Wisselgeld

NICO KWAKMAN

Een roman van Uitgeverij Hartklopper

ISBN 978-90-833735-2-2

NUR-code 301

© 2023 Nico Kwakman

Omslagontwerp: Uitgeverij Hartklopper
Ebook realisatie: Epublicist, Amersfoort

Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde fotobestanden of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

www.uitgeverij-hartklopper.nl

Proloog

‘Ik moet je bekennen: ik weet het niet meer. Ik ervaar bij jou die voortdurende weerstand, tegenwerking zelfs. Je gelooft er niet in. Je zult er toch op zijn minst voor moeten openstaan.

Ik geef het maar ruiterlijk toe: ik ben ten einde raad. Zelfs de beproefde paardenmiddelen als de EMDR-therapie werken bij jou niet. Ik heb geen idee in welke hoek ik het nog moet zoeken.

Ik begrijp uit je woorden dat je in het dagelijks leven, zowel in je gezin als op je werk, gelukkig bent en goed functioneert, En dat je door je omgeving zeer wordt gewaardeerd. Je bent altijd de vrolijkheid zelve, een prettig persoon om mee samen te leven en samen te werken, je studenten dragen je op handen, je man en je dochter lopen met je weg, je vrienden en vriendinnen gaan voor je door het vuur. Iedereen kan altijd een beroep op je doen, je bent de toeverlaat voor degenen die hulp of troost nodig hebben, kortom: je bent de bijna volmaakte medemens. Niemand zal ooit van je te horen krijgen dat je een zware periode doormaakt, dat je worstelt met de voortdurende herbeleving van de gebeurtenissen die je probeert te verdringen. Niemand, behalve je echtgenoot, weet dat je trauma’s jou dagelijks nachtmerries bezorgen, en dat de angst daarvoor je uit de slaap houdt. Zodat je overdag niet optimaal functioneert en op je tandvlees loopt.

Ik weet het: het is niet de professionele houding die je van je hulpverlener mag verwachten, maar ik lijd met je mee, ik heb écht met je te doen. Daarom steekt het me ook zo, en voel ik me zo machteloos omdat jouw lijdensweg geen ruimte laat voor hulp in welke vorm dan ook. Ik kan eenvoudigweg niet tot je doordringen. Je laat je niet helpen, beschouwt jezelf als de sterke vrouw die zichzelf altijd heel goed heeft kunnen redden, steeds zelf de touwtjes in handen heeft en nooit heeft geleerd de hulp van anderen in te roepen of te accepteren. Zelfs niet onder de meest moeilijke omstandigheden.

Dat je je echtgenoot tegemoet bent gekomen door zijn advies op te volgen om een therapeute in te schakelen en het in ieder geval eens te proberen – onder het mom van “baat het niet, dan schaadt het niet” – is ook niet bepaald het meest optimale uitgangspunt voor een succesvolle behandeling. Ik geef het op.

Ik wil je nog een laatste strohalm bieden waarmee je jezelf uit de put kunt trekken. Het is een beproefde methode voor diegenen die er moeite mee hebben hulp van anderen te aanvaarden en menen dat ze die niet nodig hebben om hun trauma’s de baas te worden. Wat ik je wil voorstellen is: schrijf het in de meest letterlijke zin van je af. Verpak je nachtmerries in een verhaal waarin je ze projecteert op de hoofdpersonen. Als je er op die manier een project van maakt, objectiveer je je trauma’s, hevel je ze over van binnen naar buiten en gaan ze een eigen leven leiden buiten jou om. Dan worden ze niet langer gevoed door je innerlijke angsten, maar worden ze gevangengezet in de avonturen die je zelf bedenkt, achter de tralies van je verzinsels en geboeid door de personages die je tot leven hebt gewekt. Zodat, als jij je trauma’s op die manier letterlijk van je afschrijft, niet langer jijzelf, maar je personages ermee worstelen en ermee klaar moeten zien te komen. Als jij je trauma’s op die manier kan beschouwen als demonen die buiten jou om een eigen leven lijden, ben jij er voor altijd van af. Wat vind je van mijn voorstel?’

Ik moet het even laten bezinken, want ik kan me nog niet goed voorstellen dat en hoe het zou werken en heb er dus niet veel vertrouwen in. Maar ik zeg – om ervan af te zijn – dat ik het zal proberen. Voordeel is wel dat ik het in ieder geval helemaal zelf kan doen, in mijn eigen tijd. En dat ik voor mijn echtgenoot niet steeds de schijn hoef op te houden dat het al een stuk beter met me gaat sinds ik haar wekelijks bezoek. Ik moet alleen de dingen die hij en ik destijds samen hebben beleefd en die zijn uitgemond in – wat mij betreft – diep weggeborgen traumatische ervaringen, zodanig zien te verwerken in mijn verhaal dat niemand ze herkent en niemand vermoedt dat het over mezelf gaat.

Ik begin er zowaar zin in te krijgen.

1.

Boomsma nam op en meldde zich. Kuipers zei wie hij was, sloeg verdere plichtplegingen over en kwam meteen ter zake.

‘Weet je al waar en wanneer ze wordt begraven?’

Boomsma antwoordde. Maar Kuipers kon hem niet goed verstaan. Er zat ruis op de lijn.

‘Herhaal het even, wil je? Je kwam niet goed door’.

‘Ze wordt aanstaande zaterdag al begraven.’

‘Zo snel al? Dan moeten ons haasten.’

‘Waar zit je?’

‘Dat doet er niet toe.’

‘Ik heb je al een paar keer proberen te bereiken, omdat ik niet zeker wist of je erbij wilde zijn. Maar je was er nooit. We hadden het na haar repatriëring nog wel wat langer willen uitstellen. Maar de begrafenisonderneming verzekerde ons dat er nu echt haast is geboden. Ze kunnen een lichaam lang goed houden, maar er zijn grenzen. Ik heb je al een kaart gestuurd met een uitnodiging en met informatie over plaats en tijd van de herdenkingsbijeenkomst en de begrafenis. Ze wordt begraven op Soestbergen, de oudste en mooiste begraafplaats van Utrecht. Ze krijgt er een ouderwets monumentaal graf. Dat zijn we aan haar wel verplicht.’

‘Oké, ik zal er zijn. Tot dan.’

Kuipers legde de hoorn op de haak en bedankte de herbergier voor het gebruik van de telefoon. Hij schoof weer bij Alexia aan voor het ontbijt en deed haar verslag van zijn telefoontje.

‘Dat betekent dat we ons verblijf hier moeten afbreken en afscheid moeten nemen van Anja’s laatste dagen in de Cantal,’ maar dat had Alexia zelf allang begrepen. Nu het zover was, deed het haar meer pijn dan ze had verwacht. Ze hadden de afgelopen dagen bijna lijfelijk Anja’s aanwezigheid ervaren tijdens hun wandeltochten door de bergen, die Anja niet meer waren vergund. En daarna de maaltijden die met zorg en met gevoel voor traditie waren bereid, en werden opgediend op het terras in het laatste restje warmte van de ondergaande zon. Of als het daarvoor al te koud was, binnen, waar de behaaglijk smeulende gloed in de openhaard hen rozig warm hield. Maaltijden waarop Alexia zich de hele dag al kon verheugen, maar wel in het besef dat Anja ook die had moeten missen (op een paar na, tijdens die laatste twee dagen dat ze hier met Kuipers had vertoefd). En niet te vergeten: na het eten dat heerlijke wegzakken in het zachte matras van het antieke bed, onder de gewatteerde dekens, in elkaars armen. Een beetje aangeschoten van de wijn, en zich verkneukelend in de wetenschap dat er voor morgen weer zo’n dag op het programma stond, waarvan ze namens Anja weer met volle teugen zouden genieten. Want ze genoten plaatsvervangend. Voor Anja. En elke keer als ze rond het middaguur boven op een bergkam van hun lunchpakket aten, uit hun veldflessen dronken en tot rust kwamen, stonden ze daar even bij stil. Die momenten waren voor hen bijna heilig en het verdreef hun gemis voor een paar uurtjes, zoals hun lunch hun honger en dorst stilde.

Dat was hun manier van afscheid nemen geweest. Haar begrafenis zou daar nauwelijks nog iets aan toe kunnen voegen.

Toch stond Kuipers erop hun vakantie af te breken om erbij te zijn. Anja zou niet anders hebben gewild. Maar nog belangrijker vond hij dat Boomsma door hun aanwezigheid niet de gelegenheid zou krijgen in zijn eentje beslag te leggen op het verdriet om het verlies. Hij zou het met hen moeten delen. En delen lag niet zo in Boomsma’s aard. Hun aanwezigheid zou hem dus op zijn minst in verlegenheid brengen. Vooral omdat Boomsma wist dat Anja mede door zijn toedoen – zij het indirect – aan haar eind was gekomen en zij daar als enigen van op de hoogte waren. Dat laatste was de derde reden waarom Kuipers er per se bij wilde zijn. Hij wilde de banden met Boomsma weer aanhalen om zijn vertrouwen te herwinnen en daarmee een ingang te vinden om hem te laten boeten voor zijn aandeel in haar dood. Boomsma kon daar niet rechtstreeks voor verantwoordelijk worden gehouden of er zelfs maar mee in verband worden gebracht. Hij hoefde dus niet te vrezen voor een strafrechtelijke vervolging en bestraffing of welke andere vorm van wraak of vergelding dan ook. Toch zou Boomsma er spijt van krijgen dat hij Anja (in Kuipers’ ogen) de dood in had gejaagd, indirect of niet. Daar zou hij voor zorgen, al was dat het laatste wat hij deed.

