en had te weinig gewicht gegeven aan alle belanghebbenden.

In twee onderzoeken naar mogelijke belangenverstrengeling bij de musea Het Nieuwe Instituut in Rotterdam en het Stedelijk Museum in Amsterdam, oordeelden de commissies dat ‘belangenverstrengeling niet per definitie afkeurenswaardig is, ook vruchtbaar kan zijn en dat win-winsituaties geoorloofd kunnen zijn’ en dat ‘opdrachten aan een RvT-lid niet altijd en ten principale ongeoorloofd zijn’. Er is ruimte voor eigen afwegingen van bestuur en Raad van Toezicht (RvT). Toch oordeelden de commissies dat de afweging in beide casussen anders had gemoeten. In de casus bij het Stedelijk Museum werden daarbij ook de buitenwereld en de media door de commissie aangesproken: als maar op zuivere wijze is vastgesteld dat het museale belang gediend was, dan is het speculeren of bijvoorbeeld een wederpartij ook een belang heeft ‘niet meer relevant en dikwijls ook speculatief ’.

De casussen die hierboven zijn beschreven, worden ook in deel 4 van dit boek besproken en maken duidelijk dat het voor buitenstaanders vaak lastig is om te oordelen over wat er zich in de bestuurskamer heeft afgespeeld. Het besluitvormingsproces blijft voor hen namelijk een black box. Dit kan ertoe leiden dat beslissingen die niet begrepen worden door de buitenwereld, als immoreel worden bestempeld of (onverwachte) negatieve gevolgen hebben voor belanghebbenden.

De uitspraken van de tuchtcommissie bij de ING-casus bevestigen dan ook drie belangrijke uitgangspunten voor bestuurders en commissarissen. Ten eerste is bij het vellen van een (moreel) oordeel over besluiten van bestuurders en commissarissen het besluitvormingsproces misschien wel belangrijker dan het besluit zelf. Ten tweede kan er al verschil van mening zijn over wat een zorgvuldig besluitvormingsproces inhoudt, laat staan of het genomen besluit wel zorgvuldig is. En tot slot kunnen buitenstaanders die geen zicht hebben op dit besluitvormingsproces niet eenvoudig beoordelen of bestuurders en commissarissen een verdedigbaar besluit hebben genomen waarbij ze alle relevante belangen hebben afgewogen.

Kortom, het blijft een uitdaging om te begrijpen wat er precies gebeurt in de boardroom en hoe besluiten tot stand komen. Het is daarom van groot belang dat bestuurders en commissarissen zich bewust zijn van deze uitdaging en zich richten op het creëren van een transparant en zorgvuldig besluitvormingsproces dat voor alle belanghebbenden begrijpelijk en verdedigbaar is. Alleen zo kan het vertrouwen in het bedrijfsleven en in bestuurders en commissarissen bestendigd, opgebouwd of hersteld worden.

In dit boek wordt geprobeerd om handvatten voor morele oordeelsvorming bij morele dilemma’s te geven, waarbij aan de hand van elf uitgewerkte casussen, gevolgd door vijfentwintig kortere maar vergelijkbare casussen, geschetst wordt met welke, vaak conflicterende belangen en morele normen, bestuurders en commissarissen rekening moesten houden. Hierbij wordt geen oordeel gegeven, het toekennen van de gewichten aan deze belangen en morele normen is een persoonlijke en subjectieve afweging.

Opbouw boek

Dit boek is relevant omdat het belangrijk is dat er nóg meer aandacht komt voor gedrag en cultuur, waaronder morele oordeelsvorming, in de boardroom. Sinds de bedrijfsschandalen van de jaren 2000 zijn wereldwijd codes voor goed bestuur voor bestuurders en commissarissen in verschillende sectoren opgesteld. Ruim twintig van dergelijke codes zijn er op dit moment in Nederland. Deze codes hechtten in het verleden vooral veel belang aan duidelijkheid van rollen en verantwoordelijkheden van bestuurders en commissarissen ten behoeve van hun stakeholders. Maar door voorbeelden van slechte besluitvorming in de boardroom kwam er een groeiende consensus dat corporate governance niet alleen gaat over structuren en processen, maar ook over de rol en het gedrag van de bestuurders en commissarissen in die boardroom.

In dit boek staan morele dilemma’s in de boardroom centraal. Allereerst worden in deel 1 de psychologische inzichten over morele identiteit, morele oordeelsvorming en stakeholderism beschreven. Het beschrijft dat bij morele dilemma’s niet alleen de eigen persoonlijke voorkeuren en morele normen een grote rol spelen, maar dat de vraag: ‘Welk nut moeten bestuurders en commissarissen maximaliseren?’ ook van invloed is. In deel 2 wordt morele oordeelsvorming beschreven vanuit het perspectief van goed ondernemingsbestuur ‘corporate governance’ en hoe de aandacht hiervoor in de diverse codes zich heeft ontwikkeld. In deel 3 worden praktische handvatten gegeven om morele oordeelsvorming te structureren en de overwegingen in kaart te brengen. In deel 4 worden de complexiteit en de subjectiviteit van de afwegingen bij morele oordeelsvorming geïllustreerd met waargebeurde casussen: de moresprudentie. Elf casussen worden gedetailleerd uitgewerkt, gevolgd door ruim vijfentwintig kleinere vergelijkbare casussen waarbij gelijke óf andere afwegingen werden gemaakt.

