Waarom zouden we bang zijn?

Missie naar de

Bismarck Archipel

Colofon

ISBN 9789083389134

NUR 301

1e druk, 2022

© 2022 Marianne Visser van Klaarwater

Dit boek is een uitgave van Uitgeverij Gopher.

Koningsweg 72

5211 BN 's-Hertogenbosch

Telefoon 0341 74 61 00

Exemplaren zijn rechtstreeks te bestellen via internet: www.gopher.nl en bij iedere boekhandel.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgever.

Waarom zouden we bang zijn?

Missie naar de

Bismarck Archipel

Marianne Visser van Klaarwater

Van links naar rechts:

August Kleintitschen, Karl Borchardt, Bernard van Klaarwater

Ter nagedachtenis aan mijn oom

Bernard van Klaarwater, Missionaris van het Heilig Hart MSC

(Baarn, 2 februari 1896-Bismarckzee, 18 maart 1943)

‘Waarom zouden wij bang zijn?’

speelt zich vooral af op de eilanden van de Bismarck-Archipel.

Deze bevinden zich ruim vierduizend kilometer ten oosten van Nederlands-Indië.

Inleiding

Wie was mijn oom Bernard? Als kind zag ik zijn portret overal bij mijn familie Van Klaarwater. Hij staarde me niet alleen aan in de zitkamer van mijn ouders, maar ook bij mijn tantes en ooms. Ik vroeg mijn vader wat er met zijn broer gebeurd was. Hij wist het niet. Niemand kende het lot van mijn oom. Ze konden me slechts vertellen dat hij vanaf 1923 missionaris was bij de Papoea’s van Papoea-Nieuw-Guinea. Regelmatig schreef hij naar zijn vader, broers en zusters. Begin 1939 stopte de correspondentie. Sindsdien hoorde mijn familie niets meer van hem.

Bernard was de eerste binnen de familie van mijn vaderskant die zich geroepen voelde om missionaris te worden. Mijn opa was de vijfde generatie van de timmermanszaak Van Klaarwater. Dit bedrijf bevond zich in Baarn op Melkpad 15. Waarom Bernard koos voor het priesterschap heeft zijn broer Piet, mijn vader, nooit begrepen. ‘Er is nog nooit een overledene teruggekomen om te vertellen of er inderdaad een hemel is,’ zei hij altijd. En of er een God bestaat? Hij nam het maar aan. Sinds het aggiornamento (vernieuwingsdrift), dat tijdens het Tweede Vaticaanse Concilie (1963-1965) tot stand kwam onder leiding van paus Johannes XXIII, kwamen mijn ouders en ik, die toen dertien was, niet meer in de kerk. ‘Ons leven lang moesten we nuchter ter communie, nu mogen we eerst ontbijten,’ zei mijn moeder. ‘Op vrijdag mochten we geen vlees eten, nu mag dat wel. Tijdens de eucharistieviering baden en zongen we in het Latijn, nu doen we dat in het Nederlands. Ze hebben me mijn leven lang voor de gek gehouden.’

Wat bleef was het portret van oom Bernard. Vanachter zijn metalen ziekenfondsbrilletje keek hij naar de wereld met een rustige blik die nergens bang voor was omdat hij berustte in de voorbeschikking van God. Op zijn borst prijkte een groot kruis. Vanaf de muur van onze woonkamer keek hij ons aan, maar wij letten niet op hem. Onder zijn toeziend oog baden we niet meer voor en na het eten.

Zijn portret zag ik ook in de huiskamer van tante Clasien en tante Mieke, die in de Verwerstraat in Den Bosch een opvanghuis hadden. Daar ontfermden ze zich over gevallen vrouwen en jonge meisjes die ongewenst zwanger geraakt waren. Hun liefdadigheidshuis behoorde tot de stichting ‘Meisjesstad’, in 1939 gesticht door de Zusters Augustinessen van Sint-Monica.

Bij mijn tantes was het portret van oom Bernard omgeven door een zweem van sereniteit. In de ogen van mijn tantes las ik het verdriet, maar ook de berusting in het niet weten wat er met hem gebeurd was. Over hem praten deden ze niet en ook mijn vader zweeg veelal. Mijn tantes deden dat vanuit verdriet en mijn vader uit onbegrip.

Hoewel… ik herinner me een verhaal dat mijn vader vaak vertelde. Dit stamde uit 1934, kort na het overlijden van hun vader. Bernard was destijds voor langere tijd thuis in Baarn. Bernard zag het blijkbaar als zijn taak om zijn vijftien jaar jongere broer Piet, die toen 21 was, te bevaderen. Op een dag zag Bernard een rode vlek op de witte broek van Piet. Zonder verdere uitleg te vragen berispte hij mijn vader. ‘Je moet niet achter de meiden aanzitten en vooral niet vrijen met een vrouw tijdens haar maandelijkse periode.’ Waarop mijn vader antwoordde: ‘Ik viel met deze broek aan in een aardbeienveld. En je moet mij niet de les lezen, dat doe je maar bij je Kanakken, niet hier in Baarn.’

Waarom voelde Bernard zich geroepen om Missionaris van het Heilig Hart te worden? Hij werd in 1923 missionaris op het in Papoea-Nieuw-Guinea gelegen eiland Manus. Dit is het grootste eiland van de Admiraliteitseilanden. Daar kwam pas in 1913 een politiepost voor het handhaven van het eind negentiende eeuw ingestelde verbod op kannibalisme en stammenstrijd. Wilde hij alleen maar zieltjes bekeren of was hij vooral een avonturier met een groot hart voor God en mens? Tal van vragen spelen me door mijn hoofd. Mijn vader en ooms begrepen hem niet, maar voor mijn tantes was hij een heilige. Nu kan ik het aan hen niet meer vragen. Ze leven allemaal niet meer.

Deel 1 

Vicariaat Melanesië-Micronesië
1844-1923

1
Timmermanszoon Bernard van Klaarwater

Waarom werd Bernard van Klaarwater een Missionaris van het Heilig Hart? De in het chique villadorp Baarn gevestigde timmermanszaak Van Klaarwater was al vijf generaties lang overgegaan van vader op zoon. Het was niet meer dan vanzelfsprekend dat Bernard ook in de zaak kwam. Waarom dan toch die keuze?

