NICO KWAKMAN

Een roman van Uitgeverij Hartklopper

Eerste druk: oktober 2023

ISBN 978-90-8337-351-5

NUR-code 301

© 2023 Nico Kwakman

Omslagontwerp: Artgen

Vormgeving binnenwerk: Artgen

Ebook realisatie: Epublicist

Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde fotobestanden of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

www.uitgeverij-hartklopper.nl

Proloog

‘Ik pas ervoor,’ zeg ik. Niet tegen iemand in het bijzonder, maar tegen mijn eigen spiegelbeeld dat me vanaf de glazen deur van de prullenkast woest aanstaart. Ik staar woest terug. Totdat ik mijn spiegelbeeld zie grijnzen omdat het in het voorbijgaan samenvalt met de lekke voetbal van FC De Vergelding achter het glas. De bal is na vele lekloze jaren kapotgeschoten. Hij was niet meer te repareren en verdween in de kast met andere prullaria die in de loop van de afgelopen twintig jaar zijn verzameld. De laatste herinneringen aan de mooie maar hectische tijd voordat we naar dit nieuwe pand verhuisden.

Ik ben nog steeds niet gewend aan die steriele, functionele inrichting. Elk detail, zelfs de gestileerde deurkrukken en de ingenieus weggewerkte ledverlichting, benadrukt dat er een nieuw tijdperk is aangebroken. Ik heb nu al heimwee naar het oude gebouw. Gelukkig heeft het universiteitsmuseum twee deuren in de collectie, speciaal voor bezoekers die het aanbod – dat vanwege het ruimtegebrek is beperkt tot topstukken – te mager vinden: een deur die toegang verschaft tot het verleden, en een deur die de denkelijke toekomst ontsluit

Als ik op het punt sta met mijn pasje de deur naar mijn dagelijkse realiteit te openen (ik moet de deuren altijd tellen, want er is in de gang geen enkel herkenningspunt waaruit ik kan opmaken dat ik bij mijn kamer ben aangekomen) schiet De Koning mij aan.

‘Kom je even naar mijn kamer?’

‘Ja, is goed, ik kom eraan. Even mijn spullen wegleggen.’

Dat belooft weinig goeds. Ik herken die valse blik in zijn ogen en zijn dunne lippen die hij zó woest samenperst dat zijn gezicht liploos lijkt. Hoe heb ik mijzelf en mijn collega’s ooit gelukkig kunnen prijzen dat hij de vorige hoogleraar zou opvolgen als de nieuwe voorzitter van de vakgroep. Ik kende hem niet anders dan de vriendelijke en veelbelovende collega van een zusterfaculteit uit het zuiden van het land. Hij werd, net als ik, geregeld gevraagd voor begeleidingscommissies van onderzoeksgroepen die wetenschappelijk onderzoek verrichtten voor het WODC (het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum van het Ministerie van Justitie en Veiligheid). Wij konden het goed met elkaar vinden en ik had groot respect voor hem. Zijn suggesties en commentaar op de onderzoeksresultaten waren altijd zeer to the point. En doordat zijn bijdragen aan de discussies altijd gepaard gingen met een verlegen glimlach, alsof hij niet zeker was van zichzelf, gaf hij de onderzoekers nooit het gevoel dat ze er maar een potje van hadden gemaakt. Al moest een goed verstaander erkennen dat dat wel degelijk het geval was.

Hoe anders gedroeg hij zich sinds hij een paar jaar geleden bij onze faculteit in dienst trad als hoogleraar en voorzitter van de vakgroep. Hij bleek daarvoor nét een maatje te klein en had voortdurend het gevoel dat hij tekortschoot en zijn ambities met de vakgroep niet waar kon maken. Daardoor ging hij door het leven als één brok chagrijn en reageerde hij zijn frustraties af op medewerkers die niet aan zijn standaard voldeden, en vervloekte hij tijdens de vakgroepsvergaderingen degenen die zich in zijn beleving niet aan de afspraken hielden. Dat leidde tot een hoog ziekteverzuim, burn outs en andere ongemakken als gevolg van een angstcultuur die zich langzaam maar zeker binnen de vakgroep begon af te tekenen.

Tot overmaat van ramp was hij ook nog betrokken bij het ontwerp van een nieuw Wetboek van Strafvordering, dat binnenkort zal worden ingevoerd. Het is vooraf, zoals gebruikelijk bij ingrijpende nieuwe wetgeving, ter consultatie voorgelegd aan de ketenpartners (de rechtspraak, het Openbaar Ministerie en de politie) en de advocatuur. Die hadden er nogal wat op aan te merken en dat stak hem behoorlijk. Want hij had er met zijn inbreng naar zijn idee voor gezorgd dat het nieuwe wetboek een dermate dichtgetimmerd product was, dat alle ketenpartners zich erin konden vinden, en vooral: dat het voorlopig jurisprudentie-proof zou zijn. Dat wil zeggen dat de hoogste rechter, de Hoge Raad, zich de komende decennia niet genoodzaakt zou zien bepaalde artikelen uit de nieuwe wet zo ruim uit te leggen dat ze in overeenstemming zouden zijn met de veranderende inzichten en opvattingen van dat moment.