Edwin van der Sar, CEO van voetbalclub Ajax, gaf in het Parool aan dat je ‘dit soort situaties’, in zijn geval de casus Ajax-Marc Overmars (zie deel 4), niet uit de boeken haalt en je dus zelf moet bepalen waar je goed aan doet. Het is zeker zo dat ieder moreel dilemma uniek is en een eigen dynamiek kent. Toch kan de vergelijking met andere casussen helpen een eigen richting te kiezen, vooral als blijkt dat in een soortgelijke situatie andere bestuurders en commissarissen een andere afweging hebben gemaakt.

‘Dit soort situaties haal je niet uit boeken. Waar doe je goed aan, en welke stappen moet je daarvoor ondernemen?’

Edwin van der Sar over ingrijpen na grensoverschrijdend gedrag bij Ajax in Het Parool (2022)

Tot slot wordt in deel 5 van dit boek een onderzoek onder 185 commissarissen beschreven. Er is veel aandacht voor de collectieve Tone at the Top, maar tot op heden is er weinig aandacht voor de individuele verschillen in morele oordeelsvorming door bestuurders en commissarissen. Alhoewel sommige van de voorgelegde dilemma’s misschien onrealistisch en gestileerd zijn, laten de resultaten duidelijk zien dat er veel variatie zit in de beoordeling van morele dilemma’s. Ditzelfde zal gelden voor wel realistische dilemma’s.

Disclaimers

Met dit boek is geprobeerd om zowel de wetenschappelijke en theoretische onderbouwing als de praktische toepassingen van morele oordeelsvorming in de boardroom te beschrijven, en inspiratie te bieden voor iedereen die met corporate governance te maken heeft. Met dit boek is niet getracht een alomvattend boek te schrijven over ethiek, moraliteit en morele oordeelsvorming. Dat is een aparte discipline. Graag verwijs ik daarvoor naar de publicaties van de hoogleraren Ethiek Muel Kaptein (onder andere The Balanced Company) en Edgar Karssing (onder andere De oplossing is het probleem niet).[43; 44]

Ook is dit boek niet bedoeld als een gids voor wat goede of foute besluiten zijn, integendeel, en is het niet de bedoeling om belerend te zijn of om eerder genomen besluiten te veroordelen. Veel meer probeert dit boek inzicht te geven in het belang van dit onderwerp in de boardroom, in de vele aspecten die hiermee samenhangen en in de complexiteit waar bestuurders en commissarissen ook mee te maken krijgen.

Terminologie

Boardroom

In dit boek, zelfs in de titel, wordt verwezen naar bestuurders en commissarissen als ‘de boardroom’. Dit is een bewuste keuze. De Engelse one-tier board, waar bestuurders en commissarissen in één board zitten, heeft als voordeel dat bestuurders en commissarissen, de executive en non-executive directors, als collectief worden aangesproken. In de Nederlandse two-tier board zitten bestuurders en commissarissen in twee aparte organen: Raad van Bestuur (RvB) en Raad van Commissarissen (RvC). Er is geen vergelijkbare Nederlandse term om beide groepen gezamenlijk aan te spreken: ook het Nederlandse ‘de bestuurskamer’ verwijst niet ondubbelzinnig naar zowel RvB als RvC. Door in dit boek boardroom te gebruiken, wordt geprobeerd naar de bestuurders en de commissarissen gezamenlijk te verwijzen. Dit doet uiteraard niets af aan de afzonderlijke taken en rollen die zij in deze boardroom te vervullen hebben.

Hij of zij

In 2016 heb ik een keer in een position paper ten behoeve van de vaste Commissie Financiën van de Tweede Kamer naar de commissaris verwezen als ‘zij’ om zo de standaardaanduiding dat de commissaris een ‘hij’ zou zijn, om te draaien. Ik heb overwogen dat in dit boek ook te doen. Bij nader inzien leidde dit te veel af van de inhoudelijke boodschap, en ook het steeds hanteren van ‘hij of zij’ maakte de tekst niet leesbaarder. Het aanduiden van de bestuurders en commissarissen als hij of zij is daarom ofwel vermeden, ofwel is voor de leesbaarheid ‘hij’ gebruikt.

Tot slot

Corporate governance is een multidisciplinair vakgebied en naast de aandacht vanuit de juridische en economische disciplines is er nu ook steeds meer aandacht voor psychologische, antropologische, ethische en zelfs technologische invalshoeken. Dit was voor mij de reden om mijn eigen kennis over de mogelijke psychologische invloeden in de boardroom verder te onderbouwen met een studie Psychologie. Dit boek is dan ook een vervolg op mijn masterscriptie over morele oordeelsvorming voor de master Arbeids- en Organisatiepsychologie. Vanwege het meten van niet-waarneembare constructen in plaats van harde financiële cijfers uit een databank is psychologisch onderzoek echt anders dan economisch onderzoek. Ik ben dan ook veel dank verschuldigd aan dr. Karin Proost voor haar begeleiding. Om het boek leesbaar te houden zijn de wetenschappelijke hypotheses en analyses uit de scriptie hier niet opgenomen. De geïnteresseerde lezer kan deze wellicht later nog eens in een wetenschappelijk tijdschrift ophalen.

