Over het boek

De wereld van moeders en dochters is er een van symbiose en scheiding, van eerste liefde en eerste verlating, van wederzijdse noden, veel te grote noden. Een wereld ook van vertellingen en stiltes en al wat onuitgesproken blijft. Maar wat gebeurt er als een moeder haar taal verliest, en de dochter zich haar vroegste moedertaal herinnert?

Zoekend en tastend baant Caro Van Thuyne zich een weg door nachtmerries en onmacht, door foto’s en spiegels, door sprookjes, mythes en scheppingsverhalen, door taal, pijn, woede en bevrijding. Met Bloedzang heeft ze in haar rijke en zintuiglijke stijl en met haar karakteristieke animisme het verzengende verhaal geschreven van een dochter die haar moeder wil bevrijden om ook zichzelf te kunnen bevrijden.

Over de auteur

Caro Van Thuyne (1970) leeft en schrijft in het Houtland achter de Belgische kust. In 2018 debuteerde ze met de verhalenbundel Wij, het schuim, die op de shortlist van de Anton Wachter Prijs stond. Haar debuutroman Lijn van wee en wens werd bekroond met De Bronzen Uil 2021.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Titelpagina

Caro Van Thuyne

Bloedzang

Colofon

ISBN 978 90 833 8197 8

NUR 301

www.koppernik.nl

Copyright © 2023 Caro Van Thuyne

Omslagafbeelding Matt Collier

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2023, ISBN 978 90 833 2395 4

‘That’s why we do all the things we do. It’s the work of gathering all the bones together. Then we must sit at the fire and think about which song we will use to sing over the bones, which creation hymn, which re-creation hymn. And the truths we tell will make the song.’

(Clarissa Pinkola Estés, Women Who Run with the Wolves)

Met respect voor jullie lied,

mijn moeder,

mijn vader,

mijn broerie,

mijn broertje,

en mijn zussie-mijn.

Opgedragen aan mijn moeder mijn oorsprong.

‘kom ik bie jon om mie te warmen

maak ton een kamer voor mie g’reed

je moe mie ton wiegen in jon armen

en mie duken in jon kleed’

(Willem Vermandere, ‘Voor Marie-Louise’)

EEN – TWEE:
MOEDERTONG

ÉÉN, eerst zijn we één in jou. Ik ben een extra klompje vlees van jouw vlees in het midden van jouw rond mij opbollende lichaam, slechts een bol klompje vlees, opgerold dobberend in de warme baai van jouw bekken. Ik ben nog niets, ik ken nog niets, ik ken de koude niet, de zon niet, ik weet niet hoe ik zelfstandig moet ademen en dat ik dat altijd zal moeten doen, ik weet niet wat het is om te vallen, niet wat het is om te vliegen, ik heb geen herinneringen want er is geen tijd, geen zelfbewustzijn want er is geen taal, ik ken geen woede, geen pijn, geen angst, ik heb geen enkel verlangen want ik heb alles, ik ken de liefde niet, ik ken jou nog niet, niet zoals ik je later zal kennen, maar ik ken je zoals ik je later nooit meer zal kennen want ik ben vlees van jouw vlees en bloed van jouw bloed. Elke bloeddruppel, elk orgaan, elke spier, elk bot, elke vierkante centimeter huid, elk haartje, elke wimper, elke porie, elke hartslag, alles van mij is gemaakt van jou, gemaakt van jouw cellen, van jouw bloed, van jouw moederkoek, van jouw hormonen, van wat je eet en drinkt, van hoe je leeft en beweegt en ademt, van je dromen en je zorgen, je vreugde en je woede, je hoop en je angst, je verlangen en je ongemakken, je plezier en je pijn. Ik ben natuurlijk een parasiet, ik voed me met jouw lichaam, ik stroop je calcium voor mijn botten tot je tanden ervan uitvallen, ik steel het ijzer uit je bloed, ik vorder en jouw lichaam geeft, ik geef niets terug. Ik strek me, rek je lichaam uit tot het welhaast scheurt in zilverige striemen.

Dan drijf je me plots – wat heb ik je misdaan, dat ik je wakker hield, dat ik je pijn deed, mijn voeten, mijn vuisten, mijn ellebogen, dat was niet met boze opzet, je was gewoon zo klein geworden daar tussen je bekken en je ribben, maar moest je me daarom – het te eng geworden paradijs uit, je werpt me weerloos ter wereld.

Dat is de eerste splitsing, het eerste scheuren. Ik krijs uit verzet, uit woede, uit pijn, uit angst natuurlijk. Ik ben álles verloren, mijn paradijs is mij ontnomen. Eenheid was mijn oerstaat, nu is er deze alleenheid, deze staat waartoe ik voortaan veroordeeld ben en levenslang, afgescheurd zijn. Weerloos alleen in de koude harde lucht en dat zo helle licht en met die adem die zo ruw door de neus moet en het schreeuwen zo rauw door de keel, met het lichaam dat niet meer kan dobberen en buitelen maar loodzwaar neerligt, niets meer kan. Alleen met al die angsten en al die pijn, alleen     alleen     alleen. En al die verlangens, zoveel verlangens die vervuld moeten worden om al die angst en pijn te stillen, jij moet die verlangens vervullen, jij jij jij alleen, waar ben je?

Lang geleden en in een ver land zag iemand het zo:

Er was eens een tweeruggenbeest, het tweeruggenbeest was de mens in zijn oervorm, als volledig wezen. Maar de oppergod vond dat toch een beetje te volmaakt en sneed het tweeruggenbeest doormidden. Vast van hand was hij niet, de twee delen hadden nogal wat uitstulpingen en inkepingen. Maar ze schoven dus moeiteloos ineen, als sleutel in sleutelgat, als sleutelgat rond sleutel: man in vrouw, vrouw rond man. Sinds dat gruwelijk klieven zwerven de vrouwen en mannen rusteloos rond op zoek naar hun verloren wederhelft met de sleutel voor hun gat of het gat voor hun sleutel, om opnieuw dat complete tweeruggenbeest te kunnen worden.

Ik geloof niet in zo’n tweeruggenbeest. Ik denk dat de oervorm van de mens een grote bol was, opgevuld met een kleine bol. De oppergod, die dat een beetje te volmaakt vond, kerfde een gat in de grote bol en scheurde er de kleine bol uit, hakte de streng van vlees af waarmee de kleine bol nog verankerd was in de grote bol, en liet de kleine daar moederziel alleen liggen.

De grote bol was nu plat als een lekke strandbal. De kleine ontrolde zich traag en ging behoedzaam op twee benen staan. Precies in het midden van dat verticale wezen zat het litteken waar de god de streng van vlees had afgehakt.

Sinds die dag dolen de verticale wezens rond op zoek naar de verloren bol waar ze in pasten, om weer die complete wezens te kunnen worden. We vinden slechts andere verticale wezens.

Soms vinden we er een bij wie we het voelen trekken in ons litteken, dan proberen we verwoed te versmelten in een poging die oorspronkelijke paradijselijke staat, de eenheid die we verloren, terug te vinden. Wijzelf opgerold rond ons litteken, gelukzalig dobberend in het centrum van dat warme, voedende, beschermende lichaam dat ons helemaal omvat, aaaah...

Dat is wat we geleerd hebben dat liefde is. En wederzijdse liefde met die liefste ander wederzijds het kleine gelukzalig dobberende bolletje én de grote warme voedende beschermende omvattende bol te zijn, gedragen te worden én zelf dragen in het centrum van ons beider lichaam, paradijs van eenheid...

Maar telkens weer blijken we die twee verticale wezens te blijven, we vallen samen maar kunnen niet versmelten tot één, we blijven met twee. Zelfs de allerliefste ander blijft een ander.

We moeten leren dat onze liefde geen versmelting is.

De meesten van ons zijn hardleers.

Het gebeurt dat een verticaal wezen zich zo dicht en hard als het kan op een ander verticaal wezen perst tot er een nieuwe parasiet meeglipt naar haar baai. Een nieuw bolrond extra vleesklompje begint te groeien achter het litteken van dat verticale wezen, haar lichaam bolt zich op rond het kleine bolletje, een nieuw paradijs ontstaat. De versmelting herwonnen, al is het maar voor even. Het duurt maar even, en dan moet het bolletje al weerloos ter wereld geworpen worden. Het krijst uit verzet, uit woede, uit angst natuurlijk. Het is álles verloren, het is zijn eenheid verloren. De eenheid was zijn oerstaat en nu is er die andere staat, de staat waartoe het ten eeuwigen dage veroordeeld is: het afgescheiden zijn. Veroordeeld een leven lang rusteloos te blijven zoeken naar de verloren bol waar het zo paradijselijk perfect in paste. Maar overal slechts andere verticale wezens vinden. Met wie het probeert te versmelten in een poging de verloren eenheid terug te vinden, eindelijk weer gelukzalig opgerold gedragen te worden in het centrum van het warme voedende beschermende lichaam dat het zo volkomen omvatte. Doch ook de allerliefste ander bleef een ander, samenvallen was geen versmelten. Dus perste het verticale wezen zich zo dicht en hard als het kon op het andere verticale wezen tot het wonder zich voltrok: een nieuw bolletje groeide, een nieuw paradijs ontstond. Al was het maar voor even, het duurde maar even en dan moest ook dat bolletje weerloos ter wereld geworpen worden, krijsend van angst, het was álles verloren. Gevonnist tot een leven lang rusteloos zoeken...

