Over het boek

De verstandelijk beperkte Fortunato wordt ervan verdacht een pistool te hebben ontvreemd uit het huis waar zijn moeder werkt als kinderjuffrouw. De hele stad is in rep en roer, gegrepen door een ongemotiveerde angst. De nachtelijke klopjacht die erop volgt wordt beschreven vanuit de verschillende personages: de politiecommissaris, een prostituee, een agent die zijn vuurdoop ondergaat, de door twijfels verteerde pastoor, Fortunato zelf, zijn moeder en een aan de drank verslaafde visser, de enige vriend en beschermer van de jongen.

Deze roman, die zich afspeelt op een eiland voor de Braziliaanse kust, wervelt op een caleidoscopische manier door de afgelegen gesloten gemeenschap die veel complexer is dan de schijn doet vermoeden. Het mensenschip, dat oorspronkelijk verscheen in 1961, is een briljante en poëtische stijloefening van een van de meest bewonderde stemmen uit de Braziliaanse literatuur.

Over de auteur

Autran Dourado (1926-2012) was een Braziliaanse romanschrijver. Dourado werd geboren in Patos de Minas, in de deelstaat Minas Gerais, en dat is ook de setting voor zijn meeste boeken. Hij ontving onder meer de Camões-prijs en de Machado de Assis-prijs. Zijn bekendste roman, Opera der doden, zal ook bij Koppernik verschijnen.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Titelpagina

Autran Dourado

Het mensenschip

roman

vertaald uit het Portugees en van een nawoord voorzien
door Harrie Lemmens

Colofon

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

De uitgever ontving voor deze uitgave in het kader van schwob.nl een subsidie van het Nederlands Letterenfonds.

ISBN 978 90 833 8199 2

NUR 302

www.koppernik.nl

Oorspronkelijke titel A barca dos homens

Copyright © Autran Dourado’s Estate

Published by special arrangement with Villas-Boas & Moss Agência e Consultoria Literária Ltda and its duly appointed Co-Agent 2 Seas Literary Agency

Copyright Nederlandse vertaling en nawoord © 2024 Harrie Lemmens

Afbeelding voorzijde Paul Gauguin, La Vague (detail), 1888

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2023, ISBN 978 90 833 4710 3

Inhoud

I   De steiger

1 – Het strandkerkhof

2 – De spinnen

3 – Het stadhuis

4 – De vissen

5 – De Madonna met het Kind

6 – Een man in wording

7 – De hoerensteeg

8 – Het schip van God

II   De golven bij hoogtij

Nawoord - Met passer en liniaal

‘It is in the power of every hand to destroy us,

and we are beholden unto everyone we meet,

who doth not kill us.’

THOMAS BROWNE

DIT IS EEN VERHAAL VAN JACHT EN VANGST

I   De steiger

1 – Het strandkerkhof

Hoe vaak had Luzia de kinderen niet beloofd om hen mee te nemen naar het Strandkerkhof? Als ze niet wilden slapen, vooral Margarida niet, die altijd zo lang mogelijk wakker probeerde te blijven, kwam Luzia aanzetten met het Strandkerkhof, toverwoord, wondermysterie aan de donkere kant van de wereld waarin ze leefden. Je had de donkere en de klare kant, duisternis en licht. Dan begonnen ze te leven, begonnen ze hun werkelijkheid te beleven.

Luzia kwam aanzetten met het Strandkerkhof. Kom kind, zand in de oogjes en slapen, want morgenvroeg gaan we naar het Strandkerkhof. Op lijzige toon, haast al een droom.

Helena, Dirceu en Margarida sliepen in de kamer voor, die uitzag op het Kastanjestrand, en ze vielen in slaap op het ruisen van de avondlijke zee en de stille stem van Luzia. Stille stem en branding. Stil vochten ze tegen de slaap, bijna geen kracht meer om zich nog te verzetten. Stem en branding, stil en zacht. De ogen vol zand, branderig van de slaap, half in dromenland, alles liep door elkaar, dag en nacht, ze knepen hun ogen dicht, konden niet slapen, dachten aan morgen naar het kerkhof. De droom in hun ogen, het onophoudelijke ruisen van de zee, de slaap die kwam-en-niet-kwam, het werd één nevelig geheel waar ze langzaam in binnendrongen, weg van het dikke lijf van Luzia, de gele ogen van Luzia, de zwarte huid van Luzia, dat was het leven buiten hen, het leven van de anderen, dat ze geleidelijk verlieten om te dromen. Luzia rook soms naar magnolia’s, of was het naar jasmijn? Droomden ze al?

Margarida, de kleinste, droomde weinig, ze zonk weg in een eindeloze loomheid. Dirceu haalde alles van overdag door elkaar, de afvalresten op het strand, de beestjes, de vissen die als snelle zwaarden door het heldere water van de plassen sneden, zijn afgebroken heldendaden en een donkere wereld waar hij de grond onder zijn voeten verloor, viel hij dan of gleed hij weg? Helena droomde het meest, zij werd groot en er ontkiemde een kennis in haar die haar lichaam haar gaf – ze spitste haar oren voor het ruisen van de golven en ze droomde zelfs overdag. De zwart-wit-, licht-en-schaduwwerkelijkheid was bij haar het sterkst. De wereld van hun ouders, van opvattingen, van wat moest en wat juist was, dat was het licht; die van haar, waar Luzia en Fortunato op een bepaalde manier deel van uitmaakten, was de donkere nacht van eenzaamheid waarin zij verloren wegzonk. Als een pelgrim op aarde trok ze van de ene wereld naar de andere, van het licht naar de duisternis, van de duisternis naar het licht. En ze was één en al berouw en schuld, zonde en eenzaamheid. Van de dag die stikte van zoveel droog licht tot het vochtige donker van de nacht. In de heldere wereld voelde ze zich opgenomen, een en al liefde voor haar ouders, maar de macht van het duister ervoer ze als een onweerstaanbare lokroep. Zonder het te weten of te willen liep ze over het lange pad dat naar het hart van de man leidt. Helena dacht, Helena droomde, droomde hoe haar lijf lang begon te worden – o jee, jeetje, oei toch – hoe ze leek op een kip met een kaalgeplukte nek, lang, verlaten, naakt in een ren waar kippen pikten.

Omdat hij zo zijn opvattingen had, vond hun vader het niet goed dat de kinderen naar het kerkhof gingen. Hij had trouwens altijd zo zijn opvattingen. Het hebben van opvattingen is net zoiets als het hebben van kleren, of van tanden. Hij had het over het gevaar van akelige dingen voor een kind. De woorden bleven dan steken in zijn mond, hij zocht met bange ogen naar de juiste woorden, alsof hij op een moot vis kauwde en vreesde of verwachtte een graat tegen te komen. Een kerkhof is niet goed voor een kind, zei hij. De kinderen wachtten. Je moet niet zo streng zijn, Godofredo, zei zijn vrouw dan, altijd bereid om de uitstapjes van de kinderen te verdedigen tegen de opvattingen van haar man. Wat kan dat nou voor kwaad, vroeg ze. Dat kan heel veel kwaad, een kind heeft niets te zoeken op een kerkhof. Waarop zij boos jij ook altijd met je opvattingen. Godofredo bleef aandringen, geharnast in zijn vaderschap. Wat valt er nou voor een kind te vinden op een kerkhof? Weet ik veel, zei zij, ze willen gewoon graag, dat is genoeg. Het is jouw schuld dat de kinderen zo zijn, zei Godofredo. Een kerkhof is akelig. Het is ziekelijk om zo vroeg al aan de dood te denken. Godofredo kauwde op zijn moot. Zij zocht naar tegenargumenten. Dat zeg je alleen maar omdat je nog nooit op het Strandkerkhof bent geweest. Een heel mooie plek is dat, rustig, vlak bij zee, heel vredig, je denkt er overal aan behalve aan de dood. En een stilte als de zee kalm is, je hoort alleen het kabbelen van de golven. Je bent stom en pedant, dacht hij, en hij zei je praat mooi... maar het doet me niets, ik hou niet van kerkhoven. Dan wordt het tijd dat je dat wel gaat doen, zei zij, het is heel fijn daar. Het zou je goed doen... En bij het zien van een lichte glimlach op de lippen van zijn vrouw: god, wat jij je voor gekkigheid in je hoofd haalt, je bent nog erger dan Luzia, ziekelijk gewoon. Jij denkt niet na, Godofredo. Je zoekt alleen maar iets om je aan vast te klampen, als een drenkeling aan een plank of reddingsboei. Hij wilde er iets tegen inbrengen maar vond niets. Waar ik niets van moet hebben is van gekkigheid, zei hij kwaad.