Op zoek naar een antwoord blader ik door een van mijn mappen vol dierbare post. Ik zie dankbrieven van allerlei personen aan wie ik een luisterend oor bood, een oud schoolrapport, een door mij geschreven in memoriam voor majoor Bosshardt, die op 25 juni 2007 overleed, sinterklaasgedichtjes en… een programmaboekje ter ere van de eerste door Bernard opgedragen plechtige Heilige Mis in de Nicolaaskerk van Baarn met daarbij een door Clasien en Mieke geschreven sketch over Bernards leven vanaf zijn peutertijd tot zijn priesterwijding. Dit geeft mij een eerste indruk van zijn karakter.

Verder ontdek ik dat zijn geboortedag, 2 februari 1896, op een zondag viel. Mijn oom is dus een zondagskind. Volgens de psychologie zijn zondagskinderen positief ingesteld, kunnen ze met iedereen goed opschieten en houden ze ervan om mensen te leren kennen. De eerste aanknopingspunten op de vraag ‘wie was mijn oom?’ heb ik nu.

Voor mijn verdere onderzoek ga ik naar de Nicolaaskerk in Baarn. Vanaf mijn prilste jeugd tot mijn elfde jaar namen mijn ouders me elke week mee naar de mis. Nog herinner ik mij de Latijnse gezangen en ruik ik de lucht van wierook. Regelmatig wees mijn vader op de kerkklok. Mijn oom Freek luidde deze op 23 mei 1950, tijdens de doop van zijn enige zoon Freek die dezelfde dag geboren was. Mijn oom was blijkbaar blij dat de zaak Van Klaarwater weer een opvolger kreeg en werd landelijk bekend als de klokkenluider van Baarn. Nu heb ik een afspraak met historica Jean-Marie Stokkermans. Als archivaris van de Nicolaaskerk geeft deze charmante en vriendelijke dame, die modieus gekleed gaat in een lange rok en blouse, aan mij een dossier over mijn oom. Het bevat een pagina uit het doopregister, een brief aan een vriend waarin Bernard de mooie natuur van Manus beschrijft en foto’s van een kerk die hij samen met de Papoea’s bouwde. Aha, aan die foto te zien sudderde er ergens in mijn oom toch nog de timmermansaard van onze familie toen hij zich geroepen voelde om Missionaris van het Heilig Hart te worden. Voor verder onderzoek verwijst Jean-Marie mij naar het Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven.

Het Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven bevindt zich in het klooster Sint Agatha (1371) midden in het Land van Cuyck. Rijdende langs groene weilanden van de voormalige heerlijkheid bereik ik het klooster. Van verre zie je de spitse kerktoren die uitsteekt boven het brede gebouwencomplex. Behalve een tuin met allerlei bloemen en struiken bevat het ook een brouwerij waar ze een rijk bier, Triple 1371, brouwen. Binnen wacht archivaris en historicus Guus van Gurp. Een vriendelijke jongeman met zwart haar en een ringbaard, gekleed in spijkerbroek en trui. Hij neemt me mee naar de studiezaal en geeft me een dossier over mijn oom.

Tussen diverse documenten bevindt zich een brief van mijn oom, gedateerd op 2 maart 1925 waarin hij zich tot de Katholieke Missie op Bali richt.

‘Het is niet moeilijk om hen te respecteren en als je gelijke te behandelen. Wellicht vind je dat vanzelfsprekend, maar je moet niet vergeten dat de hele opvoeding die we krijgen: studie, zelfzucht, opvoeding, medelijden, liefde, barmhartigheid, ongemerkt en bijna noodzakelijk een verkeerde knak in onze gedachten brengt. Wanneer we in de missie komen dan zien we met grenzeloos medelijden op onze broeders, doch we merken nauwelijks dat we ons in onze gedachten zo ver boven hen verheven achten dat we nog nauwelijks geloven dat ze ook mensen zijn zoals wij. Men acht ze tot alles in staat behalve tot iets werkelijk goeds, en men veronderstelt bij hen een grenzeloze domheid. Bij wat nadenken zul je gemakkelijk inzien welke handicap dit bij het missiewerk kan worden, vooral wanneer zo’n opvatting veelvuldig voorkomt. Bij de blanke handelaars is die opvatting bijna algemeen. Bij de missionarissen – vooral bij de nieuwe – lang niet zeldzaam. En in vertrouwen mag ik je wel verklappen dat vooral broedermissionarissen deze verlammende gedachte bijna niet te boven komen. Het is van het uiterste belang om niet met al te medelijdende gedachten of, beter gezegd, dwaze gedachten, omtrent de inboorlingen naar de missie te komen. Alleen dan kan dit verwaarloosde hoekje van de wijngaard vrucht dragen.’

Bernard nam uitdrukkelijk afstand van het superioriteitsgevoel waarmee Nederlanders in Indonesië de inheemse bevolking bejegenden. Na dit aanknopingspunt begin ik met het schrijven van zijn verhaal.

Baarn, zondag 2 februari 1898

Het is stil in Baarn. In de winter valt er in het dorp niets te beleven. ’s Zomers komt de elite uit Amsterdam naar Baarn. Op de vlucht voor de grachten, die bij warm weer gaan stinken, lieten ze in het dorp mooie villahuizen bouwen. Dat geeft de plaats in de zomer grandeur. In de winter verblijft de elite in Amsterdam, want met zijn theaters, balzalen en andere locaties bruist daar het uitgaansleven. Dan verandert Baarn in een doodstille plaats, omringd door bossen en weilanden. Vaak sleten de Amsterdammers ook hun laatste levensdagen in de door bossen en weilanden omgeven plaats en vonden daar ook hun laatste rustplaats. Daaraan dankt Baarn haar bijnaam: ‘Het Groene Graf’.

In het gemeentehuis hangt een enorm portret van koningin-regentes Emma. Statig en onverschrokken staart ze voor zich uit met op haar hoofd een kanten kapje met lange sluier. Sinds het overlijden van haar eenenveertig jaar oudere echtgenoot koning Willem III bestuurt ze het land. In 1898 zal ze deze functie neerleggen. Op 31 augustus van dat jaar wordt hun enige dochter, Wilhelmina, achttien en zal zij als koningin van Nederland de bevoegdheid om het land te regeren van haar moeder overnemen. ’s Zomers vieren koningin-regentes Emma en haar dochter vakantie op Paleis Soestdijk, gelegen aan de rand van Baarn. Door het chique villadorp maken ze samen regelmatig een rijtoer in een koetsje bespannen met een paard.