Rotterdam, mei 2023

DEEL 1

MORELE IDENTITEIT, MORELE OORDEELSVORMING EN STAKEHOLDERISM

In dit eerste deel worden enkele psychologische inzichten over morele identiteit en morele oordeelsvorming geschetst.

Hoofdstuk 1 beschrijft hoe onze morele identiteit een van onze sociale identiteiten is. Onze sociale identiteiten bepalen wie wij zijn en hoe wij acteren in de buitenwereld. Ook morele identiteit bestaat uit een privaat deel (internalisering) en een publiek deel (symbolisering). Hoofdstuk 2 laat zien dat bij morele oordeelsvorming verschillende overwegingen mogelijk zijn. In dit boek maken we daarbij een onderscheid tussen utilitaristische overwegingen, waarbij morele oordeelsvorming streeft naar het maximale nut voor zoveel mogelijk mensen en zich daardoor richt op de gevolgen van een handeling, en deontologische overwegingen, waarbij morele oordeelsvorming vasthoudt aan morele normen, ongeacht de gevolgen. Een belangrijke vraag voor ondernemingen en hun bestuurders en commissarissen bij de utilitaristische benadering is daarbij ‘welk nut’ gemaximaliseerd zou moeten worden. In hoofdstuk 3 wordt daarom het begrip ‘stakeholderism’ geïntroduceerd, om invulling te geven aan de mate waarin bestuurders en commissarissen zich richten op het maximale nut voor zoveel mogelijk stakeholders.

1 Morele identiteit

'Het begin van wijsheid is dat je jezelf kent.'

Desiderius Erasmus,1503

Bij een moreel dilemma moeten bestuurders en commissarissen een afweging maken tussen meerdere normen en waarden waaraan zij, in meer of mindere mate, vast willen houden. Deze normen en waarden bepalen mede iemands morele identiteit. Persoonlijke ervaringen, culturele achtergrond en opvoeding kunnen iemands perspectief op bepaalde normen en waarden veranderen of versterken, en kunnen daardoor de manier waarop iemand handelt en beslissingen neemt beïnvloeden.

Sociale identiteiten

Ons zelfbeeld is gebaseerd op meerdere sociale identiteiten: iemands gevoel van wie hij of zij is, gebaseerd op sociale categorieën of groepslidmaatschappen, zoals geslacht, ras, godsdienst en school of werk. Een sociale identiteit weerspiegelt dus hoe wij onszelf zien en hoe anderen ons zien met betrekking tot belangrijke sociale categorieën.[4; 23; 38] Zo wordt iemands culturele identiteit bijvoorbeeld bepaald door de taal en tradities van de cultuur waarin iemand is opgegroeid, iemands politieke identiteit door overtuigingen, politieke partijen of ideologieën, en iemands religieuze identiteit door de manier waarop iemand zich identificeert met een religie of spirituele overtuiging. En ook generatie-identiteit is een van onze sociale identiteiten, de manier waarop iemand zich identificeert met zijn leeftijdsgroep of generatie, bijvoorbeeld als babyboomer, millennial of Generatie Z.[57] Deze sociale identiteiten kunnen in verschillende contexten geactiveerd worden: op het werk gedragen mensen zich anders dan thuis, met vrienden gedragen scholieren zich anders dan bij hun ouders, en bestuurders en commissarissen gedragen zich in de boardroom anders dan op de tennisclub. In het algemeen is iemands sociale identiteit de culminatie van iemands waarden, ervaringen, zelfpercepties en van de betekenissen die hij aan zichzelf en zijn interactie met zijn omgeving geeft.

Morele identiteit is een van deze sociale identiteiten en vormt de basis voor iemands morele overtuigingen en waarden.[4] Deze morele overtuigingen omvatten zowel cognitieve als affectieve componenten. De cognitieve component heeft betrekking op iemands kennis, overtuigingen en attitudes over wat goed en fout is. Dit omvat het begrijpen en accepteren van morele principes, normen en waarden, evenals de regels en verplichtingen die hieruit voortvloeien. Het cognitieve aspect van morele identiteit is meer gericht op het maken van rationele beslissingen op basis van de morele principes die iemand heeft aangenomen. De affectieve component verwijst naar de emotionele en gevoelsmatige aspecten van morele overtuigingen. Dit omvat de gevoelens van verantwoordelijkheid, empathie, schuld en schaamte die worden geassocieerd met morele beslissingen en acties. Het affectieve aspect van morele identiteit is meer gericht op het maken van intuïtieve beslissingen op basis van de morele principes die iemand heeft aangenomen.

ldentity work

Als mensen nieuwe ervaringen opdoen of aan verschillende morele perspectieven worden blootgesteld kan de morele identiteit over tijd ook veranderen, bijvoorbeeld via een proces van introspectie en reflectie, door persoonlijke ervaringen zoals het zien van onrecht of door het ervaren van morele dilemma's. Dit kan leiden tot een herwaardering van iemands morele overtuigingen en waarden. Dit wordt ook wel identity work genoemd. Huhtala et al. beschrijven de spanning tussen contextafhankelijke morele acties en morele identiteit, en waarom hier in het bijzonder bij de top van ondernemingen (leaders) sprake van kan zijn.[38] Allereerst kunnen zij beperkingen of stimulansen ervaren die de opties voor hun morele acties meebepalen. Bijvoorbeeld samenhangende ethische normen in de organisatie kunnen morele acties aanmoedigen, maar minder ethisch normen in de organisatie, waaronder het sturen op kortetermijnwinst, kunnen morele acties beperken en daarmee weinig ruimte bieden aan de individuele morele overwegingen en morele identiteit. Ten tweede ervaren leiders potentieel tegenstrijdige verwachtingen van verschillende belanghebbenden, vanwege de verschillende verantwoordelijkheden die ze hebben. Dit kan een bedreiging van de eigen morele identiteit zijn als de persoonlijke morele waarden niet in overeenstemming zijn met de eisen van een organisatie. Een dergelijk moreel conflict kan leiden tot een herformulering van eigen morele identiteit.