Dan zwegen ze. Maria wist dat die gesprekken haar man niet aanstonden, maar ze ging door. Waarom was hij toch zo bang om aan de dood te denken, de grote levensproblemen? Waarom altijd dat wegstoppen? Ze had haar man nog nooit naar een kerkhof zien gaan en al helemaal niet naar een dodenwake. Godefredo’s ogen keken zo verschrikt als ze ergens een gewond iemand zagen dat hij zich nauwelijks kon beheersen. Maria kon urenlang over zoiets nadenken, sterker nog, ze was daar dol op.

Luzia had altijd op het eiland gewoond. Daar was ze geboren, in Boa Vista, daar had ze haar zoon Fortunato gekregen en daar wilde ze ook sterven en begraven worden in een ondiep graf op het Strandkerkhof, zodat de zee ’s nachts opklonk naast en boven haar enorme lijf, de aarde doorweekte met geruis en de doden wiegde, net zoals zij de kinderen in slaap zong en wiegde. Het duurde lang voor de kinderen sliepen. Luzia droomde vaak over haar enorme lijf op het kerkhof, weggezonken in het handschoendonker van de aarde, haar ogen weggevreten door onzichtbare wriemelbeestjes, o wat was ze bang. Ze sloeg een paar keer achter elkaar een kruis en smeekte Onze-Lieve-Vrouw van Altijddurende Bijstand of de eerste beste andere Onze-Lieve-Vrouw die haar te binnen schoot om haar te hulp te komen, haar niet te erg te laten stinken, ze wilde de anderen niet tot last zijn. Die nare lucht van verwelkende bloemen, van rottend vlees, van zwetende mensen. Maar haar vooral te bevrijden van de vliegen, mijn god. Van het kwijl. Het kwijl in een hoek van haar open mond. Soms had ze echter ook een fijne droom over het kerkhof. Dan danste haar lichaam lichtjes, gewichtloos als het lichaam van een kind, en werd ze zelf weer kind, met de kinderen van Maria om haar heen in een kringspel, daarna telden ze de schelpjes die ingelegd waren in de naden van de grafstenen. Als een vervelende vlieg verjoeg ze de gedachte aan haar natgeregende lijf – een klamme, kille jurk – weggezonken in de grond. En ze droomde. En ze droomde dan van een tijd veel verder terug in haar leven, een tijd die alleen zij en verder niemand kende, treurig, kleurloos, mistig. Op die momenten leek ze op te zwellen als van regen zwangere wolken of een zieke olifant.

Leuk was dat, als Luzia vertelde. De kinderen vroegen haar om verhalen. De verhalen werden lang uitgerekt bij de haard in de keuken, het tegelfornuis vol roetaanslag. Het was haar eigen leven, opgedeeld in waargebeurde voorvallen die de kinderen nooit konden onderscheiden van de verhalen die ze verzon. De gevallen. Luzia’s schoot was lekker warm – net zoals haar dijen dik en haar borsten vol en rond en fijn waren –, hij verwarmde de kinderen, hulde hen in een geur van platgetrapt gras, echt de geur van negers vonden ze: een geur die hun neus nooit meer zou vergeten, ondanks alle duizenden bloemen en vruchten om hen heen, een geur die hun later zou herinneren aan de voorvallen van Luzia, het verhaal van haar leven dat zij zonder het te weten zouden creëren, dit verhaal dat ik hier zal ordenen, de avonden en nachten in Boa Vista, het ruisen van de golven, de slaap die kwam-en-niet-kwam, het wazige gebied van de naderende slaap. Morgenvroeg gaan we naar het Strandkerkhof. Brandende ogen. Haar lijzige stem. Zij en haar donker.

In vroeger tijden had ze gezorgd voor Maria, die als kind in slaap was gevallen bij het luisteren naar dezelfde verhalen, die nooit oud werden, als ze met haar ouders de zomer doorbracht in Boa Vista, zoals ze nu zorg droeg voor haar kinderen, met dezelfde tedere toewijding en strikte liefde: het waren haast haar kleinkinderen. Oud was ze geworden, stokoud was ze.

Wat werd het huis treurig als de vakantie voorbij was en het gezin weer weg moest, wat leek de woonkamer dan groot. Ze droomde van de terugkeer van de kinderen, praatte over hen met Fortunato. Maar praten met haar zoon was zinloos, hij begreep nooit goed wat ze zei: starende blik, natte open mond. Om meelij te krijgen. Luzia’s hart was bedrukt, deed zeer. De ogen van Fortunato zagen andere dingen, onnozel, naar binnen gekeerd, star als ze de betekenis van de woorden niet konden achterhalen. Hij kon het alleen volgen als het over iets concreets ging, dan lachte hij lang, tot zijn moeder hem zei te stoppen. Stop, gilde ze dan. Nee, praten met Fortunato had geen zin, ze kon beter in zichzelf praten. Alleen Tonho leek de warrige en dwaze gedachten van Fortunato te kunnen volgen, zijn eindeloze lach. Maar Tonho was een mislukte visser, een dronkaard die stuurloos over het eiland zwalkte. Misschien kwam hij door de drank in de buurt van de krankzinnige beelden van Fortunato en deed hij alsof hij hem begreep. Nee, ze kon beter in zichzelf praten. Het waas dat rond Fortunato hing, zijn ogen naar binnen gekeerd of starend in de verte. In zichzelf praten was beter.

En dat deed ze als het heimwee naar de kinderen haar zwaar viel en haar ogen wazig werden van de tranen.

Als het gezin wegging en het huis te groot werd, de slaapkamers en de gang een verloren wereld vormden, waste ze kleren om aan de kost te komen. Die arme Fortunato deugde niet eens om het schone wasgoed te bezorgen. Haar klanten waren bang voor hem, zijn verschrikte ogen, de verhalen die de ronde over hem deden. Ze zeiden dat hij gevaarlijk werd als hij het over zich kreeg. Hoe vaak Luzia ook zei dat haar zoon goed was, dat hij geen vlieg kwaad kon doen, niemand wilde van hem weten.

En dat gedoe met Almerinda, de geit? Dat is lang geleden, antwoordde ze dan. En dat weglopen van hem? Dat heeft hij al heel lang niet meer gedaan. En al die keren dat hij in het gesticht heeft gezeten? Dat is maar één keer gebeurd.