Toen De Koning zijn beklag deed over de vele kritische vragen en opmerkingen over het wetsontwerp, probeerde ik zijn sombere gedachten een beetje te relativeren met de dooddoener dat het recht nou eenmaal altijd in ontwikkeling is. Daar valt niet aan te tornen, ook niet met moderne, dichtgetimmerde wetgeving. Immers, eigentijdse wetgeving kan uit het oogpunt van rechtszekerheid noodzakelijk zijn, maar op de keper beschouwd is wetgeving niets anders dan gestolde rechtsontwikkeling. Die laat zich niet muilkorven en grijpt haar kansen in de vorm van rechterlijke interpretaties van de wettelijke bepalingen en de steeds weer veranderende wetenschappelijke inzichten en opvattingen. Dat houd je niet tegen met een modern, eigentijds wetboek. Zodra het is ingevoerd, is het op onderdelen alweer achterhaald; sterker nog: al vóórdat het is ingevoerd. De commentaren op het wetsontwerp van de kant van het Openbaar Ministerie, de rechterlijke macht en advocatuur moeten als de voorboden daarvan worden gezien.

Maar in plaats van mij dankbaar te zijn voor mijn pogingen om hem een hart onder de riem te steken, lijkt het erop dat ik hem met mijn relativerende opmerkingen juist extra op de kast jaag. Ook ík kan bij hem kennelijk niets goeds meer doen.

Wat zou hij nu weer te mekkeren hebben?

Ik klop op de deur van zijn kamer en wacht op antwoord. Het duurt een paar seconden. Om mij te sarren vermoed ik, om me te laten blijken dat ik me niets hoef te verbeelden.

Maar dan volgt uiteindelijk toch het verlossende ‘binnen’.

‘Ga zitten,’ zegt hij van achter zijn bureau, met de rug naar mij toegekeerd. Hij kijkt niet eens op van de jurisprudentie die hij bestudeert, maakt enkele aantekeningen en als hij daarmee klaar is, bergt hij het tijdschrift (een ouderwets jurisprudentieoverzicht op papier) op in een verzamelmap. Nadat hij de map in zijn boekenkast heeft gezet, gaat hij aan tafel tegenover mij zitten.

‘Ik hou het kort,’ zegt hij, nog voordat hij goed en wel zit. ‘Ik heb weinig tijd. Ik wil het met je hebben over ons voornemen om binnenkort ons cursusaanbod uit te breiden. Zoals je weet streeft de universiteit ernaar komend jaar hoger te scoren op de Academic Ranking of World Universitiesranking. Afgelopen jaar zijn we daarin niet geslaagd. Om te tonen dat onze vakgroep van goede wil is, heb ik aangeboden daar een bijdrage aan te leveren door de belangrijkste strafrechtelijke en strafprocesrechtelijke cursussen ook in het Engels aan te bieden. Het is de bedoeling daarmee zoveel mogelijk buitenlandse studenten aan te trekken die uit het oogpunt van internationale rechtsvergelijking of om andere redenen geïnteresseerd zijn in het Nederlandse strafrecht en strafprocesrecht. Het aantrekken van buitenlandse studenten wordt ons sinds kort verboden, of op zijn minst afgeraden, omdat dat ten koste zou gaan van de Nederlandse studenten. Die vissen als gevolg van de internationalisering van het hoger onderwijs steeds vaker achter het net. Maar wie doet ons wat. Afijn, ik vertel je niets nieuws. We hebben het er daarstraks uitgebreid over gehad en ik begreep van jou dat jij er weinig voor voelt een paar Engelstalige cursussen voor je rekening te nemen. Je verwacht dat vanwege de vermoedelijk beperkte belangstelling, dus kleine aantallen cursisten, de kosten waarschijnlijk niet opwegen tegen de baten. Niet alleen voor de vakgroep als geheel, maar ook voor de afzonderlijke docenten, die volgens jou toch al tot hun nek in het werk zitten. En je schat in dat jouw Engels niet van een zodanig niveau is dat je in staat zult zijn de essentie van de strafrechtelijke leerstukken, met al hun nuances en mitsen en maren, op een gedegen en toch aantrekkelijke manier over het voetlicht te brengen en te fine-tunen. Met andere woorden: dat je niet de kwaliteit kunt leveren die jij, en waarschijnlijk ook alle andere docenten, gewend zijn. Dus dat het nog maar helemaal de vraag is of we daarmee hoger zullen scoren op de internationale ranking. Heb ik het zo goed samengevat?’

Ik knik.

‘Nu zou ik je kunnen dwingen, maar ik ben bang dat we daar niets mee opschieten. Daarom laat ik je de keuze: óf je doet mee, óf je krijgt er een paar extra taken bij, zodat je workload min of meer in overeenstemming is met die van de andere medewerkers. Zeg het maar.’

Ik sta perplex. Ik heb het al zo druk, ik kom nauwelijks nog toe aan publiceren. En nu word ik onder het mom van ‘eerlijk delen’ ook nog eens opgezadeld met extra werk. Maar ik heb geen keus. Ik vertik het om cursussen in het Engels te geven.

Omdat ik niet meteen reageer, zegt hij: ‘Prima, dat worden dan extra taken. Ten eerste: binnenkort krijgen we een nieuwe promovenda, die zojuist de onderzoeksmaster heeft afgerond en cum laude is afgestudeerd. Ik neem formeel haar begeleiding voor mijn rekening, dat spreekt voor zich, maar jij verzorgt haar dagelijkse begeleiding. Ten tweede: jij neemt de colleges Inleiding Strafrecht voor eerstejaars over van degenen die deze cursus in het Engels gaan verzorgen voor buitenlandse studenten. Dat kost je geen extra voorbereiding, want die cursus geef je toch al. Je geeft per week alleen een paar extra colleges. Dat is alles.’

Hij kijkt me aan of hij een reactie verwacht. Maar ik zou niet weten wat ik moet zeggen.

