Chris Keulemans

Verzet

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

Uitgeverij Jurgen Maas

Amsterdam, 2024

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek

een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

Copyright © 2024 Chris Keulemans

Omslagbeeld Chris Teerink

Omslagontwerp Irwan Droog

Foto auteur © Desiré van den Berg

Verzorging ePub Michiel Niesen | ZetProducties

isbn 978 90 833441 8 8

nur 320

Verspreiding in België epo | www.epo.be

Uitgeverij Jurgen Maas | www.uitgeverijjurgenmaas.nl

Twee hoge nazi’s kijken vanaf het fort boven de stad uit over Sarajevo. In de diepte loopt de rivier tussen de rode daken van het eeuwenoude centrum door. Het is november 1944. Ergens in die stegen schuilt de geheimzinnige figuur die het verzet tegen de Duitse bezetter leidt.

- Hoelang bent u al op zoek naar Walter?

- Een jaar. Meer dan een jaar, kolonel.

- En wat bent u tot nu toe over hem te weten gekomen?

- Niets.

- Dat kan ik me nauwelijks voorstellen.

- Kolonel, we hebben alles geprobeerd. We hebben meer dan honderd gevangenen verhoord. Maar over Walter zijn we niets wijzer geworden. Niemand weet wie hij is. Niemand, ik zweer het. Hij zou een spook kunnen zijn. Ik begin te betwijfelen of hij überhaupt bestaat.

- Ik geloof niet in spoken, luitenant. Walter bestaat. Hij moet hier zijn. Hier ergens.

Walter verdedigt Sarajevo is een Joegoslavische speelfilm uit 1972. Hele generaties kenden hem uit het hoofd. Het is een meesterwerk van schaduwen en dubbelspel, vol ernstige gezichten en poëtische wachtwoorden. De nazi’s worden bij elke stap dwarsgezeten, door apothekersassistenten, zilversmeden en klokkenmakers – gewone burgers, die met iedere fusillade vastberadener lijken te worden. Maar het meesterbrein, Walter, blijft een mysterie. In de winkels en huiskamers waar nieuwe acties worden beraamd, glijdt de camera over de gezichten en elk van hen zou het kunnen zijn.

Ook de Duitse kolonel moet zijn meerdere erkennen. In een bergpas explodeert de trein vol kerosine waar zijn tanks op staan te wachten. De Gestapo haalt hem op uit zijn kantoor in het fort. Een laatste keer loopt hij naar de reling en kijkt uit over de stad.

- Merkwaardig. Sinds ik in Sarajevo ben zoek ik Walter en vind hem niet. Nu, op het moment dat ik moet vertrekken, weet ik wie hij is.

- Weet u wie Walter is? Zeg me onmiddellijk zijn naam.

- Ik zal hem u aanwijzen.

Zijn hand wijst naar het panorama van de rode daken in de vallei.

- Ziet u deze stad? Dat is Walter.

Resistance is Life!

Berxwedan Jiyane!

Kurdistan

Waarom vecht je door als je al weet wat de afloop is?

Massih Hutak

Ik moest echter het probleem van de hoop oplossen, of eerder: het probleem van de houding die de hoop en het gebrek aan hoop allebei uitsloot.

Czeslaw Milosz

Weet je, Ali, het is moeilijk om een revolutie te beginnen, nog moeilijker om hem vol te houden, en het allermoeilijkst om hem te winnen. Maar het is pas na afloop, als we gewonnen hebben, dat de echte moeilijkheden beginnen.

The Battle of Algiers

How long will we keep on

forgetting

Ooh, we forget to remember

It’s all of us

Ooh, we forget to remember

It’s all of us

How long will we keep on

forgetting

Shishani

ONVERANDERLIJKE WETTEN

De nacht is eindelijk voorbij

Uit de schaduwen van het bos komt een man tevoorschijn. Hij strompelt de onverharde weg op. De weg is leeg.

Het is een uur of vier in de middag. Er hangt een waas voor de zon. De hemel is breed en laag en stil. Tussen het graan op de akkers wiegen de korenbloemen in de nazomerbries. Een handvol boerenhoeves staat in de aarde geplant. Het bos, loodrecht op de weg, is een groene muur. In de diepte erachter dringt geen licht door.

De bassist is naar buiten gelopen voor een sigaret. Zijn zwarte pak rafelt aan de mouwen. In zijn rug, vanuit de hooischuur waar een theaterzaaltje van is gemaakt, klinkt de omfloerste stem van zijn vrouw. Voor de dertig bezoekers van de zondagmiddagklezmer zingt ze haar lied over het uur dat de nacht eindelijk voorbij is en de zon opkomt voor een dag van nieuwe rampspoed. De bassist kent het tot in zijn botten.

Recht tegenover hem, achter een schamel hek, staart een bizon hem aan.

Het beest rust massief op zijn poten. Niets aan hem beweegt. Er steken twee kromme, puntige hoorns uit zijn humeurige kop.

De man uit het bos loopt mank. Hij knijpt zijn ogen dicht tegen de zon. Modderig trainingsjack, tenger lichaam. Zwart.

De bassist heeft nog nooit iemand uit het bos zien komen die hij niet kent. De boswachters en de boeren, dat is het. Hij biedt de man een sigaret aan. Die neemt hem verbouwereerd in ontvangst. Dan ziet hij de bizon. Hij maakt een sprongetje.

