Mahmoud Jouda

Een tuin voor verloren benen

..

..

Roman

..

..

Vertaald uit het Arabisch door Djûke Poppinga

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

Uitgeverij Jurgen Maas, 2024

Amsterdam

Oorspronkelijke titel ,

verschenen bij Maktaba Kul Shee, Haifa, 2020

Copyright © Mahmoud Jouda

Redactie en vertaling © 2024 Djûke Poppinga

Omslagontwerp © Ben Faydherbe

Foto auteur © Privécollectie

Verzorging ePub Michiel Niesen | ZetProducties

isbn 9789083381244

nur 302

Verspreiding in België epo | www.epo.be

Uitgeverij Jurgen Maas | www.uitgeverijjurgenmaas.nl

Ibrahim

‘Ik had een opdracht nodig, iets om voor te leven, iets waarvan ik kon zeggen dat ik ervoor wilde sterven. Ik heb het gevoel dat mijn leven me voor mijn ogen en buiten mijn wil om is ontnomen. Wie mijn ingevallen gezicht ziet, denkt dat ik tegen de veertig ben en een gezin heb dat ik niet kan onderhouden. Maar het gebeurt wel vaker dat mensen op jonge leeftijd ineens verouderen, dat ze in een paar dagen, soms zelfs in een paar minuten, jaren ouder worden. Ik ben eind twintig, ik ben nog niet getrouwd en het ziet er niet naar uit dat dat ooit zal gebeuren. En dat komt allemaal door…’

Hij wees naar zijn kruis.

‘Ik ben uit nieuwsgierigheid naar het scheidingshek gegaan. Puur uit nieuwsgierigheid, meer niet. Ik had er veel over gehoord van mensen die er waren geweest. Allerlei verhalen, sommige zo vreemd dat je ze bijna niet kon geloven.

Ze hadden het steeds over “het vaderland”, “opoffering”, “waardigheid”, “preken in de moskee” en “de politici”, en ik koesterde oprecht de hoop dat ik dat alles ter plekke zou ervaren, maar zo is het niet. Er is gewoon één groep mensen die zich geroepen voelt in naam van het vaderland en het geloof te sterven, en een andere groep die op de begrafenissen van die eerste groep geestdriftige, hoogdravende leuzen brult.

Ik heb veel begrafenissen bijgewoond van mensen die zijn gedood, enkel omdat ze meeliepen. Als ik dan het woord “held” hoorde, kon ik een glimlach niet onderdrukken, want meestal waren de overledenen geen helden, maar slachtoffers die zochten naar waardigheid, een broodwinning, liefde en misschien nog meer van dat soort nukkigheden van het leven. Ik had ze graag willen vertellen wat er in mijn hoofd omging, maar ik hield mijn mond en liet het bij een glimlach.

Aanvankelijk hield ik me verre van de toegestroomde menigte en stond ik van een afstand toe te kijken, maar na een paar minuten merkte ik hoe ik, zonder het te willen, door de mensenmassa werd meegesleurd. Wat zich voor mijn ogen afspeelde, was ronduit verbijsterend: het bloed stroomde over de grond, dieprood bloed, echt bloed, waar geen metaforen voor bestaan. Een kind met een vriendelijk gezicht stond net als ik te kijken naar wat er voor hem gebeurde, alsof hij voor een computerscherm stond te gamen. Hij stond nog steeds naast me toen een kogel zijn hoofd raakte. Ik weet niet hoe hard ik toen heb geschreeuwd. Ik tilde hem op en holde met hem naar achteren. Anderen probeerden me te helpen, maar ik liet niemand toe. Ik begon als een waanzinnige te rennen. Achter me tekende zich een rode streep van bloed af, als het spoor van een hagedis die over nat zand kruipt.