‘Volgende week maandagmiddag om twee uur hebben we een eerste overleg met de nieuwe promovenda. Zorg dat je erbij bent.’

En daarmee beëindigt hij het gesprek. Ik heb geen woord gezegd.

1. Noa

Er zijn naamplaatjes bevestigd naast de kamerdeuren. Dus ik kan me niet meer vergissen. Na een paar dagen hoef ik er niet eens meer op te kijken. Het loopje van het secretariaat – waar ik ’s morgens altijd eerst mijn post ophaal – naar mijn kamer heeft zich al in mijn systeem genesteld. Het aantal stappen dat ik moet zetten, maar ook de grootte van mijn stappen en de richting waarin ik loop, worden aangestuurd door mijn automatische piloot: het autonome zenuwstelsel. Ik kijk dan ook raar op als ik onder het lopen mijn post bekijk en daardoor bijna opbots tegen iemand die voor mijn kamer staat te wachten. Mijn automatisch aangestuurde lichaamsfuncties raken zó in de war dat mijn hart een slag overslaat. En als ik zie wie of wat er voor mijn deur staat, nóg een. Ik sta haar secondenlang ademloos aan te staren. Ze moet denken dat ik me heb verslikt. Het is dat ik me heb voorgenomen voorlopig geen moeite te doen om vrouwen in te palmen. Anders was ik nu misschien, als mijn stem het zou doen, voor de bijl gegaan. Ik kan het me niet permitteren. Ik sta aan het begin van mijn carrière, heb net een promotietraject achter de rug en moet nu een vaste aanstelling zien te krijgen. Gedoe met een vrouw kan ik er nu niet bij hebben. Eerst maar eens proberen van die verdomde voorlopige aanstellingen af te komen voordat ik me daaraan waag.

De kunst om te leven in het nu is aan mij niet besteed. Ik kijk altijd vooruit, of als het om wetenschappelijk onderzoek gaat: terug in de tijd. Het ‘nu’ heeft voor mij alleen betekenis in het perspectief van het verleden en de toekomst. Zo schuilt de relatieve importantie van het ‘nu’ op dit moment hooguit in het besef dat ik deze vrouw helaas nooit eerder heb ontmoet (nu is het te laat) en anderzijds het besef dat mijn toekomst er heel anders uit zou hebben gezien als we elkaar in het verleden al eens tegen het lijf waren gelopen.

Ze steekt haar hand uit om de mijne te schudden.

‘Ik ben Noa.’

Als ik haar vragend aankijk, zegt ze: ‘Ik ben de nieuwe promovenda en jij wordt mijn dagelijkse begeleider.’

Ik schud haar de hand en test ongemerkt of ik nog geluid uit mijn keel kan krijgen. Het lukt. Dus ik noem mijn naam, onnodig natuurlijk, want die weet ze al, en ik vraag of ze misschien even binnen wil komen. Natuurlijk wil ze dat; overbodige vraag. Waarom zou ze anders voor mijn deur staan te wachten. ‘Kom binnen,’ was adequater geweest.

Ik open de deur met mijn pasje en laat haar voorgaan, leg mijn post op mijn bureau en wijs haar de schopstoel. Die noem ik zo omdat studenten die het niet eens zijn met een onvoldoende voor hun tentamen of een werkstuk, en mij verzoeken er nog eens goed naar te kijken en met de hand over mijn hart te strijken, daar altijd laat plaatsnemen om hen de oren te wassen. Ik sta bekend als iemand die zich nooit laat overhalen mijn ongelijk te bekennen en het zelfs presteer om mezelf in het bijzijn van de klager hardop af te vragen hoe ik die wanprestatie nog heb kunnen waarderen met zo’n hoog cijfer. Als ik de student in kwestie beloof dat ik er inderdaad nog eens goed naar zal kijken om zijn of haar gebroddel het cijfer te geven dat het prutswerk werkelijk verdient, haken ze meestal snel af.

Ik heb geen tijd voor die flauwekul.

De schopstoel is, naast mijn bureaustoel, de enige andere stoel in mijn kamer. Dus in plaats van haar de stoel wijzen, had ik kunnen volstaan met ‘Ga zitten’. Wat bezielt me toch? Wat sta ik hier te stuntelen? Ik sta normaal gesproken altijd stevig in mijn schoenen, al zeg ik het zelf, maar nu sta ik bijna op omvallen met mijn knikkende knieën en weet ik niet hoe snel ik moet gaan zitten.

We zitten elkaar een paar seconden aan te kijken. Omdat ik me wat ongemakkelijk begin te voelen, vlucht ik in mijn rol van de professional. Ik leg haar uit wat ik van een scribent of promovendus verwacht, wat mijn eigen aandeel zal zijn, welke fasen van het promotieonderzoek volgens mij moeten worden doorlopen (één voor één, in de goede volgorde) en hoe ik de begeleiding zal aanpakken. Ik neem niet eens de tijd voor een informeel kennismakingsgesprekje dat het ijs moet breken en doen smelten voordat zij in het diepe wordt gegooid. Hoe ik ook mijn best doe om mijn driften te beteugelen met de functionele distantie die je in een professionele relatie van elkaar mag verwachten, toch kan ik het niet laten met mijn ogen haar lichaam af te tasten, van boven naar onderen en weer terug. Ik kan er niets aan doen, mijn autonome zenuwstelsel heeft het opnieuw overgenomen.