Ik was hier niet bij, maar ik ken ze intussen allebei goed. De zwarte man heet Omar, de bassist Felix.

De bizon zou door het hek heen kunnen banjeren alsof het er niet staat. Hij doet geen moeite en blijft misprijzend voor zich uit staren. De bassist neemt de zwarte man mee naar de muziekschuur. Zijn vrouw breekt haar lied af. Omar krijgt een jas om zich heen geslagen. Iemand reikt hem een kop thee aan. Een kom borsjtsj. Hij mompelt wat Frans, wat Russisch. Zijn ogen zwemmen. Hij staat op omvallen. Felix besluit hem naar het Landgoed te rijden, twintig kilometer verderop, waar ik net begonnen ben aan dit boek te werken.

De man van het woord ja

Het raam van de kamer waar ik logeer kijkt uit op het veldje waar Czeslaw Milosz, twaalf jaar oud, speelde met de twee wolfshonden die het Landgoed bewaakten. Hij zou in 1980 de Nobelprijs voor Literatuur ontvangen. De honden werden afgemaakt in 1925, toen ze een baby hadden stukgebeten. Nu is Rumi de baas van het terrein, een teckel die hele dagen onverstoorbaar op het ronde perkje zit waar de oprijlaan omheen cirkelt.

Tot aan de oorlog voerden twee tantes van Milosz hier het beheer: ruim 400 hectare bos, akkers en glooiende weilanden in het uiterste noordoosten van Polen. De hele rechterwand van deze donkerhouten kamer bestaat uit hun bibliotheek. Honderden boeken met harde, saai gekleurde kaften, vaak in het cyrillische schrift dat ik nog altijd niet kan ontcijferen, laat staan lezen. Als ik ’s nachts niet kan slapen hoef ik maar naar de boekenkast te kijken. In de kelder bevindt zich een grote keuken. Daar nam op een zomeravond in 1944 het gezin van de Duitse legerarts die het landhuis had geconfisqueerd, gezeten rond de eettafel, elk een theelepel cyanide.

Het landschap draagt de geschiedenis als een parasol zo licht. De voorouders van Milosz kwamen hier in de zeventiende eeuw wonen. Machthebbers wisselden elkaar sneller af dan de seizoenen. Er zijn jaren geweest dat deze grensstreek bijna maandelijks in andere handen overging. En niet zachtzinnig. Maar de berken staan wit in de septemberzon. Het meertje rimpelt niet. Het riet steekt dromerig in de oever. Op de wandelpaden ligt een enkel blad. De stallen en schuren, omgebouwd tot kantoor en gastenverblijf, hebben rode dakpannen en frisgeschilderde muren. De velden golven traag op de donkere bossen af en over wat daar is gebeurd hebben we het later.

Czeslaw Milosz bracht hier de zomers van zijn jeugd door. Op de schaarse foto’s is hij niet van plan te glimlachen. Hij plukte paddenstoelen, las Poesjkin en verveelde zich. Af en toe zwom hij naar de overkant van het meer. Daar woonde een meisje met rood haar op wie hij verliefd was. Maar hij wist niet wat hij met de liefde moest en zat daar maar te staren naar hoe ze haar haren kamde.

Later woonde hij in Warschau, Parijs en jarenlang aan de baai van San Francisco. Pas in 1989, bijna tachtig jaar oud, keerde hij even terug. ‘Ik kwam in een bedwelmend groen,’ schreef hij. ‘Vogelkoren, boomgaarden die doorbogen van fruit, de betoveringen van mijn rivier.’

Het landhuis stond op instorten. Uitgewoond door staatsboswachters. Erger vond hij het dat de hele omgeving haar karakter leek te hebben afgezworen. De melange was weg, de achteloze omgang met grenzen en talen. Prikkeldraad versperde de sluiproutes en smokkelpaden, er klonken andere kinderliedjes uit het open raam, dorpen die vroeger met elkaar handel dreven lagen nu aan weerskanten van de slagboom. Polen, Litouwen, Belarus, Oekraïne – het waren geen tijdelijke aanduidingen meer van daar ongeveer, ergens voorbij die heuvel, ze hadden zich gefortificeerd.

Milosz had van jongs af aan een minachting voor staten en stelsels. ‘De mengeling van Pools, Litouws en Duits bloed waarvan ik een voorbeeld ben was heel gewoon. Voor liefhebbers van raszuiverheid viel hier weinig eer te behalen.’ Van huis uit sprak hij vijf talen. Dat sprak hier vanzelf. ‘Aan de taal was geen nationaliteitsidee verbonden.’

Op straat en in boeken maakte hij kennis met de meest uiteenlopende types. ‘Bijna iedereen die ik ontmoette was een ander soort mens, niet alleen individueel gezien, maar ook als vertegenwoordiger van een groep, klasse of volk. De een leefde in de twintigste eeuw, de ander in de negentiende, een derde in de veertiende. Eenmaal volwassen droeg ik in me een verzameling verdwenen gezichten. De bebloede Serjozja, de matroos met het mes, commissarissen in leren jassen, Lena, de Duitse feldwebel die het orkest dirigeerde, Litouwse schutters van paramilitaire detachementen verdrongen zich daar naast een massa boeren, smokkelaars en jagers, naast Mary Pickford, de trappers van Alaska en mijn tekenleraar.’