Kuipers vroeg de herbergier of ze een lunchpakket voor onderweg mee konden krijgen. Daarna nam hij geld op in het postkantoor aan de overkant van de weg en betaalde de rekening van hun verblijf. Het afrekenen riep bij hem een grimmige déja vue op: hij ervoer opnieuw de wanhoop die hij voelde toen hij de vorige keer afscheid had moeten nemen van de herberg waar Anja en hij zich zo hadden verheugd op een succesvolle ontknoping van hun zoektocht naar de geschriften. Met daarna die beloofde, onbezorgde vakantie met zijn tweeën, als een welverdiende beloning voor al hun inspanningen. Maar het was er nooit van gekomen.

Hij moest moeite doen om het hele drama niet opnieuw te herbeleven. Het viel hem behoorlijk zwaar. Deze plaatsvervangende vakantie met Alexia, om als een eerbetoon aan Anja haar laatste dagen te vieren, hier in deze prachtige omgeving waarvan ze nog heel even had mogen genieten, had de pijn moeten verzachten. Maar het tegendeel was waar. Omdat Alexia en hij het de afgelopen week zo naar hun zin hadden gehad, drong nu pas goed tot hem door wat Anja allemaal had moeten missen.

In stilzwijgen pakten ze hun spullen in. Alexia respecteerde Kuipers’ sombere afstandelijkheid en deed geen moeite om hem te troosten of op te vrolijken.

Nadat ze hun tassen in de auto hadden gezet, kwamen ze nog even binnen om afscheid te nemen. Ze omhelsden de herbergier en zijn vrouw langdurig. Die begrepen wat ze daarmee wilden uitdrukken. Ze namen Kuipers niets kwalijk. Ook niet dat hij het niet op kon brengen hen te overladen met dankbetuigingen voor de inspanningen die zij zich hadden getroost om er steeds voor hen te zijn. In alle opzichten. Aanvankelijk hadden de herbergier en zijn vrouw nog aarzelingen gehad. Want wie komt er nu zo kort na de dood van zijn vriendin alweer aanzetten met een nieuwe liefde, alsof er niets was gebeurd. Maar toen hun duidelijk was geworden dat Kuipers en Alexia met hun verblijf in de herberg het verlies van Anja probeerden te verwerken, was hun betrokkenheid nooit meer geveinsd geweest en gespeend van elke commerciële bijbedoeling. Ze gingen als vrienden uit elkaar. Dat hoefde geen van hen hardop uit te spreken.

Tijdens de hele terugreis spraken ze bijna geen woord met elkaar en staarden met een glazige blik in de verte. Pas toen ze de grens van Nederland waren gepasseerd, vroeg Kuipers zich hardop af of hij tijdens Anja’s afscheidsbijeenkomst een toespraak moest houden. De zaal zou vol zitten met vrouwen van Het Genootschap. De vraag was of die iets hadden meegekregen van de plannen van Anja om de geschriften van het oude matriarchaat voor de neus van Boomsma weg te kapen. Zodat die niet de kans zou krijgen er een eigen interpretatie aan te geven. Een interpretatie die allesbehalve recht zou doen aan de strekking van de geschriften en de intentie waarmee het oude matriarchaat destijds de grondslagen van die oude beschaving voor toekomstige generaties in geschriften had vastgelegd. Kuipers neigde ertoe daar in zijn toespraak, desnoods tussen de regels door, aandacht aan te besteden, om al die vrouwen op de hoogte te brengen van de plannen die Boomsma met het Genootschap had, als een van de weinige mannen in de top van de organisatie. Dan zouden ze beseffen dat ze met Boomsma het Paard van Troje hadden binnengehaald.

Of moest hij er juist voor waken dat hij Boomsma op de kast zou jagen, om te voorkomen dat de verwijdering tussen hen beiden nog groter zou worden dan die al was? Hij had zich immers voorgenomen de banden met Boomsma weer aan te halen. Zodat hij op een onverwacht moment, als Boomsma er het minst op bedacht zou zijn en zonder dat hij er Kuipers van zou verdenken, toe zou slaan met een wraakactie voor diens aandeel in de dood van Anja.

Alexia trok hem over de streep. Ze drong er bij Kuipers op aan om zich tegenover Boomsma zo terughoudend mogelijk op te stellen. Want Boomsma kon ervoor zorgen dat ze hun kind nooit meer zouden zien. Of nog erger. Daar had hij vaak genoeg mee gedreigd. En je wist bij Boomsma nooit (of eigenlijk juist wel) waartoe hij in staat was.

Kuipers moest erkennen dat Alexia misschien wel gelijk had en nam haar waarschuwing ter harte. Hij besloot zich in zijn toespraakje te beperken tot enkele algemeenheden over de toekomstplannen en ambities die Anja had gehad (alles ten dienste van de medemens), en over haar rol in de vrouwenemancipatie. Hij zou met geen woord verwijzen naar hun zoektocht naar de geschriften en de rol die Boomsma daarin had gespeeld. Boomsma kon tevreden zijn: zijn positie zou voorlopig nog niet in het geding zijn.

Ze kwamen laat in de avond op Dorenburg aan. Alexia zou bij hem blijven slapen. Kuipers deed al niet eens meer moeite om dat voor de andere bewoners te verbergen. Bijna iedereen was inmiddels wel op de hoogte van hun relatie. Trouwens, wat kon hen nog gebeuren nu ze binnenkort zo goed als zeker zouden verhuizen naar Driebergen? Als de leiding het nodig vond om hem eruit de gooien omdat hij een vrouw bij zich op zijn kamer liet slapen, was er nog geen man overboord. Hij kon altijd bij Alexia terecht, want zij zou het huis dat Het Genootschap voor haar had gehuurd in Haren, nog aanhouden totdat ze definitief naar Driebergen zouden verhuizen. Het was ruim genoeg om er tijdelijk zijn spullen op te slaan. Van de drie slaapkamers was er maar één in gebruik. En hij hoefde hooguit een paar maanden te overbruggen.

Op zijn bureau lag een stapeltje post. Waarschijnlijk had iemand het er neergelegd om niet het risico te lopen dat het kwijt zou raken nu hij de post al langere tijd niet had opgehaald. Hij nam het stapeltje in zijn hand en keek het snel door: een brief van Academie De Horst, een uitnodiging voor de uitvaart van Anja, een brief van het Ministerie van Defensie en enkele giroafschriften.

De brief van het Ministerie was een reactie op zijn verzoek om te worden vrijgesteld van de dienstplicht. Theologiestudenten kwamen daarvoor in aanmerking. Defensie ging akkoord. Hij zou buitengewoon dienstplichtig worden. Een soort reservesoldaat.

Wat er in de uitnodiging voor het afscheid van Anja stond, wisten ze al, dus opende hij eerst de envelop van De Horst. Die bevatte een brochure en een persoonlijke brief. Toen hij die had gelezen, verscheen er een glimlach op zijn gezicht.

‘We zijn ingeschreven voor het komend studiejaar. En… we komen in aanmerking voor een tweepersoonskamer in één van de villa’s die de Horst verhuurt aan studenten. Ze bieden ons een ruime kamer aan op de benedenverdieping van een pand aan de Prins Hendriklaan. De kamer kijkt uit op de straat en heeft een serre met aan alle kanten glas. Het kan niet beter. We gaan op stand wonen, Alexia,’ riep hij enthousiast uit. ‘Maar we zijn natuurlijk ook niet anders gewend,’ voegde hij daar met een grijns aan toe.

Er fonkelden pretlichtjes in Alexia’s ogen en er verscheen een glimlach op haar gezicht.

‘Dat is alvast een mooi vooruitzicht,’ zei ze blij.

‘We moeten nog wel een keer doorgeven voor welke studierichting we ons willen inschrijven, maar dat heeft niet zoveel haast. Daar kunnen we nog even rustig over nadenken.’

‘Volgens mij hoeft dat pas na het eerste jaar. Maar ik weet nu al voor welke richting ik kies,’ antwoordde ze vastbesloten. ‘Ik ga me inschrijven voor de richting maatschappelijk werk.’

‘Weet je dat nu al zeker? Moet je je niet eerst wat beter oriënteren voordat je een knoop definitief doorhakt?’

‘Nee hoor. Dat is de reden waarom ik voor een agogische opleiding heb gekozen. Ik wil me inzetten voor mensen die hulp nodig hebben, individuen die in de problemen zijn geraakt en die daar in hun eentje niet uit komen. Want zelf heb ik erg veel steun gehad aan Anja toen ik het afgelopen jaar zo diep in de put zat. Zij was er altijd voor me. Dat heeft me er weer bovenop geholpen. Ik wil op die manier ook iets kunnen betekenen voor anderen.’