Vandaag, 2 februari 1898, beieren de klokken van de Nicolaaskerk in Baarn, terwijl de kerk volstroomt met gelovigen. Diep weggedoken in de kragen van hun winterjassen trotseren ze de bittere winterkou van min twee graden Celsius. De meesten vertrokken al vroeg van huis. ‘Anders heb je geen plaats meer en moet je buiten staan,’ weet Bernard Johannes van Klaarwater. En dat terwijl deze kerk pas op 12 mei 1861 in gebruik genomen werd.

Op die dag woonden de parochianen met tranen in hun ogen de allereerste mis bij. Maar liefst twee eeuwen lang, van 1648 tot 1848, waren ze voor het vieren van een mis aangewezen geweest op schuilkerken. Wegens een door calvinisten uitgevaardigd verbod mochten katholieken niet in het openbaar hun geloof beleven. Dat mocht pas weer in 1848 dankzij de grondwet van de liberale staatsman Johan Rudolph Thorbecke. Inmiddels is de Nicolaaskerk te klein door het sterk toegenomen aantal kerkgangers. Naar goed katholiek gebruik tellen de meeste gezinnen meer dan vijf kinderen. Er moet in Baarn een nieuwe kerk komen.

Vandaag gaat de vrouw van Bernardus van Klaarwater bevallen. Terwijl hij neerknielt in de kerkbank en een kruisteken maakt, denkt hij terug aan een paar uur geleden. Vanochtend zetten de eerste weeën in. Even twijfelde hij. Zou hij thuisblijven? Op het laatst besloot hij toch te gaan. Hij herinnerde zich de geboorte van zijn zoon Antonius en zijn dochters Anna, Charlotte en Jacoba maar al te goed. Ook toen begonnen de eerste weeën ’s morgens, maar kwam het kind pas ’s middags.

Wellicht gaat dat nu weer zo. Hij hoopt dat het een jongen is. Na hun eerste kind baarde zijn vrouw Anna Elisabeth alleen maar dochters. En dat terwijl Bernard Johannes zijn zaak wil uitbreiden. Hoe meer zoons hoe liever. Zonen kunnen zijn zaak voortzetten, dochters niet. Die zijn in de wieg gelegd voor het moederschap en het huishouden.

Na de Heilige Mis loopt hij snel naar het Melkpad. Hun huis, met aan de voorkant een grote glazen erker, bevindt zich op nummer 15 van deze smalle weg. Naast het huis staat de werkplaats. Morgen klinkt het zagen en hameren weer. Er ligt weer een opdracht voor een paar doodkisten. Morgen gaat hij ermee aan de slag. Vandaag is het zondag, de dag des Heren, vandaag wordt er niet gewerkt.

Eenmaal weer thuis schrikt hij van zijn vrouw. Ze ziet wit en klaagt over pijn. Ze is zo moe dat ze gaat liggen. Af en toe valt ze in slaap. Het wachten is begonnen. Voor alle zekerheid belt hij alvast vroedvrouw Gijsbertje. Ze woont vlakbij en is al snel ter plekke. Met haar diepliggende ogen in een rond gezicht verstaat ze haar vak. Koel en nuchter doet ze haar werk. Ze kijkt Bernard Johannes aan met een blik die verraadt dat ze al veel heeft meegemaakt. Niet altijd gaat het goed.

De weeën komen nu om de tien minuten, maar de ontsluiting blijft slechts twee centimeter. Zonder in te scheuren komt de baby daar nooit doorheen. Voor alle zekerheid belt Gijsbertje de arts. Tegen het eind van de middag komt hij binnen. Intussen vergaat Anna Elisabeth van de pijn. Angstig kijken de kleuters Anna en Jacoba samen met dreumes Charlotte naar hun moeder. In de huiskamer speelt de vijfjarige Anton met een blokkendoos.

Om de pijn te bestrijden geeft de arts haar morfine. Het helpt tegen de pijn, maar niet tegen de benauwdheid. Ze staat op ploffen. Eindelijk is de ontsluiting zes centimeter. ‘Persen.’ zegt de arts. Ze perst, maar er komt niets. Anna Elisabeth schreeuwt het uit van de pijn. De persweeën zijn nog pijnlijker dan de gewone weeën. Er komt een klein kopje tevoorschijn en later het hele lichaampje. Anna Elisabeth heeft een zoon gebaard. Opgelucht haalt Bernard Johannes adem. Zelf is Anna Elisabeth te zwak om te reageren. ‘Het is gelukt, meneer Van Klaarwater,’ zegt de arts en hij tikt hem op de schouder. Hij neemt Bernard Johannes mee naar een hoek in de kamer, waar niemand hen kan horen. Door zijn ronde bril kijkt hij Bernard Johannes ernstig aan en zegt: ‘Deze keer is het goed gegaan, maar een volgende bevalling zal je vrouw niet overleven. Je moet je kaarsje uitblazen, zoals wij katholieken zeggen.’

Anna Elisabeth en Bernard Johannes vernoemen de baby naar zijn vader. Als doopnaam krijgt hij Bernardus Johannes, maar als roepnaam Bernard. Pastoor Kok van de Nicolaaskerk belooft nog dezelfde avond de baby te dopen. Volgens het katholieke geloof moet een pasgeboren baby zo snel mogelijk gedoopt worden. Anders gaat de baby bij een eventueel overlijden naar het voorgeborchte.1 Dat willen de ouders natuurlijk niet. Vader heeft nog zijn donkerblauwe zondagse pak aan, dus hoeft hij zich niet om te kleden. Met het donkerblauwe jasje strak gespannen om zijn buik haast hij zich met zijn kindertjes naar de pastoor. Even later kijken vader en vier paar kinderogen hoe de pastoor het doopwater over het hoofdje van de baby giet.

De volgende dag gaat Bernard Johannes eerst met zijn kinderen naar de H. Mis. Als goed katholiek moet je elke dag de mis bijwonen. En dat pepert hij zijn kinderen goed in. Daarna gaat hij naar het gemeentehuis om zijn pasgeboren zoon te laten inschrijven in het geboorteregister.