Hij overleed in 2004. Dat de gebroeders Kaczynski aan de macht kwamen, de een premier, de ander president, heeft hij net niet hoeven meemaken. Recht en Rechtvaardigheid noemden ze hun partij. De benepenheid, de fortificatie, Milosz zou ze herkend hebben. Op het gymnasium werd hij er al misselijk van: ‘De nationalistische partij had concrete vormen aangenomen in de laatste jaren van de vorige eeuw. Haar hoofdargument was het onduidelijke maar gunstige aureool dat het woord volk omgaf. Het volk moest taalkundig, religieus (katholiek) en cultureel een eenheid zijn; het aspect van de raszuiverheid kwam daar al gauw bij. De partij kwam door haar kranten en leuzen vroeg binnen mijn gezichtskring. Mijn gevoeligheid voor alles wat naar volk riekt en de bijna fysieke afkeer van mensen die die lucht verspreiden, heeft zwaar op de weegschaal van mijn lot gewogen.’

De begane grond van het landhuis is nu ingericht als een museum voor de dichter die de ballingschap verkoos boven de terugkeer uit nostalgie. Het brengt zijn leven in kaart: er staan plattegronden getekend op de vloer en de wanden. Er hangen foto’s en zorgvuldig vormgegeven gedichten. Milosz was op zijn manier een man van het verzet. Het gedicht dat hij schreef toen hij het landgoed terugvond staat boven de deur gegraveerd:

Er valt niets hoog te schatten aan de vadsige wijsheid van volwassenen.

Sluw aangeleerde berusting is iets om je voor te schamen.

Laten we eer betonen aan het protest tegen onveranderlijke wetten en aan de revolvers

in de handen van adolescenten die voor altijd weigeren zich eraan te onderwerpen.

De onglimlachende jongen werd nooit een man die zich neerlegde bij de wetten van hoe het hoort. Hij overleefde ze door ze te negeren. Bij de radio werd hij ontslagen omdat hij propaganda niet interessant vond. Toen de Blitzkrieg begon voelde hij even de behoefte om bevelen uit te voeren en zich daardoor van zijn verantwoordelijkheid te ontdoen, maar al snel nam hij die toch, op de enige manier die hem waarachtig leek: gedichten schrijven. In stalinistisch Polen voelde hij zich op geen enkele positie thuis; hij vertrok. Tijdens de Summer of Love in Berkeley noemde hij de protesterende studenten ‘verwende kinderen van de bourgeoisie. Hij gaf stoïcijns zijn colleges Slavische literatuur. Maar hij verschanste zich niet in het heimwee van de balling. Vrienden vertellen dat hij, zelfs in de moeilijkste jaren, ver weg van het bedwelmende groen en de golvende velden, nooit verzonk in depressie en onverschilligheid. Hij gaf niet toe aan de aversie tegen de plek die het lot voor hem had uitgezocht. Hij dwong zichzelf te leven in het hier en nu. Tomas Venclova, dichter uit dezelfde streek en ook noodgedwongen naar de vs verhuisd, noemde hem: de man van het woord ja. Zijn onenigheid met de wereld nam de wereld niet weg. Noch zijn liefde ervoor, of zijn voornemen zich erin thuis te voelen. Hij koos voor het woord. Het eerste woord. En dat is niet nee. Het is ja.

Bruggenbouwers

Mijn oude vriend Adam won het vertrouwen van Czeslaw Milosz toen die het Landgoed voor het eerst weer bezocht. Aan het eind van de jaren tachtig was Adam met zijn reizende theatergezelschap neergestreken in een dorp hier vlakbij. Ze renoveerden de spookachtige synagoge, bouwden een muziekcafé en repetitieruimtes in de oude school en maakten van het postkantoor een bibliotheek. Toen de oude Milosz het beheer van het Landgoed aan ze overdroeg was de missie compleet. Adam is een kleine man met de glimlach van iemand die op zijn lange reizen geleerd heeft dat alles zal vergaan en alles zich ook weer zal oprichten. Hij kan urenlang vertellen over de tradities, de volksverhalen en de melange van de mensen die hier leefden tot ze door politiek en oorlog verpulverd werden. De Litouwers, de oudgelovigen, de Tataren, de Joden. De verdwenen gezichten die Milosz nooit meer heeft kunnen vinden. Met zijn verhalen brengt Adam ze terug, als herinnering, als muziek, als een aanwezigheid op de velden waar ze hebben thuisgehoord.

Toen ik hem vroeg of ik hier een tijdje mocht komen schrijven, omdat Amsterdam me de rust niet bood, zei hij meteen ja. Van de opstanden tegen overheersers die dit gebied dachten in te lijven, de een na de ander, klinkt alleen een verre echo. Het voelt bijna alsof ook de harde grenzen zijn opgelost, alsof Vilno en Köningsberg en Brest nog altijd binnen een dagreis met paard-en-wagen te bereiken zijn. De stichting die Adam, zijn vrouw en zijn vrienden hebben opgericht, Borderland, heeft de scheidslijnen bijna weggepoetst. Bruggenbouwers noemen ze zichzelf, tussen talen, culturen, tijdperken, ambachtslieden, kinderen, muzikanten en denkers van over de hele wereld. Felix de bassist leidt elk jaar blonde scholieren uit de omringende dorpen op om met het Sejny Theatre Klezmer Orchestra de muziek tot leven te brengen van de mensen die hier niet meer zijn. In de synagoge heb ik met tranen in de ogen, omringd door boerenfamilies en intellectuelen uit Wenen en New York, naar hun jiddische liederen geluisterd. Talrijk de kleine conferenties, lezingen en workshops die ik hier heb meegemaakt. Zacht verzet, in een tijd dat we nog geloofden daarmee Europa te kunnen redden van de geur van alles wat naar volk riekt.