Haar ogen zwommen in tranen, ze had een brok in de keel, kon geen woord uitbrengen, de anderen uitleggen dat haar zoon goed was, Fortunato had alleen een zwak verstand, hij begreep niet alles. Niemand geloofde haar. Alleen Maria en de kinderen waren niet bang voor Fortunato. En Tonho, maar die telde niet mee, een zuiplap die niet meer zoals vroeger in het gammelste bootje durfde uit te varen als de zee ruw was, en die als hij niet dronk als een mossel op het rif werd. Tonho had een slechte naam. Het was beter als haar zoon uit zijn buurt bleef. Ook seu Godofredo bejegende Fortunato met wantrouwen, hij wilde niet dat de kinderen met hem omgingen, vooral de meisjes niet.

En Fortunato deed ondanks het feit dat hij bijna dertig was niets anders dan de hele dag van strand naar strand, van rots naar rots trekken om oesters te rapen, die hij gulzig opslurpte, of in het vissersdorp aan de kant van het vasteland wachten op de terugkeer van de vissersboten, of over de vuile kade zwerven en luisteren naar de fabriekssirene, net het lied van een dood kind, en verbaasd uit zijn starre ogen kijken, turend in scheepsruimen of naar de schittering van schubben en plavuizen, en de golven die zachtjes tegen de muur klotsten. In die vuile zee daar bij het oude deel van Boa Vista waren de ogen van Fortunato mak als vissen. Ze hoedden wolken en beploegden golven die niemand kon verstaan. Wanneer de onrust toenam, werd zijn delirium een verschrikkelijk ondier, liep en rende hij net zolang tot zijn voeten bloedden, zonder te kunnen stoppen. Hij trommelde dof op zijn borst, schreeuwde op de verlaten strandjes. En zijn ogen prikten van het zout van zijn tranen. Hij kon niet stoppen. Liep. Stoppen ging niet. Hij liep en liep. Vroeg zich af waarom die steken in zijn borst zo’n pijn deden. Luzia luisterde verschrikt naar zijn kreten, hoe hij het lied van een dood kind van de fabriekssirene hoorde, het hart vol pijn, kreten zoals ook boten in dichte mist naar elkaar gillen.

En ze huilde in het geheim haar verdriet uit, hoe walgelijk dat leven, het verscheurde haar, ze was als de dood voor de vragen van haar zoon als hij zo rondrende en haar ogen waren rood van het huilen.

Waarom huil je, moe? Waar doet het pijn? Dat was het enige wat hij begreep, pijn aan zijn lijf, in zijn vlees. Zoals hij ook alleen maar weet had van de dingen door hun geur, hun geluid, hun kleur en hun omvang. Niets, jongen, antwoordde zij dan, gewoon de rook van het fornuis.

Luzia liep soepel, haar dikke lijf schommelde als een boot op de golven, soepel en ritmisch als de golven zelf. Een lichte tred, uit angst om de kinderen te wekken, of de ingedutte stemmen in de slaapkamers wanneer het huis leeg was. De klaterende schaterlach van Helena, met geluiden die haar begeleidden in haar dromen, net als de zee die haar liet dromen terwijl haar lijf lang begon te worden – o jee, jeetje, oei toch. Een groot meisje al, zei Luzia liefdevol: haar tandvlees rood en glanzend, zonder tanden. Waarom ga je niet naar een tandarts voor een gebit, Luzia, vroeg Helena, een groot meisje al, bijdehand. Daar kan ik niet mee overweg. Ik heb er ooit een gekregen van Dona Maria, maar dat pakte niet goed uit. Wanneer was ze ook alweer Dona Maria gaan zeggen in plaats van gewoon Maria? Hoe kauw je dan, vroeg Helena weer. Nou zeg, gewoon. En ze schaterde het uit, alsof ze dolblij was met haar dikke rode tandvlees. Ze maakte met haar vingers kleine balletjes van het eten, die ze in de mond stak en smakelijk doorslikte. De kinderen keken jaloers naar haar, zij moesten met mes en vork eten. Om net als Luzia te kunnen eten verstopten de drie zich achter in de tuin. Helena een beetje beschroomd, ze was immers al een groot meisje.

Op het eiland deden veel praatjes over Luzia de ronde. Dat ze niet wist wie de vader van Fortunato was. Dat wist ze wel, maar ze vertelde het niet. Wat ging hun het aan met wie ze haar zoon had verwekt? Toen ze een dikke buik had, wilde dokter Alberto zaliger, Maria’s vader, haar meenemen naar het politiebureau, om ervoor te zorgen dat ze trouwde, maar had Luzia ook maar iets gezegd? Nee, geen woord. Waarom trouwen, dokter Alberto, de smeerlap verdient het niet eens de vader van het kind te zijn.

En dus werd Fortunato geboren zonder vader, zei ze. Hij groeide op op het eiland, vrij als een wild beest. Maar terwijl zijn lichaam groeide, bleef zijn geest achter, alsof hij iemand nakeek die een lange reis ging maken. Als er niet het geweld was geweest waardoor hij af en toe bezeten werd, zouden zijn grote, onschuldige ogen slechts die van een kinderziel lijken. In feite wist ook niemand hoe oud hij precies was: soms leek hij door zijn lach een klein jongetje, andere keren een oude man. Maria probeerde hem wat les te geven, maar ze kon hem nog geen letter bijbrengen. Ze haalde er psychologieboeken bij, maakte spelletjes van karton, studeerde urenlang op een manier om door te dringen tot de geest van Fortunato. Allemaal tevergeefs, hij leerde niets, drong niet door tot de letters, voor hem een soort beestjes vol rondingen, trekmieren met hun gekrioel waar je scheel van werd. Het was zielig te zien hoe hij zijn best deed, met grote verbaasde ogen aan Maria’s lippen hing. Zijn geest was gedoemd om niet te rijpen.

Lieve Heer, waarom hebt U zulke schepsels geschapen, vroeg Maria vol medelijden met Fortunato, ze voelde zich bijna een zus van hem, omdat ze als kind de zomervakanties altijd samen met hem had doorgebracht.

Fortunato kon dan niet leren lezen, het eiland en de zee hadden geen geheimen voor hem, hij had een scherp oog voor alles wat natuur was. Tonho zei altijd dat Fortunato net een ansjovis was, die de wind al voelt nog voor het waait. Hij weet haast alles van de zee, zei Tonho tegen de andere vissers, op grond van de kleur van de maan kon hij zeggen of de zee de volgende morgen kalm of wild zou zijn. Tonho, morgen zee woest, zei hij dan. Zelfs de beste vissers, degenen die het meest vertrouwd waren met de geheimen van de zee en de wind, zelfs die konden het weer niet met zoveel zekerheid voorspellen. Alleen maar door de wind te ruiken kon hij zeggen of het zou gaan stormen.

In de tijd dat Tonho nog moed had en niet zo eenzaam was, voer Fortunato voor dag en dauw met hem mee in zijn boot de Madalena om op volle zee te kijken naar het glinsterend oppervlak van de zee, als schubben in het schelle daglicht. Vanuit de verte zag hij in de bleke ochtend het dorp als een langgerekt wit lint rond de kust, met de goudgele of witte gordel van het strand. Hij hielp mee met het uitwerpen en binnenhalen van het net, of legde het aas klaar als ze met de hengel visten. De Madalena was een mens voor hem. ’s Avonds, als de boot met de kiel omhoog in het zand lag, was hij net een vrouw die lag te slapen met haar buik vol kinderen. Maar de Madalena lag er nu al heel lang zo bij, de romp smeekte om breeuwwerk en teer. De boot diende alleen nog maar om Tonho onderdak te verschaffen als hij er dronken naartoe was gewaggeld, als een kind dat de schoot van zijn moeder zoekt, om eronder te slapen en te dromen over grote vissen.

