De onzichtbaarheid van de wereld

Een filosofische inleiding

Colofon

ISBN 9789083389141

NUR 730

1e druk, 2022

© 2022 Jan Botman

Dit boek is een uitgave van Uitgeverij Gopher.

Koningsweg 72

5211 BN 's-Hertogenbosch

Telefoon 0341 74 61 00

Exemplaren zijn rechtstreeks te bestellen via internet: www.gopher.nl en bij iedere boekhandel.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgever.

De onzichtbaarheid

van de wereld

Een filosofische inleiding

Jan Botman

Inleiding

De onzichtbaarheid van de wereld, of: De wereld is onzichtbaar? Het waren de twee titels die ik voor dit werk geschikt vond. Een derde optie was: Waarom de wereld niet bestaat, maar die titel is recentelijk nog gebruikt, en hoewel er geen copyright op boektitels is, wil ik niet voor verwarring zorgen. Wat is het verschil tussen titel 1 en titel 2? Een belangrijke nuance: nummer 2 beweert dat de wereld onzichtbaar is, en dat is in flagrante tegenspraak met wat we dagelijks ervaren. Het kán prikkelen vanwege die tegenspraak, net als in De wereld bestaat niet, maar het maakt kwetsbaar voor simplistische kritiek. Net zoals ‘Dé Nederlander bestaat niet’ ook simplistische kritiek uitlokte toen koningin Máxima die waarheid als een koe gebruikte.

Dit werk gaat dus over het onzichtbare aspect van de werkelijkheid, of de wereld. In filosofentaal noemt men dat wel de imponderabilia: volgens de Van Dale zijn het de onweegbare zaken in de natuurkunde, en in figuurlijke zin: zaken waarvan de waarde niet precies is aan te geven, maar die toch hun invloed uitoefenen. In dit werk gaat het vooral over dit laatste. Ik overdrijf niet als ik beweer dat het vooral deze zaken zijn die het doen en laten van de mens bepalen. We denken dan aan zaken als ethiek, vertrouwen, en de onderliggende normen en waarden die een samenleving vorm geven, en de politiek bepalen. Ook in de (natuur)wetenschap zijn er onweegbare zaken. Maar waar we het daar vooral over zullen hebben zijn de open einden in de wetenschap, de dingen waarover men het oneens is, of de (onbedoelde) implicaties van bepaalde ontdekkingen en theorieën op onze alledaagse werkelijkheid.

Het is hier onvermijdelijk dat ideeën en theorieën uit mijn vorige werk De filosofie van de relativiteit van grote invloed zijn: ze liggen aan de basis van wat u hier aantreft; ze zijn er een verdere uitwerking van. Ging De filosofie van de relativiteit kort gezegd over de verbondenheid van tegenstellingen, de tegenstellingen waaruit de wereld bestaat, hier richten we ons vooral op het dynamische karakter van die relatie, waarbij de conclusie is dat de essentie, de diepere krachten, de ‘waarheid’ eigenlijk onzichtbaar en onkenbaar is. Vooral dat laatste (de wereld is onkenbaar) mag bout klinken in een tijd waarin de wetenschap zo’n beetje voor alles een verklaring heeft (of beter gezegd: lijkt te hebben), maar elke wetenschapper zal dit toch in de grond van zijn hart beamen, want het is de reden van de oneindige wetenschappelijke dialoog: elk antwoord dat door een onderzoek wordt gegeven, elke nieuwe theorie die wordt ontwikkeld levert nieuwe vragen op. Niet alleen de wetenschapper worstelt overigens met die onkenbaarheid: de gelovige uitspraak ‘het is in de hand van God’ wil in feite niets anders zeggen.

In de opbouw van dit werk ga ik van groot en objectief via klein en objectief, naar klein en subjectief om te eindigen bij groot en subjectief. We beginnen met de natuurwetenschappen, kijken naar de atomaire en kosmologische werkelijkheid en alles wat daar tussen ligt. Daarna stappen we over naar het (objectieve) biologische menselijke lichaam, en gaan door naar zijn ‘objectieve’ ratio. Vervolgens stappen we over naar de subjectieve mens en breiden ons blikveld dan weer uit naar de menselijke samenleving.