Als ik bij het eerste ochtendlicht over het landgoed wandel, langs de oevers van het meer, over de zandpaden tussen de glooiende weilanden door, onderweg een praatje maak met de mensen van hier, van wie ik nooit zeker weet of ze boer zijn of kunstenaar of allebei, als ik op de veranda uitkijk over het veld met de berkenbomen en Rumi de teckel zich verwaardigt om even naast me te komen zitten, dan voel ik me ver genoeg weg van de bewoonde wereld om met afstand over de strijd te kunnen schrijven en tegelijk omgeven door de nagalm ervan.

Ik ben hier om te schrijven over gezichten en pleinen, over het vuur en de vertwijfeling, over toekomstvisioenen en verzet. Vroeger zat ik overzichtelijk in elkaar. Van grenzen ging ik op rood. Zinloos vond ik ze, uitvindingen van een angstige natuur, die strepen in het zand, de fortificaties. Het ging er bij mij niet in waarom het nodig zou zijn om bezit of land, de volksaard, de liefde, identiteiten, economieën en zelfs doodgewone huiskamers af te bakenen voor alles wat daar niet bij hoort.

Diep vanbinnen is dat nog steeds zo. Maar ik ben heel langzaam ook veranderd. Volwassener aan het worden, zou je kunnen zeggen, al gebruik ik dat woord niet graag, omdat het impliceert dat er onder de jeugd een streep is getrokken, terwijl ik geloof dat die twee voor de rest van je leven door elkaar moeten blijven lopen. Ik begrijp nu beter waarom grenzen bestaan en ben er des te feller op tegen.

Het moment dat mensen tot verzet overgaan fascineert me. Wanneer klikken ze wakker? Wanneer kookt het onrecht over? Wat hebben ze nodig om in actie te komen – en wie? Op welk moment hebben ze door dat ze deel uitmaken van een beweging en hoe onderdrukken ze de aanvechting daar weer uit te stappen? Welke barricades breken ze af, welke trekken ze op? Hoe ontdekken ze wat het betekent om strijd te voeren? Wat zeggen ze tegen zichzelf als ze beseffen dat ze die gaan verliezen? Wat weet ik af te lezen aan de lege pleinen waar nog niet zo lang geleden de massa om zich heen keek en begreep dat er iets ondenkbaars stond te beginnen? Wie worden de leiders, wat kenmerkt ze en heeft de beweging ze nodig? En: hoe ontstaat de verbeelding van een wereld waarin de vijand niet bestaat?

Van de antwoorden ga ik hooguit flarden vinden. Opgediept uit mijn eigen ervaringen, de mensen die ik heb ontmoet, de steden die ik heb bezocht, de bewegingen waar ik deel van heb uitgemaakt. En door om me heen te kijken. Overal zie ik mensen in verzet komen. Het onrecht valt ze van alle kanten aan. Ze weten niet waar ze moeten beginnen. Van een betere toekomst durven ze niet eens te dromen. Maar ze komen overeind. Ze zoeken bondgenoten. Grimmig verzet is het vaak, ontstaan uit wanhoop, woede en lijfsbehoud. Gedoemd te mislukken. Onmogelijk te weerstaan.

Zoals in mijn geboortestad.

De epische melodie van onze woede

Wij dachten dat de val van het regime alles zou veranderen. Dat morgen de overwinning wachtte, onze overwinning op de oude wereld. Dan zouden we eindelijk vrij zijn. We renden over de pleinen van de stad, we riepen Vrijheid! Vrijheid! Maar we hadden geen idee wat dat inhield, dat het eindeloos veel werk vraagt, dat het een heel lang proces is, en dat we er morgen echt nog niet zijn. Zo werkt het gewoon niet.

Denk jij dat als mensen hun hele leven in een strafkamp hebben doorgebracht en ze op een dag plotseling door de poort naar buiten mogen, dat ze dan zomaar vrij zijn? Nee, ze betreden alleen een andere ruimte. Ze brengen het kamp het normale leven binnen, en beginnen het daar opnieuw te bouwen.

Svetlana Alexijevitsj

Op de ochtend na de voorstelling zitten we in een café met verweerde spiegels en een vakbondsverleden. Iedereen heeft een kater. Buiten, over de tegels van de brede, brede Avenue Bourguiba, lopen mensen door elkaar heen, op hun gemak, elk een andere kant op. Gescandeerd wordt er niet, hooguit klinkt er wat gekwetter van de souvenirkraampjes, want zelfs in Tunis is het niet elke dag revolutie.