Privaat en publiek deel van morele identiteit

Net als andere vormen van sociale identiteit is iemands morele identiteit geworteld in de kern van zijn wezen en betekent het ook trouw te blijven aan jezelf in actie. Morele identiteit heeft daarom een privaat deel en een publiek deel.[23] Het private deel van morele identiteit, internalisering genoemd, omvat de mate waarin morele kenmerken centraal staan in iemands zelfbeeld. Voor morele identiteit verwijst het zelfbeeld hiermee naar een mentaal beeld van wat een moreel persoon waarschijnlijk denkt, voelt en doet. Internalisering verwijst naar het proces waarbij iemand waarden en normen van de maatschappij of van een specifieke groep overneemt en internaliseert als onderdeel van zijn eigen persoonlijkheid. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren door opvoeding, onderwijs of door het observeren van het gedrag van anderen. Het publieke deel van morele identiteit, symbolisering genoemd, verwijst naar de mate waarin de morele kenmerken worden uitgedragen door handelingen in de buitenwereld. Door gedrag, acties en het gebruik van symbolen wordt betekenis gegeven aan waarden en normen. Symbolisering is dan een krachtig middel om morele overtuigingen te communiceren en te versterken, zoals religieuze overtuigingen, politieke ideologieën of culturele tradities.

lnternalisering | Symbolisaring
Private deel van morele identiteit | Publieke deel van morele identiteit
Persoonlijkheid | Handelen
Autonoom | Zichtbaar voor anderen
Binnenwereld | Buitenwereld
Emoties | Symbolen, rituelen en objecten
Voelen van normen en waarden | ommuniceren van normen en waarden

Meetinstrument morele identiteit

Morele identiteit is een psychologisch construct. Een psychologisch construct is een abstract begrip dat niet direct waarneembaar of meetbaar is maar dat wel beschrijft wat er in het menselijke denken en gedrag plaatsvindt. Het probeert bijvoorbeeld bepaalde mentale processen, ervaringen, persoonlijkheidstrekken, gedragingen of andere aspecten van de menselijke psychologie te beschrijven en te verklaren. Hoewel een psychologisch construct abstract is en niet direct te observeren, is het toch mogelijk om het te meten met behulp van gevalideerde meetinstrumenten, zoals vragenlijsten, schalen of interviews.

Er zijn verschillende schalen en vragenlijsten ontwikkeld om morele identiteit te meten. Dergelijke meetinstrumenten bevatten vragen en stellingen over de verschillende aspecten van morele identiteit, bijvoorbeeld de mate waarin iemand morele principes hanteert in zijn leven, de mate waarin iemand zich identificeert met zijn morele waarden en de mate waarin iemand zichzelf ziet als een moreel persoon.

De Morele Identiteit Schaal (MIS) uit 2002 van Aquino en Reed is zo’n meetinstrument.[4] Zij verzamelden eerst 376 begrippen die door een groep van ruim 300 deelnemers waren genoemd als eigenschappen, karakteristieken of kwaliteiten van een moreel persoon. Vervolgens werden deze begrippen teruggebracht tot negentien morele eigenschappen door synoniemen samen te voegen: ‘zorgzaam, medelevend, gewetensvol, attent, betrouwbaar, ethisch, rechtvaardig, vergevingsgezind, vriendelijk, gul, gevend, ijverig, behulpzaam, eerlijk, aardig, loyaal, religieus, vertrouw-wekkend, en begripvol’. Om te voorkomen dat hier ook begrippen bij zaten die niet door iedereen als passend bij een moreel persoon werden gezien, maar bijvoorbeeld passen bij een andere sociale identiteit, werden alleen de begrippen meegenomen die door minimaal 30 procent van de deelnemers genoemd werden. Dit resulteerde in negen eigenschappen die een moreel persoon kenmerken: zorgzaam, medelevend, rechtvaardig, vriendelijk, gul, behulpzaam, ijverig, eerlijk en aardig.

'Negen eigenschappen van een moreel persoon: zorgzaam, medelevend, rechtvaardig, vriendelijk, gul, behulpzaam, ijverig, eerlijk en aardig.'

Aquino en Reed (2002)

Hoewel de auteurs erkennen dat deze negen eigenschappen wellicht niet de enige kenmerken van een moreel persoon zijn, roepen deze negen eigenschappen een reeks associaties op met andere eigenschappen die aansluiten bij iemands morele zelfbeeld.