Bernardje is een vrolijke baby. Hij kraait overdag veel, maar houdt zich ’s nachts opvallend rustig. Dat ervaren zijn ouders als een godsgeschenk, want Anna Elisabeth blijft tobben met haar gezondheid. Bijna elk jaar baarde ze haar man een kind. Nu is ze uitgeput. Ze wil alle kinderen evenveel liefde geven.

Vooral Bernardje maakt haar blij. Hij eet en drinkt veel en brabbelt vrolijk met zijn paardje op wielen dat hij altijd met zich meetrekt. Hij overlaadt zijn knuffelbeest, een roodharig beertje, met kusjes. Zijn rammelaar schudt hij alsof hij iets van een ritme hoort. Hij is een muziektalent in de dop en laat zich graag vertroetelen door zijn moeder. Aan haar hand zet hij zijn eerste stapjes. Voetje voor voetje zet hij stevig neer op het vrolijke, rood met geel gekleurde kamertapijt. Hij leert het snel. Op een dag let zijn moeder even niet op en merkt ze tot haar schrik dat hij is verdwenen. ‘De deur stond open,’ zegt haar dochtertje Anna, die zojuist thuiskomt van de Aloysiusschool. Ze kijkt haar moeder aan met in haar ogen een blik van ‘hoe kun je nu zo dom zijn?’ Haastig lopen ze de tuin in, waar Bernardje juist een madeliefje plukt.

Tien maanden na de zware bevalling van Bernardje raakt moeder Elisabeth opnieuw zwanger. Vertrouwende op de Heer negeerden zij en Bernard Johannes de waarschuwende woorden van de arts. God zal er wel voor zorgen dat het goed komt, toch? Anders dan Bernardje lijkt het kindje in haar buik geen rust te kunnen vinden. Soms trapt het er zo woelwaterig op los dat het haar pijn doet. Op 17 september 1897 baart Anna Elisabeth Kessels een levenloos jongetje en overlijdt ze zelf in het kraambed aan bloedarmoede. Bernardje is dan één jaar, Charlotte twee, Jacoba drie, Anna vijf en Anton zes jaar oud.

Samen met zijn kinderen staat Bernard Johannes aan de rand van het pas gedolven graf. Anna kijkt stuurs voor zich uit. Jacoba houdt stevig het handje van Bernardje vast. De dreumes staat er gelaten bij. Charlotte schreeuwt om haar moeder. Haar snikken overstemt het gebed van de pastoor. Het kind wil wegrennen, maar een tante houdt haar vast. Bernard Johannes beseft dat hij nooit alleen voor dit kleine grut kan zorgen. Hij wil zo snel mogelijk een moeder voor zijn kinderen vinden. Dan zakt de grenenhouten kist langzaam in de zwarte aarde.

Amper een jaar later krijgt Bernardje een ‘tweede moeder’. Bernard Johannes hertrouwt met Anna Portengen. Zij is twee jaar ouder dan hij en ziet het zich bekommeren om hem en zijn vijf kleine kinderen als een door God gegeven taak. Evenals bij hem gaat het bij haar niet om uiterlijke schijn. Hij ziet in haar een goedmoedige en godsdienstige vrouw. Evenals hijzelf aanvaardt ze het leven zoals het komt, daarbij vertrouwende op God dat alles goed zal komen.

Al snel raakt Anna in verwachting. Met grote ogen staart Bernardje naar de wijde jurken die haar steeds maar groeiende buik verhullen. Op 15 augustus 1899 krijgt de driejarige dreumes er een zusje bij. Een jaar later ligt zijn moeder weer in het kraambed en bevalt op 5 oktober 1900 van zoontje Constant. Een jaar later volgt Clasien. Zoals het een goed katholiek betaamt, houdt Bernardus met zijn grote gezin het vaandel van de katholieke kerk hoog. Bijna elk jaar zal Anna hem een kindje baren. In 1904 bevalt ze van Freek, die later de zaak van zijn vader zal overnemen, en in 1907 komt hun zevende, die ze Mieke noemen, Na een lange pauze zal in 1913 hun achtste en laatste kind het levenslicht zien. Het is een jongetje en hij krijgt de naam Piet. Hij wordt mijn vader.

De tijd nadert dat Bernardje naar de lagere school gaat. Over een jaar is het zover. Intussen vermaakt hij zich met zijn vriendjes in de tuin. Het liefst zit hij voor de schutting. Dan kijkt hij hoe de spinnen hun netten weven en daarna wachten op hun buit. Zodra hij een spin in een leeg web ziet, gaat hij op jacht naar vliegen, muggen, ja zelfs wespen, en plaatst deze in het rag van de achtpotige. Zo klein als hij is, wil Bernardje iedereen blij maken. Niets ontgaat hem en iedereen mag hem dolgraag. Ook de buurman met zijn poes, die hij Witje noemt, want op haar zwarte vacht heeft ze onder haar kinnetje een wit befje.

‘Wat is dat?’ vraagt hij aan de buurvrouw die een bakje neerzet.

‘Dat is rijst voor Witje.’

‘Dat lust de poes vast niet. Geef maar aan mij. Ik vind het wel lekker, maar Witje niet.’ Zachtjes aait hij de poes, die zich meteen tegen hem aan nestelt.

Bernardje, die zich nu liever Bernard laat noemen, gaat op zijn zesde naar de lagere school. De leraren noemen hem volgzaam en soms ondeugend, maar in de kerk valt vooral op dat hij intens bidt met zijn oogjes stevig dicht. Anders dan zijn vader hoopte, wil Bernard niets weten van het timmermansambacht. Al in de eerste klas van de lagere school voelt hij zich geroepen tot het priesterschap. Wanneer mensen hem vragen wat hij later wil worden, antwoordt hij steevast ‘pastoor’.