Ik was twee toen ik hier vertrok. Te jong voor herinneringen. Mijn ouders waren idealistische ontwikkelingswerkers die afkwamen op de glans van de onafhankelijkheid en wilden meebouwen aan een nieuwe staat, maar ze verdwaalden in de postrevolutionaire mist en trokken verder naar Burkina Faso. Nu ben ik voor het eerst terug, op uitnodiging van een theaterfestival. Alsof ik pas over mijn verlegenheid heen kon stappen toen iemand me vroeg; ik heb er lang naar uitgekeken om terug te gaan naar de stad waar ik ter wereld kwam, maar wie zou er hier op mij zitten wachten? Nu ben ik er, en Tunis laat zich op zijn mooist zien, zoals steden overal ter wereld tijdens corona: de chaos is van de straat, de pijn blijft binnen. Het is een witte stad: de hoogbouw, de gevels van de woonhuizen in Franse stijl, het harde licht van de middagzon, de schaarse mondkapjes. De straten en trottoirs zijn breed en schoon. Er maakt zich iets van me meester wat niet letterlijk ontroering is. Daarvoor is het weerzien met een stad die ik me niet herinner te ongrijpbaar. Eerder is het een plotseling, vederlicht gevoel van ruimte. Het gevoel dat ik hier geoorloofd ben. Een geboorterecht, hoe imaginair dat ook is. Ik beweeg me over straat met een zelfverzekerdheid die me verrast.

Boven de poort naar de binnenplaats van het El Hamra-theater stond gisteravond in rode letters: Créer, c’est résister. Résister, c’est créer. De voorstelling ging over bootvluchtelingen. Alle spelers hadden familie en vrienden die de zee op zijn gegaan, sommige hadden het zelf geprobeerd. We zagen ze opgepropt in een sloep en overboord slaan, elkaar de boot uit vechten, achterblijven en bidden, de telefoongesprekken voeren die niemand wil voeren, opkijken tegen het torenhoge patrouilleschip, huiveren in stilte, gehoorzamen aan de mannen die hen leegstelen – de stad waar ik ben teruggekeerd, het drong langzaam tot me door, is een plek geworden om tot elke prijs te ontvluchten. Ik loop hier met mijn gratis zelfverzekerdheid over straat, zij zijn al jaren massaal, wanhopig door de overkant geobsedeerd.

Nu zit ik met de hele crew aan de koffie. De technici, de producenten, de spelers, de oprichters. Ik zou ze een ingewikkelde vraag willen stellen, over theater en de volledige aanwezigheid die dat van je vraagt, terwijl alles in je zegt dat je hier niet wilt zijn. Hoe ze dat doen. Maar het is 14 januari 2021, precies tien jaar na de vlucht van de dictator, en ik ben hier om te horen hoe het was op de dag dat de Arabische Lente begon.

Mijn boek over verzet en verzetsbewegingen wordt geen feest. Geen vlammend manifest over het omverwerpen van de gevestigde orde. Daar ben ik de schrijver niet voor. Mij gaat het erom hoe protest ontstaat en hoe dat het leven van echte mensen overneemt. De angsten en dilemma’s onderweg. Het wordt geen boek over onwrikbare helden en ideeën die recht op de overwinning afkoersen. Dan zou ik de beschikking moeten hebben over een taal die geen twijfel kent. Ik wil die gevestigde orde ook weg, ik wil ook die overwinning, maar de manier waarop ik kijk en schrijf is langzamer, makkelijker afgeleid, associatiever, niet zo zwart-wit als de klassieke verzetsschrijvers.

Toch wil ik eerst terug naar dat ene moment, het ongefilterde en onrelativeerbare moment dat alles mogelijk lijkt: de dag dat de massa een zee wordt, de adrenaline de angst overwint, het onvoorstelbare gebeurt en de vijand zich in schande uit de voeten maakt. Het moment dat de tirannie plotseling bezwijkt onder het gewicht van verzet dat jaar na jaar, grimmig en clandestien maar onweerstaanbaar, is uitgegroeid tot een collectieve droom.

Waar kan dat beter dan hier? Vandaag hoop ik dat de katerige mannen en vrouwen rond de houten tafeltjes hun herinneringen met me willen delen. De pure ervaring, na tien jaar gedestilleerd tot de essentie. Die ene dag. Niet wat er daarna kwam, niet de desillusie, maar de dag dat het moment en de wereldgeschiedenis samenvielen, toen ze hier bij elkaar stonden, op de brede, brede Avenue Bourguiba.

‘We verzamelden ons die historische ochtend om negen uur op het plein,’ begint de lichtontwerper met zijn sonore bas en de rest zakt zuchtend onderuit. Iemand giechelt, iemand vloekt. ‘De massa zette zich in beweging.’ Hij trekt zijn stropdas recht. Een vakman, dat is hij absoluut, ze zouden hem niet willen missen, maar niemand begrijpt waarom hij altijd spreekt alsof hij de ambassadeur is van Iets Heel Belangrijks.

‘Op Habib Bourguiba voegden zich vanuit alle zijstraten steeds meer andere burgers bij ons. Mannen en vrouwen, bejaarden en kinderen, ongeletterden en academici, rechters, advocaten, artsen en kunstenaars. We liepen samen, als één oneindig lichaam, in de richting van het ministerie van Binnenlandse Zaken.’

Het complex van brutalistisch beton, met honderden identieke, verduisterde ramen, staat hier verderop aan de avenue, roerloos en immens, symbool voor beloftes van nieuwe transparantie die worden uitgesproken en verder niets.