En dat herhaald door duizenden generaties tot we uitkomen bij jou en mij, tot jij mij weerloos ter wereld werpt, m’mà.

Maar ik ben nog te hulpeloos, ik ben nog slechts een uitgedreven deel van jouw lichaam, het bolronde extra klompje vlees van jouw vlees uit de warme baai van jouw bekken gedreven. Weerloos alleen in de koude harde lucht en het helle licht, weerloos alleen met al die angsten en al die pijn, met al die verlangens, jij moet die verlangens vervullen, ik heb jou nodig, wat onze afgehakte streng van vlees me niet langer kan geven moet jij me nu geven, jij weet wat ik nodig heb, ik heb jou nodig. Ik heb jou nodig dus eis ik je op, ik ben nog steeds jouw liefste parasiet. Jij geeft me alles wat ik nodig heb en je geeft het me met alle liefde, het is jouw doel in het leven, ik ben jouw doel in het leven, ik ben het middelpunt, ik ben nog steeds het middelpunt van jouw rond mij geronde lichaam. Maar nu kun je mij ook zien, en ik kijk terug, ik kijk terug met al mijn dankbaarheid, en opluchting: jij bent er nog, ik ben niet helemaal alleen, jij bent er nog om al mijn verlangens te vervullen, jij jij jij, en hoe ik kijk is waar jij nu van leeft zoals ik van jou leef, we zien elkaar en we zien elkaar graag, we zien elkaar het liefst en dit is een nieuwe eenheid, dit is een symbiose, we zijn een eenheid in twee ongelijke delen die perfect op elkaar klikken, klik, we zijn een twee-eenheid. Zo dicht tegen elkaar is een nieuw paradijs.

Mijn navel is jouw merkteken. Het zegel van de eerste liefde en het litteken van het eerste scheuren, van het einde van de eenheid.

Jij leerde me wat versmelting is en dat die versmelting liefde is.

Maar jij bent ook degene die me leert wat scheiden is, en afgescheiden zijn.

Soms verdwijn je uit mijn blikveld en ik krijs uit verzet, uit woede, uit angst natuurlijk. Dit is het tweede scheuren. Je mág niet verdwijnen, je bent een onmisbaar deel van onze twee-eenheid, een voorwaarde, zonder jou is het leven een oord van onlust, zonder jou is er geen bevrediging van al mijn behoeften. Ik krijs en ik krijs en ik krijs in doodsangst, zonder jou zal ik sterven. Ik krijs en krijs en je keert naar me terug. En ik leer: je keert altijd naar me terug. Je bewijst het me keer op keer: telkens weer kom je terug. Ik kan je vertrouwen.

Maar ik heb ook de angst geleerd, de angst der angsten.

Waar jij telkens weer naartoe verdwijnt, dat is de wereld buiten onze twee-eenheid. En je vertelt me over die wereld nog voor ik het kan begrijpen, en je neemt me weleens mee die wereld in, je toont me steeds meer van die wereld en het is beangstigend en betoverend en ik voel: daar wil ik ook heen, daar moet ik heen, de wereld buiten de vertrouwde deken in want wat is vertrouwd plots benauwd als er zoiets als vrijheid bestaat. Dit is het derde scheuren, mijn eerste vrijwillige sprong van jou vandaan. Mijn oersprong, de eerste van duizend sprongen. De twee-eenheid scheurt zich in twee afgescheiden eenheden. We worden twee. Jij kreunt je stil verzet. Maar het is noodzakelijk, anders word ik nooit ik. Ik moet leren wat van jou is en wat van mij. Daarvoor moet ik me afzetten tegen jou. Ik moet leren dat jij jij bent en ik ik. Dat ik meer ben dan hoe jij me ziet. Hoe ik ben als jij me niet ziet. Ik moet verder bouwen rond dat kleine bolletje dat eens een extra klompje vlees van jouw vlees was, en daarvoor heb ik de wereld nodig. Jij wordt me te klein, ik wil groeien, ik wil de hele wereld, en als jij me niet uitdrijft uit ons paradijs, dan zal ik me zelf wel een weg wurmen en wringen en wrikkelen en wroeten, dit is de angst van de andere pool, niet de angst verlaten te worden maar de angst opgeslokt te worden, versmacht, laat me hier uit, laat me los, laat me gaan en waar staat die appelboom, laat me naar die appelboom kruipen waggelen rennen klimmen, laat me plukken, laat me appels eten, het paradijs is me te klein.

Vanaf dan kan ik steeds verder weg van jou.

Vanaf dan kun ook jij opnieuw een ik worden buiten onze twee-eenheid.

Er zijn moeders die het niet kunnen. Die alleen blijven zitten in het lege paradijs. Die niet weten wat ze zijn zonder kind, die het kind nodig hebben als bestaansreden, als bevestiging van eigenwaarde, de ogen van het kind waren de enige spiegel waarin ze willen kijken.

En er zijn kinderen die het niet toestaan. Die de moeder nooit een ik laten worden zoals zijzelf er een willen zijn, die haar louter moeder laten zijn, altijd daar als het kind terugkeert uit de wereld, altijd daar voor het kind, het kind het eeuwige middelpunt.

Lukt het mij nu om jou als vrouw te zien en niet louter als moeder, m’mà?

Lukt het jou al mij als vrouw te zien en niet slechts als jouw kind, m’mà?

Er is een levende, ademende streng tussen ons, m’màtje, die zal er altijd zijn. Niet meer van voedend vlees maar van eerste liefde, de oorspronkelijke liefde, de oorsprong zelf. Mijn navel is jouw merkteken, jouw stempel op mij en jouw recht op mij. Soms trek jij aan de streng, trek je me terug naar de oorsprong, soms zet ik de hielen schrap in het zand van mijn oersprong, van mijn recht een afgescheiden ik te zijn. De streng knapt nooit. Nu trek ik.

De geblokte deken ligt uitgespreid op een hobbelig stuk zand langs een pad met ruig gras. Achter de deken staan een donkere stoffen tas en een koelbox met een trui op het deksel. Jij ligt zijdelings achterover, leunend op je linkerelleboog. Je haar is kort, een zwarte helm. Je draagt een openvallend wit truitje met korte mouwen over een lichte jurk met witte bloemen. Je rechterarm hangt over je buik, je benen liggen zedig bijeen met gebogen knieën, aan je tenen kan ik zien dat je van die vreselijke bruine nylonkousen draagt waarvan ik de geur verafschuwde. Je schoenen zijn niet te zien. Achter jou ligt iets kleins dat misschien een speelgoedje is, in de hoek van de deken iets wits dat een luier of een klein kledingstuk moet zijn. Je glimlacht, je ziet er ontspannen uit.

Voor jouw schoot zit ik op handen en knieën. Ik draag een bleek, kort jurkje met korte mouwtjes en een wit kraagje dicht rond mijn hals, en minstens één wit schoentje. Mijn haar is iets korter en lichter dan dat van jou. Het is zomer en ik ben net een jaar geworden. Ik lach niet, mijn wenkbrauwen zijn gefronst, mijn mond tussen twee bolle wangen hangt een beetje open, mijn gelaatsuitdrukking is wellicht betekenisloos. De stand van mijn handjes is veelzeggender. Ik heb al één hand verzet, die raakt reeds aan de rand van de deken, ik wil naar het zand, ik kruip weg van jou. Mijn oersprong.

Jij hoeft maar een hand op te heffen en de zoom van mijn jurkje vast te nemen om me tegen te houden.

Ik stond op en toen ik de tent uit stapte was de hele wereld ondergesneeuwd. Zelfs de lucht was ondergesneeuwd. En overal die witte stilte     verraderlijke stilte     onheilspellende stilte. Sneeuw is het absolute niets zichtbaar gemaakt. Sneeuw is de witte dood. Ik tors een diep wantrouwen jegens sneeuw. De zogenaamde sprookjesachtigheid is vals, de schoonheid is een leugen, sneeuw is een laffe, smorende aankondiging van rampspoed, sneeuw is het gevoeg van Gods aarsengelen.

Alle kleur, alle leven uitgevlakt door een groot, effen niets, en in heel dat onbeschreven helle niets zag ik slechts één enkele afdruk: van een kolossale berenpoot met wel zeven of acht klauwen, vlak voor onze tent. Er was geen spoor. Alsof de beer uit het zwevende niets was neergedaald, zijn stempel had gezet, en in lucht was opgegaan. Het joeg me de stuipen op het lijf.

Als ik ontwaak is er geen nieuwe dag. Het is dezelfde dag als gisteren. Het is hetzelfde voorgeborchte als gisteren. Het voorgeborchte waarin jij gevangenzit. Het is dezelfde mist. Precies dezelfde mist. Alles is stilstand en verstomming.

Dat snakken naar vluchten. Naar kunnen opstaan in een nieuwe dag. Maar er is geen nieuwe dag meer. Elke dag is opnieuw dezelfde dag, dezelfde oude dag in dezelfde oude mist in datzelfde oude voorgeborchte. In een somber licht     een soort niet-licht     een afwezigheid van licht     zie ik alleen wat zich vlak voor me bevindt. Wat verderop is alles een waas, ik krijg het niet scherp, ik mis een bril, ik word duizelig en misselijk omdat ik niet kan focussen. En nog wat verderaf is alles gewoonweg verdwenen, daar bestaat niets meer, er is alleen een ondoordringbaar niets. Als ik mezelf ervan kan overtuigen dat daar wel degelijk iets is, dat daar iets bestaat, dan is het iets wat ik niet kan zien, wat ik niet kan weten, waar ik niet bij kan komen. Mist is het iets onzichtbaar gemaakt. Misschien is mist nog erger dan sneeuw.