In de vragenlijst wordt aan de deelnemers gevraagd zich een persoon met deze eigenschappen voor te stellen. Deze persoon kan de deelnemer zelf of iemand anders zijn. De deelnemer moet het soort persoon dat deze kenmerken heeft, visualiseren. Hoe zou die persoon denken, voelen en handelen? Nadat de deelnemer zich een duidelijk beeld heeft gevormd worden tien stellingen voorgelegd, waarbij de deelnemer moet aangegeven in hoeverre hij het met de stelling eens is. Alle items worden beantwoord op een 7-punts-schaal van 1 = zeer oneens tot 7 = zeer eens. (De hele vragenlijst is opgenomen in bijlage 1).

Vijf stellingen verwijzen naar de mate waarin de morele eigenschappen centraal staan in het zelfbeeld (internalisering), bijvoorbeeld 'Iemand zijn met deze eigenschappen is een belangrijk onderdeel van wie ik ben'. En vijf stellingen verwijzen naar de mate waarin de eigenschappen tot uiting komen in het handelen van de respondent in de wereld (symbolisering), bijvoorbeeld 'De soorten dingen die ik in mijn vrije tijd doe (bijv. hobby’s) geven duidelijk aan dat ik deze eigenschappen heb'.

Hoewel morele identiteit hierdoor te meten is, is het belangrijk om te benadrukken dat het meten van morele identiteit slechts een benadering is van het complexe en dynamische proces van morele ontwikkeling en gedrag. Zoals ook hiervoor beschreven kan iemands morele identiteit van situatie tot situatie verschillen, alsook de manier waarop mensen hun morele identiteit uitdrukken. Het meten van morele identiteit kan echter wel inzicht geven in hoe mensen hun eigen morele identiteit zien en hoe deze zich verhoudt tot hun gedrag en keuzes.

Genderverschillen in morele identiteit

De Social Role Theory, ontwikkeld door de sociaal psycholoog Alice Eagly in 1987, stelt dat genderverschillen voornamelijk ontstaan als gevolg van de verschillende sociale rollen die traditioneel door mannen en vrouwen worden vervuld in de samenleving.[20] Deze verschillen in gedrag en persoonlijkheid worden volgens Eagly niet primair bepaald door biologische factoren, maar door de sociale rollen die mannen en vrouwen aannemen. Meisjes en jonge vrouwen worden bijvoorbeeld gestimuleerd om zorgzaam en empathisch te zijn, terwijl jongens en mannen aangemoedigd worden om onafhankelijk en competitief te zijn. Deze culturele normen en verwachtingen kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van verschillende morele identiteiten. Traditioneel zijn vrouwen verantwoordelijk voor taken die meer gerelateerd zijn aan de zorg voor anderen, terwijl mannen verantwoordelijk zijn voor taken die meer gericht zijn op prestaties en macht. Deze traditionele rollen kunnen leiden tot verschillende waarden en attitudes bij mannen en vrouwen, evenals verschillende vaardigheden en interesses. Deze rollen beïnvloeden hoe mensen zich gedragen, denken en voelen, en dragen bij aan de vorming van genderstereotypen en vooroordelen.

Recent maakte de hoofdeconoom van ING Marieke Blom in het FD nog een vergelijking met deze theorie: ‘In Nederland wordt het toch nog grotendeels als vanzelfsprekend gezien dat de vrouw de verzorgende taken op zich neemt. Dat zit diep in de cultuur. Al op jonge leeftijd krijgen jongens positieve feedback als ze de sterkste zijn en meisjes als ze sociaal en zorgzaam zijn’ (FD, 18-4-2023). De rol van vrouwen en mannen in de samenleving is echter aan het veranderen en deze veranderingen kunnen leiden tot meer gelijkheid tussen mannen en vrouwen. Toch blijft deze theorie relevant voor het begrijpen van genderverschillen en genderstereotypen.

Onderzoek naar verschillen tussen mannen en vrouwen in morele identiteit levert geen eenduidig beeld of consensus op, maar er is enig bewijs dat mannen en vrouwen verschillen in hun morele identiteit. Een meta-analyse, een studie waarbij meerdere wetenschappelijke onderzoeken worden gecombineerd, liet zien dat in meerdere studies vrouwen meer ethisch gedrag vertoonden en hogere ethische normen hanteren in een zakelijke context. Ook verloren vrouwen hun interesse in hun baan, en mannen niet, als ethische waarden zoals eerlijkheid of loyaliteit, opgeofferd moesten worden in ruil voor geld of sociale status op het werk.[45] Uit onderzoek onder 350 eindverantwoordelijke mannen en vrouwen bij Nederlandse grote ondernemingen, kwam naar voren dat één op de vijf eindverantwoordelijke mannen het irrelevant vonden of hun zakelijke relaties fraude pleegden of geld wit-wasten, zolang deze zakelijke relaties maar aan hun financiële verplichtingen richting het bedrijf voldoen. Bij eindverantwoordelijke vrouwen was dit één op tien.[3] En een onderzoek onder Fortune 500-bedrijven liet zien dat naarmate het aantal vrouwelijke bestuurders en commissarissen toenam, de kans dat een bedrijf werd genoteerd op de Ethisphere’s World’s Most Ethical Companies ook toenam.[48]

2 Morele oordeelsvorming

'The greatest happiness of the greatest number is the foundation of morals and legislation'

Jeremy Bentham 1748-1832

Met morele oordeelsvorming wordt in dit boek het proces van het nadenken over morele dilemma’s bedoeld. Het omvat het identificeren van een moreel dilemma, het overwegen van verschillende perspectieven en waarden, het afwegen van de mogelijke consequenties van verschillende keuzes, en het kiezen van de meest moreel gepaste optie. In de wetenschappelijk literatuur wordt een veel preciezer onderscheid gemaakt tussen verschillende termen, waaronder morele oordelen (moral judgments), morele beslissingen (moral decisions) en moreel redeneren (moral reasoning).[ 22]

Utilitaristische versus deontologische morele oordeelsvorming

In dit boek beperken we ons tot het onderscheid tussen de utilitaristische en deontologische overwegingen bij morele oordeelsvorming. Morele oordeelsvorming en de vraag wat goed of fout is, is ook afhankelijk van welke ethische benadering, de gevolgenethiek of de beginselenethiek, men aanhangt. Een beslissing die ‘goed’ is volgens de ene stroming, kan ‘fout’ zijn volgens een andere stroming.