Het duurt maar even en dan begint het te vonken en te knetteren tussen ons. De elektrostatische spanning doet de hele kamer sidderen. Zij begint zelfs ioniserend te stralen, zodat mijn hele lijf een positieve lading krijgt. Haar aura schittert en haar ogen gloeien als kooltjes.

Dan staat ze op en komt op me af.

We bedrijven de liefde.

‘Dan hebben we dat maar vast gehad,’ zegt ze achteraf. ‘Dat neemt het wederzijdse verlangen en de onderhuidse spanning weg en het houdt onze professionele verhouding zuiver.’

Ik betwijfel of ze gelijk heeft. Maar ik leg me erbij neer.

Als ze is vertrokken en ik de deur achter haar heb dichtgetrokken, plof ik neer op mijn bureaustoel om de dingen op een rijtje te zetten. Daar heb ik wel even tijd voor nodig.

Ik moet weer denken aan de liefdesbrief die ik in mijn oude kamer heb gevonden in de bovenste lade van mijn bureau. Hij zat vastgeklemd tussen de onderkant van het bovenblad en het railsysteem waarin de lade hing. Ik ontdekte hem omdat ik de lade zo had volgepropt, dat ik – toen ik iets achter uit de lade wilde pakken – er met de bovenkant van mijn hand langs streek. Nadat ik het stuk papier er voorzichtig uit had getrokken, bleek het een liefdesbrief te zijn. Hij was gericht aan de vorige bewoner van mijn kamer, die, zo bleek uit de inhoud, een zij was. Er stonden geen namen in de brief en uit privacyoverwegingen heb ik ook nooit onderzocht wie de vorige bewoonster van mijn kamer moet zijn geweest, en al helemaal niet wie die brief aan haar had geschreven. Het was al pijnlijk genoeg dat ik hem moest lezen. Anders had ik natuurlijk niet eens geweten dat ik hem eigenlijk meteen had moeten weggooien. Want al na het lezen van de eerste regels begreep ik dat het een liefdesbrief was. En wees nou eerlijk: als je zo’n brief eenmaal begint te lezen, kun je hem niet meer wegleggen. Ik wil er uit privacyoverwegingen in ieder geval niet al te veel over kwijt, behalve dat me nog helder voor ogen staat dat de briefschrijver zijn uiterste best deed om degene aan wie hij de brief had gestuurd, terug te winnen. Zij had het kennelijk uitgemaakt. Of wellicht was er niet eens sprake van een relatie, maar beschouwde ze hun vrijpartijtjes als een aangename uitlaatklep, een prettig tussendoortje. Want bij het bedrijven van wetenschappelijke arbeid is de vervulling van fysieke behoeftes altijd het kind van de rekening. Toch wilde zij er blijkbaar mee stoppen, terwijl hij probeerde haar met al zijn overredingskracht over te halen ermee door te gaan. Hij deed in ieder geval zijn uiterste best om haar in zijn brief te verlekkeren met een aantal gedetailleerde, pikante en nogal plastische beschrijvingen van hun liefdesspel, waarbij zij op zijn schoot zat. Dat laatste moet tot de centrale strekking van zijn verleidingspogingen worden gerekend, waardoor de bijzondere ervaring die ik zo-even zelf had ondergaan, bij mij een mentaal deja vu-moment opriep. Alsof de flarden van een vage droom die de hele dag door je hoofd spoken, je plotseling te binnen schieten in een helder pop-up-moment. Dat had tot gevolg dat ik me door de voorspelling van Noa dat ‘het er toch wel van zou komen’ onaangenaam gemangeld voelde tussen het verleden van die brief en de toekomst die zij voorspelde, en waar zij alvast een voorschot op had genomen. Het samenvallen van het verleden en de toekomst in het ‘nu’ had ik nog nooit zo sterk ervaren. Misschien kwam dat doordat het hier elementaire behoeftes en bezigheden betrof die je recht in je hart raken. Toch neemt dat niet weg dat het me behoorlijk in verwarring bracht.

Er was nog iets anders in de brief dat me bezighield, een opmerkelijk detail. De aanhef van de brief luidde: ‘Het recht draait om zijn eigen as’. Daardoor werd ik op het verkeerde been gezet en dacht ik in eerste instantie dat het een opzetje voor een juridisch artikel betrof. Maar nadat ik de brief had gelezen, nam ik aan dat de briefschrijver leed aan beroepsdeformatie. Of dat hij hun beider lotsverbondenheid als rechtsgeleerden wilde benadrukken. Zoals strijdmakkers elkaar opjutten met een yell. Iets anders kon ik er niet van maken.

Om de brief voor het nageslacht te bewaren heb ik hem na de verhuizing naar het nieuwe gebouw in een envelop gestopt en op een stiekem plekje bij de spullen in de prullenkast geplaatst.

De rest van de week kan ik me nergens toe zetten. Normaalgesproken besteed ik na de zomervakantie ál mijn tijd aan het voorbereiden van de colleges voor het komende semester, aan het opdoen van ideeën voor publicaties en aan het schrijven van voorstellen voor extern gesubsidieerde onderzoeken. Een plekje veroveren in het carrousel van derde geldstroomonderzoeken is bijna onontbeerlijk. Daarmee sprokkel je je eigen salaris bij elkaar en stel je je eigen baan voor de komende jaren veilig. Maar nu komt er niets uit mijn vingers. Ik ben alleen nog maar in staat om de dozen met boeken die nog onaangeroerd staan te wachten na de verhuizing, uit te pakken en de boeken volgens hetzelfde systeem, in dezelfde volgorde, op dezelfde plek in de boekenkast op te bergen als ik gewend was op mijn oude kamer. Ik ben er met mijn gedachten niet bij, want ik moet voortdurend denken aan aanstaande maandag. Wat kan ik verwachten, waar moet ik bang voor zijn? Ik weet in ieder geval zeker – dat is wel gebleken – dat zij geen blad voor de mond neemt en mij daarmee behoorlijk in verlegenheid kan brengen. Ze hoeft alleen maar te hinten naar hetgeen zich tijdens onze eerste kennismaking tussen ons heeft afgespeeld, en ik sta op straat. Want De Koning heeft maar een half woord nodig om te begrijpen wat er precies is gebeurd.