Een paar dagen geleden heb ik met mijn vrienden een uitstapje naar het strand gemaakt. Mijn moeder had er bij hen op aangedrongen me mee te nemen. Door mijn verwondingen was ik al een hele tijd het huis niet uit gekomen. Buiten lopen doet nog steeds ondraaglijk veel pijn, hoewel er een aantal maanden is verstreken sinds ik ben getroffen. En dan heb ik het nog niet eens over die andere pijn, waar ik met niemand over kan praten.

Ik onderwierp me, ondanks alles, aan de wil van mijn moeder. Ze had medelijden met me en ik had medelijden met haar. Ik zag de pijn in haar ogen en wilde haar niet nog meer verdriet doen. Het was al erg genoeg dat ze me moest verplegen en voortdurend zat te piekeren over hoe het nu verder moest met mij.

Dus voldeed ik aan haar wens en ging ik met mijn vrienden naar de zee. We namen plaats aan een van de tafels waaraan we voor mijn ongeluk ook altijd zaten, wanneer we er kwamen om te zwemmen of ons te ontspannen. Eigenlijk was het geen ontspanning in de gangbare betekenis van het woord, want het enige wat we deden was koffiedrinken en waterpijp roken en stiekem naar de meisjes gluren die de zee uit kwamen, hun kleren geplakt aan hun lichamen. Een opwindend schouwspel, waar we uren van konden genieten.

We bleven twee uur aan het strand. Op een gegeven moment trokken mijn vrienden hun kleren uit en liepen ze naar de zee om te gaan zwemmen. Ik bleef in mijn eentje achter om op hun kleren, hun mobiele ≤telefoons, hun sigaretten en hun lege portemonnees te passen. Daar zat ik in mijn eentje koffie te drinken, waterpijp te roken en naar de meisjes te kijken, maar deze keer voelde ik niet dezelfde opwinding als vroeger. Ik keek naar ze met een soort onverschilligheid, eigenlijk voelde ik helemaal niets. Het was duidelijk dat ik deze keer niet zou masturberen als ik thuiskwam.

Misschien moest ik maar dichter worden.

Dat is nog eens een fantastisch idee, dichter worden! Schrijven over al die dingen waar ik vroeger zo opgewonden van raakte. Voor mijn lezers. Dan kunnen zij zich opwinden en dan neem ik wel genoegen met de treurigheid van mijn nauwkeurige beschrijvingen. Ik zal er ongetwijfeld steeds beter in worden, want ik zal mijn aandacht alleen nog maar daarop richten.’

‘Ze was een dienstplichtig militair,’ vervolgde Ibrahim terwijl hij met zijn hand over zijn voorhoofd streek. ‘Ik herinner me haar nog goed. Nadat ik dat gewonde jongetje had opgetild en naar de eerste hulp had gebracht en toen ik zeker wist dat hij niet meer leefde – er zat een gat in zijn hoofd ter grootte van een vuist – liep ik terug naar het hek. Ik stak mijn vuist op naar de soldate en begon tegen haar te schreeuwen. Ze lag op haar buik op een hoop zand, speciaal gemaakt voor sluipschutters, en er liep een straaltje bloed over haar wang. Ze had enorme billen, net zo rond als de helm die ze droeg. Zelfs die helm deed niets af aan haar vrouwelijkheid. Scheldend stak ze haar middelvinger naar me op en ik liet me op mijn beurt achterovervallen en legde mijn hand op mijn geslachtsorgaan. Op dat moment schoot ze. Ik verloor twee vingers, ik weet niet waar die nu zijn. Een derde, veel grotere vinger, liep ernstige schade op. Die derde vinger was het belangrijkst. “De onderbuikvinger”, noemden we hem gekscherend onder elkaar.

Mijn vrienden waren nog aan het zwemmen. Onder het stoeien keken ze naar de vrouwen en de meisjes; als de golven over hen heen spoelden, kropen hun kleren omhoog en plakten ze aan hun lichamen. Er gebeurden veel ondeugende dingen op het strand, zowel van de kant van de jongens als van die van de meisjes, maar ik deed er niet meer aan mee. Tegen de avond zetten mijn vrienden me af voor mijn huis. Ik nam afscheid van ze bij de deur en we spraken af dat we elkaar de volgende avond weer zouden zien. Ik sloot de deur achter me en zag mijn moeder op de bank zitten. De buurvrouw zat tegenover haar. Ze nam niet meer de moeite om, zoals vroeger, haar haren en haar boezem voor me te bedekken.’