De angstdroom is me gevolgd naar de dag. Jung (dat is een psychiater van voor jouw tijd – ik wil niet pretentieus doen, m’mà, ik schrijf je vanuit mijn wereld en die heeft gebieden die ver afliggen van de jouwe, jij hebt je Heilige Moeder Maria, ik heb mijn denkers), Jung bracht beren in verband met de gevaarlijke kanten van het onbewuste. Een beer kan dan psychologisch duiden op het gevaar dat schuilt in het inhouden van het oncontroleerbare en het onbewuste. Wat is dan nu dit oncontroleerbare en onbewuste? Niet alleen mijn angst dat het deze keer niet meer goed komt met jou, een angst die als ik hem niet inhoud regelrechte paniek wordt, maar ook de diepere huiver voor wat het met me zou doen mocht het nu niet weer goed komen met jou, ik wil niet weten wat het met me zou doen, ik wil er niet aan denken.

Aan alle nachtmerries komt een eind, elke nacht duurt maar tot het licht wordt en zelfs al zie je haar niet, de zon komt op, het wordt licht, de nacht is voorbij, de nachtmerrie is voorbij. Maar wakker worden in mist is de angst die blijft duren. Of de uren verstrijken maakt geen verschil, je hebt geen enkele zekerheid of en wanneer de mist zal optrekken, je hebt geen enkel houvast, er is alleen dat grenzeloze niets, een onbeweeglijk bloedeloos niets, je komt niet dichter bij de verlossing. Mist is de angst zichtbaar gemaakt.

De mist trekt maar niet op, al dagenlang trekt de mist niet op, het voelt als negentien dagen.

De wereld is kleurloos     de wereld is lichtloos     de wereld is uitzichtloos     de wereld is verdwenen.

Dichtbije meeuwen zijn zwevende schimmen, kleurloos grijs tegen kleurloos grijs, de kauwen vlakbij zijn lichtloze geesten. Alles is kleurloos     alles is lichtloos     er is geen uitzicht     er is geen ruimte     er is geen lucht. Ik kan nergens bij, ik zit opgesloten in mijn eigen hoofd met jou. Er is niet de minste ruimte voor iets anders dan jij. Ik kan nergens voorbij. Ik kan nergens heen. Alles is stilstand en verstomming. Dit is geen stilte, dit is muilkorving. Er is geen adem     er is geen lucht     er is geen ruimte     er is geen verte. Er is alleen deze benepen melkglazen stolp.

Het zal een halfjaar duren (ik schreef dit boek niet chronologisch, ik schreef het als een dwaaltocht door een doolhof, soms wrong ik me met verachting voor mijn tere huid dwars door een doornenhaag omdat ik dacht dat aan die kant de juiste weg lag, soms liep ik terug tot aan de laatste splitsing en sloeg weifelend de andere richting in, soms volgde ik op de tast, soms kroop ik wanhopend voort, soms stond ik besluiteloos, altijd droomde ik van vliegen), het zal een halfjaar duren eer het me op een doordeweekse ochtend daagt dat mijn vorige roman ook begon met mist. Een dichte mist die in het ene veld als een stil wit meer lag waar de schapen uit dronken, in een ander als een sluier tussen de koppen van de knotwilgen aan weerskanten gespannen was, elders deinde als water... Mijn hoofdpersonage vond het onaangenaam wandelen in die natte koude maar ze wandelde wel, ze zat niet opgesloten onder een stolp, ze waadde vrij door de stille witte wereld, ze zocht zich een weg. Toen ze een zompig stukje grond met wat kaal geboomte en struikgewas overstak, dacht ze een grote vogel in de voorste boom te zien zitten maar door de mist wist ze het niet goed. Tot hij opvloog en haar richting uit kwam, zo laag dat ze er instinctief bang van werd. Hij stootte een ijl shéé-éé uit, ze schrok zich lam, ze viel meer dan dat ze zich bukte. Zijn vleugels waren enorm. Bijna wit zo van onderaf gezien. En zijn gezicht! Felle ogen in donkere holten in een spookachtig gezicht op haar gericht. Het was een velduil. Ze had een beetje in haar broek geplast toen hij over haar heen vloog maar ze vond hem prachtig. Ze ervoer hem niet als een uit het niets opdoemend gevaar met die grote ongenadige ogen, want zij had niet meer te vrezen, de rampspoed had al toegeslagen en zij wandelde om opnieuw te leren leven.

Ik schreef eerst: zij wandelde om opnieuw te leren vliegen.

Ik weet nog een vertellingske, m’mà...

Een moederoek zag vanuit de lucht dat de mensen in dikke mist leefden. Ze liepen met uitgestoken armen en botsten toch nog tegen elkaar op. Sommigen durfden niet meer vooruit, ze bleven met hun armen beschermend rond hun hoofd gevouwen staan. De moederoek ging kijken wat er gaande was. Bleek dat de koning de lichtbol uit de hemel had gestolen en, in dikke watten ingepakt, goed verborgen, om naar te kunnen staren als hij alleen was.

De moederoek veranderde zichzelf in het allerkleinste van zijn botjes en liet zich in de rivier vallen. Toen de dochter van de koning ging zwemmen, dreef hij zo haar keelgat binnen. Ze hoestte en proestte maar slikte het botje toch door. Ze werd zwanger en baarde een zacht donker meisje met wasbleke wangen. De baby huilde en huilde en huilde maar, de koning werd er gek van. Ten einde raad gaf hij het kind de gestolen lichtbol om mee te spelen opdat het toch maar zou ophouden met huilen. Met nog natte wangen en ogen sloeg de baby haar armpjes en beentjes rond de lichtbol en begon te kraaien van plezier, àààhr àààhr! Met elke verrukte kreet schoten tien twintig glanzende pluimpjes uit het babyhuidje tevoorschijn, met elke verbaasde schater nog twintig dertig meer, vlijden zich in laagjes over het babybuikje het babyrugje het babyhoofdje. Lange stijve veren uit de babyschoudertjes uit de babybilletjes. Ôhr! ôhr! kraaide het gevederde kindje en het babymondje tuitte zich rond de klanken en groeide en groeide tot een benige ebbenzwarte punt en de mollige trappelbeentjes smolten en smolten tot obsidianen stokjes met lange taaie tenen met gekromde klauwen. Ààhr! ààhr! kraaide het moederoekmeisje opgewonden over de kracht in haar flappende vleugelarmen en daar ging ze, steil de dikke mist in, met de lichtbol in haar nieuwe poten. Ze riep luid om haar vrienden àààhr! àààhr! àààhr! àààhr! en van heinde en verre kwamen ze aangevlogen ôhr... ôhr...ôhr... ôhr... ôhr... Ze gooide er een de lichtbol toe, die liet hem vallen maar een ander ving hem op. Een vierde pakte hem af en vloog ermee vandoor. Een vijfde dook erbovenop. De moederoeken zwierden door de lucht als vodden op stormwind, in vrije val tolden ze naar beneden, stoven weer omhoog, buitelden door het wattenzwerk, en de lichtbol die ze daarbij over en weer gooiden trok strepen van licht door de mist. Kriskras van boven tot onder kris en kras van oost tot west en van noord kris tot zuid kras tot alle mist opgelost was.

Vanaf dan leefden de mensen weer in het licht.

Anderzijds kan dromen van een beer ook betekenen dat men krachtdadig zal moeten optreden, of het kan wijzen op een vrees voor iets onbepaalds, lees ik in mijn dierencompendium. Maar wat betekent dromen van slechts de linker pootafdruk van een beer. Een beer met reusachtige poten met wel zeven, acht klauwen.

Op een of andere onverklaarbare manier weet ik dat de beer van de pootafdruk in mijn droom ondanks het sneeuwlandschap geen ijsbeer was maar een grote bruine beer. Bij bruine beren denk ik in de eerste plaats aan vrouwtjesberen. Dat zal wel aan de natuurdocumentaires liggen, vrouwtjesberen zijn interessanter om naar te kijken, ga vooral niet tussen een moederbeer en haar jongen staan, en die jongen zijn nog snoeziger dan teddyberen. Toch dacht ik bij de beer uit mijn droom niet meteen aan een moederbeer. De beer was onzichtbaar gekomen en gegaan, hij had niet staan brullen naar onze tent, hij had niet met die zeven, acht klauwen onze tent aan flarden gescheurd, ons opengereten. Vanwaar dan mijn angst? Lag het aan de sneeuw, de sneeuw die ik niet vertrouw, de goddelijke stront? Of aan het dreigende gevaar in de nacht, dat ons onverschillig was voorbijgegaan terwijl het net zo goed...

Op de ochtend van tweede kerstdag schuifelde jij zonder looprek met een leeg yoghurtpotje naar het hok aan het einde van de gang. De crêpezool van je nieuwe schoenen haperde, zoals antislipzolen plegen te doen, aan de gladde planken en je smakte tegen de vloer. De coronapandemie beheerste nog het sociale leven en in plaats van het traditionele familiefeest in een parochiezaaltje zouden we gaan wandelen, jij mee in je rolwagen, en na afloop een hapje en drankje genieten vanuit een cirkel van kofferbakken. Pa bracht ons op de hoogte van jouw val (lang niet de eerste maar het was elke keer opnieuw even hard schrikken) en nodigde ons met onze hapjes en drankjes uit naar jullie garagebox. We gingen zonder jullie wandelen, jullie twee zonen en twee dochters, vier partners, en al hun kinderen klein en groot en partners van kinderen. De kleintjes renden en fietsten en vielen en huilden en taterden, de groten keuvelden en lachten, de jongens hingen de aap uit aan de loopbrug, we maakten een groepsfoto op het speelplein, die we goedgezind doorstuurden naar de telefoon van pa...