Nee, niet alles wat er over Luzia verteld werd was waar. Ze deed niet aan macumba, hoewel ze meer verstand van kruiden had dan wie ook. Ze kon ontwrichte voeten rechtzetten en sommige ziekten genezen, maar dat deed ze alleen maar na lang aandringen van de zieke. Ze deed nooit iemand kwaad en hield zich zelfs afzijdig van liefdesaffaires. Wat God bindt wordt door niemand ontbonden. Daarvoor moet je bij Sint-Antonius zijn, kind, die heilige gaat daarover, ik niet, zei ze als iemand bij haar te rade ging. Eén keer slechts had ze met volle overgave een kruidenmengsel gemaakt: toen de Esperança van Bento zaliger, Fortunato’s peetoom, verdwaald was op zee. Zijn vrouw, de ziel, had haar in haar wanhoop opgezocht en gevraagd om in godsnaam te helpen. Dat kon ze niet weigeren. Alsjeblieft, Luzia, in godsnaam, red mijn Bento, want die rotzee wil hem opslokken.

Hoezeer Luzia ook met kruiden in de weer was gegaan en tot de goden had gebeden, de stormachtige zee had de visser Bento de Sousa, Portugees van geboorte, werkelijk opgeslokt. Andere boten hadden gezocht naar de Esperança, voortsnellend over de schuimende golven en schreeuwend in het donker van de nacht. Terwijl hun mannen op zee waren, probeerden de vrouwen Conceição te troosten, God is barmhartig, zeiden ze. De volgende morgen stonden er allemaal kaarsen voor de kerkdeur, opgestoken voor de redding van de Esperança. Maar Bento kwam niet terug, en zijn beide maten evenmin. Een paar dagen later doken de resten van de boot op, dobberend op de spiegelgladde groen lichtende zee. Ze konden zijn lichaam niet eens begraven op het kleine Strandkerkhof, met een eenvoudig opschrift – Bento de Sousa, gestorven op zee – in het hout gegraveerd of erop geschilderd. Op het Strandkerkhof waren veel van zulke graven te vinden.

Vandaag gaan we naar het Strandkerkhof, zei Luzia toen ze de kinderen wekte.

In een oogwenk stonden ze aangekleed klaar, opgetogen druk. Margarida stotterde van de opwinding en probeerde zelf haar veters te strikken. Zij droomde het vaakst van het Strandkerkhof, ze was er nog nooit geweest. Dirceu wilde stiekem verder gaan dan het kerkhof, op de rotsen klauteren, zwemmen bij het Patersstrand. Of, nog beter, doorlopen naar het Stadhuisplein (maar dat kon hij alleen in zijn eentje doen, of samen met Fortunato, want in dat deel van de stad mochten ze niet komen), kijken naar de gevangenen die uit de ramen hingen, praten met sommigen van hen, vooral die van beroemde misdrijven, dat waren er drie – tegen wie de jongen vol angst en ontzag opkeek. Of gewoon op de kade gaan zitten kijken naar de vissers als die de vis uitlaadden. Hij haalde een mondharmonica uit zijn broekzak, verveelde zich, keek opnieuw naar de zee. Er moet bij gezegd worden dat hij al enige tijd eigenlijk nergens meer was, altijd verder wilde gaan: hier wou ik niet heen, mopperde hij bijna met wrok. Wrok tegen wie? Wiens schuld was dat? Het zal wel aan mij liggen. Zei zijn vader. Zoals gezegd, hij wilde altijd verder. Hij was een zeevaarder. De schipbreuk van de Santo António, zei hij mysterieus. Dat is mijn schuld. Helena, die heimelijk aan het ontdekken was dat ze een lichaam had, haar lichaam langgerekt als een piepkuiken – zij droomde altijd het meest –, bleef even staan luisteren naar het ruisen van de zee en het rumoer op straat – Helena praatte niet, een vaag gevoel, een mosterdzaadje in haar borst, verhitte blik, wikkend en dromend. Zonder dat iemand het had gemerkt had ze iets heel belangrijks voor zichzelf ontdekt, iets wat zich in haar lange lijf had voorgedaan en haar had doen rillen van bange verbazing. Een gevoel dus.

Luzia wiegde met haar heupen, haar dikke lijf schommelde als een boot op de deining, maar ze liep met vaste tred, haar voeten vol kloven op de hielen. Ze kende ieder hoekje van het eiland, alle kusten, en de zee – ze had een nauwe verwantschap met de zee, kende bijna alle verhalen van die eindeloze zee. Blauw, groen, sappig? In haar geheugen vermengde de zee zich met de mensen, was hij één met de mannen in strijd met de zee, mannen die doordrongen in de zee als zaadjes in de vochtige aarde, de zee die knaagde aan de aarde, wat voor herinneringen had ze die van haarzelf en niet van de zee waren? Alles was zo versmolten, alles als het komen en gaan van de golven op zee.

Moet je het ruisen van de zee horen, zei Helena, bijgekomen van de schrik van haar ontdekking – terwijl ze naar het kerkhof liepen. Moet je dat volle ruisen horen, ontdekte ze tevreden. Dirceu zei volle ruisen wat een onzin! Waar heb je dat nou weer vandaan, zei hij korzelig, want hij had helemaal geen zin meer om naar het Strandkerkhof te gaan, hij wilde naar het Juffersstrand of het Beekstrand. En naar het stadhuis, jawel. Hij probeerde zich daarmee te troosten, want hij was echt nergens: op de stranden verderop lagen veel schelpen en mosselen, en wie weet vond hij zo vroeg wel een zeepaardje, dat zou hij dan drogen en insmeren met de nagellak van zijn moeder.

Kom kinderen, zei Luzia, hou op met kibbelen over het ruisen van de zee. De zee ruist hoe hij dat wil. Ik ken de zee door en door. Ik vertel er jullie alles over, mettertijd. Om de zee te begrijpen heb je tijd nodig, en je moet houden van de zee. Je moet de zee in jezelf hebben, net als in de kerk, in het donker, dan hebben wij God in ons zitten. Niemand kijkt, bang om naar binnen te kijken, dat is als lopen in het donker, eerst zie je niets en dan klaart het op en zie je God, word je één met Hem, je verdwijnt helemaal. Met de zee is het net zo.

Helena leek het te begrijpen. Ik ken de zee, zei ze met enige trots, haar ogen altijd vol dromen. Dat met God had ze al gemerkt, ze wist alleen niet hoe ze het moest zeggen. Het donker en het licht. Tenminste een stukje van de zee dat ik zie, ging ze met enige fantasie akkoord. Je kent hem alleen van gezicht, zei Luzia lachend.

Terwijl ze verder liep en de kinderen meetrok, gaf ze namen aan de dingen die ze zagen. Op de eerste dag schiep God het licht. Hoe heet dat net daar, waarmee de man krabben gaat vangen? Puçá. Wat doen de mannen met netten als ze terugkomen van het vissen? Ze wassen die en hangen ze te drogen. Daarna zouten ze de vis als ze iets gevangen hebben. Waarom maken ze de vissen dood, vroeg Margarida een keer. Waarom ze de vissen doodmaken, herhaalde Luzia. Omdat ze dat leuk vinden, omdat ze graag vis eten, bedacht Luzia als antwoord. Mannen vinden het leuk om dood te maken. Maar soms neemt de vis wraak en doodt de zee tientallen van hen, zoals ik al gezien heb, dacht ze. Maar de mens heeft geen schuld, hij moet de vis doodmaken. Moet de zee ook de mannen doodmaken? Luzia’s gedachten raakten altijd verward als ze op dat punt uitkwam, als ze geen antwoord wist op de vraag of de zee mannen moest doden. En mannen die mensen doden? Nee, die vraag stelde ze zich niet, ze had slechts een sterke, donkere intuïtie met betrekking tot de dood van mensen. Daarom brak ze haar gedachtegang dan af. Om jou vissoep te laten eten, zei Luzia. En ze moesten alle vier hard lachen om de leuke grap van Luzia.