Ibrahim was klaar met zijn verhaal. Bij het maken van de afspraak voor dit gesprek had hij me gevraagd zijn verhaal aan het begin van het boek te zetten. Ik beloofde hem dat ik dat zou doen, en zie, ik heb me aan mijn woord gehouden. Later heb ik gehoord dat Ibrahim een zelfmoordpoging heeft gedaan.

In de auto

Het was niet Hassans gewoonte om plotseling te verdwijnen zonder me een berichtje te sturen, al waren het maar een paar simpele woorden. Hij trok zich wel vaker terug, maar dan liet hij me dat altijd weten, zodat ik hem niet zou storen met mijn telefoontjes en mijn gevraag. Deze keer had hij geen bericht achtergelaten.

Ik probeerde hem meerdere malen te bellen, maar zijn mobieltje stond uit. Ik dacht dat hij mij wel zou bellen, maar dat deed hij niet. Daarna werd ik in beslag genomen door de problemen van mijn zus Nariman met haar verloofde en mijn moeders koppige weigering de verloving te verbreken. Toen Hassan drie dagen niets van zich had laten horen – waarom begreep ik niet – ging ik schoorvoetend naar zijn huis om te vragen wat er aan de hand was. Het antwoord kwam als een verrassing. Ik had verwacht dat hij naar het buitenland was vertrokken, want hij had het vaak over emigreren. Dan zei hij bijvoorbeeld: ‘Als ik nu de kans kreeg, zou ik alles uit mijn handen laten vallen en stante pede vertrekken, zonder het iemand te vertellen.’ In Gaza gaan mensen altijd plotseling op reis. Als er zich onverwacht een kans voordoet om te ontsnappen, moet je die zo snel mogelijk grijpen, anders raak je hem voorgoed kwijt.

Maar Hassan was niet op reis gegaan. Hij lag ziek in bed. Hij had een griep opgelopen die zijn lichaam uitputte. Ik liep snel door naar zijn kamer. Het was een lachwekkend gezicht, zoals hij daar op bed lag en het snot van zijn mond veegde met net zo’n zakdoek als mijn grootvader jaren geleden had gebruikt. Zo is Hassan, hij houdt van oude dingen, zelfs als hij ziek is.

Het lukte me niet mijn gezicht nog langer in de plooi te houden. In tijden van ziekte moet je zo snel mogelijk de ernst laten varen en grappen gaan maken om de pijn, die het lichaam gevangenhoudt, te verlichten. Als je serieus blijft, word je alleen nog maar zieker. Ernst bij ziekenbezoek is hét recept voor een langzame dood.

Voordat ik hem kon verwijten dat hij zomaar was verdwenen, begon hij te lachen en zei hij: ‘Ik had je vanavond willen bellen om je te vertellen wat me is overkomen, want ik weet dat je je ongerust hebt gemaakt. Of kon je niemand anders vinden die met je uit wilde?’

‘Nee, zo is het nu ook weer niet helemaal, maar ik ben niet gewend dat je zomaar wegblijft zonder me van tevoren te waarschuwen. Ik dacht dat je misschien op reis was gegaan, of…’

‘Of wat? Maak je zin eens af. Nee, ik ben nog niet dood. Als dat gebeurde, zou je het wel op het nieuws horen, wees gerust. Ik ben al drie dagen niet meer naar de demonstraties geweest, want zoals je ziet, ben ik bedlegerig. Een meisje heeft me met de pijlen van haar ogen geveld.’

Ik begreep de zinspeling niet, maar zo is hij: eigenlijk komt er nooit iets zinnigs uit zijn mond.

‘Wie is dat meisje? En wat is er gebeurd? Vertel eens.’