Maar ik heb me voor niets zorgen gemaakt. Ze rept er met geen woord over. Ik vraag me zelfs af of ik het misschien heb gedroomd, zo afstandelijk stelt ze zich op tegenover mij. Alsof we elkaar nu pas voor het eerst zien.

Ze heeft een pot Engelse drop meegebracht om deze eerste bijeenkomst een beetje kleur te geven, zegt ze. Want de start van een promotietraject moet je vieren. Het is toch een soort feestje.

‘Neem gerust,’ zegt ze en ik zie dat ze De Koning al voor zich heeft gewonnen. Er kan zelfs een glimlachje vanaf.

Maar de Koning zou De Koning niet zijn als hij niet zo snel mogelijk zou overschakelen naar het meer serieuze doel van de bijeenkomst.

Als we alle drie een suikerzoet gekleurd Engels dropje uit de pot hebben gepakt en er nog geen tien seconden op hebben gekauwd, moeten Noa en ik het alweer snel doorslikken. Want al kauwend vraagt De Koning Noa haar onderzoeksplan toe te lichten en vraagt mij en passant of ik er al een blik op heb geworpen. Ik schud mijn hoofd, dus het woord is aan Noa.

Zij legt in grote lijnen uit wat haar onderzoek behelst, welke bronnen ze zal raadplegen en (de grootste verrassing voor zowel de Koning als voor mij) wat de belangrijkste conclusies zullen zijn.

De Koning grijpt in en vraagt bijna geërgerd hoe ze dat nu al kan weten, terwijl het onderzoek nog moet beginnen.

‘Dat is niet hoe we hier te werk gaan,’ zegt hij. ‘Je kunt eventueel een hypothese als uitgangspunt nemen om deze aan de hand van je onderzoek te verwerpen of te onderschrijven en te onderbouwen, maar je mag in je onderzoek nooit toewerken naar een conclusie die je al op voorhand hebt getrokken.’

‘Dat doe ik ook niet,’ zegt Noa. ‘Ik voorspel alleen, of liever gezegd: ik weet zeker, wat de conclusies van mijn onderzoek zullen zijn. Maar als u liever heeft dat ik dat hypothesen noem, vind ik dat ook best.’

Daarmee is de kou uit de lucht en kan ook De Koning ermee leven. Maar ik weet inmiddels wel beter. Ik heb aan den lijve ervaren dat de voorspellingen van Noa, zoals haar voorspelling ‘dat het er ooit toch wel van zou komen’, meer inhouden dan enkel hypothesen. Het zijn op zijn minst ‘self fullfilling prophecies’.

Als we hebben besproken hoe we de begeleiding van Noa zullen inkleden, en wat mijn aandeel en dat van De Koning zal zijn, stel ik vast dat mijn aandeel aanmerkelijk groter uitvalt dan dat van De Koning, maar dat hij waarschijnlijk met de eer gaat strijken. Het kan me niet schelen. Noa en ik zullen de komende jaren als buddies samenwerken om van haar proefschrift een mooi product te maken. Al ben ik ervan overtuigd dat ze precies weet wat ze wil en dat ik er maar een beetje bijhang. Zij zal eerder mij op sleeptouw nemen dan andersom.

Nadat we het overleg hebben afgerond, wil De Koning nog even iets kwijt.