Ik ruik de zee al, mijn borst zit vol zee, kondigde Helena haar ontdekking aan. Ze wilde de zee in haar borst hebben. God en de zee. Hoe wist Luzia die dingen? Door naar binnen te kijken. Ze herinnerde zich een verhaal dat ze ooit had verzonnen, dat ging echt zo. Een jongetje had ontdekt, een ziek jongetje, corrigeerde ze, dat het van een ster hield. Van al zijn liefde en zo vaak naar de ster en naar zichzelf kijken, kwam de ster in hem wonen. Maar hij zag dat de ster altijd al in hem had gewoond, als een glimworm in het donker, aan en uit, aan en uit. Iedereen verdween voor hem, zijn vader, zijn moeder, zijn broertjes en zusjes, alles. Hij maakte een troon voor de ster. Op zekere dag keek de jongen naar buiten en zag dat het licht verblindde, hij was bang voor de ster. De ster deed toen iets heel lelijks, ze vloog naar de hemel. De jongen was leeg en werd heel ziek. De ster aan de hemel en hij zwierf rond op aarde, als een spook, alleen is een spook een dolende ziel en hij had geen ziel, die was gestorven. Helena huilde stilletjes opdat de anderen het niet zagen. Ze rook de zee weer. De zee ruikt lekker vandaag. Nu was het een dieper gevoel, rook ze. Maar de zee wordt straks wilder, zei Luzia, ik weet dat. En ze dacht – ik ken de zee. Niet zo goed als Fortunato, maar ik ken hem. Fortunato was verwekt aan de rand van de zee, was bijna geboren in de zee.

En ze dacht aan de branding ’s nachts, de klap op het strand.

Ze liepen langs het Kastanjestrand, dat vol lag met badgasten. De nieuwe kleur van de zee – nu pas begonnen de dingen meer kleur te krijgen –, een flets, waterig blauw vermengde zich bijna met het fijne stof van de heldere hemel. Op sommige plekken, dicht bij de rotsen, vlekken groene zee, die als schuim opsteeg door de gaten in de rotsen en ze nog wormstekiger maakte. ’s Nachts werkte de zee sterker, dan knaagde hij feller aan de rotsen. Knaagde en hijgde. En verderop samengeklonterde roze schelpen die schitterden in het zonlicht. Met verbaasde ogen klauterden de kinderen over de rotsen. Op de hoogste, de gladste, hield Dirceu zijn vlakke hand boven zijn ogen en tuurde zo, langzaam zijn hoofd draaiend, naar de verre einder. Ik zie geen enkel schip van mijn vloot, zei hij tegen een imaginaire 1ste officier. De piraten hebben ze waarschijnlijk geënterd in de Golf van Mexico. De regering van Zijne Majesteit heeft geen maatregelen getroffen, het rijk is overgeleverd aan de ratten. De boeken vol verhalen die hun moeder las boden hem omvangrijk materiaal voor de grootsheid van zijn rijk. Het rijk en de woorden.

Margarida begon te huilen omdat Dirceu op haar tenen had getrapt. Luzia troostte haar. Dirceu verveelde zich zichtbaar. Hij moest Fortunato dringend spreken, een paar dingen vragen die hij de laatste tijd vaak zag bij beestjes. Fortunato wist alles van beestjes. Dirceu wist weer andere dingen, waar Fortunato’s mond van openviel. Nee, hij had veel beter bij hem kunnen blijven in plaats van hier bij die domme tutjes. Helena zei niets, helemaal lichtdronken, zeedronken, droomdronken, sterrendronken. Zij wilde meteen naar de schaduwen op het kerkhof. Er waren geen schaduwen op het kerkhof, maar het was net of die er wel waren, vanwege de overdaad aan licht van de zee – alleen de schaduw van de kastanjeboom bij de ingang en van de acacia naast de achtermuur.

Het Strandkerkhof stak in de opening van de flessenhals die de rotsen vormden met de zee. Beschut in de kleine vallei, waar de huizen wit tegen de hellingen op klommen met daarbovenuit het oude kerkje – wanneer de klokken zuivere klanken opwierpen als vissersnetten op de witte stranden – profiteerde het kerkhof van de loze ruimte tussen de rotsen: de witgekalkte lage muren leken geen mensenwerk; zo goed gesitueerd rees het kerkhof op uit de grond zoals een boom oprijst uit de grond: het leek eerder een rots of een boom. Of een beest dat de mannen opslokt die de zee uitspuugt, dacht Luzia, denkend aan schipbreuken en scheepsrampen. Maar dat van de witte huizen op de hellingen en de klokken van het kerkje daarbovenuit en de luchtige netten had ze er niet bij gedacht: ze had slechts gekeken en herinnerde zich dingen, zocht diep in haar ziel naar de weerklank van dat landschap in haar geheugen. Zoals toen João da Cruz was verongelukt, of Chico Corvina op de rotsen was gelopen en zijn boot, de Senhora da Conceição, gezonken was op stenen uitsteeksels toen de zee woest tekeerging, het was meer zo dat ze dacht.

Niet in de gaten stappen, Dirceu, daar liggen mensen te slapen, zei ze. Dirceu sprong bang achteruit. Wat die Luzia allemaal zei! Mensen aan het slapen onder zijn voeten, god zeg, die zijn dood. Maar hij kon niet gemakkelijk de angst bedwingen die zijn hart beknelde.

Wat mooi, zei Helena uitgelaten, kransen maken van zeeschelpen en op de doden leggen ter herinnering aan de zee en de mensen. Ik zou wel willen dat iemand er zo een voor mij maakte... zo mooi, jeetje... Hou je mond, Emilia, zei Dirceu al verheven. Waarom doe jij toch altijd alleen maar je mond open om onzin uit te kramen? Ik heet niet Emilia en ik heb geen onzin uitgekraamd. Jij bent gewoon (ze zocht lang naar een gepast woord dat hun moeder zou gebruiken) on-ge-voe-lig. Dat komt uit dat boek van Monteiro Lobato, stomme trut, zei hij. Waarop zij dan ben jij de Graaf van Sabugosa. Die geloofde ook niet in wat hij niet voelde. Jongens toch, houd toch eens op met kibbelen, zei Luzia. Op een kerkhof moet je je gedragen.

Margarida ging op een rotsblok zitten en wreef over de teen waar Dirceu op getrapt had. Doet het pijn, kindje, vroeg Luzia. Het meisje sloeg haar betraande ogen neer. Moet je zien wat een mooie lijn de schelpen vormen die ze in de specie stoppen, zei Luzia. Margarida liep naar haar toe, hinkend vanwege dat doet het pijn, kindje, zoveel pijn deed het niet. Wat beeldig, riep Helena aanstellerig uit, haar kale hals uitgestrekt. Het is mooi om een krans van schelpen te maken voor de doden. Heel gevoelig. De blikken kransen die ze in de stad maken vind ik niks. Is iets van vissers, zei Luzia, lui die gewend zijn aan het strand. Ik heb er zelf ook ooit een gemaakt.