Pa had de schraagtafel opgezet in de openstaande garagebox. Jij zat ernaast. Je zag er goed uit, al maakte ik me weer zorgen dat je niet warm genoeg gekleed was, je was de voorbije jaren zo frêle geworden, ik wilde je altijd induffelen in mohairzachte sjaals en warme dekentjes. Maar je zag er goed uit, blij al je kroost eindelijk weer eens samen te hebben. Je lange harde vingernagels waren scharlakenrood gelakt zoals voor elk feest. Je toonde iedereen, met die trots die me altijd zo onbehaaglijk maakte, het grote ei op je knie en de snede die de rand van het yoghurtpotje onder je kin gemaakt had. Zoals altijd vermaanden wij je dat je er een dokter naar moest laten kijken.

Naast jou op de grond stond de koelbox met de champagne of cava (ik let nooit op dergelijke details). Ik zag de koelbox staan, seventies-oranje met crèmewit deksel, na een halve eeuw nog steeds in gebruik, en kon op slag weer het simpele mechanisme waarmee je het deksel kon afsluiten in mijn handen voelen: het metalen hengsel vast in een gleuf in een plastic blok dat je kon draaien om het andere hengsel in de tweede gleuf vast te klikken en dan had je een handvat om de koelbox aan op te tillen en te dragen.

Pa kraakte de flessen champagne of cava en schonk de glazen die we allemaal hadden meegebracht vol, schoonzoon bereidde warme chocolademelk op het fornuis in zijn camper, we deden er een scheut jenever in om warm te blijven, voor de kleintjes waren er brikjes fruitsappen, iedereen had zoete en hartige hapjes gemaakt, de kinderen renden in het rond, speelden, liepen de garage in en uit voor hapjes en een aai en een vraag van jou, wij liepen in en uit voor een hapje en een praatje met jou. Ik herinner me dat ik het met je had over je felgekleurde nagels, en hoe je vroeger ook je lippen in datzelfde rood stiftte. Je zei dat je je dat niet meer herinnerde maar ik zag het je nog zo doen, de stift in drie vlotte halen langs je lippen en dan het persen van je lippen om het bloedrode vet overal mooi de randen te laten uitvullen, een pink langs een mondhoek waar buiten de lijntjes gekleurd was...

Bij het afscheid trok je ons na onze kus nog eens opnieuw naar je toe voor nog een kus, nog een omhelzing. Toen was dat nog grappig, we glimlachten verrast. Je legde je hand in mijn nek en kuste mijn wang. En ik herinner me ook het zwaaien toen we wegreden, en het glimlachen. Het zwaaien dat we al zo lang niet meer deden omdat jij niet meer in staat was om zonder gevaar op het balkon of aan het venster te gaan staan om te zwaaien als we wegreden en het zwaaien was van jou, pa zwaaide niet, dus toen jij het niet meer kon verdween het zwaaien, en nu, op deze tweede kerstdag, was het terug, we zwaaiden en glimlachten.

Een dag later bleek het te bloeden onder je schedelpan. Er werd met spoed een drain in je hoofd gestoken om het bloed te laten weglopen, maar de druk op je hersenen minderde niet en nog een dag later hebben ze je in coma gebracht en een stuk uit je schedel gezaagd om je opgezwollen hersenen de ruimte te geven.

Niets van dit alles zul je je herinneren. Je zult het ook niet kunnen onthouden.

Moederboeken zijn even verschillend als de schrijvers ervan. De meeste moederboeken zijn rouwboeken. De schrijver rouwt om de moeder die er niet meer is of de moeder die niet meer de moeder is die ze was. Ik ga langs hun ruggen, Roland Barthes, Rouwdagboek, Tom Lanoye, Sprakeloos, Jan Lauweryns, Gehuwde rotsen, Erwin Mortier, Gestameld liedboek, Meghan O’Rourke, The Long Goodbye... ik laat een vinger rusten op The Faraway Nearby van Rebecca Solnit, schuif dan toch zijwaarts verder, Peter Verhelst, Voor het vergeten...

Niets is zo leesverlammend voor mij als angst, m’mà. Maar ik kan ook niet níet lezen. Lezen is ademen voor mij, het ademen van mijn geest, ademruimte voor mijn hersenen.

Uiteindelijk trok ik twee boeken van Kate Zambreno uit de kast om te herlezen, Book of Mutter en Appendix Project, haar moederboeken.

Omdat mijn geest op een gelijkaardige manier werkt als die van haar. Kate Zambreno is mijn zuster, zo voelt dat. Zij zoekt in het werk van andere schrijvers en beeldende kunstenaars naar elementen, sporen, emoties, drijfveren, obsessies waarmee ze zich kan identificeren. Ze volgt alles wat aan haar trekt, doet research en maakt aantekeningen, en al doende legt ze linken, denkt ze na. Ze heeft het altijd over nadenken ‘bij’ of ‘doorheen’ of ‘naar’ iets of iemand, nooit ‘over’, dat is haar te onbetrokken. Al zoekend en zwervend tekent zich een landkaart af, in Book of Mutter wordt dat: ziehier de landstreek van dertien jaar rouwen om mijn moeder.

Ik begon te lezen, moest telkens opnieuw zinnen herbeginnen, terugkeren naar vorige passages, vanwege dat verlamde hoofd van mij, m’mà, maar dat gaf niet, Book of Mutter is opgebouwd uit korte fragmenten. Je zou ze kunnen zien als blokken die gestapeld worden maar misschien is dat te verticaal, te actief bouwend, terwijl het veeleer een horizontaal zoeken is, een plattegrond. Zelf beschouwt ze haar boek als een huis met vele kamers. Zou het kunnen zijn als door een serie van kamers gaan, kamers met spiegels die het licht breken en spiegelen, vraagt ze zich af, en verdwalen en telkens terugkeren?

Iets gelijkaardigs gebeurt ook in Roland Barthes’ Rouwdagboek. Op gevierendeelde vellen typemachinepapier schreef hij korte fragmenten over zijn rouw om zijn moeder. De bladzijden in het boek, veel wit met in het midden een beetje beknopte tekst, doen claustrofobisch aan als leeggehaalde kamers, soms echoot iets van de ene kamer door in een andere, soms spiegelt een kamer een vorige, soms lijk je terug te keren naar een kamer waar je een lange poos geleden was en vrees je samen met hem verdwaald te zijn. Toch schreef hij al deze aantekeningen in nog geen twee jaar tijd.

Kate Zambreno deed dertien jaar over haar Book of Mutter. Het hele boek door hint ze op de constante reconstructie van het manuscript, de eindeloze pogingen om materiaal dat niet kneedbaar genoeg is toch vorm te geven. ‘I mutter, mutter, mutter’ – ‘Mutter’, m’mà, is het Duitse woord voor moeder maar eveneens het Engelse woord voor prevelen, mompelen. In ‘Appendix Project’ noemt ze het ook stotteren. Ik probeerde iets van dat gestotter te schrijven, wat ik ‘mutter’ noemde, en dat was het ritme van hoe ik schreef, vertelt ze.

Lezers denken doorgaans niet na over de verschillende vormen die het boek dat ze in handen houden, al gehad heeft. Mijn zuster Kate herinnert haar lezers eraan. En aan het feit dat rouw ook zo is, nooit af, altijd doorgaand.

Het Appendix Project ontstond uit haar weerstand tegen het voorlezen uit Book of Mutter. In plaats daarvan schreef ze lezingen waarin ze op basis van haar ervaring met het schrijven van Book of Mutter onderzoekt hoe ze wil schrijven.

Ze heeft het over een verlangen dat blijft hangen, een verlangen dat het werk niet af is, dat het project blijft doorgaan. De veronderstelling heerst dat als een werk begint, het ook moet eindigen. Dat het niet kan bestaan als proces. Het moet eindigen om een nieuw leven te kunnen beginnen: voor de lezer. Ze heeft het over het beperkende en beklemmende daarvan. En stelt er het gevoel van het notitieboekje tegenover. Het werk kan blijven zoals het is, rauw en persoonlijk en schitterend. Het is een kwaliteit die al Kate Zambreno’s werk heeft. In een klassiek essay krijg ik als lezer het resultaat (vaak als onomstotelijk gebracht) voorgeschoteld van waar de schrijver diep over nagedacht heeft, in mijn plaats, ik hoef zelf niet meer na te denken, enkel te slikken. Bij mijn zuster Kate lees ik mee met haar nadenken, alsof ik haar notitieboekjes mag lezen. Ik vind dat stimulerend, niets prikkelt mijn eigen nadenken zozeer als haar nadenken volgen, parallel aan haar notities pen ik de mijne.

En een leeslijst.