Kuipers liet zijn blik over de inleidende tekst van de brochure gaan en begon te grinniken.

‘Moet je horen,’ zei hij. ‘Wat een jargon. Dat belooft wat.’

En hij las er enkele stukken uit voor: ‘Ieder individu maakt deel uit van systemen, zowel op macroniveau, als op meso- en microniveau. Op macroniveau moeten we denken aan systemen als de samenleving of het sociaal-economisch model dat bepalend is voor de wijze waarop de samenleving is ingericht. Zoals het kapitalistisch systeem met haar vrije-markt-denken, of de communistische en socialistische stelsels met hun centraal geleide economieën. Op mesoniveau moeten we denken aan organisaties en instituties zoals de Kerk, politieke partijen, vakbonden, studie- en werkomgeving, enzovoort. En op microniveau zijn de voorbeelden nog talrijker: relatie, familie, gezin, vriendenkring, sportclub en ga zo maar door. Elk systeem kent zijn eigen codes, rituelen en symbolen. Zoals de nationale vlag, de hamer en de sikkel, de swastika, het kruis, de halvemaan, het bedrijfslogo, de trouwring.

In beginsel kan de mens niet zonder systemen. Want die bieden houvast en zekerheid. Een mens is een kuddedier dat zich in het algemeen voegt naar wat van hem wordt verwacht. Maar niet altijd. Soms, als de zekerheden die een systeem hem biedt, ontaarden in een wurgende houdgreep, voelt de mens, in de hoedanigheid van lid van de massa, de groep of de eigen kleine kring van vrienden en verwanten, zich te zeer gekluisterd aan het desbetreffende systeem. De vraag is dan: wat is wijs? Proberen aan het systeem te ontsnappen? Trachten invloed uit te oefenen op het systeem, zodanig dat het systeem zich aanpast aan de eigen wensen en behoeftes? Ermee leren leven?

Academie De Horst ziet de mens als het product, als het kristallisatiepunt van alle systemen waar hij deel van uitmaakt. Zo bezien bevindt de mens zich voortdurend op een kruispunt van wegen. De Horst beoogt welzijnswerkers op te leiden die individuen en kleine maar ook grote groepen mensen kunnen helpen bij het kiezen van de juiste weg. Door hen te helpen zich bewust te worden van hun eigen kruispunten. Door relevante informatie te verstrekken, door te voorzien in adequate analyses en alternatieve keuzemogelijkheden, door het aanbieden van kennis en het ontwikkelen van vaardigheden. In de studierichting maatschappelijk werk ligt het accent op het microniveau, in de studierichtingen personeelswerk en sociaal-cultureel- en opbouwwerk deels op het mesoniveau en deels op het macroniveau. Want de academie huldigt het standpunt dat systemen op macroniveau van grote invloed zijn op die op meso- en microniveau. Vandaar dat daar in de opleiding veel aandacht aan wordt besteed en er veel tijd voor wordt ingeruimd.’

Kuipers grinnikte.

‘Wij gaan later, als we zijn afgestudeerd, mensen bewust maken van hun kruispunten en hen de weg wijzen naar hun optimale systemen,’

En alsof ze het hadden afgesproken, barstten ze alle twee uit in een onbedaarlijke lachbui: de ontlading na hun krampachtige stilzwijgen gedurende die hele lange reis. Toen hadden ze beiden genoeg gehad aan hun eigen gedachten. Die hadden ze niet met elkaar hoeven delen, want die waren al gedeeld.

De gierende uithalen van hun slappe lach eindigden ten slotte in de stuiptrekkingen van bevrijdende tranen, maar die vervloeiden alweer snel tot tranen van woede en verdriet. De ontlading had maar heel even geduurd. Toen ze elkaar daarna omhelsden, zakten ze in die verdrietige omhelzing alweer snel weg in hun machteloosheid, in hun onmacht om het onomkeerbare te keren. Maar ze stonden niet helemaal met lege handen. Met een grimmigheid waarvan hijzelf schrok, troostte Kuipers zich opnieuw met zijn voornemen om Boomsma er niet mee weg te laten komen. Het luchtte een beetje op. Maar dat gold niet voor Alexia. Zij wist van niets. En als ze het al had geweten, had dat haar geen troost geboden. Dan had ze het hem uit zijn hoofd proberen te praten.

Kuipers borg de brief weer op en opende de envelop met de uitnodiging voor het afscheid van Anja. Zijn blik vloog over de tekst, sierlijk geïllustreerd met wijnranken en veldbloemen en diepgedrukt op een luxe vel geschept papier. Alsof hij een stuk perkament uit de oudheid, uit de tijd van het matriarchaat, in zijn handen had. Een statement van Boomsma? Wie weet. Maar hij stond er niet te lang bij stil. Zijn aandacht werd slechts getrokken door de datum die op de uitnodiging stond vermeld. Anja zou niet zaterdag, maar morgen al worden begraven. Even dacht hij dat hij het verkeerd had gelezen. En nadat hij zich ervan had vergewist dat dit niet het geval was, ontstak hij in grote woede.

‘Wel verdomme. Boomsma heeft ons telefonisch de verkeerde datum doorgegeven. De begrafenis is niet overmorgen, maar morgen al. Als we niet vandaag maar morgen waren teruggekomen, of als ik de envelop niet meteen had opengemaakt, waren we te laat geweest!’

‘Hoe kan hij zich nou zo hebben vergist?’ vroeg Alexia zich af.

‘Ik betwijfel of hij zich heeft vergist’, brieste Kuipers. ‘Hij wil ons er gewoon niet bij hebben. Hij is waarschijnlijk bang dat ik in mijn praatje op de begrafenisbijeenkomst een boekje over hem opendoe. En zich achteraf dan natuurlijk verontschuldigen omdat hij door de hectiek en de emoties de kluts is kwijtgeraakt en ons daardoor de verkeerde datum heeft doorgegeven.’

‘Ik kan het me nauwelijks voorstellen. Zoiets komt toch uit? Zo dom zal hij toch niet zijn?’

‘Ik sta, wat Boomsma betreft, nergens meer van te kijken.’

‘Ik zou me daar niet door van de wijs laten brengen als ik jou was. Wees blij dat we er nog op tijd achter zijn gekomen. Als we nu meteen gaan slapen, kun je morgen bijtijds opstaan om je praatje voor te bereiden. En dan heb ik nog voldoende gelegenheid om een passend jurkje te kopen. De bijeenkomst is pas om twee uur.’

‘Ik weet het niet hoor. Ik krijg zo langzamerhand het gevoel dat die hele poppenkast niet zozeer bedoeld is als een hommage aan Anja, maar ter meerdere eer en glorie van Boomsma zelf. Die heeft ongetwijfeld geld noch moeite gespaard om een afscheidsbijeenkomst te organiseren die niet zou misstaan bij het overlijden van een staatsman of een lid van het koninklijk huis. En hij weet natuurlijk dat hij daarmee zelfs de meest kritische leden van Het Genootschap voor zich weet in te palmen. Ik heb eigenlijk helemaal geen zin om het spelletje mee te spelen. Ik werk er niet aan mee. We hebben op onze eigen manier afscheid genomen van Anja. Dat moet genoeg zijn.’

‘Toch wil ik erbij zijn. Ik voel me nog steeds zeer verbonden met Het Genootschap en ik wil daarom morgen afscheid van haar kunnen nemen en haar samen met alle andere aanwezigen mijn dank betuigen voor wat ze voor Het Genootschap heeft betekend. Ik zou het erg op prijs stellen als jij er ook bij bent. Want ik weet niet of ik me in mijn eentje tijdens het afscheid en bij de begrafenis goed kan houden.’

‘Oké, ik ga wel met je mee,’ stelde Kuipers haar gerust. ‘Maar ik zie af van een toespraakje. Dat laat ik maar aan de anderen over. Want ik zou het niet kunnen laten om tussen de regels door de aanwezigen te waarschuwen voor bepaalde tegenkrachten. Als die niet worden tegengehouden zullen ze de herinvoering van de oude beschavingen en de emancipatie van de vrouw, waar Anja zich altijd zo voor heeft ingezet, met alle beschikbare middelen dwarsbomen. Als ik Anja’s toewijding en inspanningen om dat gevaar te keren niet onder de aandacht kan brengen van de aanwezige vrouwen van Het Genootschap, en haar daarvoor niet de overdrachtelijke hemel in kan prijzen, dan maar niet.’

Alexia probeerde hem niet over te halen. Ze was al lang blij dat Kuipers had beloofd met haar mee te gaan.

De volgende ochtend stonden ze al rond zevenen op.

Omdat Kuipers geen toespraakje hoefde voor te bereiden, vergezelde hij Alexia naar het winkelcentrum van Zeist om een voor de gelegenheid passend jurkje te kopen. Ze koos voor een simpele antracietkleurige zomerjurk van dunne zijdeachtige stof, die voor een begrafenis aan de korte kant was, maar er voor het overige heel chique uitzag. De jurk stond haar prachtig. Toen zij uit het pashokje tevoorschijn kwam om zichzelf in de passpiegel te bekijken, kon Kuipers zijn ogen niet van haar afhouden. Zij zag zijn blik die niets te raden overliet, en berispte hem met haar ogen.