Terwijl de kinderen naar de grote acacia renden om bloemen te plukken voor een graf, begon Luzia zachtjes een onzevader en een weesgegroetje te bidden. Telkens als ze bad moest ze denken aan een prent van Onze-Lieve-Vrouw van de Rozenkrans die ze jaren geleden had gezien. Zo zag het moederbeeld dat iedereen in zijn hart droeg er waarschijnlijk uit. De kleuren van het kleed, dat in plooien op de sandalen viel, waren nog heel helder. Veel mooier dan die van het Heilig Hart en de Onbevlekte Ontvangenis die ze in haar kamer op de muur had geprikt. Ze maakte gauw een kruisteken en sloeg zich driemaal op de mond, want heiligen mocht je niet met elkaar vergelijken. En niet kopen of ruilen. Ze droomde zelfs over Onze-Lieve-Vrouw van de Rozenkrans, ze praatte altijd veel tegen de heilige, maar in haar droom was dat niet met woorden. Het was haar moeder. Ze herinnerde zich echter precies wat de heilige wilde zeggen. Ze kuste haar moeder vurig, vol liefde en vernielzucht. Soms was ze bang voor wat de Onze-Lieve-Vrouw van de prent zei. Of vergat ze haar woorden altijd meteen als ze wakker werd? Nee, ze praatte niet in woorden met de heilige, dacht ze. Op aarde zoals in de hemel. Ons dagelijks brood.

Dirceu klom in de acacia, de takken braken bijna onder zijn gewicht. Helena maakte een boeket. Margarida plukte mooie bloempjes voor mama.

Luzia mengde haar gebeden altijd met de gedachten die met de woorden bij haar opkwamen. Die zee heeft heel wat lui genomen, dacht ze kijkend naar de zerken. En als het de zee niet was, was het een ziekte. Verder naar achteren het deel met de engeltjes. Die zijn gelukkiger. Of zijn de moeders van de engeltjes ongelukkiger? Ze leven van de zee, ze baren kinderen voor de zee en de zee baart vissen voor de mannen, de mensen... Dat was altijd een moeilijke gedachte, net als de gedachte aan de mannen die de vissen doden en de vissen die de mannen doden door de zee en de mensen...

Half elf, zei ze kijkend naar de zon. We moeten gaan. Dirceu! Helena! Margarida! Kom, we gaan, het wordt laat. Maar de gedachte aan de zee, vissen, mannen, vissen, de zee, mannen, mannen en de zee en vissen en vissen en de zee spookte nog lang door haar hoofd.

2 – De spinnen

Wat is Fortunato daar toch aan het doen?

Maria keek door het raam nieuwsgierig naar Fortunato, die op zijn hurken in het gras van de tuin zat. Het gras groeide weelderig, onverschillig voor het ruisen van de zee en de kleuren van de glinsterende scherpe randen daarvan – de golfjes net messen; het was groen, een stille, roerloze groene deken. Fortunato, die Vrouwe Fortuna niet lang laat duren. Grappig, om te denken aan dichters, gras, de zee vol zwaarden. Of schepjes. Schoppenvrouw brengt ongeluk. De dichter en de koningin, de macht en de roem. Ze lachte. Opnieuw Fortunato. Fortunato op zijn hurken in het gras, gekeerd naar het fortuin. Hij zat daar al een hele poos geabsorbeerd naar iets te kijken. Zal wel een beestje zijn, besloot ze. Hij was altijd in de weer met beestjes, kevers, hagedissen, mieren – de wereld van mieren, harige spinnen, enge stinkende dingen. Echt urenlang kon hij met opengesperde ogen zitten kijken naar het wanordelijke gewriemel van pootjes, pootjes die vooruit en achteruit bewogen, achteruit en vooruit, omhoog en omlaag, omlaag en achteruit, omhoog en vooruit, en dan weer achteruit en vooruit, steeds opnieuw en niks wanordelijk, want er zat orde in de dingen, alles heeft een natuurlijke geschiedenis had ze ooit geleerd en dus ordelijk, pootjes die gestuurd werden, waardoor?, vol haartjes, pootjes, de donkere en schubbige buik van een kakkerlak. Wat voor nut kon zo’n walgelijk beestje nou hebben, waarvan ze alleen al bij het zien ervan misselijk werd? Als meisje wilde ze biologe worden, ze ving schorpioenen en keek lange tijd met het oog van een wetenschapper. Maar dat oog werd moe, keek verder weg en ze werd dichter. Hoelang was ze dat ook alweer gebleven, dichteres? Tot ze haar eerste sonnet maakte: de leraar Portugees las het, haalde diep adem en zei luister, een sonnet is een dichtvorm, bestaat uit twee kwatrijnen en twee terzinen – een pakkende slotregel is essentieel en het rijmschema is a-b-a-b of a-b-b-a. Hoe ging de rest ook weer? Was ze vergeten, alleen dat was blijven hangen, moet je maar aantekeningen maken. Daarna had hij het nog gehad over Camões en het Engelse sonnet, over Camões die Petrarca had nagebootst – hier had hij nog wat uitgeweid over hoe lelijk plagiaat was en over de waarde daarvan – goh, wat was hij blij, de dikzak, goh, wat straalde hij, goh, de leperd, goh, de slimmerik, goh, en wat moest hij lachen omdat zij niet wist hoe je een sonnet maakte. Zo was het moeilijk om gedichten te schrijven, besloot zij. En ze stapte over op de categorie Einstein. Was het ook niet, veel te ingewikkeld, allemaal relatief en ze was niet erg goed in wiskunde. Toen werd het Madame Curie, dat was ergens toch veel mooier en prettiger. Allemaal weg. Op zekere dag las ze bijvoorbeeld deze dichtregels, gij die met heldere, zachte ogen, geheel terecht het leven inneemt, en zonder te weten waarom moest ze huilen, ze huilde vaak en lang, en ze besloot dat de dichtkunst moeilijk was, maar dat de poëzie de enige bestaansreden van haar leven was. Punt, die zin beviel haar en ze werd weer iets anders. Ze was zo’n beetje van alles geweest en overal was wat van blijven hangen. Haar ogen waren intussen wel echt moe.

Ze keek naar Fortunato. Wat zag hij toch in die walgelijke beestjes? Hij kon heel veel tijd verknoeien met het kijken naar een mier met verbrijzeld achterwerk die probeerde te bewegen, te vluchten voor het stokje dat hem bedreigde. Fortunato is een kind, misschien wel een groter kind dan mijn kinderen. Dirceu was ook dol op beestjes, hij had de manie om Fortunato na te doen en haalde smerige beestjes in huis, die hij in lege zeepdoosjes bewaarde. Daarna vergat hij ze en dan hing er al gauw een weeïge, misselijkmakende stank in huis. Heeft hij nou alweer van die viezigheid in huis gehaald, mopperde Godofredo dan. Hij wordt nog even achterlijk als Fortunato. Niemand wordt achterlijk, Godofredo, zei zij dan, altijd op de bres voor de kinderen en Fortunato. Ze wist dat haar man niets moest hebben van Fortunato, hij kon hem gewoon niet velen en snauwde hem vaak weg. We komen naar het strand om uit te rusten en het wordt alleen maar erger met die gekken hier, zei Godofredo. Fortunato is niet gek. Niet gek? Dan ben ik zeker gek! Dan was het haar beurt om haar zegje te doen: we gaan het hier niet weer over hebben, we doen niets anders dan ruziemaken. We worden het nooit eens met elkaar, we worden het de laatste tijd trouwens nooit ergens over eens, je weet drommels goed wat ik vind van Fortunato. Je weet dat ik hem mag, hem en Luzia, die mij heeft grootgebracht. Het is beter om dat onderwerp te laten rusten. Ja, dat is inderdaad beter, zei Godofredo.