Mijn vriend ging rechtop zitten, met zijn rug tegen twee kussens, en pakte een glas vers limoensap. Toen begon hij me uitvoerig te vertellen wat er was voorgevallen: ‘Ik ben twee dagen weggeweest. Ik had zelfs mijn mobieltje uitgeschakeld.’

Ik zag een telefoon op de rand van zijn bed liggen en vroeg hem of die van hem was, waarop hij knikte. Alleen door dat knikje drong de helft van de waarheid al tot me door. Ik hoefde nu alleen nog maar de andere helft te begrijpen. Dit is wat Hassan me vertelde: ‘Dat mobieltje gebruik ik alleen voor noodgevallen. Ik was bezig de demonstraties van komende vrijdag voor te bereiden. Ik had een afspraak gemaakt met een aantal groepen, die speciaal in het leven waren geroepen om versleten autobanden te verzamelen. Het moest een belangrijke, gedenkwaardige vrijdag worden. De mensen moesten allemaal naar het scheidingshek komen, waarna ze zouden terugkeren naar hun huizen van weleer.’

‘Denk je echt dat ze erin zullen slagen terug te keren door banden in brand te steken?’

‘Ik weet het niet, maar we moeten iets doen om de scherpschutters te verhinderen op ons te schieten, zoals ze bij de demonstratie voor de herdenking van de Dag van het Land hebben gedaan.’

‘Ik heb het je al eerder gezegd, Hassan, en ik doe het nu weer: die marsen maken de weg alleen maar vrij voor moord en doodslag. Ze zullen allemaal meedoen, daar twijfel ik niet aan, maar niemand zal in staat zijn ze in toom te houden.’

‘Wat bedoel je daarmee? Dat we ons moeten overgeven en in stilte moeten creperen?’

‘Nee, dat heb ik niet gezegd, ik waarschuw je alleen dat er een ramp kan gebeuren.’

‘Maak je daar maar niet druk over. Ik hoop echt dat je vrijdag met ons meegaat. Dan kun je het met eigen ogen zien.’

‘Ga maar alleen. Ik doe niet mee met die demonstraties.’

Na een korte stilte besloot ik de discussie over dit onderwerp, dat me zo uitputte dat ik nauwelijks meer een woord kon uitbrengen, te beëindigen en hem te vragen naar dat meisje dat hem met de pijlen van haar ogen had getroffen. Hij glimlachte en zei: ‘Afgelopen dinsdagmiddag ging ik, nadat ik mijn werk voor de organisatie had gedaan, terug naar huis. Ik had je nog willen bellen, maar dat ben ik glad vergeten. Ik hield een taxi aan en nam plaats op de achterbank, naast een echtpaar. De chauffeur koos de kustweg, want die was volgens hem sneller en minder druk. Voor me, naast de chauffeur, zat het meisje over wie ik je vertelde. Ik denk dat ze niet ouder was dan twintig. Ze zat naar muziek te luisteren met van die kleine oortjes, waarvoor de uitvinder de Nobelprijs zou moeten ontvangen, en ze leek één met de zee. De auto had een flinke vaart. Ik durfde niet naar het meisje te kijken, uit angst dat ik haar muzikale vervoering zou verstoren en ze me in stilte zou vervloeken. Het meisje stak haar hand uit het raampje van de auto. De lucht speelde met haar vingers en kroop door de armsgaten van haar jurk naar haar gezegende boezem, die steeds heftiger op en neer ging naarmate de chauffeur de snelheid opvoerde. Ze zwaaide sierlijk met haar hoofd naar links en naar rechts, op de klanken van de muziek. En dan was er nog die heerlijke geur die uit haar mond kwam, terwijl ze meeneuriede met de wijsjes die haar naar het verlangde paradijs voerden.’

Ik wilde de woordenstroom niet onderbreken, want als ik dat deed, zou hij weer van voren af aan beginnen. Ik koos dus voor een woordeloze glimlach en luisterde naar het vervolg.