Bernard wil de wereld verkennen, ontdekken, eraan ruiken, eraan voelen en zelfs erin duiken. Bijna kost hem dat het leven, wanneer hij na zijn eerste schooljaar op een mooie zomerdag met zijn vader en tweede moeder plus enkele zussen en broers van Baarn naar Kortenhoef wandelt. Daar, in het lintdorp dat zich uitstrekt van Kortenhoef naar de Ankeveense sluis, woont Nikolaas Portengen, de vader van Bernards stiefmoeder. Zoals de meesten in Kortenhoef woont ook Nikolaas op de dijk. De eerste bewoners ontgonnen veen, maar nu wonen er vooral klompenmakers, veeboeren, polderwerkers en timmermannen. Nikolaas was vroeger een werkman en zijn vrouw dienstbode. Inmiddels is hij zeventig en kwakkelt een beetje met zijn gezondheid.

Vader Bernard en zijn gezin vertrekken vroeg van huis. De afstand bedraagt maar liefst zeventien kilometer, terwijl ze geen paard en wagen of een ander vervoermiddel hebben. Ze gaan lopen en nemen er ruim de tijd voor. Vader trekt een grote bolderkar met zich mee met daarin de driejarige Clasien en de vijfjarige Johannes. De zevenjarige Bernard loopt het grootste gedeelte.

‘Kom niet te dicht bij de Vliet,’ waarschuwt Bernardus zijn nogal ondernemende zoontje. Hij luistert niet. Bernard houdt niet alleen van dieren, maar ook van bloemen en planten, en de Vliet staat vol lissen, irissen, zwanenbloemen. Zo snel als zijn korte beentjes hem kunnen dragen, snelt hij naar het water. Vol enthousiasme buigt hij zich voorover om de bloemen nog beter te zien. Zijn vader roept: ‘Laat dat!’ maar het is te laat. Met een plons valt Bernard al gillend in het nat. Hij gaat kopje onder. Hij worstelt, kan nog niet zwemmen en gilt om hulp. Na een paar benauwde momenten vindt hij houvast op de bodem, want zo diep is de Vliet niet. Hij grijpt naar de uitgestrekte hand van zijn vader, klemt deze vast en laat zich op de oever trekken. Druipnat staat hij daar te schateren van het lachen. Als een verzopen kat loopt hij verder. Nikolaas geeft hem meteen een veel te grote broek van hemzelf. De jongen verdwijnt er bijna helemaal in. Voortaan hoeft zijn vader hem niet meer te waarschuwen.

Na de zomervakantie gaat Bernard naar de tweede klas van de lagere school van hoofdonderwijzer meester Becker. De lessen boeien hem. Met veel plezier doorloopt hij alle klassen, met af en toe wat bijles van pastoor Van Lilles. Bernard is geen brave Hendrik en haalt nogal eens kwajongensstreken uit. Aan het eind van de lagere school wil hij nog steeds pastoor worden.

1910-1915

Hoewel zijn vader liever Bernard het timmermansambacht leert, schrijft hij hem in bij de Apostolische school van de Missionarissen van het Heilige Hart te Tilburg. Bernard, die nog steeds de wereld wil verkennen en wars is van het elitaire Baarn, vindt dit voor hem het meest passend. In opdracht van Rome verrichten de Missionarissen van het Heilig Hart sinds 1881 missiewerk in Melanesië-Micronesië. Later volgden de Molukken, Nederlands Nieuw-Guinea, de Filippijnen en Brazilië. Ingepland staan nog missieposten op Celebes (1919) en Midden-Java (1921). Stuk voor stuk locaties waar Bernard zich sterk toe aangetrokken voelt. Als alles zonder onderbreking goed verloopt, dan kan hij in 1921 tot priester gewijd worden en aan de slag gaan bij natuurvolkeren, ver weg van Baarn.

Maar zover is het nog niet. Van 5 september 1910 tot juli 1915 volgt hij het gymnasium van de Apostolische school van de Missionarissen van het Heilig Hart in Tilburg. Hij behaalt gemiddeld een zeven voor zijn vakken. Op sociaal gebied blinkt hij vooral uit in organiseren, vroomheid, spontaniteit en omgang met zijn medebroeders. Hij is allerminst lui en met zijn opgeruimde karakter ziet hij vooral de positieve kant van het leven. Ook horen zijn medebroeders hem bijna altijd zingen. In de kerk is hij regelmatig urenlang in diep gebed verzonken.

Dat Bernard nauwelijks angst kent, en als die er al was, die dan snel overwint, blijkt wanneer hij tijdens het derde jaar gymnasium naar huis zeult met een zware tas vol vuile was. Nietsvermoedend zingt hij ‘God groet u zuivere bloeme’ terwijl hij de lucht opsnuift van hyacinten, rozen, lelies en lelietjes-van-dalen die bloeien in de tuinen van Baarn. Terwijl hij het Melkpad oploopt, stormt een woest blaffende hond op hem af. Losgerukt van zijn ketting laat het dier aan Bernard zijn vlijmscherpe tanden zien. Razendsnel klimt Bernard op de schutting, terwijl het beest nijdig naar zijn benen hapt. Verbijsterd van angst kijkt Bernard op het monster neer. Opeens is het voorbij. Het baasje van de hond pakt het beest in zijn nekvel. Beduusd en bevend van angst klimt Bernard naar beneden. ‘Aai hem maar,’ zegt de baas van het dier. Dat doet hij. Het beest likt zijn hand en gromt niet meer. Bernard laat het gebeuren en aait hem nog een keer. Voortaan zijn ze vrienden.

Voor Bernard is de woest blaffende hond als een onheilsteken voor een duistere periode, met als enig lichtpuntje de geboorte van zijn broertje Piet op 1 februari 1913. Als doopnaam krijgt Piet de namen Petrus Ignatius. Vijf maanden later, op 4 juli 1913, overlijdt zijn zusje Johanna Maria en twee jaar later, op 23 oktober 1915, zijn broer Anton aan tuberculose, de ziekte die in Nederland steeds meer slachtoffers eist. Met de dag neemt de somberte in huize Van Klaarwater toe.

Ook aan Bernard gaat al dit verdriet niet ongemerkt voorbij. Verwoed poetst hij de schoenen van zijn vader, moeder, zussen en broers. Hij spuugt met een grote boog op elke schoen en gebruikt weinig crème. Intussen zingt hij aan één stuk door. Hij doet ze glimmen en de dragers ervan stralen van tevredenheid. Terwijl hij paar na paar poetst, pruttelt naast hem een grote stoomketel met daarin de dagelijkse was. Schuin daartegenover staat een enorme pan, waarin aardappelen koken voor het talrijke gezin. Hij houdt ze goed in de gaten en vindt ze zo lekker dat hij zodra ze gaar zijn een stok met een punt erin steekt. Vervolgens roostert hij ze in het vuur onder de pan. Daarbij vergeet hij de tijd, een euvel dat hem zijn hele leven parten zal spelen.