Amsterdam, maart 2020 – november 2021

HOOFDSTUK 1
De menselijke omgeving: zichtbare en onzichtbare wereld

‘Alles wat we echt noemen bestaat uit dingen die we niet als echt kunnen beschouwen’

Niels Bohr

‘A theory of everything would not even help us to understand how snowflakes form’

Margaret Wertheim

(…) Aangezien de structuur van quasars wordt vertegenwoordigd in de hersenen van menselijke onderzoekers hangt het gedrag van onderzoekers af van het gedrag van quasars

David Deutsch

Leven

De belangrijkste vraag van het leven, volgens biochemicus Nick Lane¹ is: Waarom is het leven zoals het is? Een prachtige en boeiende vraag, noodzakelijk om te begrijpen hoe de evolutie zich heeft ontwikkeld, maar eraan vooraf gaat nog een andere vraag: Wat ís leven? Een minstens zo boeiende vraag, waarop het antwoord echter lastig is te geven. We kunnen weliswaar wijzen naar wezens die leven, en anderzijds naar wezens die niet leven, maar wat het leven nu werkelijk ís, ontgaat ons begrip. Complicerende factor daarbij is dat de grens tussen leven en niet-leven helemaal niet zo duidelijk is aan te geven. Je kunt daarbij denken aan mensen die in coma zijn, door een beademingsapparaat in leven worden gehouden, en als een plant vegeteren. Ze zijn nog niet dood, maar hun leven als sociaal wezen is niet meer, bestaat uit slechts enkele fysiologische processen en misschien nog enige hoop op verandering of verbetering. Ik doel echter eerder op wezentjes als virussen die het ene moment morsdood lijken, om in bepaalde omgevingen opeens tot leven te komen. Althans, ze bewegen. Maar leven is natuurlijk meer dan bewegen. Als we om ons heen kijken, lijkt een belangrijk kenmerk van leven een mate van doelgerichtheid te zijn, waar die ook vandaan komt. Het streven naar het eigen voortbestaan en de voortplanting ervan zijn facetten van die doelgerichtheid. We vinden dat zo vanzelfsprekend dat we er gewoonlijk geen vragen bij stellen. Toch weten we niet waar het vandaan komt. We kunnen alleen een soort bezielende levensenergie constateren die verdwijnt zodra een levend wezen overlijdt.

Waar deze drang tot groei en voortplanting van levende wezens door wordt aangestuurd: we hebben er geen idee van. Laten we het Leven noemen.

Een leven dat kwalitatief verschilt van het leven dat door mensen in de vorm van kunstmatige intelligentie wordt geschapen. We kunnen machines voorzien van kunstmatige intelligentie, waardoor deze tot taken in staat zijn die de menselijke geest te boven gaan. Maar zichzelf voortplanten kunnen ze niet. En als de stekker eruit wordt getrokken kunnen ze zich ook niet opnieuw tot leven wekken (althans nog niet…).

Hoewel we leven dus als een vanzelfsprekendheid zien en aanvaarden, is het dat bepaald niet als we op kosmische schaal om ons heen kijken: tot nu toe hebben we nergens in de kosmos een levensvorm ontdekt die zich laat vergelijken met die op aarde. Wat onverlet laat dat de mogelijkheid dat er elders levensvormen aanwezig zijn die wij niet kunnen zien. Noch met onze ogen, noch met onze radiotelescopen. Zo vreemd is die veronderstelling niet, aangezien we niet weten wat het wezen van het Leven is. Als we om ons heen kijken, zien we in ieder geval dat het talloze vormen aan kan nemen, waaruit als vanzelf valt af te leiden dat Leven niet afhankelijk is van een bepaalde vorm, en dus zelf vormloos moet zijn, om niet te zeggen onzichtbaar.