Een keer had Fortunato Helena een witte muis gegeven en toen was Godofredo bijna uit zijn vel gesprongen. Helena was dolblij, met glinsterende ogen en gilletjes van plezier met de muis naar haar vader gehold. Moet je zien, papa, wat mooi. Wat is er mooi, kind, vroeg hij verstrooid. Het muisje dat ik van Fortunato heb gekregen. Muis?! Een muis?! Wat krijgen we nou zeg! Helena schrok van de boosheid van haar vader en rende naar een hoek van de kamer. Weggooien die viezigheid, en rap een beetje! Maar ik wil hem houden, papa. Weg met dat ding! Toe papa, alsjeblieft, smeekte ze met tranen in de ogen. Niks ervan, weg met dat ding! Helena probeerde de muis te verstoppen in de zak van haar jurk. Haar vader liep naar haar toe. Doodsbang liet Helena de muis wegglippen. Godofredo rende achter het beestje aan, pakte een bezem, haalde uit en raakte de muis vol. Die wreedheid zou zij hem nooit vergeven. Huilend raapte ze het witte muisje op, legde het in een lege doos en begroef het achter in de tuin. Het was een heel mooie begrafenis, ze wisten het allemaal nog goed. Maria zei geen woord tegen haar man, ze sloot zich op in de slaapkamer en koesterde daar haar wrok. Godofredo had misbruik gemaakt van zijn macht, zoals hij overal misbruik van maakte als hij zijn kans schoon zag. Hij wist namelijk dat zijn vrouw het die keer niet kon opnemen voor hun dochter, omdat ze zelf een hekel had aan muizen.

Maria keek naar Fortunato in het gras. Alsof ze niet kon achterhalen wat hij aan het doen was, draaide ze haar hoofd naar de zee, naar de aanrollende golven, naar het waterige blauw van de lucht, de aarzelende kleur van de zee, die almaar lichter en luidruchtiger werd. De donkere rotsen waartegen de zee schuimend uiteenspatte. Het gele zand van het Kastanjestrand werd overspoeld door het schitterende zonlicht. De heldere ochtend doordrenkte de dingen van de zee met vrolijkheid. De blaadjes van de kastanjebomen waren van een fel, lichtgevend groen en wierpen langwerpige schaduwen, lang en waterig.

De zon geneest alles, de zon reinigt alles, dacht ze, omvangen door licht. Een witte muis die over de vloer rent. Ze zou het hem nooit vergeven. De zee is dieper dan je denkt, het licht is verder weg en dieper dan de zee. Maar de zee – ze keek naar de golven en dacht na – verandert niet, de zee zit vol herinneringen. De zon geeft leven aan de zee, verandert de kleur van zijn oppervlak, maakt het blauwer of groener (de transparantie van het water is de mate waarin het lichtstralen doorlaat, herinnerde ze zich van een aardrijkskundeles uit een ver verleden, toen ze Auguste Piccard was). Al naar gelang de afstand. De kleur van de zee hangt af van de hangende deeltjes. Wat werd hij voor de gek gehouden, die aardrijkskundeleraar, die vanaf zijn bureau met grote ogen naar de dijen van de meisjes gluurde, terwijl zijn mond het had over golven en duisternis, bloed en de maan, eb en vloed. Haar gezicht voelde rood en warm aan. Het was een gevecht, die woorden hadden iets mysterieus, waren ze speciaal voor haar bestemd? Een gevecht. Huiverig, zou er iemand kijken?, spreidde ze haar benen een beetje, liet hem wat meer zien. Ze voelde haar lijf warm trillen, een siddering in haar buik, een hevige schok, soms had ze de indruk dat ze flauw zou vallen. Het was haar allerergste zonde, en dat vergrijp had ze nooit opgebiecht aan de pastoor, als ze daaraan terugdacht probeerde ze het meteen te vergeten, maar dat ging niet, ze werd opgewonden, nu was ze een vrouw. Bloed en licht, golven en duisternis, vloedgolven bloed. Het waren smartelijke woorden voor haar. Net als dat liedje, de man van de platenzaak. Alleen voor haar. Alles in haar brak en ze was weer klein en bangelijk, nee, die zonde zou ze nooit opbiechten aan de pastoor. De kleur en de deeltjes hangend. De leraar hijgde. Zouden de anderen het doorhebben? Ze rende door de gangen van de school, was bang om alleen te zijn met de leraar. Doodgaan is zo simpel. De leraar praatte warm. De aardrijkskunde deed er op dat moment niet toe, alleen zijn ogen spraken van de zee, de zon, het leven in de zee. De diepzee is donker, zit vol herinneringen en dingen. Ze probeerde zich de vergeten les te herinneren, om te weten hoe diep het plantaardige leven ophoudt. Was dat op twee- of driehonderd meter? Ze glimlachte, bijna weer kind, terwijl ze door het raam naar de zee keek. De zee verandert niet, hij wordt transparanter met het zoutgehalte, de zee zit vol herinneringen. Toen ze een keer over het strand liep, ontdekte ze verrukt de zon in de zee, brandend in haar ogen. De zon heeft geen herinneringen, de zon overrompelt de aarde, schijnt dwars door de mensen heen, kleurt ze donker met schaduwen, droogt ze uit. Ze zag de zon en de zee, de golven en het licht.

Negen uur en het was al heet. Het strand wemelde van de mensen, de strandtenten kleurden het vonkende zand blauw, geel en rood. Het water moet nu heerlijk zijn, lekker koud tot je eraan went. Zullen we naar het strand gaan, Godofredo, riep ze naar haar man. Het duurde even voor hij antwoord gaf. Moet dat echt? Altijd hetzelfde, je moest hem erom smeken. Dacht ze niet graag aan, aan hoe haar man was, werd ze hels van. Hoe moeilijk het was geweest hem te kennen. Sommige mensen heb je onmiddellijk door, of ze bang zijn aangelegd, of ze laf zijn, of sterk, een voor een. Anderen geven zich hun hele leven niet bloot, altijd uitgeblust. Ze vond voor zichzelf een paar eigenschappen fundamenteel voor de mens: moed was er een van, ruwheid misschien, kracht jegens de dood. Ze dacht in termen van dood, in termen van definitief, voorgoed. Het leven had haar niets daarvan te bieden. De mens komt er niet achter wie hij is door na te denken, dacht ze hoogst filosofisch. Er zitten allerlei dingen verborgen in de mens die het denken nooit ontdekt. De mens heeft een spiegel nodig om zichzelf te zien. Of iets van actie, een gevecht of zo. Het leven had haar laten zien hoe zielig Godofredo was. Je zou het niet zeggen als je hem zo zag, of wel?

Ze dacht terug aan de Godofredo van toen ze hem net had ontmoet. Hij hield ervan zijn naam uit te spreken. Zo waar als ik Godofredo Cardoso de Barros heet. O nee, niet met mij, niet met Godofredo Cardoso de Barros. Diep vanbinnen koesterde Maria het ijdele besef dat ze intelligenter was dan hij, maar ze vond het leuk om hem resoluut zijn mening te zien geven. Hij was sterk, zijn armen waren stevig als hij haar vastpakte. En waren zijn handen niet zacht als ze haar borsten streelden? Ze hield van hem, dichtte hem uitzonderlijke kwaliteiten toe. Godofredo werkte op een bank, verdiende goed, had wat eigen handeltjes lopen, las op zijn tijd een boek en had vooral meningen. Een man met meningen is leuk. Ze lachte om haar eigen grap. Zo deed ze net alsof ze het meende, alsof ze gelukkig was. Hij was het hoofd van het stel. Had vooral meningen. Maria daagde hem uit om hem te zien praten, met haar ogen zijn dikke lippen te verslinden als ze woorden uitspraken die werkelijk bestonden, als stukken vlees, hoe abstract ze ook waren. Het was echt ontzettend leuk om een man aan je zij te hebben die meningen had, die je alles uitlegde. Godofredo. Ze legde haar hoofd op zijn schouder, lette niet erg op wat hij zei, alleen op het ruisen van zijn borst, zijn stem die vast wilde zijn.