In Appendix Project heeft ze het ondermeer over Anne Carsons Gender of Sound, haar essay over het mannelijke ideaal van zelfcontrole versus het vrouwelijke ‘lekken’. De vrouw is een lekke kan. (Ik weet dat je zou lachen als ik je dat zou zeggen, m’mà, maar het is hoe van oudsher mannen ons, vrouwen, zien: de vrouw is dat wezen dat al wat vanbinnen zit naar buiten lekt. En ze willen ons doen geloven dat dat verwerpelijk zwak is. Geef maar toe dat jij het gelooft. Ik niet meer, m’mà.)

Kate Zambreno beseft dat ze veel van haar ‘lekkages’ uit eerdere versies van haar Book of Mutter geschrapt heeft om de tekst minder troebel te maken. Nog maar eens terug naar Woolf, zucht ze, dat verlangen om een gecontroleerde tekst te schrijven om toch maar niet verkeerd begrepen te worden. (Over Virginia Woolf heeft ze het, een andere schrijver, ook een vrouw die van mannen leerde over haar ‘lekkages’ en hoe ze te beheersen.)

En ze heeft het over een verlangen naar twijfel, mijn zuster Kate. Niet alleen een verlangen naar een project of proces dat niet ophoudt, maar dat ook ruimte voor twijfel laat. Voor mij een veel belangrijker waarde dan het verlangen naar controle en zelfcontrole. Ik beken dat ik een intuïtief wantrouwen voel jegens twijfelloze blijken van (zelf)controle.

Het Book of Mutter dat nooit af is, vertelt me niet alleen dat het rouwen nooit af is, het vertelt me ook dat het de moeder zelf is die voor altijd blijft doorgaan. Zo zijn moeders in het leven en de herinneringen van hun kinderen: nooit één definitieve versie en altijd doorgaand.

Je bent nooit klaar met je moeder. (Jij wilde niets liever maar je moeder was een vloek die je niet kon afschudden. Ik wil het liever niet.)

In mijn bijbel (ik wou dat we dat boek hadden kunnen delen, m’màtje, maar net zoals ik niet meer opensta voor jouw geloof, sta jij niet open voor het mijne), in mijn geloofsboek vertelt psychoanalytica en cantadora, bewaarder van oude verhalen, Clarissa Pinkola Estés, ik noem haar mijn tante Pinkola, over de levensfases van de vrouw. Voor elke cyclus rekent ze zeven jaar, al hoeft dat vanzelfsprekend niet voor elke vrouw te corresponderen met haar chronologische leeftijd. Elke cyclus heeft zijn verandering van levenshouding, -taken en -waarden. Dan zou ik nu in mijn ‘tijdperk van de onderwereld’ zijn, en de woorden en rituelen leren. Maar misschien ben ik met een voet ook al in mijn ‘tijdperk van de keuze’ gestapt, wil ik mijn wereld kiezen, en het werk dat ik nog wil doen.

En misschien ben jij vervroegd in jouw volgende cyclus gedwongen, m’mà, ‘het tijdperk van de nevelwezens’. Waarin je in het kleine het grote leert vinden, zoals kleine dingen altijd groter lijken in de mist. Waar elke gedachte nieuw is als de dag en oud als het begin der tijden.

Feit is dat jij altijd drie of vier cycli voorop zal liggen, dat ik jou nooit kan bijbenen. Dat ik jouw leven nooit echt zal kunnen begrijpen. Omdat ik het alleen maar kan bekijken vanuit mijn eigen cyclus. Kokerzicht. Tunnelvisie.

De dag dat ik Kate Zambreno’s moederboeken uitlas en er deze aantekeningen over schreef, was jij jarig en wachtten wij tot je ontwaakte uit de coma.

Ik bladerde terug naar het begin. Mijn moeder is de tekst. Ik kan haar niet binnengaan.

Jij was altijd een bos voor mij, m’mà. De zonnevlekken verblindden me, de diepe schaduwen maakten me bang, ik zag alleen bomen flakkeren en verdwaalde.

Misschien ben jij wel de beer die die pootafdruk maakte in de sneeuw voor mijn tent, m’mà? Een enkele afdruk om me, als ik eindelijk wakker zou worden uit mijn angstdroom, gerust te stellen: kijk, ik ben er nog, en kijk eens hoe machtig ik ben, zeven, acht klauwen aan één poot, waarom zou je je dan zorgen maken, ik ben sterk als een beer, dit zal me niet vellen.

Het boek dat ik wilde schrijven heet ‘De kleinste superheld’. Ik verlang al jaren om het te schrijven. Het gaat over de nood van mensen om gered te worden door een hogere macht. Het gaat over hoe iemand gewoon door er te zijn mensen kan redden. Het gaat ook over mensen die andere mensen willen redden en over mensen die helemaal niet gered willen worden. En het gaat over lijden, en hoe verschillend mensen omgaan met lijden (daar weet jij alles van, ik weet het, m’màtje). En dat alles in een setting van Mexico Stad in de jaren dertig en zestig van de vorige eeuw. Een voor mijn doen groots, ambitieus project. Ik had schriften en fichekaarten vol research en notities, ik was er klaar voor. En toen gebeurde het brute leven. Aan jou.

Dit boek, het boek over het brute leven dat gebeurde, valt onmogelijk te schrijven. Hoe kun je nu schrijven over iets wat volop aan het gebeuren is? Hoe kun je daar zinnig over schrijven? Betekenis komt pas achteraf, als je er een verhaal van kunt maken. Bij voorkeur met happy end. Of als dat niet kan dan toch een of andere vorm van loutering. Zin, verbanden, spiegelingen, inzichten, metaforen, die zie je pas achteraf. Je kunt niet kijken naar de draaiende carrousel als je erop zit. En als je naar buiten kijkt, zie je alleen het tollen.

En waar haal ik het recht vandaan dit boek te schrijven?

Een schrijver moet nietsontziend schrijven of niet schrijven. Elke schrijver kan dapper zijn in fictie, maar dit is geen fictie, dit is het brute leven en ik maak er geen verhaal van. Ik wil er geen verhaal van maken, ik wil het uitrafelen. Ik moet het uitrafelen om het te begrijpen. Maar ik ben niet de enige in dit brute leven. Jij bent degene die het overkomt. En pa, Simon, Tchietje en Wout. Waar haal ik het recht vandaan jou uit te rafelen, hen uit te rafelen? Dat ik mijn eigen heilige privacy schend is een keuze die ik zelf maak, een keuze die ik jou en hen niet laat, ik heb jullie niet om toestemming gevraagd. Je kunt geen toestemming vragen om een boek te schrijven, dan schrijf je het boek beter niet. Maar een schrijver is niet slechts een schrijver maar ook een mens, een morele mens. En een morele mens stelt zichzelf de vraag: verantwoordt de noodzaak van een boek het dat je vrij schrijft over levende mensen?

Veel schrijvers wachten tot de dierbaren er niet meer zijn om dat nietsontziende, noodzakelijke boek te schrijven. Zijn zij niet onethisch en laf? Hebben we niet ook een verantwoordelijkheid tegenover de doden?

Jouw verjaardag was de dag waarop ik mijn aantekeningen begon. Dat was acht dagen na je ziekenhuisopname. Mijn moedernotities, noemde ik ze van meet af aan.

Reeds na drieëndertig bladzijden in dat eerste notitieboekje schreef ik dat het midi-formaat zich enkel leende tot associatief denken. Gutsen, kolken, razen, je kent me. Voor bewuster, gestructureerder nadenken had ik A4-formaat nodig, schreef ik. Ik kan hier niet nadenken. Te klein. Geen overzicht.

Barthes, die zijn notities begint op de dag na de dood van zijn moeder, schrijft op dag twee al: ‘Wie weet? Misschien iets van waarde in deze aantekeningen?’ Ik denk niet dat hij hiermee bedoelt ‘iets van waarde voor anderen’. In de twee jaar aan notities is er niets wat erop wijst dat hij dacht aan publicatie ervan, laat staan een Rouwdagboek, nee, hij hoopt op ‘iets van waarde’ voor zichzelf. Een dik jaar later schreef hij: ‘[Waarschijnlijk zal het slecht met me gaan zolang ik niet van haar uitgaande iets geschreven heb (Foto, of iets anders).]’ Blijkbaar was hij toen al bezig met het idee voor Camera Lucida, een boek rondom een oude kinderfoto van zijn moeder.

Maar zelfs in die oorspronkelijke, rauwe, ongecensureerde, ongeschaafde notities (die na zijn dood verzameld zijn in het Rouwdagboek) heeft Barthes nauwelijks de nood of aandrang om het over zijn moeder te hebben, hij schrijft vooral over zichzelf, zijn rouw. De enige privacykwestie betreft hemzelf, niet zijn moeder. Ik weet niet wie besliste zijn rouwnotities postuum te publiceren.

Kate Zambreno worstelt daar wel mee. Wat te schrijven, wat niet te schrijven. Ik ga dit schrappen, dit hoort hier niet, schrijft ze.

Ze schrijft neer wat ze wil neerschrijven, schrijft eronder dat ze het zal uitwissen, maar wist het niet uit. Ik weet niet hoe snel na het beginnen van haar aantekeningen ze gedacht heeft dat het een boek moest worden, hoelang ze geworsteld heeft met Ik wil dit moederboek niet schrijven. Ik kan die moederboek niet schrijven. Ik mag dit moederboek niet schrijven. Ik moet dit moederboek schrijven. Mijn doodgeboren manuscript, waarvan ik niet weet hoe of waar ik het moet begraven, noemt ze het. Ik weet waaraan je denkt als ik dit overschrijf, m’mà. Moet ik mijn moedernotities gewoon schrijven en in de aalput gooien? Het schrijven maar niet de gelukkige geboorte. Het werk kan dan rauw en geheim en blikkerend blijven.