Gevolgenethiek en utilitaristische morele oordeelsvorming

De gevolgenethiek richt zich op de gevolgen van een morele handeling. Meer specifiek gaat het bij utilitaristische morele oordeelsvorming om het grootst mogelijke welzijn, geluk of nut voor de meeste mensen (utiliteit betekent nut). Deze benadering vindt zijn oorsprong bij de Schotse filosoof David Hume (1711-1776) en is later uitgewerkt door de Engelse jurist en filosoof Jeremy Bentham (1748- 1832) en de Engelse econoom en filosoof John Stuart Mill (1806-1873). Bij morele handelingen volgens het utilitarisme moet bij een moreel dilemma een afweging worden gemaakt tussen aspecten die het welzijn vergroten of de schade beperken voor alle betrokkenen. Hoewel voor het utilitarisme het maken van een kosten-batenanalyse nodig is, gaat dit dus niet om een financiële kostenbaten maar om nut, of welzijn of geluk, en betekent dit ook niet dat utilitarisme geen morele normen zou omarmen. Integendeel, belangrijke morele normen in het utilitarisme zijn bijvoorbeeld respect voor individuele rechten en vrijheden of eerlijkheid en rechtvaardigheid. Het schenden van deze rechten en vrijheden zal namelijk het algemeen welzijn waarschijnlijk niet verbeteren. En een eerlijke en rechtvaardige samenleving kan bijdragen aan het maximaliseren van het geluk of welzijn van het grootst mogelijke aantal mensen.

Beginselenethiek en deontologische morele oordeelsvorming

Bij beginselethische argumenten gaat het om het respecteren van bepaalde morele principes, zoals rechtvaardigheid, gelijkheid, eerlijkheid, ongeacht de mogelijke gevolgen van de handelingen. Meer specifiek gaat het bij deontologische morele oordeelvorming om universele regels en plichten die moeten worden gevolgd, ongeacht de context of de gevolgen. Deontologie betekent plichtenleer en is samengesteld uit de Griekse woorden deon (plicht) en logos (rede). Deze benadering ligt ten grondslag aan onder andere de werken van de Duitse filosoof Immanuel Kant (1724-1804). Voor morele dilemma’s betekent dit dat sommige morele principes zo fundamenteel zijn dat ze niet kunnen worden opgeofferd of genegeerd, zelfs als de gevolgen van het volgen van deze principes per saldo nadelig zijn. In die zin kunnen beginselethische argumenten zeer overtuigend zijn omdat ze gericht zijn op de bescherming van fundamentele morele waarden.

Utilitarisme richt zich dus op de gevolgen van een handeling door kosten en baten af te wegen, terwijl deontologie zich richt op de consistentie met morele normen.[18; 30; 49] Vanuit een utilitaristisch perspectief kan het morele oordeel worden bepaald door een eenvoudige regel: of een actie al dan niet het grootste totale nut oplevert. Terwijl het deontologische perspectief een reeks regels of principes beschrijft die dienen als beperkingen van welke soorten acties moreel toelaatbaar zijn.[9; 74] Utilitaristische overwegingen zijn daarom rationeler en worden voornamelijk gestuurd door cognitieve processen, terwijl deontologische overwegingen emotioneler zijn en gestuurd worden door affectieve processen.

Utilitaristisch | Deontologisch
Gevolgenethiek | Beginselenethiek
Afwegen kosten-baten | Vasthouden aan morele normen
Cognitief proces | Affectief proces
Rationeel | Emotioneel
Traag | Snel
Weloverwogen | Intuitief
Systeem 2 | Systeem 1

In de boardroom kunnen deze perspectieven eigenlijk niet los van elkaar worden gezien. Van bestuurders en commissarissen wordt verwacht dat zij vasthouden aan morele normen en waarden, maar tegelijkertijd moeten zij de belangen van een zo groot mogelijke groep stakeholders maximaliseren. Bij de handvatten in deel 3 wordt daarom een morele overwegingenmatrix geïntroduceerd waarin beide stromingen samen komen en bij de casussen in deel 4 wordt deze matrix steeds gevuld met de overwegingen die op die specifieke casus betrekkingen hadden.