‘Ik ben mijn pen verloren. Een bijzondere pen, die al eeuwenoud schijnt te zijn. Ik heb hem gekregen van een oude grijsaard die ik nog net op tijd voor een aanstormende auto had weggerukt. We raakten aan de praat. Hij bleek de laatste telg te zijn van een eeuwenoud geslacht. Toen hij in de gaten kreeg dat ik hoogleraar in de rechtsgeleerdheid was, gaf hij me de pen. Hij was ervan overtuigd dat hij bij mij in goede handen zou zijn en dat ik hem goed kon gebruiken. Hij drukte me op het hart er heel zuinig op te zijn. Het was een oud familiestuk dat al vele generaties lang was overgegaan van vader op zoon. Het verhaal gaat, zo beweerde de grijsaard, dat één van zijn verre voorvaderen op zijn sterfbed zijn oudste zoon opdracht had gegeven om tien jaar na zijn begrafenis zijn restanten op te graven en een geschikt bot uit te zoeken om daarvan een pen te laten maken. De man was tijdens zijn leven een vermaard rechtsgeleerde, filosoof en wetenschapper. In tegenstelling tot de zogenaamde dualisten, zoals bijvoorbeeld Plato en Descartes, geloofde hij dat lichaam en ziel één waren. Hij was ervan overtuigd dat de ziel geen zelfstandige entiteit is en dat de ziel na de dood niet opstijgt naar de hemel, maar achterblijft in het lichaam. Niet alleen in de hersenen, het zenuwstelsel en de spieren, maar ook in het geraamte, in elk afzonderlijk botje van de mens. Volgens hem huist de ziel van de verwekkers van kinderen in wording ook in de nog niet geboren kinderen die zwangere vrouwen als foetussen met zich meedragen. Hij beweerde dat de vader en de moeder van het ongeboren kind hun beider zielen in een bepaalde verhouding aan het kind doorgeven, zoals dieren hun instinct doorgeven aan hun jongen. Omdat hij een nogal hoge dunk had van zichzelf en er zeker van wilde zijn dat zijn kwaliteiten ongeschonden zouden worden doorgegeven aan volgende generaties, wilde hij voorkomen dat zijn ziel in zijn nageslacht zou worden vermengd met de zielen van aangetrouwde vrouwen of mannen, die voor de helft medebepalend waren voor de zielen van hun kinderen. Kortom: hij wilde zijn ziel in de meest zuivere vorm doorgeven aan de wereld, en bedacht een plan. Hij zou zijn ziel in al zijn puurheid aan de mensheid in bewaring geven in de vorm van een pen die gemaakt was van één van zijn botten. Alles wat met die pen zou worden geschreven, zou bezield zijn met zijn wijsheid, kennis en inzicht, tot in de eeuwen der eeuwen, zolang de pen niet tot stof zou zijn vergaan. De grijsaard die de pen aan mij cadeau wilde doen, beweerde dat de pen ook hemzelf veel goeds had gebracht. Hij herhaalde voortdurend dat hij de laatste was van het nageslacht van de stamvader uit wiens gebeente de pen was vervaardigd, dat hij zelf geen kinderen had, en erop stond hem aan mij te geven. Maar ik kon hem natuurlijk niet aannemen. Het was me wel duidelijk dat het een bijzonder kostbare en uitzonderlijk geraffineerd bewerkte benen pen was. Ik was bang dat hij er achteraf spijt van zou krijgen. Om hem niet voor het hoofd te stoten, zei ik dat ik nooit had geleerd met een kroontjespen te schrijven (want het was een oude pen, dus ik ging ervan uit dat het een kroontjespen was). Sterker nog, zei ik, ik werk eigenlijk bijna nooit meer met pen en papier, en doe tegenwoordig alles op de computer. Maar hij antwoordde dat de pen in de loop der eeuwen een ware evolutie had doorgemaakt. Gedurende de eerste jaren werd er nog voortgeborduurd op de gewoonte om met ganzenveren te schrijven: het eigenlijke pennetje bestond uit de punt van een ganzenveer die in de houder was geklemd. Later werd de punt van een ganzenveer vervangen door een kroontjespen. En tenslotte had hij er zelf een vulpen van laten maken. De houder is hol vanbinnen, dus dat was geen enkel probleem. De pen schreef volgens hem netter en sneller dan een computer kon bijhouden, en kon qua leesbaarheid en inhoudelijke kwaliteit op zijn minst wedijveren met de PC. “Probeer het maar eens uit,” stelde de grijsaard voor. “Als hij je niet bevalt, mag je hem altijd weer terugbrengen. Maar ik weet zeker dat dat niet zal gebeuren. Want je zult zelf ervaren dat de pen de eigenaar in staat stelt tot grote prestaties: alles wat je ermee schrijft leidt tot succes en geluk. Maar let op: mits je de tekst die je aan het papier toevertrouwt, altijd vooraf laat gaan door de woorden ‘Het recht draait om zijn eigen as’.” Dat was de voorwaarde die zijn voorvader had gesteld aan de opeenvolgende eigenaren van de pen. Want hij had tijdens zijn leven zijn ziel en zaligheid verpand aan het recht. Met die woorden wilde hij zijn nageslacht eraan herinneren dat het recht altijd in ontwikkeling is, maar wel rondom een kern van een aantal onvervreemdbare fundamentele rechtsbeginselen.’

Ik meende dat De Koning me daarbij heel even veelbetekenend aankeek, maar ik zal het me wel verbeeld hebben want hij ging onverstoorbaar verder met zijn relaas.

‘Ik heb achteraf vanzelfsprekend smakelijk gelachen om zijn verhaal – niet in zijn bijzijn, dat spreekt – want het was natuurlijk allemaal te zot voor woorden. Toch kon ik het uiteindelijk niet laten om het eens uit te proberen. Ik heb om te beginnen als lid van begeleidingscommissies bij WODC-onderzoeksprojecten mijn commentaren op de concept-onderzoeksrapporten geschreven met die pen. En ik moet toegeven: mijn commentaren, die ook nog eens van een ongelofelijk hoog niveau waren, verschenen als vanzelf op het papier zonder dat ik er lang over hoefde na te denken. Ik stond versteld van mezelf. Ik heb daarna ook, een tijd geleden alweer, mijn hele proefschrift met de pen geschreven, van het begin tot het eind. De tekst vloeide zomaar uit mijn pen, alsof ik er niets over te zeggen had. Dat was natuurlijk niet zo, want het kwam allemaal wel degelijk uit mijn eigen brein. Maar ik moet erkennen dat de pen me enorm heeft geholpen bij het formuleren van mijn gedachten. Ikzelf heb, de waarschuwing van de grijsaard indachtig, wel heel bewust mijn proloog de titel meegegeven: ‘Het recht draait om zijn eigen as’. En jullie weten wat mijn proefschrift in de rechtswetenschap teweeg heeft gebracht: niets dan lof!