Intussen zucht moeder Anna onder de zwaarte van het leven. Ze wordt zwakker en zwakker. Terwijl haar lichamelijke vitaliteit afneemt, groeit het verlangen om opgenomen te worden in wat voor haar het Huis van de Hemelse Vader is. Bernard Johannes weet dat hij zijn tweede echtgenote ook gaat verliezen. Ze troost hem met de woorden: ‘Dierbare echtgenoot, ween niet over mij. Ik sterf, maar mijn liefde sterft niet. Wij zullen elkander wederzien.’ Op 26 september 1917 sluit Anna Portengen voorgoed haar ogen. Op haar bidprentje lezen de kinderen de voor hen bestemde woorden. ‘Lieve kinderen, wilt ook gij niet treuren over mij nu gij mij uit de boeien van het lichaam verlost ziet, maar eert uwen vader en leeft in vrede met elkander. De Heer behoedt u tegen alle kwaad. De Heer behoede uwe zielen, uw ingaan en uw uitgaan. Legt u de plicht op om voor mijn ziel te bidden.’

Een paar dagen later staat Bernard Johannes aan haar graf. Weer kijkt hij naar zijn kinderen. Anna is met haar vijfentwintig jaar de oudste en is getrouwd met Jo. Binnenkort verhuizen ze naar Nederlands-Indië. De vierjarige Piet is de jongste van zijn twaalf kinderen. Deze keer besluit Bernard Johannes niet op zoek te gaan naar een moeder voor zijn kinderen. Zijn dochters Jacoba, Charlotte en Clasien zijn oud genoeg om te moederen over hun broertje Piet, dat ze kleine Pietje noemen, en hun zusje Mieke, dat dit jaar tien wordt en Freek, al bijna dertien. Kort na de uitvaart slaat het noodlot opnieuw toe. De veertienjarige zoon en broer Johannes raakt besmet met tuberculose en overlijdt.

Met Bernard gaat het goed. Hij slaagt met mooie cijfers voor het gymnasium aan de Apostolische School van de Missionarissen van het Heilig Hart in Tilburg. Daarna volgt hij in Someren bij de Missionarissen van het Heilig Hart de twee jaar durende studie filosofie. Dan volgen nog vier jaar theologie en ten slotte zijn priesterwijding.

Zoals de meesten van zijn studiegenoten hoopt Bernard dat hij wordt uitgezonden naar de missie in Indonesië. Hij is bevangen door het geloofsvuur om de overwegend islamitische bevolking te bekeren tot de katholieke kerk, voordat het te laat is. In de Gordel van Smaragd streeft de islamitische inheemse onafhankelijkheidsbeweging Sarekat Islam ernaar om zich te ontrukken aan het juk van de Hollanders. Sinds het op 1602 door de Vereenigde Oostindische Compagnie verworven octrooi op de specerijenhandel raakte Indonesië steeds meer vernederlandst. De Hollanders gedragen zich alsof zij en niet de inheemsen de oorspronkelijke bewoners zijn. Niet de inlanders maar de Nederlanders bezitten het land en eisen dat de inheemsen al dan niet buigend aan hen gehoorzamen. Vandaar dat Sarekat Islam en andere vrijheidsbewegingen streven naar zelfstandigheid.

Massaal melden de door God geroepenen zich voor de missie in Indonesië. Het is voor hen nu of nooit. Het Nederlands-Indisch gouvernement ziet dat anders. Dat voorziet onenigheid tussen de overwegend islamitische bevolking en de gedreven missionarissen, waarbij de kans bestaat dat er ook rivaliteit zal ontstaan tussen protestanten en katholieken die het land willen bekeren. Dat zou de inheemsen wellicht een verkeerde indruk van de blanken geven, met alle desastreuze gevolgen voor de handel tussen beide landen. Het gouvernement verbiedt de missie naar Indonesië.

Op 17 juli 1921 verneemt Bernard dat hij wordt uitgezonden naar het vicariaat Rabaul, dat onder Papoea-Nieuw-Guinea valt. Dit zal gebeuren vanuit de Duitse tak van de Missionarissen van het Heilig Hart, de zogenoemde Hiltruper Missionare. Zij zijn verantwoordelijk voor Papoea-Nieuw-Guinea, dat grenst aan Nederlands Nieuw-Guinea en zich verder uitstrekt over de Bismarck Archipel. Het staat bekend als het gevaarlijkste missiegebied ter wereld.

De kolonisatie van zuidoost-Papoea-Nieuw-Guinea begon niet met de Vereenigde Oostindische Compagnie maar met de eerste van de vier expedities van markies de Rays, die tussen 1879 en 1882 vanuit Europa plaatsvonden, met als bestemming New Ireland. Een mysterieus en onbegaanbaar gebied in de Stille Zuidzee bestaande uit rotsen en dichte, ondoordringbare oerwouden, waar het geregeld vierentwintig uur achter elkaar regent. Vandaar wellicht dat de VOC zich hier niet vestigde, want er viel niets te halen. Markies de Rays spiegelde dit ruige gebied, waar niets wilde groeien, voor als een aards paradijs met vele percelen braakliggende grond. Volgens hem scheen de zon er elke dag, bloeiden er overal bloemen en leverde de uiterst vruchtbare grond een rijke oogst op.

Hij plaatste in bekende landelijke dagbladen paginagrote advertenties over het Project Nouvelle France waarin de markies de lezers uitnodigde om voor vijf franc een pandbrief voor een hectare land te kopen. In totaal betrof het tweeënzeventigduizend hectare, waarvan de winst per hectare, volgens de markies, al snel duizend franc bedroeg. Met de aankoop verwierf je geen eigendom, maar werd je een aandeelhouder die meedeelde in de opbrengst van het land. Aan Europeanen beloofde hij een betere toekomst dan in hun door misoogsten en hoge belastingen geplaagde landen.