‘Dat was het hart van de terreur. In donkere cellen werden de gevangenen onderworpen aan de wreedste, meest bloeddorstige marteltechnieken. Een martellaboratorium. De achterkant van de zon, noemden we het, wee hen die achter de zon belandden. De ongelukkigen die het overleefden wensten dat ze er bezweken waren, liever dan voort te leven met de psychologische en lichamelijke pijn die ze veranderde in lichamen zonder ziel.’

Ook de anderen zitten nu weer rechtop in hun stoel. Ik kijk de cirkel rond. Hun gezichten weerkaatsen in de spiegels aan de wanden van het café. Zo lichtzinnig, om hier te komen vragen naar die dag dat de toekomst eindelijk terugkeerde in Tunesië, zo onnozel: revolutionaire euforie is nooit alleen rood, maar ook zwart en grijs en bitter. Doortrokken van woede en pijn om de mensen die geëlektrocuteerd werden of opengesneden voordat het zover was.

‘We blokkeerden alle straten naar het ministerie,’ vervolgt de lichtontwerper. ‘Onze stemmen rezen luid en krachtig op: Dégage, Ben Ali! De epische melodie van onze woede overviel de geschokte ambtenaren en gewapende ordetroepen.’

‘Met een paar van mijn studievrienden zat ik hier al vroeg, in dit café,’ zegt de jonge dramaturg. Hij lacht schaapachtig. ‘We werkten aan een project dat af moest.’ De anderen kijken hem hoofdschuddend aan. Achteraf is het niet meer voor te stellen dat de dag waarop alles zou veranderen begon zoals al die dagen waarop alles hetzelfde bleef. ‘Ineens hoorden we buiten een groepje mensen leuzen roepen, we konden ze niet goed verstaan, op de Bourguiba is het altijd rumoerig. Het klonk mooi, het scanderen werd een soort zingen, maar toen we wilden gaan kijken viel het weg. We zagen nog net hoe ze werden afgevoerd naar het ministerie.’

Een van de actrices valt hem bij. ‘Het zou voor bescherming moeten staan, dat ministerie, maar de politie ging bruut tekeer. Vlak voor het gebouw stonden ze mensen af te ranselen. Ik zag agenten in burger een demonstrant aan zijn been over de stoep slepen, als een dier naar de slachtbank.’

‘En het waren niet meer de gewone agenten,’ zegt de krullenbol die gisteren de hele avond stralend met stoelen sjouwde en na afloop met schalen thee en bubbels door het publiek liep. Nu staat haar prethoofd bloedserieus. ‘Die waren opeens van straat verdwenen. Dat maakte het juist zo angstaanjagend. Nu stonden er mannen met zwarte uniformen, zwarte helmen, zwarte laarzen. Monsters van een andere planeet. Om me heen fluisterden mensen dat we beter naar huis konden gaan. Hier blijven was te gevaarlijk. Maar ik was nergens meer bang voor.’ Ze kijkt me recht in de ogen, uitdagend, dankbaar. ‘Diep in mijn hart begreep ik dat ik aan mijn eigen leven niet meer waarde moest hechten dan aan de levens van al mijn landgenoten die de straten vulden. We waren met zovelen. Er was zoveel liefde, vrije liefde, liefde in overvloed.’ Haar ogen glanzen. ‘Je kan geen revolutie maken als je niet verliefd bent, en je wordt vanzelf verliefd als je meeloopt in de revolutie.’

De choreograaf begint glazen van de andere tafels te pakken en zet ze voor zich neer, om ons te laten zien hoe de massa bewoog. Dicht op elkaar staan ze, schouder aan schouder, met steeds meer zijn ze, in het midden bijna niet meer van elkaar te onderscheiden, langs de randen uitwaaierend, versterkt met nieuwkomers, uitgedund door vertrekkers die het schrik aanjaagt deel uit te maken van een massa die onafwendbaar uitgroeit tot een niet te missen doelwit voor de scherpschutters op de daken rondom.

‘Het was ongelooflijk,’ zegt de choreograaf als het tafeltje helemaal is volgebouwd. ‘Ik heb geleerd te denken voor groepen. De dansers bewegen samen, in harmonie, als ik dat wil, en ook als ze elk hun eigen weg gaan doen ze dat zoals ik het wil. Maar deze groep… Ik stond er middenin, zo diep mogelijk tussen de stampende, zwoegende, schreeuwende lichamen – deze groep dacht zelf. Meneer de lichtontwerper heeft gelijk: het was één oneindig lichaam. Een honderdduizendvoudig ik. We waren niet langer alleen, we waren niet van elkaar gescheiden, je zag het iedereen tegelijk ontdekken. De stappen die je zette, de leuzen die je scandeerde – in je eentje zou je het niet in je hoofd halen, nu ging het vanzelf. En dat was eigenlijk het grootste wonder, hoe makkelijk het was. Niets had je hierop voorbereid, in je stoutste dromen had je hier niet gestaan, het was onmogelijk. En opeens was het dat niet meer. Opeens was het realiteit en ging het net zo makkelijk als je loopje naar de groenteboer. Op de ga van Dégage ging je rechterhand de lucht in, je honderdduizend rechterhanden, allemaal wezen ze naar de hemel. Zo stonden we recht voor het ministerie, rechtop, zonder schaamte, tegenover dat gebouw waar je anders rap en steels en met gebogen hoofd aan voorbijliep. Ik keek om me heen, ik keek de anderen aan. Geen enkel gezicht had ik eerder gezien, maar ik herkende ze allemaal. Mooi zijn we, dacht ik, wij Tunesiërs, wat zijn we toch prachtig. Buiten adem, al die gezichten, van trots.’