Hij keek haar schuldbewust aan en er verscheen een glimlach op haar gezicht.

Toen Alexia het jurkje, dat ze meteen aan hield, had afgerekend, vroeg ze of het niet een idee was dat ook hij iets nieuws zou kopen. Een simpel donkerblauw of grijs kostuum.

‘Je hebt nog geen echt pak. Er zullen zich in de toekomst nog genoeg gelegenheden voordoen waarbij je geacht wordt een pak te dragen. Dan kun je er net zo goed maar meteen een aanschaffen. Ik betaal het wel voor je. Ik heb er zelf ook belang bij. Want het is toch geen gezicht als ik daar in een chic jurkje verschijn en jij er in je spijkerbroek bij loopt.’

‘Maar ik heb toch nog die combinatie van die oranjerode broek en dat colbertje met die verticale gekleurde banen? Is dat niet goed genoeg?’

‘Daar kun je echt niet mee aankomen op een begrafenis.’

‘Ik zou niet weten waarom niet. We vieren toch het leven van Anja? Eigenlijk zou iedereen feestelijk gekleed moeten zijn. Ik voel er weinig voor om me weer eens te schikken naar de dictatuur van de etiquette. Dat is niet meer van deze tijd.’

Ze wisselden nog een tijdje van gedachten over de argumenten voor en tegen. Met als resultaat dat Kuipers een half uurtje later de winkel uitliep gekleed in een prachtig nauwsluitend kostuum van glanzend donkergrijze stof, met in zijn hand een plastic tas met zijn oude kleren. Nadat ook hij zichzelf in de passpiegel had bekeken en Alexia hem op haar beurt ongegeneerd en met een bijna voelbare sensuele blik had aangegaapt, van boven naar beneden en terug, was het pleit beslecht. Hij deed niet eens moeite haar te beloven het later terug te betalen, want hij wist al bij voorbaat wat haar reactie zou zijn.

Alexia glunderde, alsof ze plezier begon te krijgen in het vooruitzicht om samen met hem naar de begrafenis te gaan van hun beste en intiemste vriendin.

‘Dat voelt echt goed,’ fluisterde ze hem in zijn oor toen ze de winkel verlieten. ‘Dat we onze herdenkingsweken in Mandailles kunnen afsluiten met deze speciaal voor de gelegenheid aangeschafte kleding. Ik vind het lief van je dat je dat voor haar en ook een beetje voor mij over hebt.’

Haar gefluister kriebelde in zijn oor, maar zijn pak zat hem als gegoten.

2.

Omdat ze niet meer terug hoefden naar Dorenburg om zich om te kleden, lunchten ze in Zeist en reden ze daarna met de auto meteen door naar Utrecht.

Begraafplaats Soestbergen beschikte zelf niet over een aula, maar ze konden voor de afscheidsbijeenkomst gebruik maken van de prachtige koepelvormige aula van de nabijgelegen begraafplaats Kovelswade. Hun auto konden ze parkeren op het bijbehorende parkeerterrein.

Na de afscheidsbijeenkomst zou Anja in besloten kring op Soestbergen worden begraven. Hoe ze daar moesten komen, zagen ze later wel.

Ze waren mooi op tijd en wilden op één van de voorste rijen plaatsnemen. Maar degene die alles in goede banen moest leiden, stak daar met een barse stem (‘u kunt daar niet gaan zitten, meneer’) een stokje voor. ‘De drie voorste rijen zijn gereserveerd voor speciale genodigden en voor vrienden en andere intimi.’

‘Maar wij waren Anja’s beste vrienden,’ protesteerde Alexia.

‘Wat is uw naam?’ vroeg de man.

Ze noemden hun namen.

‘U staat niet op de lijst. Het spijt me. Ik moet u verzoeken op de vierde rij plaats te nemen.’

‘Dan moet u Boomsma er even bij roepen,’ beet Kuipers hem geërgerd toe. ‘Er is blijkbaar sprake van een misverstand. Hij weet wie we zijn.’

‘Mijnheer Boomsma en een aantal intimi van mevrouw begeleiden op dit moment de kist met het stoffelijk overschot vanuit het gebouw waar mevrouw lag opgebaard, naar deze aula. Zij zullen zometeen met de kist arriveren. Maar dan kan ik hem beslist niet lastigvallen. Hij leidt de bijeenkomst en heeft me op het hart gedrukt niet af te wijken van het protocol. Het spijt me.’

‘Dus als ik een praatje had willen houden, was dat niet eens mogelijk geweest?’

‘Nee, dat klopt. Alleen degenen die zich daarvoor van tevoren hebben opgegeven, kunnen het woord voeren. En mag ik u nu verzoeken ergens een plaatsje te zoeken? Ik moet nog een paar dingen regelen voordat ze zo binnenkomen.’

Kuipers wilde al tegen de man tekeergaan, maar Alexia trok hem met zachte drang mee naar rij vier. Mokkend en mopperend nam Kuipers plaats aan de gangkant en wierp een stuurse blik op het programmaboekje dat op de stoelen klaarlag.

Hij zag dat de man hen nakeek totdat ze waren gaan zitten. Pas toen hij ervan overtuigd was dat hij geen last meer van hen zou hebben, gaf hij een teken aan degene die de geluidsapparatuur bediende. Kort daarop klonk uit de luidsprekers het introïtus van het requiem van Mozart, vol en krachtig door de speciale akoestiek, alsof in de koepel boven hen een hemels echo weerklonk.

Kuipers verbeet zijn tranen door verwoed met zijn vingers over zijn neusvleugels te strijken, maar Alexia zag het en vleide troostend haar hoofd tegen zijn schouders. Dat maakte het er niet beter op. En toen de deuren werden geopend en de kist met Anja naar binnen werd gereden, kon hij zich niet langer inhouden en liet hij zijn tranen de vrije loop. De kist zelf was bijna niet te zien door de vele kransen en bloemstukken die er bovenop lagen. Achter de verrijdbare baar schuifelde een stoet genodigden, met Boomsma voorop, naar hun plaatsen. Toen de kist op zijn plek was gezet en iedereen was gaan zitten, werd de muziek langzaam weggedraaid. Na een ogenblik van beladen stilte, stond Boomsma op, ging bij de kist staan en nam het woord. Hij heette iedereen hartelijk welkom, in het bijzonder de genodigden die Anja zojuist in de familiekamer waar ze opgebaard had gelegen, nog een laatste groet hadden gebracht voordat de kist werd gesloten, en die haar straks in besloten kring zouden begraven. Maar hij hoopte dat ook alle andere aanwezigen hier in deze prachtige koepelaula in gedachten, ieder op zijn of haar eigen manier, afscheid konden nemen van Anja. Zodat ze later, als ze nog eens aan haar zouden terugdenken, niet alleen maar oog hadden voor de leegte die ze had achtergelaten, maar zich vooral zouden herinneren wat ze voor haar omgeving had betekend. Dat Anja daar een eeuwigdurend en onuitwisbaar stempel op had gedrukt, kon misschien een beetje troost bieden nu zijzelf zo onverwachts uit haar wereld was weggerukt.

Kuipers kon zijn aandacht er niet bij houden. Hij realiseerde zich dat hem de kans was ontnomen om Anja nog een laatste keer te zien voordat de kist werd gesloten. Maar wat hem nog het meest dwars zat, was dat zij niet tot de genodigden behoorden die Anja straks naar haar laatste rustplaats zouden begeleiden.

Hij boog zich naar Alexia.

‘Ik wil hier weg,’ fluisterde hij in haar oor. ‘Ik kan er niet meer tegen. We zijn hier blijkbaar teveel. We mogen niet eens bij de begrafenis zelf zijn.

‘Hou nog even vol,’ fluisterde ze terug. ‘Het duurt niet zolang meer. Als alles achter de rug is, gaan we gewoon op eigen gelegenheid naar het graf en nemen we zelf wel afscheid van haar.’

Gedurende de rest van de bijeenkomst hield Kuipers zijn ogen gesloten om niet te hoeven zien hoe Boomsma genoot van deze gelegenheid om zijn aanzien en gezag te etaleren. Totdat één van de vrouwen uit de hoogste kringen van Het Genootschap het woord nam. Zonder met zoveel woorden te onthullen dat Anja jaren actief was geweest binnen Het Genootschap en zonder met één woord te reppen over haar poging om de geschriften van het oude matriarchaat in handen te krijgen voordat Boomsma er de hand op zou weten te leggen, verzekerde ze degenen die aan een half woord genoeg hadden, dat Anja’s missie was geslaagd. Kuipers was nu één en al aandacht. Tussen de regels door liet de spreekster zelfs doorschemeren dat Anja de pogingen van bepaalde niet met name te noemen personen om de emancipatie van de vrouw (en de daarmee gepaard gaande introductie van de nieuwe beschaving) te dwarsbomen, had verijdeld. De vrouw sloot haar hommage af met de opmerking dat Anja haar geheim helaas met zich mee het graf in had genomen, maar dat het bijna niet anders kon dan dat iemand de sleutel tot haar geheim in handen moest hebben. Een goed verstaander kon uit haar woorden opmaken dat de spreekster dat niet overdrachtelijk had bedoeld, maar dat Anja daadwerkelijk de geschriften van het matriarchaat had gevonden en ergens had verstopt. En dat er waarschijnlijk een sleutel moest circuleren die de toegang tot die geheime plek verschafte.