Er speelde nog iets: in Nouvelle France wilde de markies de tijdens de Franse Revolutie (1789-1799) verloren gegane, macht van de katholieke kerk en aristocratie herstellen.

Eenmaal in dit ‘aardse paradijs’ aangekomen bleek het bedrog van de markies. Het land was kaal en er woonden zelfs kannibalenstammen die elkaar regelmatig bestreden. Daar liet de kapitein zonder enige compassie de emigranten achter. Ze moesten maar zien hoe ze het overleefden. Of Bernard dit weet? Die kans is klein. En zo ja, wat dan nog?

Bernard van Klaarwater voelt zich geroepen en geleid door God in wie hij al zijn vertrouwen stelt. Samen met zijn studiegenoot Peter Selen, een vriendelijke bescheiden maar altijd behulpzame man, die sinds 1910 in dezelfde klas zat als Bernard, wordt hij uitgezonden door de Hiltruper Missionare. Peter en hij begrijpen elkaar door en door. Beiden voegen ze zich naar hun lot als een voorbeschikking van Gods hand, alleen is Bernard impulsiever en maakt hij graag grapjes en tja… soms voelt hij zich iets onzeker over zichzelf.

Dat blijkt ook uit zijn brief van 15 augustus 1921, die hij richt aan zijn dierbare vader, broers en zussen. Hij ziet zichzelf niet als een heilige, maar beseft wel zijn enorme verantwoordelijkheid en dat hij daarin tekort kan schieten. Hij ziet zijn functie van Missionaris van het Heilig Hart als een loodzware last en vraagt om gebed voor hem.

‘Dierbare vader, broers en zussen, dierbare familie,

Ik vraag om uw gebed. Want wat zal ik verantwoord zijn bij O.L. Heer wanneer een van de duizend of tienduizend zielen die hij mij ter redding heeft toegewezen, ook maar een of twee door mijn nalatigheid verloren zouden gaan? Wil de priester altijd getrouw zijn aan duizend kleine dingen en zo nooit een ziel die hem door God is aangewezen verloren laten gaan, dan moet hij al een heilige wezen. Daarom heeft hij steeds gebed nodig. En ik hoef U niet te zeggen, dierbare vader en familie, hoeveel meer dit alles nog geldt voor een missionaris.

Ik vraag om uw gebeden. Niet uit nederigheid, maar omdat mijn gezond Hollands verstand mij klaar als de dag doet inzien dat ik, hoewel geroepen tot het H. Priesterschap, volkomen onwaardig ben en onvoorbereid, en dat er dus een grote, ja een buitengewoon grote som van vurig aanhoudende gebeden nodig zijn om mij staande te houden onder de loodzware last van het heilig priesterschap. Onze Lieve Heer verlangt niets liever dan dat gebed. De weg naar de heiligheid blijft ook voor de priesters zwaar en moeilijk, maar hoeveel zou een gebedje van hen die van de priesters geestelijke hulp verwachten, hen op die weg helpen!

U zult denken, dierbare familie, dat ik overdrijf, zoals jonge priesters, doordrongen van de grootste Genade die hun gegeven gaat worden, geneigd zijn om te overdrijven. En toch spreek ik volkomen de waarheid!

Ik moet wel blind geweest zijn, als ik de lelijke afvallige priesters niet gezien had, die door hun eigenlijke leven een vloek zijn voor hun omgeving, terwijl zij een zegen moeten wezen. Ze zijn vooral te vinden dichtbij en veraf. Waar de Roomse kerk te vinden is, daar vindt men meestal ook één, soms veel meer afvallige priesters. Waren zij slechter dan ik? Zij zijn met hetzelfde heilige verlangen hun loopbaan begonnen. Zij hadden soms een leven achter de rug vol zelfopoffering en zelfverloochening. Uit de geschiedenis zijn voorbeelden bekend van priesters en kloosterlingen, en zelf ken ik er meerdere die voor hun afval tot op een bepaalde tijd leefden als echte heiligen. Nederig, verstorven en vol zielenijver. Al in de eerste tijden van de kerk werden er priesters gevonden die gemarteld zijn wegens hun geloof. Blij lieten zij zich voor Christus folteren. Gered door vrienden of geloofsgenoten leidden zij eerst nog een heilig leven… en ten slotte vielen zij nog af! De oudchristelijke schrijver Tertulanius (ca. 160 Carthago – ca. 240) heeft misschien duizend zielen gered, zijn talrijke werken stichten zelfs nu nog verbazend veel goeds, en toch… zelf stierf hij als hardnekkige ketter. Moet ik nog meer voorbeelden aanhalen, dierbare familie? Ik weet, u kent er zelf meer dan genoeg.

En hoe dikwijls hoort men niet klagen, dat de priesters niet zo ijverig zijn als dat je zou willen? Misschien meestal ten onrechte, maar heel dikwijls schiet de priester te kort. Want hoe verheven en goddelijk zijn waardigheid ook is, hij is niettemin ook na zijn wijdingen mens gebleven met menselijke zwakheden en gebreken.

Dat alles, dierbare vader en familie, is dunkt mij reden ten over voor mij, dat ook ik niet getrouw zal blijven, om de zware lasten en verantwoordelijkheid, die het priesterschap met zich meebrengt, niet lichtzinnig voorbij te laten gaan, maar terdege onder de ogen te zien.

Want zou ik mogen rekenen op eigen kracht, waar zo velen steken lieten vallen? Of zou ik mogen rekenen om vrij te blijven van kwaad en val, omdat ik tevoren de gevaren ken, die zij toch eveneens vreesden en trachtten te voorkomen? Hier baat geen eigen kracht, geen menselijke voorzichtigheid, doch slechts gebed.

Met hartelijke groeten aan u allen, Bernard.’

Volgens een op 14 januari 1950 door kok Anton Lijman geschreven brief aan zus Clasien lag Bernard op 14 augustus languit op de vloer van de missieschool om vergiffenis te vragen.