Zo waar als ik Godofredo Cardoso de Barros heet, herhaalde ze nu in zichzelf lachend, ze had het belachelijke ingezien van situaties die ze vroeger bewonderd had. De jeugd is nooit belachelijk, hè, vadertje? Daar was Godofredo, ouder, een totaal ander iemand dan degene van wie ze had gehouden. In zwembroek, haar op zijn borst en zijn benen, zijn grote hoofd vol haar. In de slaapkamer hiernaast.

Schiet wel een beetje op als je naar het strand wil, Maria, laat me niet te lang wachten, riep hij. Maria bekeek zichzelf naakt, haar rode badpak op de stoel, en dacht na. Ze dacht aan dat blanke lichaam, aan de randen van het badpak, haar bruingebrande dijen. Die woorden waren tegen haar gericht: golven en duisternis, eb en vloed, bloed en maan. Tegen haar ook het liedje uit de platenzaak: word wakker schoonheid. Haar borsten hingen een beetje maar ze waren mooi, nog altijd stevig. Haar buik wat dikkig, ze had kinderen gekregen, de blauwe adertjes, de haartjes. Het kostte haar moeite zichzelf te bekijken, maar ze dwong zich ertoe. Eb en vloed. Ze keek naar het netwerk van blauwige aders in haar liezen en onder op haar buik. Het lichaam dat zij uitgevonden had, de geografie van haar lichaam dat zij vol liefde gemaakt, bewaard had voor Godofredo Cardoso de Barros. Ze had zoveel nagedacht over de liefde, die ze niet kende, had zich met gloeiende ogen dingen voorgesteld. Meegesleept door haar fantasie had ze de nacht na hun verloving nauwelijks geslapen. Het was een en al golven en getijden, duisternis boven de golven, een dobberende maan. Het liedje uit de platenzaak zei word wakker schoonheid. Alleen tegen haar.

Daarna had ze Godofredo langzaam beter leren kennen. De mens heeft een spiegel nodig om zichzelf te zien. Ze kende Godofredo. Zoals ze de liefde had leren kennen, de man had bemind met alle kracht en toewijding waartoe ze in staat was. Toen Helena geboren werd, hield ik nog vreselijk veel van hem. Haar dochter dwong haar om haar liefde te verdelen. De strelingen van Godofredo waren niet meer zo fijn als in het begin. Wat zijn we langzaamaan veranderd als alles uit het begin zo anders is. Wie is er veranderd: hij of ik? Nee, hij was dezelfde man gebleven, dezelfde Godofredo Cardoso de Barros. Hij had zich alleen niet blootgegeven, had zijn spiegel niet gevonden. Hoe kon ze niet gemerkt hebben dat hij loog? Aanvankelijk noemde ze het nog anders – Godofredo Cardoso de Barros fantaseerde, hij had een sterke verbeelding. Hij was een man met veel mogelijkheden. Hij was een man.

Wanneer ben ik de praatjes van Godofredo ook weer bij hun naam gaan noemen? Je moet het beestje bij zijn naam noemen. Ongezouten. Beestjes hebben een naam. Allemaal. Ze kon het zich niet herinneren. Het waren ordinaire leugens. Waarom loog hij tegen haar, waarom vertelde hij dingen die nooit gebeurd waren, dingen die hij nooit had gedaan? Om indruk op mij te maken. Zich voor te doen als een man die tot grootse daden in staat was. Had hij maar genoegen genomen met de man die hij was, de man die wist hoe je geld verdiende. Want dat kon hij, geld verdienen, zakendoen. Een gewoon leven leiden. Wie weet was hun huwelijk dan wel anders verlopen en had hun liefde overleefd. Ze dacht treurig aan hun liefde.

Godofredo was vast al helemaal klaar in de kamer ernaast. Ze had moeite met het vastknopen van haar badpak in haar nek. Ze keek in de spiegel, vond zichzelf knap. Vergeet je het shuttletje niet, Godofredo, riep ze. Ze moest lachen. Waarom had ze dat gezegd, wat deed een shuttletje er nou toe? Ze moest haar man bezighouden. Nee, ze wist het zeker, de fout zat dieper, had goed verborgen wortels. De ontdekking van de hebbelijkheid van haar man had een oorzaak, dat wist ze zeker. En zijn lafheid, had die ook een oorzaak? Om dat woord lafheid toe te laten had haar veel tijd gekost. Moest je het beestje niet bij de naam noemen? Ze ruzieden veel, hadden heftige discussies. Later was ze eraan gewend geraakt om hem laf te vinden. Soms had ze daar wat spijt van en probeerde ze hem in een ander licht te zien, van toen ze verloofd waren. Wat was ik toen onnozel, zeg! Maar ze was geen verloofde meer, ze had drie kinderen, mocht en kon niet onnozel zijn. Het tweede en derde kind stonden voor periodes waarin ze in haar man degene probeerde te vinden die ze kwijtgeraakt was. Met wanhopige gretigheid concentreerde ze zich op de liefde, probeerde ze het genot van vroeger terug te vinden. Of is Godofredo altijd zo geweest en ben ik veranderd? Nu zag ze het verleden, het begin van haar liefdesleven in het licht van haar huidige leven. Ik heb Godofredo dingen gegeven die hij niet had. Met het heden was het verleden veranderd, de waarde van wat ze vroeger had gedaan was veranderd. Ze bekeek haar man kil – hoewel haar oordelen haar ook wel pijn deden. Hij kon een nieuwe situatie niet het hoofd bieden, zocht uitvluchten om zich aan zijn verantwoordelijkheden te onttrekken. Moffelde de problemen weg. Hij deed als iemand die de stenen van een spel verdeelt. Zo is het met mij gegaan, helemaal met mij. Ik was gewoon een steen in zijn spel. Ze haatte hem. Het was allemaal zo vreemd toen ik nog van hem hield! Wat was daarvan overgebleven? Woorden, alleen woorden. Ze waren belachelijk. Zo waar als ik Godofredo Cardoso de Barros heet! Ze herinnerde zich hun eerste ruzies. Ze maakten zelfs nog ruzie na afloop in bed. Naarmate ze minder van hem hield verdroeg ze het beter dat ze getrouwd was. Zo wilde ze leven, ze zou nooit scheiden, moest haar kinderen grootbrengen.

Schiet nou op, Maria! Wat ben je aan het doen? riep Godofredo nu vanuit de woonkamer. Ik kom zo, waarom zo’n haast? De zee gaat niet weg. Ga maar vast vooruit als je haast hebt, ik kom wel. Maria schikte de strohoed op haar hoofd. Ze was nog knap, had grote gelige, schitterende ogen. Maar mijn ziel is onrustig en doet zeer, dacht ze haast tragisch. Waarom toch die gedachten, terwijl het zulk mooi weer was? De zon geneest alles, de zon zuivert alles en de zee zit vol geheimen.

Gaan de kinderen niet mee, Maria? Het liefst had ze niet geantwoord, ze wilde nu geen ruzie. Waarom vertellen dat de kinderen naar het Strandkerkhof waren? Zou ze naderhand doen. Godofredo had een mening over kerkhoven, Godofredo had overal een mening over. Op het strand zou ze het vertellen als ze daar zin in had. Ze verzon een smoes: Ze zijn al weg met Luzia! Ze pakte haar zonnebril van de kaptafel, schoof een haarlok onder de rand van haar hoed, klaar om te gaan. Ze trok de deur open en liep naar de woonkamer.