Kuipers zag dat Boomsma wat ongemakkelijk heen en weer schoof op zijn stoel. Als het waar was wat de spreekster beweerde, was het ook niet zo vreemd dat Boomsma de woning van Anja grondig had doorzocht en leeggehaald voordat ook maar iemand in de gelegenheid zou zijn in haar spullen te zoeken naar de sleutel tot haar geheim. Maar die had hij natuurlijk niet gevonden, want Alexia droeg hem aan een kettinkje om haar hals. Hij keek naar Alexia’s gezicht en zag dat ze strak voor zich uit zat te staren. Wist Alexia eigenlijk wel dat zij het sleuteltje tot Anja’s geheim in handen had? Kuipers had hem bij haar in bewaring gegeven, voor alle zekerheid. Hij had haar gezegd dat hij het in Anja’s spullen had gevonden en dat hij niet wist waarvoor het diende. Hij had haar op het hart gedrukt het aan niemand te laten zien en het vooral niet te verliezen. Een kwestie van risicospreiding. Want toen hij na Anja’s dood in haar rugzakje naar haar papieren had gezocht met het oog op haar repatriëring, had hij een envelop gevonden met daarin een sleuteltje en een briefje met daarop een swastika getekend en een aantal codes. Dat wees er volgens hem op dat Anja de geschriften al had gevonden en dat ze die opnieuw had verstopt. Anja had Alexia en hem blijkbaar niet willen belasten met die kennis, zodat ze die niet prijs konden geven als Boomsma hun het vuur na aan de schenen zou leggen. Hijzelf had Alexia ook niet wijzer willen maken dan ze al was, en had haar niet verteld waar het sleuteltje waarschijnlijk de toegang toe verschafte: de geheime geschriften. L’histoire se répête. Eerst had de (aan Het Genootschap gelieerde) congregatie die Anja’s dekmantel was geweest, Anja jaren geleden het crucifix toevertrouwd: de sleutel die toegang verschafte tot de geheime plek waar de geschriften eeuwenlang verborgen hadden gelegen. En nu was er dat sleuteltje, waarschijnlijk van een kluisje ergens op een station of in een bankgebouw, waarin Anja de geschriften opnieuw had opgeborgen. Dat zou veel verklaren. De geheime plek waar de geschriften altijd verstopt hadden gelegen, en die Anja en hij hadden ontdekt (nadat ze met een beetje geluk de inscripties op het crucifix hadden weten te ontcijferen), was leeg geweest. Toen zij daar waren aangekomen, gewapend met het crucifix om daarmee de toegangsdeur tot de geheime bergplaats te openen, bleek dat de deur al open stond en dat de geschriften waren verdwenen. Naar later bleek, had de Germaan in opdracht van Boomsma het crucifix in Kuipers’ spijkerjasje verwisseld voor een nepkruis. Met het echte kruis was hij naar de geheime plek afgereisd om de geschriften veilig te stellen voordat Anja en Kuipers er mee aan de haal zouden gaan. Maar toen de Germaan de deur had geopend bleek dat iemand hem al voor was geweest. Kuipers was er, alle mogelijkheden afwegend, van overtuigd dat Anja dat moet zijn geweest. Vlak voor haar dood had zij hem bekend dat Boomsma haar had gechanteerd en had gedwongen hem op de hoogte te houden van de voortgang van hun zoektocht naar de geschriften. In opdracht van Boomsma had Anja hen beiden (Alexia en hem) voor haar karretje weten te spannen. Maar toen puntje bij paaltje kwam had ze – dat kon bijna niet anders – op eigen houtje de geschriften opgehaald en in een kluisje opgeborgen. Daarmee heeft ze voorkomen dat Boomsma de stukken te pakken zou krijgen en er een eigen interpretatie aan zou geven, om die vervolgens te presenteren als geldende leer van Het Genootschap. Anja had er zelfs Alexia en hem, haar geliefden in hun liefdestrio, niet van op de hoogte gebracht. Waarschijnlijk om haar geliefden niet in gevaar te brengen, want wat niet weet, wat niet deert.

Dat vermoeden werd nog versterkt door het gerucht dat destijds in Mandailles de ronde deed over een vrouw die in het vroege voorjaar in haar eentje door het gebied had gezworven. Bovendien wist de seizoenarbeider die ’s zomers in de buron woonde waar de geschriften verborgen lagen in de geheime ruimte, hun te vertellen dat er in het vroege voorjaar iemand binnen was geweest. Iemand had het slot van de voordeur geforceerd. Achteraf gezien moet Anja dat zijn geweest. Ook zij had dus het crucifix in zijn spijkerjasje tijdelijk verwisseld voor een nepkruis zonder dat hij ook maar iets in de gaten had gehad. Daarmee was ze in het vroege voorjaar in haar eentje met de trein naar Aurillac gereisd, had zich per taxi naar de kom van de Cirque de Mandailles laten brengen en had in de desbetreffende buron de deur tot de geheime plek geopend en de geschriften meegenomen. Anja moet Boomsma van meet af aan een rad voor de ogen hebben gedraaid door te laten doorschemeren dat Kuipers en zijzelf in mei, tijdens de pinkstervakantie, de geschriften zouden ophalen. Boomsma had vervolgens de Germaan erop uitgestuurd om de geschriften daarvóór nog voor hun neus weg te kapen. Maar die had zelf ook achter het net gevist. Boomsma heeft nooit kunnen vermoeden dat Anja de Germaan vóór was geweest, omdat hij wist dat Anja en Kuipers in mei naar De Cantal zouden afreizen om de geschriften op te halen. En wie is er nou zo gek om die hele reis opnieuw te maken als ze de stukken al in haar bezit heeft? Daarmee zou Anja het paard achter de wagen hebben gespannen. Anja was Boomsma blijkbaar altijd te slim af geweest, terwijl hij dacht dat hij haar in zijn macht had door te dreigen haar en haar vrienden iets aan te doen als zij hem voor de voeten zou lopen. Ze was hem blijkbaar steeds een stap voor geweest en had hem zelfs compleet op het verkeerde been gezet door de schijn te wekken dat ze gevoelig was voor zijn dreigementen.

Kuipers keek nog eens opzij en zag dat Alexia nog steeds strak voor zich uit keek.

‘Het sleuteltje,’ fluisterde hij.

‘Sssttt…,’ maande ze hem zachtjes tot stilte.

De rest van de bijeenkomst maakte Kuipers nauwelijks meer bewust mee. Het enige wat hem opviel, was dat Boomsma lang niet meer zo fier en zelfverzekerd oogde als toen hij in het begin de aanwezigen welkom heette. Kuipers’ gedachten gingen uit naar Anja. Die was gesneuveld in de smerige strijd die Boomsma met haar had aangebonden, maar ze had hem op de valreep nog behoorlijk voor schut gezet zonder dat Boomsma dat zelf in de gaten had gehad. Maar nu had hij zijn conclusies waarschijnlijk wel getrokken. Blijkbaar had Anja een of meerdere van haar zusters van Het Genootschap in vertrouwen genomen, en had hun woordvoerster het nu niet voor zich kunnen houden dat Anja haar doel had bereikt zonder dat Boomsma daar nog iets aan kon veranderen, omdat ze haar geheim met zich mee het graf in had genomen. Ze hadden het niet kunnen laten haar tijdens deze afscheidsbijeenkomst de eer te betuigen die ze verdiende, in plaats van de algemeenheden waarmee Boomsma zich ervan af had gemaakt.

De sleutel tot de geheime geschriften, die nog het enige bewijs waren dat Het Genootschap als een feniks was herrezen uit de overblijfselen van dat oeroude matriarchaat, was zoek. De vrouwen die Anja in vertrouwen had genomen, leken er dan ook van overtuigd te zijn dat de geschriften waarschijnlijk nooit meer zouden worden gevonden. Maar dat nam niet weg dat ze in de geest van Anja zouden blijven vechten totdat de machtspositie die vrouwen ooit hadden gehad, weer zou zijn heroverd en de oude beschaving in ere was hersteld. Ook al moesten ze het vanaf nu doen met wat hun mondeling over het matriarchaat was overgeleverd. De strijdlust brandde op de gezichten van de vijf vrouwen die na het toespraakje van hun woordvoerster, zonder aankondiging van Boomsma, van hun stoelen opstonden en om de kist heen gingen staan. Als op een teken bogen ze allen tegelijkertijd het hoofd en bleven zo enkele ogenblikken staan. Toen ze weer naar hun plaats liepen, stond ook Alexia op, pakte Kuipers bij de hand en samen liepen ze eveneens naar de kist om er enkele ogenblikken het hoofd te buigen voor Anja.