‘Ik mocht daar voor de inwendige mens zorgen en had aan uw broer een goede klant. Hij kon heel veel naar binnen werken. Het deed me altijd goed, als hij zo gemakkelijk at. In de vakantie ging hij elke dag op stap, want hij wilde zich trainen voor de missie. Dan kwam hij mij altijd vragen om deeg voor pannenkoeken te maken. Het bakken wilde hij altijd zelf doen en dan ging hij met een groot pak pannenkoeken op stap. Ik leerde hem kennen als een royale kerel en door en door goed èn als een heilig mens, die veel bidt en boeten doet. Voor de avond voor de inwijding lag hij languit op de vloer van de eetzaal. Hij vroeg om vergiffenis voor al het leed dat hij anderen had aangedaan. Dat leed was snel vergeven, want niemand had iets op te merken. Niemand van de fraters deed dat dan ook. Bernard werd bemind door ons allen.’

Op 15 augustus 1921 breekt de langverwachte dag aan. Aartsbisschop Henricus van de Wetering wijdt Bernard van Klaarwater en Pieter Seelen samen met twaalf studiegenoten tot priester. De deuren van de kathedraal gaan open. Vader Bernard Johannes neemt met zijn gezin plaats op de eerste bank. Ze glimmen allemaal van trots wanneer de aartsbisschop hun broer zegent. De plechtigheid duurt maar liefst vier uur, van half tien tot half twee.

De volgende dag schrijft broer Constant aan zijn zus in Indonesië.

‘Het was prachtig, maar mijn maag kriebelde af en toe wel vooral omdat we 's morgens niet mochten ontbijten, want je moet nu eenmaal de communie op een nuchtere maag ontvangen. Na de wijding zijn we naar het Haagsche Koffiehuis gegaan om op verhaal te komen en het enige tijd gezellig te hebben met elkaar.’

Een week later, op 22 augustus celebreert Bernard Van Klaarwater zijn eerste Heilige Mis in de Nicolaaskerk van Baarn. Tijdens de collecte voor zijn missie schenken de parochianen maar liefst drieduizend gulden. Na afloop geeft hij de gelovigen een bidprentje met daarop als tekst:

‘De Uwe ben ik. God van liefde. Vrijwillig zal ik U offers brengen en Uw naam zal ik verkondigen, omdat hij goed is.

Gij toch zijt in mij en Uw heilige Naam is uitgeroepen over mij; verlaat mij niet. Heer, mijn God.

Laat mij U prijzen, H. Maagd: Geef mij kracht tegen Uw vijanden.

Goddelijk Hart van Jezus, ik heb vertrouwen in U.

Gij die weet dat men veel zal eisen van hen, die veel ontvangen. Bidt voor mij.’

Na deze eerste heilige mis wacht Bernard een drukbezochte receptie en een feestelijke bijeenkomst. Zijn vader, broers en zussen schenken hem een miskelk. Veel van de aanwezigen uiten hun bezorgdheid over het feit dat hij naar Papoea-Nieuw-Guinea gaat. Volgens hen ben je daar je leven geen moment zeker.

Na het grootse feest kijkt Bernard reikhalzend uit naar het moment dat hij zal worden uitgezonden. De reis, het ontdekken van een uithoek van de wereld en daar iets kunnen betekenen voor natuurvolkeren boeien hem uitermate. Zoals verwacht zal in 1923 het grote avontuur beginnen. Intussen bekwaamt hij zich in het priesterambt.

2
Het gevaarlijkste missiegebied ter wereld

Bernards toekomstige missiegebied werd in 1844 opgericht door paus Gregorius XVI. Deze wees een blinde vlek op de katholieke kaart aan en noemde het vicariaat (een bisdom in wording) Melanesië-Micronesië. Noch de paus noch leden van de Sacre Congregatio Propaganda Fidei (de congregatie voor de verspreiding van het geloof) waren er ooit geweest. Noch de paus noch anderen in het Vaticaan vermoedden dat daar kannibalen woonden, en stammen die elkaar bevochten. Behalve op enkele van de Salomonseilanden, waar blanken vanuit Nieuw-Zeeland de bewoners roofden en tot slaaf maakten, hadden de wilde natuurmensen nooit eerder blanke personen gezien. Nu wilden deze witte mensen hen bekeren tot het christendom. Het is alsof bewoners van een andere planeet neerdalen in Afghanistan en de bewoners daar vertellen dat ze de islam moeten afwijzen en een volkomen vreemd geloof moeten aannemen. De eerste expeditie was dan ook al bij voorbaat gedoemd te mislukken.

In 1881 wilde het Vaticaan het verweesde vicariaat opnieuw doordringen van het geloof in God de Vader, de Zoon en de Heilige Geest zoals dat beschreven staat in de Bijbel. Voor deze nieuwe missie benaderden ze Jules Chevalier (1824-1907), die op 8 december 1854 Bernards congregatie Missionarissen van het Heilig Hart oprichtte. Hoe liep dat af?

Voor een antwoord op deze vraag ga ik naar Münster. Daar bevindt zich de Duitse tak van de Missionarissen van het Heilig Hart, de Hiltruper Missionare, die Bernard in 1923 uitzond naar Papoea-Nieuw-Guinea. Hun klooster bevindt zich ten zuiden van Münster. In deze stad bevinden zich niet alleen vakwerkhuisjes, kloosters, een dom, meer dan dertig musea en een kasteel, maar ook een uitgebreide bibliotheek.

Na het bezoek aan Münster klop ik aan bij de Hiltruper Missionare die ten zuiden van de stad zijn gevestigd en wel Am Klosterwald 40. In hun archief bevindt zich een exemplaar van het in 1932 gepubliceerde boek Pioniere der Südsee. Het is geschreven door G.J. Vesters, de toenmalige apostolische vicaris van Rabaul. In 228 pagina’s schetste hij de ontwikkeling van de missie in Papoea-Nieuw-Guinea vanaf 1844. Hierin lees ik het verhaal van Jules Chevalier.

Issoudun, 28 maart 1881

Een prille lentezon laat zijn stralen schijnen over de uit witte steen opgetrokken kerk van Saint Cyr te Issoudun. Zijn toren met puntdak steekt hoog uit boven de daken van de plaats die in het dal van de Loire ligt. Gebouwd in de vijftiende eeuw volgens de toen heersende stijl van de gotiek, herkenbaar aan zijn spitsbogen boven de ramen, vormt hij het kloppend hart van de gemeenschap. Hier stichtte pastoor Jules Chevalier in 1854 de congregatie Missionarissen van Het Heilig Hart.