Mijn zuster Kate: Ik weet niet waarom ik de noodzaak voel dit alles op te sommen, het te archiveren in taal. Ik betwijfel dat het interessant zou zijn voor iemand anders, behalve misschien het gevoel erachter.

Maar haar moederboeken redden mij. Dus hebben ze niet alleen bestaansreden voor de schrijver maar ook voor lezers. Boeken hebben me geleerd wat hard en pijnlijk is in de ogen te kijken, niet weg te lopen maar in dezelfde ruimte te blijven. En hopen dat je er iets uit zult leren. In andermans hoofd kijken. Meeleven.

Ik heb me vaker begrepen gevoeld door boeken dan door mensen, ik heb me vaker eenzaam gevoeld met mensen dan met boeken. Ik weet dat het hard is wat ik zeg, m’mà. Boeken hebben me verpest voor mensen. Boeken, tenminste de boeken die ik lees, doen graag de moeite om na te denken. Mensen zeggen doorgaans gewoon wat ze geacht worden te zeggen, wat iedereen op zijn plaats houdt, babbelen moet gezellig zijn, de inhoud is van minder belang, laat het ons gezellig houden, gezellig dobberend aan de oppervlakte, laat ons gewoon zeggen wat we altijd zeggen, wat we allemaal zeggen, wat we verwacht worden te zeggen, houd al de rest maar diep daarbinnen, veilig opgeborgen voor andermans gevreesde oog. Boeken hebben me verpest voor mensen omdat boeken me het idee gegeven hebben dat je je gedachten en gevoelens kunt verwoorden en dat dat altijd een verrijking is. En wie wil of kan dat, het is te moeilijk, al die emoties en gedachten zijn te pijnlijk, te confronterend, te intens, te bedreigend, en je kunt ze toch niet oplossen dus waarom zou je ze dan delen. Beter te zwijgen en verbijten, inslikken, wegduwen wat te pijnlijk is, elk in zijn eigen hoofd opgesloten. Geef toe dat je het zelf ook zo doet, m’mà. Ik denk dat we een ander altijd beter kunnen begrijpen als we in zijn of haar hoofd kunnen kijken. Dat hebben boeken me geleerd. Ik heb het nodig om in de hoofden van mensen te kunnen kijken want ik vind ze vaak zo onbegrijpelijk. En ik wil zelf ook begrepen worden, ook dat heb ik nodig.

Misschien schrijf ik omdat niemand wil horen wat ik wil zeggen, maar ik het toch wil zeggen en toch gehoord wil worden. Schrijven is aan niemand en aan iedereen zeggen wat je te zeggen hebt.

Misschien schrijf ik omdat het de enige plek is waar ik de ruimte kan innemen die ik nodig heb.

Ik begon met proberen te schrijven om wijs te raken uit al die verschillende herinneringen en tijden van mijn moeder, vertelt mijn zuster Kate. Was, is, was... het tastte alles aan. Ik bleef proberen haar neer te schrijven, schrijft ze. Dát, ja, ik wil proberen te begrijpen door na te denken bij, doorheen, of naar... Ik wil zoeken en blijven doorgaan en niet verwachten dat het ooit klaar is want de moeder is nooit af, met je moeder ben je nooit klaar. Mijn moeder is de tekst, ik kan haar niet binnengaan, maar ik wil het van alle kanten proberen, zoeken en zwerven tot er zich een plattegrond begint af te tekenen, een landkaart van dat bos van jou, misschien gewoon proberen dichterbij te komen, ja!

En de morele kwestie van te getuigen, van schrijven over andermans pijn, dat, ja, dat zeker, en dat prevelend, stamelend, stotterend en lekkend doen. Mezelf toestaan te lekken.

En misschien is het nodig om te schrijven in het besef onjuist te zijn. Dát! Ja, dat! Ruimte laten voor twijfel. Ik kan het allemaal fout zien. Vergeef me mijn kokerzicht, m’mà. Ik kijk naar jou vanuit mijn levensfase, vanuit mijn onderwereld, ik leer de woorden en de sacramenten.

We kijken allemaal vanuit onze eigen koker en zien slechts luttele fragmenten. Jij bent zoveel mensen. De moeder die ik zie is niet dezelfde als de moeder die Tchietje ziet. De moeder die zij ziet is niet de moeder die Simon ziet. De moeder die hij ziet is niet de moeder zoals Wout je ziet. De schoonmoeder die Liboor en de andere partners zien is niet dezelfde als de moeder die ik zie. De oma die de kleinkinderen zien is niet de moeder die ik zie. De moeder die ik zie, is niet de vrouw die pa ziet. Zelfs jijzelf ziet slechts fragmenten van jezelf. Elke mens is een caleidoscoop vol bonte fragmenten.

Kalos betekent mooi.

Eidos betekent beeld.

Skopein betekent zien.

Mooie beelden zien.

Op de foto die ik als bladwijzer in deze notities gebruik, druk ik me zo dicht als ik kan tegen jou aan. Onze hoofden leunen tegen elkaar, mijn gemillimeterde schedel tegen de kale kant van jouw schedel. Met een arm om jouw schouder trek ik je zelfs nog dichter tegen me aan, je zult me niet ontglippen. Ik draag iets zwarts, jij een grijsblauwe pyjamatrui. Achter jou is de rugleuning van een goede rolwagen te zien, achter mij de rand van een ziekenhuisbed. Je ogen staan alert en je mond en konen lachen, mijn glimlach zit weggestopt achter mijn zwarte mondmasker met Carll Cneut-vlinders, maar kun je zien doorspelen in mijn ogen en kraaienpootjes. Ik ben gelukkig op die foto. Jij kijkt toegeeflijk blij, met die licht verlegen terughoudendheid die je altijd hebt als je poseert voor een foto en die ik van je overgeërfd heb.

Aan de rechterkant van je hoofd zijn je haren te lang. Uit je keel steekt nog de witte canule waarmee je zuurstof toegediend kreeg maar die verhinderde dat er nog lucht langs je stembanden ging, waardoor we nu al twee maanden je stem niet meer gehoord hebben.

Jij bent veel bleker dan ik maar we hebben bijna dezelfde hazelnotenogen, dezelfde zakkende oogleden, dezelfde diepe wallen onder onze ogen. Mijn wenkbrauwen en haar zijn donkerder maar ons voorhoofd is hetzelfde. Onze neus ook, al is dat gleufje tussen de twee hoeken van de neuspunt bij jou meer uitgesproken.

Links van je middenscheiding (kun je van een scheiding spreken als de andere helft van het haar weggeschoren werd of is het dan een haargrens?) zie ik de bovenkant van een groot hoefijzervormig litteken. Daar hebben ze eerst een stuk schedel uitgezaagd om je gezwollen hersenen de ruimte te geven. Toen de huidflap, waarin ik als ik goed keek je hartenklop kon zien, helemaal ingezakt was als een duinpan, hebben ze de grote scherf schedel terug op zijn plek gezet. Nu beginnen er voorzichtig al wat donzige lichtgrijze haartjes uit de huid te groeien.

Kate Zambreno schreef het al: foto’s tonen niet de woelingen erachter, de onderliggende beroering.

Die eerste foto, van jij en ik op die geblokte deken aan zee, dateert van meer dan vijftig jaar geleden. Ook daar kijken we allebei naar de man die de foto maakt, wat hem het middelpunt van onze aandacht lijkt te maken maar onze lichamen zeggen iets anders. Met onze lichamen zijn we aan elkaar geklonken, er is nauwelijks ruimte tussen ons, alle ruimte is rondom ons, onze twee-eenheid is het middelpunt. Deze foto, net als de tweede, is zowel afbeelding als zinnebeeld.

In de peuter herken ik niets van mezelf. In de jonge moeder herken ik je neus en de hoekhaakjes van je glimlach. Ik vind geen spoor van je verlegenheid of terughoudendheid. Dit ontspannen vertrouwen, en de comfortabele houding van het jeugdige lichaam, ik kan me ze niet herinneren. Dat betreur ik. Ik betreur het dat ik me niet kan herinneren hoe jij toen was, hoe we toen samen waren.

De tweede foto, van jij en ik in het ziekenhuis, is zeer recent. Ik zal geen vijftig jaar meer leven maar stel. Stel dat ik er over vijftig jaar toch nog zou zijn: zou ik me dan ook niet meer kunnen herinneren hoe jij en ik nu zijn?