En al gauw volgden er steeds meer vrouwen en een enkele man, geheel uit eigen beweging, gedisciplineerd, groepje voor groepje, totdat iedereen aan de beurt was geweest.

Boomsma’s ogen schoten vuur, maar hij liet zich niet kennen. Van de glans van zijn autoriteit was weinig meer over. En dit was nog maar een voorbode van wat hem te wachten stond als hij niet mee zou buigen met de wind die nu uit een heel andere hoek begon te waaien dan hij zich bij de voorbereiding van deze afscheidsbijeenkomst had voorgesteld. Dus toen iedereen weer was gaan zitten, sprak hij zijn grote waardering uit voor dit spontane eerbetoon. Het had hem ontroerd, verzekerde hij de aanwezigen. Maar gezien de tijd moesten ze nu helaas nogal wat dingen overslaan omdat ze om drie uur de aula weer moesten verlaten voor de volgende groep. Hij had de regie weer naar zich toegetrokken en iedereen liet het maar zo, nog in gedachten bij die ontroerende momenten van zo-even toen ze met zijn allen de formaliteiten aan hun laars hadden gelapt en ze Anja met hun tegendraadsheid een hart onder de riem hadden gestoken, alsnog, met terugwerkende kracht. Op die manier zou ze voortleven in de gedachten van velen, want niemand van de aanwezigen zou dit moment van rebellie ooit vergeten.

3.

Na de bijeenkomst werd de kist de aula uitgereden. De genodigden volgden de baar naar buiten, waar de kist door enkele dragers in de lijkwagen werd geschoven, en namen plaats in de volgauto’s. Daarna verlieten ook de andere aanwezigen de aula en ging ieder zijns weegs.

Kuipers en Alexia stapten in hun eigen auto en volgden de begrafenisstoet.

Kuipers overwoog onderweg het sleuteltje ter sprake te brengen, maar zag er toch maar vanaf. Dat kwam later wel, als alles achter de rug was.

Aangekomen bij de begraafplaats Soestbergen parkeerden ze hun auto en liepen ze achter de lijkwagen en de rij volgauto’s aan totdat die halthielden om de kist uit te laden en de genodigden uit te laten stappen. De kist werd weer op een rijdende baar geplaatst en naar het graf gereden. Daarachter vormde zich een kleine stoet waar Alexia en Kuipers zich bij aansloten.

De begrafenisceremonie was sober. De kist werd naast het graf neergezet. Wat nog gezegd moest worden, werd gezegd en aansluitend liep iedereen nog een keer langs de kist voor een laatste groet of om nog een roos op te kist te leggen en haar daarmee de laatste eer te bewijzen. Daarna vertrok iedereen weer naar de volgauto’s die de genodigden naar een restaurant zouden brengen voor een korte informele bijeenkomst om het leven van Anja te vieren met een drankje en een hapje.

Kuipers en Alexia bleven nog wat treuzelen bij het graf. Ze konden het bijna niet over hun hart verkrijgen Anja daar zo achter te laten, eenzaam en verlaten door alles en iedereen. Doordat men de kist niet in het graf had laten zakken maar ernaast had neergezet, leek het of Anja niet de moeite waard was om de ceremonie tot het bittere einde te voltooien. Het benadrukte nog eens extra dat Anja verleden tijd was, rommel die nog moest worden opgeruimd. Afval dat later wel zou worden weggewerkt als de medewerkers van de begraafplaats er tussendoor even tijd voor hadden, na hun theepauze.

Toen Kuipers en Alexia met zijn tweetjes een tijdje hadden staan staren naar de kist waarin hun geliefde zou terugkeren naar de aarde, zich troostend met de gedachte dat haar materie op den duur weer volledig zou worden opgenomen in het universum en in nieuw leven, net als zij als het hun tijd was, en zij dus weer met haar zouden worden herenigd, legde iemand een hand op hun schouders. Geschrokken keken ze om, recht in het gezicht van Boomsma.

‘Goed dat ik jullie nog even tref,’ zei hij. ‘Ik heb jullie daarstraks wel gezien natuurlijk, maar ik had nog geen gelegenheid om jullie te begroeten. Hoe gaat het met jullie?’

‘Gaat wel,’ antwoordde Kuipers. Hij aarzelde even.

‘Het had niet veel gescheeld, of we hadden niet eens kunnen komen. Door de telefoon had je gezegd dat Anja zaterdag zou worden begraven. Als we niet diezelfde dag nog waren teruggekeerd, hadden we nooit op tijd de rouwkaart kunnen lezen en hadden we niet geweten dat het afscheid en de begrafenis niet morgen maar vandaag al zouden plaatsvinden. Hoe kan het dat je je aan de telefoon zo hebt vergist?’

‘Heb ik aan de telefoon gezegd dat Anja zaterdag zou worden begraven? Oh jee, wat erg. Ik merk dat ik de laatste tijd wel vaker wat verstrooid ben. Soms kan ik mijn gedachten er niet meer bij houden. Ik denk dat het komt door die toestand rond Anja. Daarmee wil ik het beslist niet goedpraten. Het is geen excuus. Gelukkig hebben jullie op tijd de rouwkaart gelezen. Mag ik jullie als goedmakertje uitnodigen om met me mee te rijden om samen met de andere genodigden nog ergens een hapje te gaan eten ter afsluiting van deze bewogen dag?’

‘Misschien is het je ontgaan, maar wij staan niet op de lijst van de genodigden. Ik kan je wel vertellen dat ik het een nogal beschamende vertoning vond toen we op de eerste rij wilden gaan zitten (want we waren mooi op tijd), maar als een stel kwajongens werden weggestuurd omdat we blijkbaar niet tot de intimi van Anja werden gerekend. En uit je welkomswoordje begreep ik dat we daarom ook niet waren uitgenodigd voor de begrafenis in besloten kring. Maar dat hebben we genegeerd omdat we dachten dat er een misverstand in het spel was. Dat vind je vast niet erg, toch?’

‘Oh, wat vreselijk. Ik heb werkelijk geen idee hoe het zo verschrikkelijk mis kan zijn gegaan. Ik begrijp echt niet hoe dit heeft kunnen gebeuren. Natuurlijk horen jullie tot de intimi van Anja. En natuurlijk hadden jullie op de lijst met genodigden moeten staan en waren jullie welkom op de begrafenis. Heel goed dat jullie erbij waren. Ik hoop dat jullie op mijn uitnodiging in willen gaan, zodat ik het tenminste nog een beetje goed kan maken.’

Alexia en Kuipers keken elkaar aan en zagen in elkaars ogen dat ze het niet met elkaar eens waren, maar Alexia liet zich daardoor niet van de wijs brengen en zette haar zin door.

‘We maken graag gebruik van je aanbod,’ hakte ze de knoop door en Kuipers kon niet veel anders dan zich erbij neerleggen.

‘Als jullie willen, kunnen jullie met mij meerijden in een volgauto. Als het informele samenzijn is afgelopen, worden alle genodigden weer opgehaald met volgauto’s en naar het parkeerterrein van de uitvaartonderneming gebracht als ze daar hun auto hebben geparkeerd, of anders naar het station als ze met de trein zijn gekomen. Dan kunnen jullie ook wel even worden teruggebracht naar je auto. Je kunt beter niet met je eigen auto gaan, want er is bij het restaurant nauwelijks parkeergelegenheid.’

Ze stapten in de auto die op Boomsma stond te wachten. De andere auto’s waren al vertrokken. Er was genoeg plaats op de achterbank, want Boomsma bleek de enige passagier te zijn. Blijkbaar had geen van de genodigden, bijna allemaal vrouwen, bij hem in de auto willen zitten.

Na een korte rit door de binnenstad kwamen ze aan bij het restaurant dat Boomsma voor de gelegenheid had afgehuurd voor de besloten bijeenkomst. Toen Kuipers zag welk restaurant Boomsma daarvoor had uitgekozen, kon hij zijn ogen nauwelijks geloven. Het was hun lievelingsrestaurant geweest: De Bistro. Anja en hij hadden er vele uren doorgebracht, in een roes van kaarslicht, wijn, lekker eten en vooral liefde voor elkaar. Het leek wel of Boomsma het er om gedaan had. Met een zekere schroom liep hij achter Boomsma en Alexia aan het restaurant binnen. De warme sfeer trof hem als een ongenadig harde dreun op zijn borst, alsof de herinneringen aan al die gezellige avonden met Anja waren samengebald in een onverteerbaar concentraat, te heftig om het onverdund te herbeleven. Hij moest even naar buiten om het te laten bezinken.

‘Ik moet even de frisse lucht in,’ verontschuldigde hij zich bij Alexia. ‘Ik ben waarschijnlijk een beetje misselijk geworden door het ritje met de auto. Al die bochten.’

‘Zal ik met je meegaan?’

‘Nee, blijf jij maar hier. Dan heb je nu mooi de gelegenheid om een praatje te maken met je vriendinnen van vroeger. Maak er gebruik van. Als ik erbij ben is het toch anders. Maak je over mij geen zorgen.’