Helaas ben ik de pen al een tijdje kwijt. De grijsaard had mij al gewaarschuwd: afhankelijk van het karakter van de eigenaar zal de pen nostalgische verlangens koesteren naar het verleden, of zijn blik wenden naar de toekomst. Als de eigenaar de pen in het heden onvoldoende uitdaagt, zal de pen zijn heil zoeken in het verleden of in de toekomst. Dan zal ook het effect van de prestaties die de eigenaar ermee heeft verricht, en het daarmee gepaard gaande succes en geluk, tijdelijk verdwijnen totdat de pen in het heden is teruggekeerd.

Die waarschuwing heb ik tot mijn spijt nooit echt ter harte genomen. Pas toen de laatste brief die ik ermee had geschreven, vlak voordat ik de pen kwijtraakte, niet het gewenste effect had, moest ik het wel geloven. Ik begon toen ook te vrezen voor mijn proefschrift. Vooral toen er een heksenjacht op gang kwam naar onderzoekers die mogelijk hebben gefraudeerd met onderzoeksgegevens of zich schuldig hebben gemaakt aan plagiaat of zelfplagiaat om de publicatielijst langer te maken. Omdat ik in feite mijn pen het werk heb laten doen, en de pen mogelijk niet op de hoogte was van, of het niet zo nauw heeft genomen met de wetenschappelijke codes en mores die vereist zijn voor integer wetenschappelijk onderzoek, zou ík dat op mijn brood krijgen. En dat zou een ramp zijn.

Mag ik jullie dan ook verzoeken je ogen en oren goed de kost te geven en hem, mocht je hem vinden, zo snel mogelijk bij mij af te geven. Want ik heb hem hard nodig. Het zal wel inbeelding zijn, maar ik heb het gevoel dat ik niet compleet ben, niet optimaal functioneer zonder die pen.’

‘We zullen rondkijken,’ zegt Noa. En aanhakend bij de opmerking van De Koning dat de pen soms de neiging heeft zijn heil in het verleden of de toekomst te zoeken, zegt ze: ‘Als u wilt, zullen we ook een kijkje nemen in het verleden. Misschien kunnen we zelfs een blik in de toekomst werpen, voor een zo breed mogelijk perspectief.’

De Koning moet glimlachen om haar onmogelijke belofte. Ze verzekert hem met haar overdrijving dat ze er alles aan wil doen om zijn pen terug te vinden, meer zelfs dan mogelijk is. Dat ontroert hem. Het spijt hem dat hij haar daarstraks zo streng de les heeft gelezen toen ze voorspelde tot welke conclusies haar onderzoek zou leiden.

‘Als jullie hem vinden en terugbrengen, zul je rijkelijk worden beloond, dat beloof ik jullie. En als we toch aan het voorspellen zijn: dan mag je de pen van me lenen en zul je cum laude of zelfs summa cum laude promoveren.’

‘Dat weet ik,’ zegt Noa.

2. Op reis

‘Neem een rugzakje kleren en toiletartikelen mee voor twee weken, en nog wat reserve voor het geval het uitloopt,’ zegt Noa nadat ze zonder te kloppen mijn kamer is binnen komen lopen.

‘Ik kan geen twee weken weg,’ sputter ik tegen. ‘Ik moet de colleges van dit semester nog voorbereiden en me inlezen in de onderwerpen waarover ik artikelen wil schrijven voordat het onderwijs losbarst.’

‘Daar heb je nog ruimschoots de tijd voor. We komen morgen alweer terug. Trouwens, als we aanwijzingen vinden waar we de pen kunnen vinden en we hem te pakken krijgen, schrijf je een artikel in een halve dag, zonder één enkele denk- of schrijffout.’

‘Maar als we morgen al terugkomen, waarom moet ik dan bagage meenemen voor twee weken?’

‘Dat zul je wel merken. Dat kan ik je nu nog niet uitleggen. Zorg dat je morgen om negen uur klaarstaat bij de ingang van het universiteitsmuseum. Heb je een museumjaarkaart?’

‘Nee, ik heb het te druk om musea te bezoeken.’

‘Neem dan geld mee voor een toegangskaartje.’

‘Alles goed en wel,’ zeg ik, ‘maar moeten we ons niet liever bekommeren om de begeleiding en de planning van je promotieonderzoek? De tijd gaat snel. Laten we het meteen goed aanpakken, dan ben je er het snelst vanaf. Geen tijd te verspillen. Laat De Koning zijn eigen boontjes maar doppen. Hij kan ook zelf zijn best doen om zijn pen terug te vinden. Hij weet waar hij hem het laatst heeft gebruikt en gezien. Voorlopig hebben wij geen enkel aanknopingspunt, en het is maar helemaal de vraag of onze reis naar het verleden iets oplevert.’

Ze reageert niet eens en houdt me de pot met Engelse drop voor, maar ik bedank. Zelf zit ze achter elkaar drop te eten. Ze zoekt de roze er tussenuit en houdt die in de aanslag tussen duim en wijsvinger totdat ze het vorige dropje heeft doorgeslikt. Dan stopt ze de volgende in haar mond en begint te kauwen, terwijl ze tegelijkertijd met haar hand alweer in de pot zit te graaien op zoek naar de volgende roze. Als ze geen roze meer kan vinden, doet ze de deksel op de pot en pas dan reageert ze op mijn opmerkingen.