Morele dilemma's

In sociaalpsychologisch onderzoek dat zich richt op de keuze tussen meer utilitaristische of deontologische opties wordt veelal gebruikgemaakt van morele dilemma’s. Deelnemers moeten dan een keuze maken waarbij duidelijk wordt of iemand eerder geneigd is te kiezen voor de optie die het grootst mogelijke nut oplevert, dan wel voor de optie die vasthoudt aan universele morele normen. Morele dilemma’s zijn een standaardmethode geworden voor onderzoek naar morele oordeelsvorming.[15; 22; 31; 70]

Een prominent voorbeeld van zo’n moreel dilemma is het trolleydilemma. Het trolleydilemma werd voor het eerst geïntroduceerd door de Britse filosoof Philippa Foot in 1967. Zij gebruikte dit dilemma om te onderzoeken of er ethisch verschil is tussen ‘handelen’ enerzijds en ‘nalaten om te handelen’ anderzijds, en of de morele gepastheid van een handeling afhangt van de intentie van de persoon die de handeling uitvoert. Zij onderzocht daarbij het probleem van het ‘dubbele effect’: het kan moreel acceptabel zijn een handeling uit te voeren die een slechte uitkomst heeft als er ook een goede uitkomst is, maar alleen als de slechte uitkomst een onbedoeld neveneffect is en niet het doel van de handeling.

Het trolleydilemma

Philippa Foot (1967)

Een op hol geslagen spoorwegkarretje, een trolley, stevent in volle vaart af op vijf spoorwegarbeiders die op het spoor aan het werk zijn. U staat naast het spoor. Het spoorwegkarretje zal de vijf spoorwegarbeiders doden, tenzij u een hendel overhaalt die het wagentje op een ander spoor zet en daarmee de vijf spoorwegarbeiders redt. Als het karretje op het andere spoor wordt gezet, doodt het één spoorwegarbeider die op dat spoor aan werk is en die anders niet zou zijn gedood.

Is het moreel gepast de hendel over te halen om de vijf spoorwegarbeiders te redden?

Het dubbele effect in het trolleydilemma verwijst naar het feit dat de gekozen handeling (het omzetten van de hendel) twee verschillende gevolgen, effecten, heeft:

•Het redden van vijf mensenlevens door de trein naar het zijspoor te leiden.

•Het veroorzaken van de dood van één persoon die op het zijspoor staat.

De eerste is een positief effect, terwijl de tweede een negatief effect is. Het dilemma ontstaat doordat er een keuze gemaakt moet worden tussen deze twee effecten, waarbij het ene effect ten koste gaat van het andere. Dit roept vragen op over welke morele principes moeten worden gevolgd en hoe men moet beslissen welk effect zwaarder weegt dan het andere.

De beslissing om te handelen en de hendel over te halen en daarmee vijf levens te redden, maar tegelijkertijd zelf de dood van een andere spoorwegarbeider te veroorzaken, is utilitaristisch; het weegt kosten en baten af, het is afhankelijk van de gevolgen en is rationeel omdat het minder beïnvloed wordt door emoties. De beslissing om niet te handelen en de hendel niet over te halen, is deontologisch omdat het meer gewicht geeft aan het ‘gij zult niet doden’-principe.

Er zijn verschillende variaties op het trolleydilemma ontwikkeld waarbij bijvoorbeeld gevarieerd wordt met de te verrichten handeling, met de emotionele betrokkenheid bij het slachtoffer of met het aantal mogelijk slachtoffers. Voorbeelden zijn het footbridge- en het kustwachtdilemma.

Het footbridge-dilemma

Judith Jarvis Thomson (1985)

Een op hol geslagen spoorwegkarretje, een trolley, stevent in volle vaart af op vijf spoorwegarbeiders die op het spoor aan het werk zijn. U staat op een spoorwegbrug boven het spoor. Het spoorwegkarretje zal de vijf spoorwegarbeiders doden, tenzij u iets zwaars voor de trolley op het spoort gooit. Toevalligerwijze staat er een dikke man naast u; de enige manier om de trolley te stoppen is dan ook om deze man van de brug te duwen op het spoor waardoor hij sterft, maar er vijf levens gered zijn.

Is het moreel gepast de man van de brug te duwen om de vijf spoorwegarbeiders te redden?

Het footbridge-dilemma is vrijwel identiek aan het trolleydilemma en de mogelijke gevolgen zijn ook hetzelfde als bij het trolleydilemma (vijf of één spoorwegarbeiders overlijden). Toch wordt op dit dilemma anders gereageerd. Het duwen van de man, waarbij de deelnemer niet meer indirect maar direct betrokken raakt bij het doden van het geofferde slachtoffer, leidt minder vaak tot de utilitaristische keuze. Naar dit dilemma verwijst de Engelse filosoof en BBC-journalist David Edmonds in zijn boek 'Would you kill the fat man' waarin hij een groot aantal dilemma’s en de overwegingen die daarbij horen, beschrijft.[21]

In het kustwachtdilemma werd in het onderzoek gevarieerd met het aantal mensen dat gered kon worden (twee, vier, tientallen of honderden) en de relatie van de deelnemer tot het potentiële slachtoffer (onbekende, broer, neef of vriend).[70] De hypotheses hierbij waren dat als meer mensen baat hebben bij de actie, deelnemers meer bereid zijn om de morele normen los te laten en dus de utilitaristische keuze de voorkeur gaven. Maar ook als de overboord gevallen passagier emotioneel dichter bij de deelnemer stond, bijvoorbeeld zijn broer, werd de keuze minder rationeel genomen. De context bepaalt dus ook de gekozen optie.

Het kustwachtdilemma

Tassy et al. (2013)

Een passagier valt van een kustwachtboot waarvan u de kapitein bent. Als u terugkeert om hem te redden, kunt u niet meer de vier opvarenden van een verderop zinkende boot redden.