Hoe bijzonder leven is, wordt ook duidelijk als we bedenken dat Leven de feitelijke ontkenning van de Tweede wet van de thermodynamica vormt. Volgens natuurkundigen komt het heelal ooit tot stilstand doordat natuurkundige processen zo zijn ingericht dat warmte weliswaar over kan gaan in koude, maar niet andersom. Arbeid kan warmte voortbrengen, maar ook dit proces kan men niet omkeren. De onvermijdelijke stilstand van die natuurkundige processen, als alle energie tot entropie (wanorde, in de zin van tegenhanger van energie) is verworden, althans volgens de natuurkundigen, vindt zijn voor de hand liggende ontkenning in het Leven, dat in staat is in dode, koude materialen warmte (leven) te blazen. Het leven in planten gebruikt dode elementen uit de aarde en de lucht om met behulp van zonlicht een wezen voort te brengen dat groeit en bloeit. Dat van entropie energie maakt. Uiteraard is die groei eindig, maar als het leven zich op een gegeven moment heeft teruggetrokken omdat een cyclus is voltooid, en de plantendelen weer zijn teruggekeerd tot de dode wereld, volgt erna, in een nieuw seizoen, hetzelfde wonder waarbij een zaadje uitgroeit tot een door het leven voorbestemde vorm. Ik ben overigens niet de eerste die dat beweert: Lane citeert in zijn boek Erwin Schrödinger² (tegenwoordig bekend van het raadsel van Schrödingers kat, dat overigens als een parodie op de kwantumtheorie was bedoeld) die in What’s life in 1944 tot dezelfde conclusie komt. Toch lijkt het sombere vooruitzicht van de natuurkundigen momenteel te overheersen als paradigma; ook al wordt hier en daar aan de tegendraadse rol van het Leven gerefereerd, dan nog wordt hier gewoonlijk geen gevolgtrekking uit gehaald.

Het is overigens niet alleen de ontkenning van de Tweede wet van de thermodynamica die Leven zo bijzonder maakt. In zijn diepgravende (en voor alfamensen als ik moeizaam te volgen) boek wijst Lane erop dat de cel, het kleinste element dat van alle levende wezens (plant, dier en mens) de basis vormt, dermate complex is dat het niet voorstelbaar is dat er een evolutionaire voorloper is. De samenstellende delen bestaan namelijk alleen dankzij en omdat ze een relatie hebben met de andere onderdelen, en samen zorgen ze voor de bouw, het onderhoud en de voortplanting van de cel. Het is een vernuftig en continu proces waar geen evolutionaire voorlopers van te vinden zijn. Dus: waar komt die cel vandaan? Of misschien beter: waar komt het ontwerp van de cel vandaan? Een antwoord heb ik niet, de natuurkundigen ook niet.

Het atoom

Aan onze zichtbare organische én anorganische natuur liggen deeltjes ten grondslag die zo klein zijn dat we ze onzichtbaar mogen noemen: het atomaire deeltje. Nu ja: ooit werd het atoom beschouwd als de kleinst mogelijke eenheid in de natuur. Tot onze mogelijkheden om het atoom te onderzoeken zo goed werden, dat we binnen het atoom ook allerlei deeltjes ontdekten. Protonen, neutronen, elektronen, fotonen… Op welke schaal zitten we dan eigenlijk? Volgens Wikipedia³ heeft een atoom een doorsnee van 30-300 picometer, (een picometer is 10^-12), en de kern ervan is slechts een tienduizendste daarvan. Elk van die deeltjes heeft een positieve (zoals de protonen) of negatieve (zoals de elektronen) lading, behalve de neutron, want, zoals zijn naam al aangeeft: zijn lading is neutraal. Waarbij we ‘positief’ en ‘negatief’ op dezelfde manier dienen te begrijpen als de noord- en zuidpool van de magneet, dus zonder menselijke morele beoordeling, iets wat voor velen overigens vrij lastig blijkt te zijn. Binnen dat atoom draaien die deeltjes om elkaar heen als vliegen in een lege ruimte dankzij de sterke kernkracht, waarbij de baan van een deeltje wordt bepaald door de onderlinge krachten die worden uitgeoefend. Behalve een lading (plus of min) hebben deeltjes ook massa, waarbij ook hier een uitzondering is te noemen, en wel de foton, ook wel bekend als het medium van het zichtbare licht.