Die avond nam Ben Ali het vliegtuig. Na drieëntwintig jaar was de dictator weg. De vorige dag nog had hij het volk toegesproken – ‘burgers, mijn burgers’ – en 300.000 nieuwe banen beloofd aan het land dat hij eigenhandig had leeggeroofd. Te weinig en te laat. De mensen weigerden nog langer te doen alsof ze hem geloofden. Mijn katerige tafelgenoten stonden op straat toen plotseling het nieuws rondzong dat hij naar Saoedi-Arabië was vertrokken. Het ondenkbare was gebeurd. De chaos kon beginnen.

‘De dagen na zijn vertrek waren zwaar en geweldig tegelijk,’ zegt de zakelijk leidster. Ze kijkt me streng aan. Ik wil het alleen hebben over 14 januari. Zij wil het niet mooier maken dan het is. ‘Tunesiërs werkten samen, hand in hand, om elkaar en hun eigendommen te beschermen. Ze hielpen de politie en het leger om criminelen en de militia van Ben Ali op te pakken. Het waren dagen van geluk, verwarring, geluk, kracht en een onbekende toekomst. Een jaar later hadden we drie presidenten achter de rug, vier regeringen, dagelijkse demonstraties, geweld, meer werkloosheid, avondklokken en een totale twijfel aan iedereen: politie, overheid, politici, het leger. Het was zonneklaar dat we een nieuwe grondwet nodig hadden.’

‘Maar,’ begin ik.

Ze geeft geen krimp. ‘We hadden werk te doen. Een volledige hervorming van de instituties en van de mentaliteit die er heerste. Mensen hadden geen ervaring met democratie. Het kwam niet in hun woordenschat voor. Ineens moesten ze kiezen uit honderd nieuwe partijen. Ze kregen een overdosis aan democratie.’

Ze heeft een zacht, volmaakt regelmatig gezicht. Het straalt gezag uit. Tot haar dertigste was ze actrice. Toen ze genoeg had van de adoratie verdween ze in de cijfers. Symbolen laten haar koud. Het plein van de angst dat opeens vol staat met een schreeuwende massa, het is haar niet genoeg. Zij denkt in structuren. Zo’n dag komt niet uit de lucht vallen. Er zijn jaren aan voorafgegaan. Er gaan jaren op volgen.

Zodra ze begint over de grondwet en instituties haken de anderen af. Hun gezichten zeggen: ik weet dat je gelijk hebt, maar nu even niet. Liever blijven ze nog even herinneringen ophalen aan de bittere euforie van die dag tien jaar geleden.

Toch begrijp ik wat de zakelijk leidster bedoelt. Tunis heeft het meegemaakt. Dat volle plein is een symbool. Goed deelbaar en exportabel, adrenaline om op te teren, de beelden gaan nog jaren rond. Maar onder die honderdduizenden is niet meer dan een handvol bereid het vuile denkwerk op te knappen. Om voorbij de vijand naar de horizon te kijken en de moeite te nemen om na te denken over de inrichting van de maatschappij van de toekomst. Een transformatie die verder gaat dan het hervormen van instituties. Ze vereist radicaal nieuwe organisatievormen.

Het plein dicteert dat je kijkt naar het hier en nu. Het beeld van de massa die de leegte overneemt is magnetisch. Maar de aanwezigheid van al die mensen blokkeert het zicht op later. Ook de herinneringen wist het uit: de dagen dat de bewoners van de stad het plein niet betraden en angstvallig langs de randen liepen.

Er is iets wat de uitzinnige massa die hoort dat de dictator is gevlogen niet beseft: op hetzelfde moment dat het plein vol mensen staat, stroomt het huis van de macht leeg. Letterlijk. De paleizen en ministeries worden razendsnel ontmanteld. De apparatsjiks maken zich uit de voeten. En ze nemen niet alleen het geld mee en alles wat glimt, maar ook de kennis en geheimen waarop het hele systeem van moorddadige controle draaide. Van de tirannie is ineens niets over dan een akelig lege ruimte met stekkerdozen en kroonluchters.

Zodat de gevangenen hun kans ruiken. Vrij over straat nu, achter de zon vandaan, ogen in hun achterhoofd, alert op alles wat ze kunnen grijpen. Plunderingen, wraakacties. Winkels, huizen – en hoger op de achtergebleven ladder van de macht: posities. Terwijl het plein nog zingt en danst is de jacht al geopend, de overleverskoorts van de veroordeelde die weet dat hij niet moet wachten tot de anderen te pakken krijgen wat hij voor zichzelf kan bemachtigen. Nauwelijks de poort uit en de gevangenen beginnen hun kamp weer op te bouwen.

We breken op. El Hamra moet klaar voor de voorstelling van vanavond. Ik kijk ze na, de zakelijk leidster, de lichtontwerper, de choreograaf, de actrice, de krullenbol. Tien jaar geleden stonden ze in de massa om de wereld te veranderen. Nu runnen ze een theater. En het land wordt geregeerd door een president die met een paar wetswijzigingen en lege referenda de alleenheerschappij naar zich toe heeft getrokken. De schuld voor alle problemen van Tunesië legt hij bij de zwarte Afrikanen die hier komen zoeken naar de Middellandse Zee. Val ze aan, roept hij, jaag ze weg. Misschien staat er straks weer een massa, een andere massa dit keer, een haatdragende, niet op de pleinen en avenues, maar aan het strand met de bootjes.