‘Het autoraampje stond nog open. De lichte motregen waaide naar binnen en prikte in onze gezichten. De mouwen van haar jurk werden nat en ik huiverde, zoals bij een frisse ochtendbries.’

Mijn vriend is een rasverteller. Eigenlijk is hij een halve dichter, maar hij is vooral een mislukte minnaar, waarom weet ik niet. Zijn tedere, honingzoete woorden lijken geen indruk meer te maken op de vrouwen van de stad. Alles is hier veranderd.

‘Ik stond op het punt het meisje te vragen haar raampje dicht te draaien, want alle raampjes waren nu dicht behalve het hare, maar ik deed het niet. Er was nauwelijks verkeer op de zeeweg en er stond een stevige wind, die vrij spel had en rechtstreeks de auto, en mijn hart, in waaide.’

‘Waarom heb je haar niet gevraagd het raampje dicht te doen, zodat jij en de andere passagiers niet ziek zouden worden?’ vroeg ik hem geïrriteerd.

Hassan dronk het laatste restje limoensap op, likte zijn lippen af en keek me aan.

‘Drie dagen griep, met de bijbehorende pijn en vermoeidheid, stelt niets voor als je dat vergelijkt met een mooie Gazaanse roos die vijfenveertig minuten van vreugde en extase van je steelt om de eenzaamheid en het verlangen in haar hart met elkaar in evenwicht te brengen.’

Deze keer raakten Hassans woorden me diep. Het liefst zou ik de straat opgaan om wat van de lucht in te ademen waarover hij sprak. Ik was te moe om nog iets te doen, zelfs om verder te luisteren naar het verhaal van mijn vriend. Hij pakte me beet en zei, met een ernst die ik niet van hem gewend was: ‘Wacht, ik vraag mijn moeder om koffie voor je te zetten en dan vertel ik je hoe het afliep.’

Hij stond op uit zijn bed en we liepen naar het balkon, waar we af en toe zaten. Zijn moeder, een beeldschone vrouw van midden zestig, bracht koffie. Ze serveerde haar koffie altijd in kleine kopjes. Ik was dol op die kopjes. Misschien bleef ik wel alleen daarom, en helemaal niet vanwege de serieuze uitdrukking die plotseling op het gezicht van mijn vriend verscheen.

Hassan vroeg me een sigaret voor hem aan te steken en dat deed ik.

‘Zo te zien buit je de situatie lekker uit,’ zei ik.

Hij pakte de sigaret aan en antwoordde: ‘Ik zal je iets vertellen. Ik weet niet of het je interesseert of niet, maar ik vertel het je toch, want ik kan het zelf niet opschrijven. Ik ben goed in verhalen vertellen en jij bent goed in schrijven. Dat is toch zo? Je bent toch een begenadigd schrijver?’

Ik wilde zijn verhaal niet onderbreken met een discussie over de vraag of ik al dan niet een goede schrijver was, dus volstond ik met een knikje, om aan te geven dat hij verder kon gaan.

‘De taxi stopte voor een gebouw. Een paar minuten daarvoor had het meisje haar oortjes uitgedaan en haar hand naar binnen gehaald, samen met een paar haarlokken, die ondanks de hoofddoek die ze gevangenhield, waren losgewaaid. De taxi stopte en de chauffeur stapte uit. Hij deed de achterbak open en haalde er twee krukken uit. Daarna liep hij naar het portier, dat het meisje al open had gemaakt, en gaf haar een van de krukken aan. Met haar rechterhand steunde ze op de kruk en met de andere op het portier van de auto, en toen ze zichzelf weer onder controle had, nam ze de tweede kruk van hem aan. Daarna bedankte ze de chauffeur en zette een paar moeizame stappen. De chauffeur was weer achter het stuur gaan zitten. Hij haalde de auto van de handrem en begon langzaam te rijden. Voordat ik hem iets kon vragen, zei hij uit zichzelf: “De arme meid is enig kind. Haar moeder is al oud en haar vader is jaren geleden tijdens de Tweede Intifada als martelaar gestorven. Zijzelf is twee maanden geleden tijdens de herdenking van de Dag van het Land bij het hek door een Israëlische sluipschutter in haar knie geschoten. Ik heb de taak op me genomen om haar twee keer per week naar het Shifa-ziekenhuis te brengen, waar ze verder wordt behandeld. Na afloop breng ik haar weer naar huis.”