Als een atoom vervalt – deeltjes verliest – zendt het fotonen uit, en deze fotonen zijn zowel een deeltje als een golf. Als we (als wetenschapper) het foton dan proberen te bekijken, ‘bevriest’ het als het ware en wordt het door onze waarneming een golf of een deeltje. Oftewel: door onze waarneming hebben we de werkelijkheid vorm gegeven.

Het bovenstaande geeft aan dat onze waarnemingen in de natuurwetenschap in hoge mate worden bepaald door de apparaten die we hebben ontwikkeld om de werkelijkheid te ‘ontsluieren’. Behalve dankzij de toenemende mogelijkheden van de apparaten die we gebruiken, wordt onze perceptie van de werkelijkheid mede bepaald door de theorieën die we hebben ontwikkeld om een geheel aan observaties te verklaren; er een lijn in aan te brengen. We, elke wetenschapper, gaan uit van een wetenschappelijke theorie die op een zeker moment vigerend is, door de meeste wetenschappers wordt aanvaard. Met als gevolg dat een onderzoeker (al of niet met behulp van een apparaat) de door hem te onderzoeken fenomenen binnen een bepaald kader (de theorie) ziet, waardoor hij de fenomenen gaat framen, en ze binnen het bekende kader passen. Tenzij er op een gegeven moment teveel waarnemingen zijn die niet binnen het kader passen: dan kan het leiden tot een nieuwe erbovenuit stijgende theorie die ook de afwijkende fenomenen omvat. Aldus het bekende verhaal van de wetenschapsfilosoof Karl Popper (1902-1994), en later uitgewerkt door Thomas Kuhn (1922-1996).

Overigens zijn het gewoonlijk eenlingen en dwarsdenkers, alsmede mensen die zich weinig aantrekken van de grenzen tussen de wetenschappen, die een heersend wetenschapsbeeld op de korrel nemen, haar creatief bevragen. Dat geldt bijvoorbeeld voor de big bang of oerknaltheorie (door de Nederlandse wetenschapper Erik Verlinde), of theorieën over de donkere materie (bijvoorbeeld hoeveel procent die uitmaakt van de kosmische materie), maar ook theorieën over het functioneren van de mens en mensen onderling (hierover in een later hoofdstuk).

Hier gaan we in op enkele natuurkundige verschijnselen en theorieën in het kader van onze filosofie.

Kwantummechanica

Een van de fascinerendste ontwikkelingen in de 20e eeuw op het gebied van de theoretische natuurkunde was zonder twijfel de kwantummechanica. Een wondere, vooral theoretische wereld waarin de toepassingen lijken uit te monden in computers die fabelachtige rekensnelheden kunnen bereiken. Een van de theorieën is van de hand van David Bohm (1917-1992). Hij stelde dat wanneer een atomair deeltje wordt gesplitst, en vervolgens de golfbeweging van één van de twee deeltjes wordt gewijzigd, er in het andere deeltje instantaan ook een verandering plaatsvindt: het verandert als het ware mee. Hoewel er geen verbinding of communicatie aanwezig is tussen de twee deeltjes. Althans: de niet-zichtbare conclusie kan mijns inziens niet anders zijn dan dat er wel een onzichtbare communicatie moet zijn. Het is mogelijk dat die communicatie buiten de bekende dimensies om plaatsvindt, al is dat natuurlijk speculatie. Maar hoe verklaar je anders die instantane communicatie?

Als men dit laatste doordenkt, dan zijn de gevolgen voor ons wereldbeeld enorm: elke beïnvloeding van de wereld door de mens die tot op de een of andere manier op atomair niveau doorwerkt, heeft onzichtbare gevolgen op de deeltjes die onzichtbaar ook beïnvloed worden door onze werkzaamheden.