Voor mij ben jij de moeder van natgeregend thuiskomen en dat je dan onze kleren in de droogtrommel stopte. Niets is zo volmaakt warm als droogtrommelwarm. Droogtrommelwarm als vanzelfsprekende liefde. Wel oppassen voor hete ritssluitingen en metalen knopen op je buik.     Je bent de moeder van versgebakken brood. En dan dat nog warme kantje, met smeltende boter. En de donkere platte pistolees die je bakte, zo donker dat ze amper rezen, ik was de enige die er verzot op was, je bakte ze speciaal voor mij.     De moeder die alle platen van haar Will Tura kon meezingen met een veel gevoelvollere stem dan hijzelf, ik kan in mijn hoofd zo weer jouw ‘méééér! en méééér!’ horen, toen had je nog een stem als een bel.     Je bent de moeder die haar tongpunt in haar neusgat kon duwen. Je oren apart kon bewegen. Kon knipogen zonder je oog te knijpen, je klapte gewoon je ooglid neer. Kunstjes om ons te doen lachen.     Je bent de moeder van Die ’t eerst geriekt, ’t es zijn eigen ‘olleke da’ piept! als een van ons protesteerde tegen een scheet in de kamer. Je was de kampioen van de stille stinkers. Beter in de wij’e wèreld dan in de nauwe buik! lachte je dan.     Mijn moeder is de moeder die haar Maria met haar gezicht naar de muur draaide. Hoelang werd de Moeder Gods zo gestraft? Tot ze je gebed alsnog verhoorde? Of tot je haar weer nodig had? En hoe verzoenden jullie je dan? Brandde je een kaarsje meer of zei je een extra weesgegroetje? Of draaide je haar ’s ochtends simpelweg terug zonder haar aan te kijken en liep je weg zonder iets te zeggen?     Je bent de moeder die de hond uitvoerig tussen haar tenen liet likken. En genoot van mijn weerzin daarover.     Je bent de moeder van Bond Zonder Naamspreuken in alcoholstift geschreven op door pa van het werk meegebracht kettingpapier en aan de muur geprikt. Net als het weekmenu.     De moeder van in je eentje slepen met meubels en als we dan thuiskwamen uit school was de inrichting van de woonkamer omgegooid. Reageerden we ooit op een manier die je blij maakte?     Je bent de moeder van samen garnalen pellen.     De moeder van Wie da’t niet doe’, goat ’t niet teënkoom’n! als een van ons een glas brak tijdens de afwas.     Je bent de moeder van op Goede Vrijdag samen knielen op de keukenvloer omdat Jezus gestorven was, weet je dat nog?     De moeder die de parkiet uit haar mond liet eten. Je zette zijn kooideurtje open, hij kwam aan onze haren trekken en drinken uit onze glazen, als we hem lieten waste hij zich erin. Als hij rondjes door de keuken vloog, haalde hij soms zijn kooi niet, stortte dan in het afwaswater.     Je bent de moeder van je rol opvragen terwijl je stond te strijken. De zinnen die jij moest zeggen had je in fluo-oranje of -blauw aangestreept in het script. Ik vond het vooral plezant als je tegenspeler vloekte als een ketter of schunnige of blasfemische dingen zei. ‘Ge zijt nog jong en goed gedraaid van poten en oren,’ grijnsde ik dan tegen je. En: ‘De paster ziet ook liever één schoon vrouwmens dan twee lelijke.’ ‘Godverrrrdomme!’ liet ik het rollen als Wisten, ‘Aloïs!’ wees je me dan geschokt terecht. ‘Ge zijt een traangasbom, gij! Als men je aankijkt moet men al wenen!’ slinger ik je naar het hoofd. ‘En gij zijt ne pantsertank. Waar da je gij doorkomt is alles om zeep!’ vuur jij terug. ‘Cultuur? ’k Hebbe ’k ik meer cultuur in mijne pinkel dan gij in heel uw lijf! En laat mij gerust é, of ik ga achter Gust zijnen hond om in uw fruit te roefelen,’ roep ik enthousiast. ‘Maar Roza toch. Houd u toch kalm!’ pleit jij. ‘’k Gelove nie meer aan uldere God, d’er is genen God voor arme meinschen,’ zeg ik uitdagend tegen mijn moeder Van Paemel. ‘Maar alsteblieft Eduard, zegt da toch nie. Ge gaat een ongeluk over ons huis afroepen, gij...’ schrei en smeek jij. Tien jaar hebben we dat gedaan. Tien jaar was je meid van, vrouw van, oude moeder van, en het laatste jaar moeder overste van, maar eindelijk ook de regisseur van het stuk.     Je bent de moeder van scampi – pandaloezen noemde je die – op metalen spiezen op een rooster in de open haard op zaterdagavond. Een beetje kamperen binnenshuis. Alleen jij kon zoiets bedacht hebben.     Mijn moeder is de moeder van schateren en gieren met haar vriendin. Wij al in bed en dan giechelden Tchietje en ik omdat we jullie tot in onze verre kamer hoorden gieren. ’s Ochtends vertelde je dan dat jullie in jullie broek geplast hadden van het lachen maar waarmee jullie zo lachten wilde je nooit vertellen, en wij waren jaloers dat we er niet bij geweest waren. Zoals we er niet bij geweest waren toen jullie op de achterbank van de auto, van het ondeugende patertje dat jullie in Sluis hadden gekocht en voor de terugweg op de hoedenplank gezet het kopje maar bleven indrukken zodat het telkens opnieuw zijn plastic erectie van onder zijn pij flashte naar wie achter jullie reed, hoe jullie niet meer bijkwamen van het schaterlachen, wat waren we daar graag bij geweest. Wat hielden we van deze uitbundige zotte moeder. En wat zijn we haar al lang kwijt. De pijn heeft niet alleen jou zoveel moois afgenomen maar ook ons, m’màtje.

In ver vervlogen tijden maakten de mensen dunne vellen perkament van de huid van de beesten die ze slachtten, het fijnste vellum was van lammeren en nuchtere kalveren. Dat was kostbaarder dan ons papier, soms krabden ze wat ze geschreven hadden er weer af om het vel opnieuw te kunnen gebruiken, een palimpsest noemt men dat. De pijn heeft wat eerst op jouw vel geschreven stond er hardhandig af geschraapt, m’mà, de pijn heeft van jou een palimpsest gemaakt. Je was een boek van een hele kudde dartele lammeren en de pijn heeft wat op hun fijne vellum geschreven stond er hardhandig afgeschraapt. Je was een zeer aanwezige, bezige en uitbundige doener in het centrum en je werd een zwijgende kijker aan de kant. De pijn heeft mij mijn moeder afgenomen.

Na een van je vorige ziekenhuisverblijven, dat me weer eens zeer bezorgd gemaakt had, heb ik je al verklapt dat ik mijn volgende roman aan jou zou opdragen. Waarom heb ik je niet verteld wat de opdracht was? Voor mijn kleinste superheld en voor mijn moeder. Vervloekt zij de machteloosheid jegens hun lijden.

Met ultraviolet licht, dat licht onwaarneembaar net voorbij het violet, valt de oorspronkelijke tekst op een palimpsest vaak nog te ontcijferen. Ik betreurde altijd mijn zo slechte geheugen dat me de moeder van voor de pijn niet liet terughalen, maar toen las ik in een boek van Siri Hustvedt over de bezwering. Het was een andere schrijver die de kracht van de toverwoorden ontdekt had. ‘Ik herinner me,’ schreef deze schrijver (zijn naam is me ontglipt), en zijn herinneringen vloeiden. Alleen al het opschrijven van de woorden Ik herinner me brengt herinneringen naar boven. En de ene herinnering sleept de andere in haar kielzog.

Ikherinnerme is het ultraviolette licht. Maar je moet het neerschrijven, enkel denken of uitspreken werkt niet zo goed.

Ikherinnerme, schrijf ik nu elke dag. Ik weet niet hoeveel ik vergeten en voorgoed verloren ben, maar zie hoeveel er terugkeert!

Ikherinnerme Woas ’t nen ‘ond geweest, ge woart d’er ol van ‘ebeet’n! als ik weer eens iets niet vond en jij het meteen zag liggen. Of, provocerend: Ma’ ’k je ne klets geev’n ô ’k ’et vinne? En hoe wij, Simon en Tchietje en Wout en ik, daar dan ook elkaar mee uitdaagden: Mag ik je ne klets geven? Tot jij schel verwittigde: D’er goa’ were blètinge van koom’n é!     Jij bent de moeder van die keer dat je op de fiets je kunstgebit verloor. Dat je terug moest rijden om het te gaan oprapen. En dat hoe-heet-hij-ook-alweer, die van je medespelers in het toneelgezelschap die ook reporter was bij de regionale krant, dat hij het in de gazet zette, wat moest je daarom lachen.     De moeder van het te vroeg gesprongen of gevallen lijsterjong, dat je in een kartonnen doos op de terrastafel verder opkweekte tot het kon vliegen, dat is ook voor jou een dierbare herinnering, nietwaar, m’mà?     Mijn moeder is de moeder die snurkte wanneer ze een middagdutje deed in de zetel.     De moeder die me mijn eerste bh’tje kocht tijdens de wekelijkse boodschappen met het hele gezin in de Grand Bazar, want daar hadden ze toch ook soutiens, zei je onnozel, en we waren nu toch net boodschappen aan het doen? In de herinneringen die je insprak op een bandje voor het sprookje dat ik wilde schrijven ter ere van jullie vijftigste huwelijksverjaardag vertelde je dat je van school naar huis gestuurd werd met de boodschap dat je een bh nodig had en dat je moeder het gewoon wegwimpelde, dat je nog lange genoeg ne soutien gorge zou moeten dragen. Vergat je simpelweg het van opgelatenheid kronkelende meisje met de gezwollen tepels toen je zelf in de moederrol stapte?     Je bent de moeder van de stank van die bruine nylonkousen. En mijn vaste voornemen dat ik die van mijn leven niet zou dragen. Net zomin als die vleeskleurige korsetten. Heb ik ook nooit gedaan. Hoelang heb jij het volgehouden en waarom in ’s hemelsnaam?     Mijn moeder is de moeder die ik het wrokkig doch onuitgesproken verweet geen rekening te houden met mijn hooikoorts als je het gras aan het maaien was wanneer ik thuiskwam uit school. Hooikoorts krijg ik niet van een gazon dat zo regelmatig gemaaid wordt dat het gras nooit tot bloei kan komen, hooikoorts was de dekmantel van ‘jij bent niet beschikbaar, jij verkiest lawaai waar ik een hartsgrondige angsthekel aan heb boven mijn verhalen van mijn dag, dus ga ik in mijn kamer zitten pruilen en mijn dagboekbeklag schrijven tot jij me bezorgd komt zoeken’. Wat je nooit deed. Ik strafte jou niet, ik strafte alleen mezelf, ik was altijd de eerste die jou kwam zoeken. Misschien was ik een ondankbaar nest. Misschien probeerde je zoveel mogelijk van je onuitputtelijke, altijd opnieuw aanwassende lijst van karweien af te vinken binnen de schooluren maar was de tijd je te snel af. Of misschien keek je op het uurwerk boven de keukendeur, nu zou de schoolbel rinkelen, over een kwartiertje waren ze daar, of in latere jaren, toen we met de fiets van verder moesten komen, rekende je een halfuur, stilaan tijd om de grasmachine uit de garage te rollen, een karwei dat je de kans bood te ontsnappen aan dat veel te drukke thuiskomen van die vier, als je ze de kans gaf trokken ze je schelleverscheën om de grootste brokken aandacht en wat restte je dan nog voor de man die thuiskwam, voor hem moest je er ook nog kunnen staan, dat was de taak van de liefdevolle moederdevrouw die niet verwaarloosd mocht worden, de man diende geëerd, zo had de Kerk het vrouwen geleerd.