Is het moreel gepast om de passagier die in het water ligt in de steek te laten om de vier opvarenden van de andere boot te redden?

Culturele verschillen

Culturele verschillen kunnen ook een rol spelen bij het voorleggen van morele dilemma’s in onderzoek. De tien oorspronkelijke dilemma’s uit 2013[18] zijn door veel andere onderzoekers gebruikt[49; 62] en werden ook vertaald in het Nederlands door onderzoekers uit België.[12] Hun pretest toonde echter aan dat sommige van deze originele dilemma’s niet goed werkten in de Belgische context, bijvoorbeeld één dilemma gaat over een tienermeisje dat wordt geconfronteerd met de keuze om een ongewenste zwangerschap af te breken. Dit dilemma bleek lang niet zo controversieel te zijn in de Belgische context als in de Verenigde Staten en de pretest bevestigde dit doordat er een unaniem antwoord op dit specifieke dilemma kwam. Voor onderzoeksdoeleinden is het dan weinig zinvol om een dergelijk dilemma mee te nemen omdat het onvoldoende deelnemers van elkaar onderscheidt.

Onderzoek liet ook zien dat als het cognitieve systeem bij een dilemma meer geactiveerd wordt, wat nodig is voor de utilitaristische afwegingen, de keuze daardoor minder intuïtief wordt en er minder snel voor de deontologische optie gekozen wordt.[26] In dit onderzoek werden de dilemma’s aan de deelnemers voorgelezen. Altijd in de eigen taal, maar met of zonder een buitenlands accent. Een buitenlands accent leidde tot meer utilitaristische keuzes. De verklaringen die voor dit vreemdetaaleffect werden gegeven, waren toegenomen cognitieve belasting, verminderde emoties en toegenomen psychologische distantie. Een accent onthult bijvoorbeeld dat de spreker ergens anders vandaan komt, waardoor hij gecategoriseerd wordt als lid van een andere sociale groep. Dit veroorzaakt psychologische distantie, waardoor deelnemers de situatie op een meer abstracte manier beschouwen en dit kan de utilitaristische overweging vergroten.

Onderzoek met gestileerde hypothetische morele dilemma’s, zoals het trolleydilemma, is natuurlijk niet heel realistisch. De dilemma’s in dit type onderzoek zijn meestal fictief, zeer vereenvoudigd, soms voorspelbaar en geven ook onvoldoende invulling aan individuele en culturele verschillen. Bovendien zijn er vaak maar twee keuzeopties: moreel gepast of moreel ongepast. Morele besluitvorming is een complex proces dat niet gemakkelijk kan worden begrepen door middel van gestileerde dilemma’s. Het gebruiken van meer realistische scenario’s zou dan ook beter kunnen aansluiten bij de complexiteit van echte morele situaties. Toch is wetenschappelijke onderzoek wel degelijk van belang om te begrijpen hoe keuzes worden gemaakt en hoe verschillende aspecten of de context de keuze kunnen beïnvloeden.

Meetinstrumenten morele oordeelsvorming

Testen die specifiek de neiging tot utilitaristische en deontologische overwegingen willen meten, zetten in een dilemma het ene principe af tegen het andere principe.[35] Daardoor kan een meer traditionele score worden berekend, waarbij de twee stromingen tegenpolen zijn en een proces dissociatiescore (of duaal processcore), waarbij de twee stromingen twee onafhankelijke processen zijn.

Traditionele score

In meer traditioneel onderzoek naar de utilitaristische en deontologische overwegingen worden de opties in de morele dilemma’s gezien als bipolaire tegenpolen, waarbij ze dus omgekeerd aan elkaar gerelateerd zijn.[18; 19; 46; 62] Deze studies gebruiken één maatstaf, met een waarde tussen 0 en 1, waarbij hogere scores worden geïnterpreteerd als sterkere deontologische overwegingen en lagere scores als sterkere utilitaristische overwegingen.[37] Voor het berekenen van deze meer traditionele score wordt het aantal keer geturfd dat deelnemers aangeven dat de actie ‘ongepast’ is op een moreel dilemma. Als bijvoorbeeld een persoon twee van de tien dilemma’s als ongepast heeft aangemerkt, is zijn traditionele score 0.2 en zal als relatief utilitaristisch worden bestempeld. Een persoon die relatief vaker vasthoudt aan de voorgelegde morele normen, en zes van de tien dilemma’s als ongepast beoordeelt, heeft een traditionele score van 0.6 en is relatief meer deontologisch.

Proces Dissociatiescore

Meer recent onderzoek gaat ervan uit dat de utilitaristische en deontologische overwegingen twee onafhankelijke processen zijn.[18; 34] Allereerst het proces dat ten grondslag ligt aan meer deontologische overwegingen, waarvan wordt aangenomen dat het snel, intuïtief, affectief en emotioneel geaard is. En ten tweede het proces dat ten grondslag ligt aan utilitaristische overwegingen, waarvan wordt aangenomen dat het langzaam, weloverwogen, cognitief, redenerend en inspannend is.[18; 62; 74] Dit is een nadere uitwerking van dual-processing en met name door Greene et al. toegepast op morele oordeelsvorming.[ 35]

Thinking, Fast and Slow

Kahneman (2011)