Wat je allemaal met kwantummechanica kunt doen, daarover wordt vooral gespeculeerd, waarbij niet het minste probleem is wat de implicaties zijn van wat ik hierboven heb beschreven. Toch is Google druk bezig een kwantumcomputer te ontwikkelen, en Microsoft, dat niet achter wil blijven, heeft zich verbonden aan onze eigen Universiteit van Delft waar hoogleraar Leo Kouwenhoven in 2015 dacht dat hij majoranadeeltjes had ontdekt. Die opwindende ontdekking leverde hem een nieuw laboratorium op dat door koning Willem Alexander persoonlijk werd geopend. Die majoranadeeltjes kunnen tegelijkertijd zowel één als nul zijn, in tegenstelling tot wat er bij gewone computers plaatsvindt die de wetten van de gewone werkelijkheid volgen en voor hun berekeningen eerst een nul en dan ’n één gebruiken. Overigens ook wel snel: de supercomputer van Surf uit 2021 kan een rekensnelheid van 14 petaflop bereiken, en een petaflop is gelijk aan 10^15 berekeningen per seconde. Die computer komt overigens nog niet eens in de buurt van de top 10 van de echte supercomputers… Genoemde majoranadeeltjes, ook wel qubits genoemd, zijn onmisbaar als je met kwantumsnelheden wilt gaan werken. Begin 2021 (volgens de Volkskrant van 5-2-2021) moest Kouwenhoven helaas erkennen dat zijn berekeningen niet klopten, en dat het door hem ontdekte deeltje waarschijnlijk een nepmajoranadeeltje was. Ook de natuur doet dus al aan fake.

Is het een tijdelijke tegenslag, of lopen we tegen de grenzen van het mogelijke aan? Wie zal het zeggen. Laat ik afsluiten met een quote: degenen die beweren de kwantumtheorie te begrijpen, snappen ‘m niet. Het is een running gag onder natuurkundigen. En dan wil ik u mijn prangende vraag richting de kwantumcomputer niet onthouden: aangezien het kenmerkend is voor het qubit- of kwantumniveau dat we ons in een wereld van waarschijnlijkheden en kansen bevinden: hoe kunnen we de uitkomst van een berekening met behulp van die computer controleren? Hoezo weten we zeker dat het niet de gebruiker is die – onbedoeld of bedoeld – de uitkomst op de een of andere manier beïnvloedt?

Laten we onze aandacht verleggen naar een grijpbaarder terrein, dat van de elektromagnetische straling. Overigens is ‘grijpbaar’ relatief: de aanwezigheid van elektromagnetische straling ervaren we gewoonlijk indirect.

Elektromagnetische straling

Het begrip ‘elektromagnetische straling’ is eigenlijk een tautologie want bijna alle straling is elektromagnetisch van karakter, te beginnen in het atoom. Alleen zwaartekrachtgolven en radioactieve straling zijn niet elektromagnetisch. Bijna alle beweging, elk proces, alles wat leeft, kent een elektromagnetisch veld. Dus ook ons lichaam kent een elektromagnetisch veld: als voorbeeld vermeld ik dat dankzij de autonome elektromagnetische pulsering van het hart het bloed stroomt. Mocht die puls zwakker worden, de hartklep wat minder goed werken, dan plaatsen we een pacemaker zodat de klep zijn werk weer goed kan doen; de juiste ‘pace’ (stap) maakt, dankzij een elektrische prikkel.

Daarnaast gebruiken natuurlijk zo ongeveer alle apparaten elektriciteit. Inderdaad. Kan dat dan geen kwaad, is de argeloze vraag die intussen misschien opkomt (de pacemaker heeft tenslotte ook effect op het hart). Wel: zolang die elektromagnetische straling via een draadje gaat, zal het (waarschijnlijk) geen kwaad kunnen. Maar hoe zit het met de straling van en voor bijvoorbeeld mobieltjes?

Op het moment van dit schrijven (mei 2020) vinden er in Nederland tal van aanslagen op zendmasten plaats, omdat mensen zich verzetten tegen de komst van het nieuwe 5G-netwerk. Men vreest grote gevolgen van dit netwerk op de gezondheid van mensen. Die verontrusting is niet zonder grond, en dus niet dom te noemen. Het is alleen een beetje jammer, zo niet dom, dat sommigen de 5G-zendmasten ook verantwoordelijk achten voor de verspreiding van het coronavirus. Dat is lastig hard te maken wanneer het virus er eerder is dan het 5G-netwerk, zoals nu in Nederland het geval is. Maar ja: complottheorieën worden niet ontkracht door ontkennen, weten we intussen. Noch door feiten overigens.