Het lawaai van de grasmachine (ik reageer nog steeds even wespgestoken op machinelawaai als toen) en de scherpe geur van pasgemaaid gras, de geur van ontgoocheling, kwamen me al tegemoet op straat, ik kon ze volgen als een koord. De geur van versgebakken brood pas wanneer ik langs het huis omliep naar de achterdeur, een kort warm touw, de geur van lekkers en een beschikbare moeder, een moeder in de keuken, een moeder aan het aanrecht. Hoeveel uren aan volkomen onbegrijpelijke of oninteressante verhalen heb jij daar, staande aan dat aanrecht, van ons aangehoord? Hebben wij jou ooit gevraagd naar jouw dag?

De geur van haarproducten was de onrustbarendste. Het kortste eindje, ik rook het pas als ik de deur openduwde en dan was het al te laat, daar zat ze al. Een glimlachende vadersmoeder met een hoofd vol krulspelden was een opluchting, het was de moedersmoeder die het gevaar was. Van jou mochten we een koekje van jullie schaaltje nemen, van haar kregen de jongens en knechtebrakke Tchietje daarbij de aanmoediging dat ze nog veel moesten groeien, ik kreeg een onbarmhartig honend ‘jàh, ik zou nòg meer koeken eten, je bent nog niet dik genòeg, als je zo voortdoet zal geen enkele vent je nog willen!’ Ik herinner me dat ik vluchtte naar het toilet, daar eenzaam zat te huilen met mijn smakeloze koekje en wenste     wenste     wenste     mijn wensen was een lijn die ik telkens opnieuw uitgooide     van de deur van het toilet naar de keukendeur ik had slechts die paar meter hal te overbruggen maar mijn wens bereikte jou niet     je kwam niet     je was niet mijn moeder maar de dochter van jouw monstermoeder.

Het huis lag vol zulke lijnen en alle lijnen leidden naar jou, m’mà. Jij was het centrum, als perspectieflijnen liep alles en elkeen naar jou. Waar jij was, daar was het centrum waartoe we ons verhielden. Waar ik ook was in of rond het huis, er was altijd dat lint dat vertrok onderaan mijn schedel en verbonden was met de plek waar jij was, het centrum. Soms wilde ik dat lint zo ver als mogelijk afrollen, wilde ik het niet meer voelen, het kunnen vergeten, dan stormde ik de zoldertrap op, smeet mijn kamerdeur achter me dicht, het lint rats doormidden, en zette mijn muziek zo luid dat ik niets meer kon horen van wat er in het huis onder mij gebeurde. Maar als bij toverslag herstelde het lint zich, rolde van mijn achterhoofd dwars door de kamervloer, gleed door het plafond daar beneden, de kortste rechte, de perspectieflijn naar het centrum.

Als jij er niet was had het huis geen centrum. Het slappe lint voelde dan niet als vrijheid. Het lag verloren te wachten. Een huis rust niet op de grond maar op een vrouw, zeggen ze in Mexico.

Wist je dat, m’mà, dat jij het centrum was? Of was het slechts een onbestemd gevoel, een uitputtende constante druk van al die duwende en trekkende lijnen? Of hield je juist zeer strak al die touwtjes zelf in handen, geen kind dat aan jouw alziende moederliefde zou ontsnappen, je was een moederdier dat te allen tijde wist waar al haar jongen waren en ze met louter de golven van haar wil naar zich toe kon halen.

En als pa thuiskwam, rolde je eigen lint dan ook af naar zijn enkels, was hij dan jouw centrum?

Moerloos. Hopeloos moerloos. Hopeloos moerloos. Hopeloos moerloos. Het is geen oorwurm, het is een hoofdwurm, hopeloosmoerloos hopeloosmoerloos hopeloosmoerloos. In welke krochten van mijn lekke hersenen is die term blijven kleven en wat heeft die plots losgewrikt en laat die nu rondjes razen achter mijn voorhoofd? Hopeloosmoerlooshopeloosmoerloos-hopeloosmoerlooshopeloosmoerloos. Het moet meer dan tien jaar geleden zijn dat Liboor en ik op een blauwe maandag een imkercursus volgden, maar we hebben nooit zelf bijen gehouden en ik heb de term sindsdien niet meer gehoord. En nu is die daar plots terug, veeleer een agressieve wesp dan een nijvere honingbij, hopeloosmoerlooshopeloosmoerlooshopeloosmoerlooshopeloosmoerloos...

Een bijenvolk is hopeloos moerloos als haar koningin gestorven is en er ook geen open broed meer is, niets wat nog koninginnenstof kan aanmaken om de boel te redden. Deze hele bijenfamilie is ten dode opgeschreven. Zonder ingrepen van de imker is het hopeloos moerloze volkje verloren. En er is al lang geen Imker meer.

Voor het eerst probeert de zon door de verblindende mist te boren.

Verder weg dan ik in ontelbare dagen heb kunnen kijken, vliegt een meeuw voorbij. Haar dichtstbijzijnde vleugel als een lamp (licht!), het is het mooiste wat ik in tijden gezien heb. Achter haar, tegen een lucht (lucht!) van het allerbleekste blauw (kleur!) hangt gekamde cirrostratus (uitzicht!), eindelijk nog eens zo hoog te kunnen kijken (verte!). De daken van de huizen aan de straatkant (uitzicht!) lichten op (kleur!) in de zon (licht!), de borst van de keep in de amandelboom licht op in precies dezelfde tint (kleur!). En in de oude zilverberk van de achterburen blinken duizenden, een miljoen minuscule druppeltjes in de zon, een miljoen lichtjes dansen, m’màtje, een miljoen lichtjes dansen in de minste adem wind, de zilverberk twinkelt.

Met een dikke sjaal rond hals en hoofd ga ik naar buiten. In de zon staan. Gezicht naar de zon (licht!) en ogen dicht (kleur!). Lucht! Koude, frisse frisse lichte lucht. En zonnewarmte.

De stilte is geen verstikte verstomde gemuilkorfde stilte meer maar een rustig ademende stilte, waarin kauwen roepen, ik wend ze mijn gezicht toe en open mijn ogen en blauw overal blauw blakend blauw stevig blauw! En onder al dat blauw kale boomkruinen met kauwen in dichte koppels. En onder de bomen helleborussen, ze maken al bloemen, en de vroegste narcissen al knoppen, sommige al met knik en kleur. En de kauwen babbelen over en weer tussen de bomen, zangvogeltjes zingen, ik adem zon.

Ik ga zitten en sluit mijn ogen, ik laad zonne-energie op. Ik blijf zitten tot de zon voorbij de vlinderstruik geschoven is     voorbij de esdoorn geschoven is     voorbij de plataan geschoven is. Ik blijf zitten tot het marmer opgekropen is tot aan mijn knieën. Ik blijf zitten tot de dagelijkse update van pa.

... nauwelijks haar ogen geopend...

... opnieuw geen contact...

... gaat te traag, ze zou nu toch wakker moeten worden...

... artsen weten ook niet hoe haar toestand kan of zal evolueren...

... kan nog lang zo blijven, misschien zelfs definitief...

... kan nog weken duren vooraleer er wat duidelijkheid komt naar de toekomst toe...

... zal nooit meer worden zoals ze was...

... bij longontsteking zal...

... bij hartstilstand zal...

... bij nieuwe hersenbloeding zal...

... onder ogen durven zien...

... artsen weten het niet...

... hopen dat er nog een menswaardige wending komt in haar toestand...

Hopen... wanhopen... met de moed der wanhoop hopen met de moed der hoop wanhopen... met de moeder wanhoop met de moeder hoop... ikmoedikmoedikmoedikmoed...

Erger dan de dood die beëindigt is het eindeloze lijden.

Het lijden, dat is wat jij moet dragen en wij staan erbij en kijken ernaar, kunnen niets doen, kunnen je lijden niet wegnemen.

De dood, dat is wat wij dan zouden moeten dragen, jij niet meer, dan hoef jij niets meer te dragen.