Ze knikte instemmend en leek blij te zijn dat haar deze kans werd geboden. Want al snel, nog voor Kuipers de deur uit was, had ze zich ondergedompeld in de kakofonie van geluiden die het geroezemoes van een stel enthousiaste vrouwen die elkaar al een tijdje niet hebben gezien, zo speciaal maken.

Na een kwartiertje ging Kuipers weer naar binnen. Hij probeerde zijn aandacht af te leiden van zijn herinneringen, maar toen dat niet meteen lukte overwoog hij Alexia voor te stellen naar huis te gaan. Het duurde even voordat hij haar had gevonden in het schemerdonker tussen de druk met elkaar discussiërende en gesticulerende vrouwen. Ze stond achter in de zaak aan de bar met een glas wijn in haar hand te luisteren naar een gesprek tussen de twee vrouwen tegenover haar. Af en toe beaamde ze iets of knikte ze. Kuipers vroeg zich af of hij haar nu wel lastig moest vallen met zijn bedrukte stemming nu zij zo’n ontspannen indruk maakte en zich prima leek te vermaken in dit gezelschap van oude vriendinnen. Toen zij hem opmerkte, glimlachte ze en stak een hand naar hem op. Daarna nam ze weer deel aan het gesprek. Hij besloot haar met rust te laten.

Hij keek om zich heen maar zag, afgezien van Alexia en Boomsma, geen bekenden. Boomsma stond er een beetje verloren bij, niet erg op zijn gemak naar zijn houding te oordelen. Af en toe wisselde hij een paar woorden met de man achter de bar, maar de meeste tijd staarde hij in de verte, over de hoofden van de vrouwen heen, alsof hij nog iets of iemand verwachtte. Toen hij Kuipers zag staan, liep hij op hem af. Kuipers had niet veel zin om een praatje met hem te maken, maar kwam er niet onderuit.

‘En, hoe is het eigenlijk met je?’ vroeg Boomsma overdreven belangstellend. ‘Nog steeds op Dorenburg?’

‘Ja, maar ik weet niet hoelang nog. De katholieke theologieopleiding van Dorenburg gaat fuseren met de nogal conservatieve theologische faculteit van Utrecht. Dat is wat mij betreft een flinke stap terug in de tijd. Misschien een goed moment om jouw advies om meer de kant van de politiek op te gaan, ter harte te nemen. En hoe is het met jou? Heb je je inmiddels kunnen invechten in de hoogste kringen van de sociaal-democratische beweging in Nederland?’

‘Ja, dat gaat de goede kant op. Ik mag wel zeggen dat ik langzaam maar zeker een belangrijke positie als adviseur van het hoofdbestuur heb verworven. En dat ik, al zeg ik het zelf, als voorzitter van de denktank die de congressen voorbereidt, grote invloed heb op het beleid. Ik wil niet onbescheiden overkomen, maar het zal niet lang meer duren voordat ik als het geweten en het gezicht van de partij door het leven ga. Weliswaar op de achtergrond, maar met voldoende ingangen om de partij als instrument te kunnen gebruiken om het gedachtegoed van Het Genootschap binnen progressief Nederland te kunnen verspreiden. En jij? Heb je al een politieke stroming op het oog of wacht je daar nog even mee?’

‘Nou nee, voorlopig kijk ik nog even de kat uit de boom. De radicaal linkspolitieke organisaties en actiegroepen schieten als paddenstoelen uit de grond. Ik ben er nog niet uit bij welke partij of groepering ik me het best thuis zou voelen. Dat is voor een geloofwaardige infiltratie in zo’n organisatie toch wel een belangrijke voorwaarde.’

Intussen was Alexia bij hen komen staan. Ze had gezien dat Kuipers een praatje maakte met Boomsma en wilde daar niets van missen.

Boomsma begroette haar vluchtig en richtte zich weer tot Kuipers.

‘Mocht je tegen die tijd vragen hebben of adviezen nodig hebben, dan weet je me te vinden. Wel wil ik je nu alvast een goede raad meegeven: beperk je tot de erkende landelijke politieke partijen en brand je vingers niet aan één van die anarchistische splintergroeperingen die met geweld proberen hun standpunten aan de man te brengen. Dat loopt altijd verkeerd af en het berokkent Het Genootschap alleen maar schade als ooit bekend zou worden dat een lid van Het Genootschap in zo’n organisatie is geïnfiltreerd. Maar goed, genoeg gepraat over de politiek. Hoe gaat het verder met jullie? Ik heb begrepen dat jullie tweeën de onderlinge banden weer wat steviger hebben aangehaald?’

En zich richtend tot Alexia: ‘En dat jij bent uitgetreden en dus niet langer als non werkzaam bent op het convict?’

Alexia knikte.

‘Wat een veranderingen allemaal,’ zei Boomsma. Hij complimenteerde Kuipers: ‘Heel goed dat je overweegt je koers te verleggen en – als ik je goed begrepen heb – niet langer uitsluitend te focussen op infiltratie in de hoogste kringen van de Kerk. Maar voor mijn moeder zal het een schok zijn: haar Herman van God los? Ze zal niet weten wat ze hoort als ik het haar vertel en van haar illusie beroof dat jij de Kerk wél trouw bent gebleven, in tegenstelling tot haar eigen zoon. Je hebt trouwens het spelletje in haar bijzijn altijd met veel overtuigingskracht gespeeld, dat moet ik je nageven. Want ze was er steeds vast van overtuigd dat jij voor het priesterschap en het celibaat hebt gekozen. Wij weten wel beter, nietwaar? En ook zij heeft dat laatste volgens mij altijd met een flinke korrel zout genomen,’ voegde hij daar zonder blikken of blozen aan toe.

Hij richtte zich weer tot Alexia.

‘Herman was en is mijn moeders grote held. Ze heeft me er vaak mee om de oren geslagen dat Herman zijn roeping wél altijd trouw is gebleven en ik niet. En toen mijn vader op sterven lag en mijn moeder er bovendien achter was gekomen dat die haar een tijdlang had bedrogen met een andere vrouw, een jonge meid nog wel (die Herman goed kent, nietwaar Herman?), heeft Herman – zegt ze altijd – veel meer voor haar betekend dan ik, haar eigen zoon.

Ik moest je trouwens de groeten van haar doen als we elkaar zouden tegenkomen,’ zei hij tegen Kuipers. ‘Ze zei dat ik je op het hart moest drukken dat je heel veel voor haar hebt betekend, dat je zelf wel weet wat ze daarmee bedoelt, en dat ze je bezoekjes erg mist. Dat ze het erg op prijs zou stellen als je haar nog een keertje zou willen opzoeken om herinneringen op te halen. Dus als je binnenkort nog een keer in de buurt bent en je hebt tijd… Je zou haar er een groot plezier mee doen. Ze voelt zich erg eenzaam in haar eentje in dat huurhuisje in Emmeloord waar ze nu woont.’

Kuipers knikte. Hij had destijds van Anja begrepen dat Boomsma op de hoogte was van wat zich tussen zijn moeder en Kuipers had afgespeeld. Maar hij deed nu of zijn neus bloedde. Kuipers wilde tegen elke prijs voorkomen dat Alexia onraad rook of dat Boomsma zijn mond voorbij zou praten. Daarom ging hij snel over op een ander onderwerp.

‘Komen de vrouwen van Het Genootschap die zijn uitgenodigd voor de begrafenis van Anja, allemaal uit de omgeving van Utrecht? Of zijn er ook vrouwen bij uit het district Groningen? Ik ken er zo op het eerste gezicht niet één van.’

In plaats van Boomsma beantwoordde Alexia zijn vraag.

‘Er is een afgevaardigde van elk district uitgenodigd, hoorde ik zojuist. Ik ken er zelf ook maar een paar. Die van Groningen natuurlijk, maar ik heb ook enkele andere vrouwen wel eens gezien.’

‘Ik moet me trouwens tegenover jou nog wel verontschuldigen, of in ieder geval mijn ongelijk bekennen,’ zei Kuipers tegen Boomsma. ‘Ik heb je ervan beschuldigd dat jij over lijken bent gegaan om de geschriften van het oude matriarchaat in handen te krijgen, en dat het je nog was gelukt ook. Maar uit wat één van die meiden tijdens haar praatje op de afscheidsbijeenkomst liet doorschemeren, begrijp ik dat jij de stukken helemaal niet in handen hebt. En ik was daar nog wel zo van overtuigd. Enig idee wat ermee is gebeurd?’

‘Nee. Ik heb nog even gedacht dat jullie me voor waren geweest. Of dat Anja er op eigen houtje de hand op had weten te leggen en ze ergens op een veilige plek heeft verstopt. Maar ik heb daarvoor geen enkele aanwijzing kunnen vinden. Geen notitie, geen sleuteltje van een kluisje of iets dergelijks, helemaal niets.’

Kuipers hoopte en bad dat Alexia niet over het sleuteltje zou beginnen dat ze altijd bij zich droeg. Maar ze luisterde belangstellend en onbewogen naar wat Boomsma nog meer te vertellen had.