Nee, het grote gevaar – indien aanwezig – is het effect van de elektromagnetische straling op het menselijk lichaam. Het probleem is momenteel dat er nog geen ‘real-life’ onderzoek kan worden gedaan naar de effecten van het 5G, eenvoudig omdat het er nog niet is. Weliswaar werd de Journaalkijker in april 2020 verrast met een real-life veldonderzoek rond een van de eerste 5G-stralingsmasten, maar het leek mij prematuur om na een weekje meten te verklaren dat er niets aan de hand is: de verklaring dat de meetwaarden beneden de officieel gestelde grenzen bleven, leek me vooral bedoeld om de kijker in slaap te sussen. Een week lang kijken naar een meter of die te ver uitslaat, is heel wat anders dan langdurig epidemiologisch onderzoek naar de effecten van een bepaalde hoeveelheid straling op de mens. De onderzoeken die er tot nu toe zijn gedaan, zijn uit de aard der zaak laboratoriumonderzoeken, en imiteren de werkelijkheid zoals gebruikelijk niet helemaal. Niettemin kan men al heel wat onderzoeken over het onderwerp vinden. Ook wetenschappelijke onderzoeken, en die vermelden o.a. ‘possible adverse effects’ als kanker en andere minder plezierige ziekten ten gevolge van de beïnvloeding van het DNA. Zoals gedegen onderzoek betaamt, houden de meeste onderzoekers een slag om de arm en menen ze dat er nog verder onderzoek nodig is voor een meer definitieve uitspraak. In mei 2020 mocht de rechter in Nederland zich over de kwestie buigen en als scheidsrechter optreden. Het is – voorlopig – niet goed voorstelbaar dat de rechter hierin het laatste woord krijgt. Pas wanneer in de VS een ziekte als een direct gevolg van 5G in de rechtbank bewezen wordt geacht kan daar een verandering in optreden. We dienen wel te bedenken dat er een groot verschil is met ‘class actions’ tegen sigaretproducenten, of producenten van PFAS: zij wisten dat hun producten slecht voor het milieu en de mens zijn. Niet alleen is het zo dat producenten van mobieltjes dat (nog) niet weten, ook zullen de gebruikers van mobieltjes geen afscheid van hun apparaat kunnen nemen als blijkt dat deze vanwege de straling nadelig zijn voor hun gezondheid. Waarschijnlijk zal men dan eisen dat de smartphones ‘lekvrij’ worden gemaakt, d.w.z. dat er geen schadelijke straling in de directe omgeving meetbaar is, afgezien van die voor de communicatie. Maar zelfs als producenten van mobieltjes de apparaten ‘lekvrij’ maken, dan nog houden we de onmisbare (en onzichtbare!) straling van de zendmasten.

Waarschijnlijker is dat voor de wetgever de onderzoeken die voorlopig een relatie tussen 5G en ziekten als ‘twijfelachtig’ betitelen, leidend zullen blijven. De economische en andere belangen zijn eenvoudig te groot.

De vergelijking met wat er in de provincie Groningen rond de aardgaswinning is gebeurd dringt zich onmiskenbaar op. Ook daar duurde het tientallen jaren eer de wetenschap een verband ‘vond’ tussen de aardgaswinning en de aardbevingen in het Noorden. En ja, men kon er even aan wennen dat er een mogelijk verband zou zijn: in 1959 werd het eerste aardgas gewonnen, en het ging heel lang goed. Nee, het was niet pas in 2000 of daaromtrent dat de eerste aardbeving plaatsvond. Het was in 1986. Mijnbouwdeskundigen zal het niet verbaasd hebben. De Nederlandse overheid heeft het lang kunnen verdringen, want de economische belangen waren te groot. Pas 35 jaar later maakt men serieus werk van het beëindigen van de gaswinning.

Inderdaad, economische belangen beïnvloeden vaker de uitkomsten van de wetenschap. Bij commercieel onderzoek ligt dat voor de hand. In het geval van de effecten van de elektromagnetische straling zijn de belangen megagroot. Niet alleen voor de producenten, ook voor de gebruiker: we kunnen ons geen wereld meer voorstellen zonder smartphone.