Ik had niets meer te zeggen op het verhaal van de chauffeur. Ik hoorde hem aan, maar zelf zei ik geen woord, tot we waren aangekomen.

Eenmaal thuis voelde ik, zodra ik mijn hoofd op het kussen legde, mijn lichaam koortsig worden. Ik weet niet of het door de griep kwam of door wat de chauffeur me had verteld.’

Ik liet mijn vriend zoeken naar een antwoord op zijn vraag en vertrok.

Ik kon naar het koffiehuis gaan waar ik elke dag zat, maar eigenlijk had ik geen zin om mensen te zien. Ik wilde ontsnappen aan de verhalen over de demonstraties die twee maanden eerder waren begonnen en de mensen dag en nacht in hun ban hielden. Ze hadden de stad in een gewonde plek veranderd, die niet in staat was haar wonden te verbinden of het bloeden te stelpen.

Op de terugweg naar huis keek ik naar de voorbijgangers alsof ik ze voor het eerst zag. Als ik iemand vervloekte was het Hassan wel, maar de bezetting vervloekte ik duizend keer meer. De mensen zagen er zorgelijk uit, de hemel boven de stad leek verduisterd door een wolk van verdriet. Mijn blik viel op twee jongens, in de bloei van hun leven. Ze zaten op de drempel van hun huis. Uit hun benen staken platina pinnen. Het was angstaanjagend om te zien.

Ik liep langzaam verder, toen een van hen naar me toe kwam. Hij tikte met zijn kruk op de grond en vroeg me om een sigaret. Ik gaf hem mijn hele pakje, nadat ik er één voor mezelf uit had gehaald die me moest helpen thuis te komen zonder het verstand dat ik nog overhad te verliezen. Mijn hoofd was zo zwaar van alles wat ik van Hassan had gehoord, dat ik niet meer weet hoe het me is gelukt en hoelang ik heb gelopen.

Dat was op donderdag, de dag voor de wekelijkse demonstraties bij het hek dat Gaza scheidt van het gebied dat in 1948 door Israël was bezet, waardoor Gaza de grootste openluchtgevangenis van de wereld was geworden, omgeven door camera’s en prikkeldraad. Het was ook de plek waar getrouwde echtparen elkaar liefhadden en verliefde stelletjes met elkaar flirtten, zolang ze nog een greintje levenslust overhadden.

Ik had maar één grote wens, en dat was dat de vrijdag, die was veranderd van een dag van rust in een dag van rouw, uit de week zou worden verwijderd en dat donderdag direct zou overgaan in zaterdag.

Die nacht probeerde ik te slapen, maar zodra mijn hoofd het kussen raakte, kwam het verhaal van het meisje over wie Hassan me had verteld weer boven. Ik zag voor me hoe ze uit de auto stapte en hoorde zelfs het geluid van haar krukken die op de grond tikten. Ik bleef in dezelfde houding liggen tot mijn telefoon overging. Het was Hassan, die me opnieuw voorstelde om de volgende dag met hem mee naar de demonstratie te gaan. Ik weigerde en drukte hem op het hart dat hij het rustiger aan moest doen. Het liefst wilde ik dat hij helemaal niet naar de demonstraties zou gaan, zo bang was ik dat hem iets zou overkomen. Maar hij bleef aandringen en beloofde me dat we uit de buurt van het hek zouden blijven. Ik vroeg hem tot de volgende ochtend bedenktijd en beëindigde het gesprek. Waarom weigerde ik iedere keer weer om deel te nemen aan de demonstraties?