FASES VAN VERZET

Een heel leven

In de kroegenstegen en op de voetbalvelden van Amersfoort was het slaan of geslagen worden. Het eerste elftal van Amsvorde bestond grotendeels uit kampers. Geweld was iets achteloos. Het deed pijn, er gingen dingen kapot, ook lichaamsdelen, en het hoorde erbij. Ik kwam op goal te staan, net zeventien, toen de vorige keeper een scheidsrechter neersloeg. Overspel kende ik nog alleen van boeken en films. Elke training kon zomaar ontaarden in een matpartij tussen de spits en de linkshalf. De een had het gedaan met de vrouw van de ander. Op zondag stond ze gewoon langs de lijn. En zochten wij ruzie met de boeren van Achterveld en Scherpenzeel.

Ik leerde snel. Een stamp op de tenen van de spits net voor je allebei naar die voorzet toe wilt. Een elleboog op zijn adamsappel of vlak onder zijn ribben. Ik heb een scheurtje in mijn kin, een knik in mijn sleutelbeen, littekens op mijn kruin en linkerwenkbrauw en drie dikke knokkels. Eenmaal naar Amsterdam verhuisd was ik ’s nachts eerst nog op mijn hoede, als de kroegen uitgingen en het onvoorspelbaar werd op straat, maar ik was een halve kamper als het moest en hield me staande. Mijn kopstoten waren in kleine kring berucht. Het was fantastisch om iemand naar z’n gezicht te zien grijpen terwijl hij door z’n knieën zakte. Ik woonde in kraakpanden en gooide zonder probleem stoeptegels naar beneden als de me voor de deur stond.

Te ontdekken dat ik echte spieren had was een kleine sensatie. Iemand tegen de vlakte slaan ook. Maar nihilistisch was ik niet. Dat noemden ze ons. Alsof de toekomst me niet interesseerde.

Het verschil tussen blind geweld en verzet leerde ik ook op het voetbalveld. Het verschil tussen vechten voor de lol en vechten voor iets waar je boeken over kan schrijven. Mijn achterhoede was een eenheid van vechtlust en vertrouwen. Ik kon mijn mannen uittekenen. De verbeten hoek waarmee ze man en bal tegelijk opruimden. Dat ze niet eens omkeken als ze ergens niet bij konden, omdat ze al wisten dat ik achter ze stond. De laatste man was de verzetsleider. Hij hield ons in toom en liet ons los op de momenten dat de strijd daarom vroeg. Schoppen was geen kunst. De overwinning over de streep trekken wel. Hij keek verder dan wij. Verder dan de volgende bal en die etterbakjes tegenover ons. Hij keek naar de eindstand. Mij liet hij stampen en schelden, zodat de tegenstander wist dat je bij me uit de buurt moest blijven, maar als het me rood voor de ogen werd trok hij me weg. En lag ik verslagen met mijn gezicht in de modder, omdat er toch een bal in was gevlogen, dan kwam hij me oprapen.

Er is een reden waarom ik mijn hele leven keeper ben geweest. Al die trainingsavonden in sneeuw en ijzel, de rauwe, gortdroge strafschopgebieden in de zomer, de feestjes en reizen die ik aan me voorbij liet gaan omdat ik op zondag moest spelen. Het is het mooiste gebaar van alle gebaren in alle sporten. De bal in mijn handschoenen, stil en wit en volmaakt rond. Onveranderlijk, elke keer opnieuw, het gevoel dat de wereld tot rust komt en ik veilig ben aangekomen waar ik moet zijn, een heel leven in de kom van mijn beide handen. Het hoofd van een geliefde, van een kind, een witte, lichtjes ademende bal. Compleet, onbeschadigd.

Vandaar dat het altijd zo’n pijn is blijven doen, slaat de radeloosheid zo hard toe, als diezelfde bal achter me tegen het net vliegt. De tegengoal. Het verraad. De eerste keer dat het me overkwam, ik was zes of zeven, liep ik huilend van woede van het veld rechtdoor naar huis en kreeg het mijn moeder niet uitgelegd, onbedaarlijk snikkend, het onrecht dat mij was aangedaan. De bal, mijn vriend, snoeihard, ik kreeg niet eens de kans, het was zo oneerlijk, zo laf.

De volgende dag stond ik er weer. En ik ben er altijd blijven staan, tussen die palen, onder die lat, voor het ongerepte doelvlak dat ik met mijn leven zou verdedigen als het moest. Ik begon twee dingen te begrijpen. Het eerste: je loopt niet weg. Je moet verder. Twee tellen mag je blijven liggen met je gezicht in de modder, verraden, vloekend op jezelf en de wereld. Dan pak je de uitgestoken hand van de laatste man en krabbel je op. De eindstand is nog niet bereikt. Het tweede is een stuk ingewikkelder.

Mijn moeder kreeg standaard tranen in haar ogen van onrecht. Welk onrecht dan ook. Zij weende om álle verslagen keepers op aarde. Ook die van de tegenpartij.