Afgezien hiervan: de wetenschap kan slecht uit de voeten met het meten van het effect van elektromagnetische straling. Alleen al omdat de golflengten van de straling(en) van (in) het menselijk lichaam zelf nog nooit helemaal in kaart zijn gebracht. En dan is het lastig de effecten van de externe straling na te gaan. Stel dat elektromagnetisme van invloed is op het ontstaan van kanker. Dat het de woekering van kankercellen bevordert. Hoe meet je dat? Je kunt het loslaten op een weefsel in een lab, maar dat is niet te vergelijken met een levend lichaam. Je kunt echter moeilijk een persoon dagenlang, wekenlang, bombarderen met de straling voor een wetenschappelijk onderzoek. Een betere optie is te kijken of kankercellen een afwijkende straling hebben. Dat is waarschijnlijk, maar wat zegt dat vervolgens? Het is niet gezegd dat die afwijkende straling ook de oorzaak is van de kanker. Het is namelijk een vergissing die vaak wordt gemaakt: als verschijnsel A (kankerwoekering) begeleid wordt door verschijnsel B (afwijkende straling van dit weefsel), dan wil dat niet zeggen dat er een oorzakelijk verband is. Het is net zo goed denkbaar dat de afwijkende straling van het kankerweefsel wordt veroorzaakt door verschijnsel C (de externe elektromagnetische straling, bijvoorbeeld). Om het plastischer te zeggen: stel dat mensen die autorijden vaker roken dan fietsers, dan wil dat niet zeggen dat er een oorzakelijk verband is tussen roken en autorijden.

We gaan terug naar de mogelijk schadelijke gevolgen van bepaalde elektromagnetische golflengten op de mens. Aangezien het niet mogelijk is om dat verband rechtstreeks aan te tonen, moet men dat epidemiologisch doen. Oftewel: we kijken of mensen die vaker met een bepaalde straling in contact zijn geweest een of ander ziektebeeld vertonen dat afwijkend is van het statistisch gemiddelde van de hele bevolking. In ons geval kijkt men dan naar de omwonenden van zendmasten: of zij vaker ziek zijn, of ze vaker kanker ontwikkelen, of een andere mogelijke afwijking vertonen. Tot nu toe is daar blijkbaar weinig verontrustends uitgekomen, want er is nog geen alarm geslagen. Dat zegt op zich niets, want het is goed denkbaar dat de wetenschap (nog) niet goed heeft gekeken. Het is ook denkbaar dat het economisch belang te groot is.

Men dient hierbij het volgende te bedenken:

We hebben pas sinds kort smartphones: het is goed denkbaar dat de gevolgen pas op de langere termijn zichtbaar worden

We weten niet naar welke ziekten we moeten kijken. Weliswaar wordt kanker regelmatig genoemd als mogelijk gevolg, maar het is goed mogelijk dat ook andere ‘afwijkingen’ door elektromagnetische straling worden veroorzaakt. Het is bijvoorbeeld opvallend dat de laatste tien jaar de prevalentie van ADHD, autisme, dyslexie, overgevoeligheid voor bepaalde etenswaren als gluten e.d. duidelijk is toegenomen. Heeft dat iets te maken met de toegenomen elektromagnetische straling? Of voeding misschien? De toegenomen hectiek van het dagelijkse leven? Niemand die het weet, en hoe dat wetenschappelijk te onderzoeken valt, weet ik ook niet. In ieder geval: het is ook niet bewijsbaar dat er géén verband is. Toch moet die grotere prevalentie van genoemde fenomenen ergens vandaan komen⁴.

We maken gebruik van steeds hogere frequenties voor onze mobiele communicatie. Daarbij is het zo dat de gebruikte lagere frequenties (momenteel vaak 4G) niets zeggen over de effecten van hogere frequenties. Oftewel: stel dat 4G nog veilig is, dan garandeert dat niet dat 5G het ook is.