‘En jullie kunnen de stukken ook niet hebben,’ ging hij verder. ‘Want ik had er al iemand op af gestuurd. Anja had me die plek op de kaart aangewezen nadat jullie de inscripties op het crucifix hadden ontcijferd. Maar ik vertrouwde haar niet. Ik wilde weten of ze me niet wat op de mouw had gespeld. Ze bleek me wel de juiste plek te hebben aangewezen, maar de geheime bergruimte waarin de geschriften zouden zijn verstopt, was leeg. Dus toen jullie daar later aankwamen, visten ook jullie achter het net. Niemand weet dus waar de stukken zijn. Ik heb maar besloten dit hoofdstuk af te sluiten. Ik heb de geschriften ook eigenlijk helemaal niet nodig om de leiding van Het Genootschap, of in ieder geval de meerderheid daarvan, te kunnen overtuigen van de noodzaak om onze strategie aan te passen en daartoe alvast een aanzet te geven. Sterker nog: nu mijn opponenten, dat stelletje idioten, evenmin over de geschriften kunnen beschikken, kunnen ook zij zich niet beroepen op de beginselen die het oude matriarchaat op schrift zou hebben gesteld voor toekomstige generaties. Beginselen die volgens die meiden tot de fundamentele uitgangspunten behoren van Het Genootschap en de nieuwe beschaving die Het Genootschap altijd heeft nagestreefd. Wat ik bestrijd, want met die beginselen kun je tegenwoordig natuurlijk niet meer aankomen. We leven niet meer in een matriarchaat. En de losbandigheid en schaamteloosheid die in die tijd misschien nog heel gewoon waren, zouden in de huidige tijd alleen maar tot een nog grotere chaos leiden. Kijk maar eens tot welke uitwassen de seksuele revolutie van de afgelopen jaren (die door die meiden wordt beschouwd als een directe verdienste van Het Genootschap) in sommige kringen heeft geleid. Bij nader inzien komt het me dus wel goed uit dat de geschriften zoek zijn. Maar dat hoeven die dwazen die het afscheid van Anja zo nodig moesten bezoedelen met een soort politiek statement om mij een hak te zetten, niet te weten. Daar komen ze nog wel achter,’ grinnikte hij. ‘Willen jullie nog wat drinken?’ sloot hij het onderwerp af. Maar voor ze konden antwoorden, werd er omgeroepen dat ze plaats konden nemen aan de tafeltjes, die voor de gelegenheid aan elkaar waren geschoven in twee rijen, omdat het eten zou worden opgediend.

‘Zo, dat is niet mis,’ vond Kuipers toen hij de schalen zag met allerlei bijzondere vlees- en groentegerechten. ‘Jammer dat Anja er zelf niet bij kan zijn. Dat was nog eens een echte lekkerbek, zeg!’

‘Daarom hebben we hier ook voor gekozen. Een samenzijn in de geest van Anja. Dit had ze mooi gevonden.’

Hij ging aan het hoofd van één van de twee rijen tafels zitten en Kuipers en Alexia namen aan weerszijden van hem plaats, tegenover elkaar.

4.

Tijdens het eten spraken ze nauwelijks. Ze probeerden de discussies te volgen die naast hen aan tafel werden gevoerd tussen de afgevaardigden van de verschillende districten. Maar door het vele rumoer verstonden ze daar maar weinig van. Het eten en de wijn die werd geschonken, smaakten uitstekend en de sfeer was ontspannen. Toch was Kuipers blij toen Boomsma na het eten opstond en de genodigden allerhartelijkst bedankte voor hun aanwezigheid. Hij sprak de hoop uit dat Anja na deze bewogen dag, met die afscheidsbijeenkomst die (‘helemaal niet erg’) misschien wat anders was verlopen dan gepland, haar begrafenis en dit informele samenzijn, nog lang in ieders herinnering zou blijven voortleven. Daarna wees hij er nog op dat zij die met eigen vervoer waren gekomen, weer met taxi’s naar hun auto’s zouden worden gebracht, en zij die met de trein waren gekomen, naar het station.

Toen hun taxi kwam voorrijden, namen Kuipers en Alexia afscheid van Boomsma. Ze bedankten hem en zwaaiden een algemene groet naar de groep vrouwen die ook al klaar stonden voor vertrek. Een enkeling stak even haar hand op.

In de taxi merkte Kuipers dat hij aardig aangeschoten was door de wijn. Alexia merkte het ook en vroeg hem of het wel verantwoord was dat hij zou rijden.

‘Niks aan de hand,’ loog hij. ‘Als ik een paar wijntjes op heb, werkt dat juist ontspannend. Dan rij ik minder krampachtig dan als ik helemaal nuchter ben. Dus maak je geen zorgen.’

‘Maar als ze je aanhouden, ben je wel de klos. Nog afgezien van het risico dat je betrokken raakt bij een ongeluk. Ook al is het niet jouw schuld, je draait dan wel op voor alle kosten, om nog maar te zwijgen van de eventuele slachtoffers. Dat wordt jou dan allemaal in de schoenen geschoven, vergeet dat niet.’

Kuipers raakte een beetje geïrriteerd.

‘Ga je me nou vertellen wat ik wel en niet mag? We lijken verdorie wel een getrouwd stel, zeg! Ik weet echt wel wat ik doe, hoor.’

‘Je moet het zelf maar weten. Zeg niet dat ik je niet heb gewaarschuwd.’

Nadat ze weer in hun eigen auto waren gestapt en Kuipers nogal ontspannen optrok en de rijweg opreed, kwamen ze al snel in de file terecht. Het was spitsuur. Kuipers had er al zijn aandacht voor nodig om veilig de stad uit te komen. Hij moest toegeven dat zijn geduld en reactievermogen vanwege de alcohol omgekeerd evenredig afnamen naarmate zijn ergernis toenam. Toch lukte het hem om hen zonder kleerscheuren de stad uit te loodsen. Eenmaal op de provinciale weg naar Huis ter Heide, kon hij weer opgelucht achteroverleunen in zijn stoel, en keek hij triomfantelijk opzij alsof hij voor een zware proef was geslaagd. Maar Alexia negeerde hem en keek strak voor zich uit. Hij voelde zich bijna beledigd door haar stilzwijgen: ze gunde hem blijkbaar zijn triomf niet.

Nadat ze gedurende een minuut of vijf geen woord met elkaar hadden gewisseld, vroeg Alexia: ‘Wat bedoelde Jan Boomsma nou precies toen hij het had over jou en zijn moeder? Uit zijn woorden begreep ik dat er tussen jullie meer speelde dan oppervlakkige vriendschap. En waar kende je dat meisje van met wie Boomsma’s vader overspel had gepleegd? Daar deed hij ook nogal geheimzinnig over.’

Kuipers aarzelde een moment. Hij was nog steeds een beetje gepikeerd vanwege de woordenwisseling die ze hadden gehad. Vooral omdat Alexia hem niet ten minste had gegund haar ongelijk te erkennen. Hij antwoordde haar in een opwelling, een beetje overmoedig door de alcohol en door de gelegenheid om haar terug te pakken.

‘Jij was destijds nogal depressief vanwege de onzekerheid over de toestand en de verblijfplaats van ons dochtertje. Je stond erop elkaar een tijdje niet te zien, omdat je bang was dat je me anders kwijt zou raken. En je hebt me toen, al was het maar tijdelijk, mijn vrijheid teruggegeven.’

Hij aarzelde even.

‘Ik vrees dat ik jouw aanmoediging misschien een beetje te letterlijk heb genomen. Ik heb om te beginnen een soort affaire gehad met de moeder van Boomsma. Zij was natuurlijk ouder dan jij, maar ze leek als twee druppels water op jou. Dus ik voelde me erg aangetrokken tot haar. Zij wilde het overspel van haar man ‘verevenen’ zoals ze dat noemde. Hij lag toen al op sterven. Onderdeel van haar verevening was, dat hij moest kunnen horen wat wij met elkaar deden. Want dan zou hij aan den lijve ervaren en voelen wat hij haar had aangedaan en zou zij medelijden met hem krijgen. Zodoende zou de scheve verhouding tussen hen beiden weer recht getrokken worden voordat hij zou komen te overlijden. Zodat ze later weer onbekommerd kon terugdenken aan de mooie tijden die ze samen ongetwijfeld ook hadden beleefd. Het klonk allemaal zo overtuigend dat ik me er nog door heb laten overhalen ook. Ik heb het spelletje meegespeeld. Maar haar ernstig zieke man, die ze op de bovenverdieping in de logeerkamer had weggestopt, heb ik wel verteld dat het nep was wat hij vanuit de slaapkamer hoorde. Dat wij net deden alsof. Ik kon het niet aanzien dat iemand die op sterven lag, dat allemaal mee moest maken aan het einde van zijn leven. Zij heeft altijd gedacht dat haar opzet was geslaagd, dus dat ze zijn overspel had verevend, ook al vond ze het nogal vreemd dat hij met een glimlach op zijn gezicht zijn laatste adem uitblies.’