Het moment waarop mijn broer tijdens de Intifada van de Stenen van 1987 gewond was geraakt aan zijn been, staat me nog helder voor de geest. Hoewel ik in die tijd een kind was, herinner ik me nog hoeveel pijn hij ’s nachts leed, een pijn die elk jaar als het winter wordt terugkomt. Sinds hij een keer een van zijn vrienden tijdens het zwemmen vol weerzin naar zijn been heeft zien kijken, draagt hij geen korte broek meer.

Hassan heeft me beloofd dat we uit de buurt van het hek blijven, maar wie garandeert me dat een scherpschutter mij er niet uitpikt tussen al die duizenden mensen? Nee, ik ga niet.

Ik lag uren te piekeren. De organisatoren wilden dat de demonstratie het startpunt zou worden van de grote Mars van de Terugkeer naar het verre land. Moest ik die droom negeren? Waren ze oprecht in wat ze zeiden? Wilde ik eigenlijk wel terug naar het dorp dat mijn grootouders destijds hadden verlaten? De demonstratie van vrijdag viel samen met de herdenking van de Dag van de Palestijnse Nakba. Op dezelfde dag vond de verhuizing van de Amerikaanse ambassade van Tel Aviv naar Jeruzalem plaats. De gebeurtenis werd gevierd met champagne die in kristallen glazen werd geschonken. Ook hier vierden ze feest, boven op onze lijken, maar bij ons werd er bloed geschonken. Ik viel bijna in slaap, zo moe was ik van het gepieker over Hassans voorstel.

Op vrijdagochtend belde Hassan me weer. Ik herhaalde mijn eerdere beslissing, waarop hij me verweet dat ik laf en gemakzuchtig was. Hassan is een fijne vriend, maar hij kan erg impulsief zijn. Op school haalde hij hoge cijfers, maar hij heeft zijn opleiding niet afgemaakt, zoals ik. Hij heeft de middelbare school vaarwelgezegd om de kost voor zijn ouders te verdienen. Hij was enig kind. Zijn vader was oud en te zwak om te werken. Sinds hij van school is gegaan, doet hij mee met alle acties, zonder naar het doel ervan te vragen. Hij staat altijd in de voorste rij. Misschien neemt hij revanche, of probeert hij iets in zijn persoonlijkheid te compenseren wat hij heeft verloren.

Ik had geen zin in Hassans gedram en nadat ik had gezegd dat ik moe was en weer ging slapen, verbrak ik de verbinding.

Nog geen halfuur later belde Hassan bij ons aan. Mijn moeder kwam binnen en zag dat ik wakker was. Ze vertelde me dat Hassan buiten op me stond te wachten. Ik zei tegen haar dat ze me moest verontschuldigen en hem moest zeggen dat ik sliep. Ze aarzelde. Ze was niet gewend dat ik Hassan zo behandelde. Ik, die meestal alles uit mijn handen liet vallen om met hem naar buiten te gaan en samen met hem door de donkere straten van de stad te slenteren. Ik zag tientallen vraagtekens op mijn moeders gezicht, dus liet ik haar Hassan vragen naar mijn kamer te komen. Toen hij binnenkwam, lag ik nog steeds in bed. Hij liep zonder te groeten naar me toe en zei: ‘Ik wil dat je naar de demonstratie gaat, voor jezelf, voor niemand anders. Je mag deze kans niet voorbij laten gaan. Dit wordt zo’n dag waarvan je later alle details zult opschrijven en waarover je je kleinkinderen vol trots zult vertellen. Ik vraag je mee te gaan en ik beloof je dat we niet te ver naar voren zullen lopen.’

Ik raakte verwikkeld in een innerlijke strijd tussen wel of niet gaan. Uiteindelijk besefte ik dat ik dit moest doen, want iets met je eigen ogen zien is anders dan erover horen. Hassan had het voor me besloten. Dus ging ik.

Uitzicht op de top van een heuvel

De wortels hadden de poel van de wanhoop bereikt en zagen geen andere uitweg meer dan water uit de poel te drinken.