‘Hij beschikt niet over de tools om een hechte band op te bouwen met zijn pen. Hij is te nuchter voor dat soort dingen en begrijpt niet dat zo’n pen een bepaalde mind-set vereist. Het zou me niets verbazen als hij eigenlijk geen woord gelooft van wat die grijsaard hem heeft verteld. Hij zal de pen waarschijnlijk beschouwen als een soort talisman waaraan hij zelf bepaalde krachten toekent, die hij er vervolgens weer aan ontleent als hij ze nodig heeft. Hij is er dus bewust of onbewust van overtuigd dat de prestaties die hij met behulp van de pen verricht, op de keper beschouwd zijn eigen verdiensten zijn. Hoewel je de potentie van een talisman waar iemand bepaalde krachten aan toekent, en het effect ervan op diens prestaties, niet moet onderschatten, ben ik ervan overtuigd dat de pen zich tekortgedaan voelt door de manier waarop De Koning hem heeft gebruikt, of in de ogen van de pen misschien zelfs heeft misbruikt. Als de pen in de gaten krijgt dat zijn eigenaar niet volledig in hem gelooft, niet écht in hem gelooft in de zin van ‘zeker weten’, dan trekt hij zich terug in het verleden of snelt hij vooruit naar de toekomst. Dat geldt trouwens ook voor al die andere (in onze ogen) mysterieuze handelingen waartoe de ziel van de mens in staat is. Zoals het reizen naar het verleden of de toekomst. Als je er niet volledig van overtuigd bent dat je ziel dat kan, lukt het je nooit. Vergelijk het met het geloof in een god. Als je daar écht in gelooft, en er voor jou geen enkele twijfel mogelijk is, dan bestáát die god ook voor jou. En als je écht in jezelf gelooft, zéker bent van jezelf, dan kun je wonderen verrichten. Ik zal je een voorbeeld geven. Is er iets in je leven wat je vroeger als kind, of als opgroeiende jongeling ooit hebt beheerst of hebt geweten, maar dat je volgens jou inmiddels weer bent vergeten?’

Ik denk even na.

‘Ik heb vroeger ooit geleerd met morsetekens berichtjes uit te wisselen met mijn vriendjes. We daagden elkaar altijd uit. Iemand floot een bericht in morsecode en wie het eerst het bericht foutloos had ontcijferd, had gewonnen en mocht zelf een bericht fluiten. We raakten er op den duur heel bedreven in. Maar ik zou niet weten of ik het nu nog zou kunnen. Het is alweer zolang geleden.’

‘Dus als ik je zou vragen of je je al die morse-tekens nog kunt herinneren, zul je waarschijnlijk zeggen dat je de meeste ervan bent vergeten. Maar als je tegen jezelf zou zeggen dat je werkelijk gelooft dat je ze nog allemaal kent, dus daar ook écht van overtuigd bent, zul je zien dat je ze allemaal nog kunt reproduceren. Probeer het maar eens.’

Ik probeer me in te beelden dat ik ze allemaal nog ken, dat ik daar zeker van ben, maar telkens slaat de twijfel toe.

‘Het lukt me niet,’ zeg ik.

‘Dat komt omdat je er niet echt in gelooft. Probeer je te concentreren en probeer er nu écht in te geloven.’

Ik concentreer me. En warempel. Ik begin te geloven dat ik het kan. Te geloven dat ik kan geloven dat ik me alle morsetekens nog kan herinneren. En even daarna begin ik het hele alfabet in morsecode op te dreunen.

‘Zie je wel?’ zegt ze. ‘Als je ergens echt in gelooft, ben je tot schijnbaar onmogelijke dingen in staat. Nog even en je kunt zelf, op eigen houtje, naar het verleden of de toekomst reizen. Je zult daarvoor nog wel even flink moeten oefenen, totdat je je voldoende kunt focussen om in staat te zijn ook écht te geloven dat je het daadwerkelijk kunt. Tot je zover bent zal ik je nog een tijdje aan het handje meenemen. En wat de pen betreft: doordat De Koning niet echt in de pen gelooft, waardoor de pen ervandoor is gegaan, is het aan ons om door middel van ons brononderzoek te achterhalen hoe we contact kunnen zoeken met de pen om erachter te komen onder welke voorwaarden hij bereid is naar hem terug te keren. Als we De Koning er daarna echt van kunnen overtuigen dat hij de pen serieus moet nemen door aan die voorwaarden te voldoen, zal de pen hem weer bijstaan.’

‘Is dat een veronderstelling, of, wetenschappelijk gesproken, een hypothese? Of weet je het zeker en zo ja, hoe weet je dat dan zo zeker? Het lijkt mij allemaal nogal ver gezocht.’

‘Ik weet het zeker. Ik zal het je later nog wel eens uitleggen. Vertrouw op mij.’

Ze staat op om te vertrekken. Maar ze leest mijn gedachten, glimlacht en komt naar me toe.

We hebben weer seks.

Daarna vertrekt ze, mij in verwarring achterlatend.

‘Tot morgen om negen uur bij de ingang van het universiteitsmuseum.’

De volgende ochtend sta ik om negen uur klaar bij de ingang van het universiteitsmuseum. Noa is er nog niet. Ik loop naar binnen en koop alvast een toegangskaartje zodat we, als zij zich meldt, meteen door kunnen lopen.

Het duurt nogal lang, en ik begin me een beetje te ergeren. Ik heb, op haar uitdrukkelijk verzoek, mijn best gedaan om precies om negen uur klaar te staan, en nu is zij al meer dan een kwartier te laat. Ik sta door de glazen deur naar buiten te staren als ik plotseling op mijn schouders word getikt. Ik draai me om en kijk recht in het gezicht van Noa.

‘Sorry dat ik je even heb laten wachten. Ik was hier al wat eerder, want ik moest nog iets controleren. Dat duurde wat langer dan ik had verwacht,’ verontschuldigt ze zich. ‘Je hebt je rugzak bij je zie ik, mooi. Dan kunnen we meteen aan de slag.’