Ten slotte: het is natuurlijk een dooddoener, maar de ene mens is de andere niet. Oftewel: waar de ene mens wel gevoelig is voor de elektromagnetische straling (van 4G of van 5G), hoeft de ander dat niet te zijn. En met ‘gevoelig’ bedoel ik in dit geval: de een kan er b.v. wel ADHD-verschijnselen door ontwikkelen, een overgevoeligheid voor bepaalde etenswaren of kanker. Let wel: dit zijn suggesties, en niets meer dan dat. Wat wel zeker is, is dat er nog heel veel valt te onderzoeken. En we hebben daar een wetenschap voor nodig die zich gaat richten op het in kaart brengen van het menselijk energieveld.

Wat ook zeker is: de uitrol van het 5G-netwerk gaat gewoon door. Mochten we er over 5 of 10 jaar achter komen dat het bepaalde effecten heeft op het menselijke energieveld, dan zal het nog heel lastig zijn om het 5G-netwerk terug te draaien. Tenzij het een epidemie wordt die vergelijkbaar is met de coronapandemie. Dan blijkt opeens veel te kunnen: kunnen we opeens afstand doen van heel veel vanzelfsprekende verworvenheden.

Ter afsluiting: elektromagnetische stralingen (meervoud) mogen als een goed voorbeeld gezien worden van onzichtbare natuurfenomenen: we kunnen ze alleen indirect waarnemen in lichamen en in apparaten, en met behulp van (meet)apparaten. Voor de effecten op de mens, op het menselijk lichaam en zijn geest geldt dat in extenso: we hebben nog slechts een flauw idee wat die effecten zijn, eenvoudig omdat de invloeden op en van het elektromagnetische spectrum van het menselijk lichaam nog nooit helemaal in kaart is gebracht. Waarom ik dit zo zeker kan beweren? Wel: er zijn genoeg onderzoekers die zich er wel mee bezighouden en met bijvoorbeeld aurafoto’s tonen dat het menselijk elektromagnetisch veld tot buiten zijn lichaam reikt. Helaas worden zij door de officiële wetenschap gewoonlijk als charlatans of niet-serieus te nemen beschouwd⁵: zie ook Wikipedia). Op die manier wordt het natuurlijk wel lastig aan te tonen dat straling van invloed is op de mens.

Morfische resonantie

Ik heb nog een ander onderwerp uit de wondere wereld van de natuur waarin onzichtbaarheid een grote rol speelt. De onzichtbaarheid is zelfs zo groot dat slechts weinig mensen haar aanvaarden als zijnde reëel: de kracht waarmee de natuur vormen creëert. We zien de natuur continu vormen creëren: van eenvoudige eencelligen en kristallen, tot zeer complexe wezens als de mens. Voor alles geldt: elk wezen is uniek. Voor mensen die gewend zijn aan de kreet ‘elk mens is uniek’ klinkt dat niet bepaald nieuw, maar het is toch wel even iets om bij stil te staan: geen cel, geen kristal is identiek aan een ander. Het meest overtuigende én prachtige voorbeeld hiervan is het sneeuwkristal. Helaas mogen we dat in Nederland nauwelijks meer in het echt zien, maar goed: je hebt er ook een microscoop voor nodig om de structuur van die sneeuwkristallen te kunnen bewonderen. Je ziet dan een volmaakt wezentje met mathematische vormen: een kern met zes armen. Maar al die kernen met al die armen zijn altijd verschillend van die van elk ander sneeuwkristal. De vraag die dan oprijst is: hoe doet de natuur dat?

Diezelfde vraag komt op als je de schoonheid van een mannelijke pauwenstaart ziet, of die van een doodshoofdvlinder, of van een… en ga zo maar door. Zijn hier genen werkzaam volgens het principe ‘the survival of the fittest’? We hoeven niet ver om ons heen te kijken om tot de conclusie te komen dat een proces van natuurlijke trial en error, samenhangend met het evolutionaire principe ‘dat de sterkste, de best aangepaste, de slimste’ overwint, niet kan leiden tot al de vormen in de wereld die we om ons heen zien. Een heel mooi voorbeeld vind ik hiervan de levenscyclus van het donker pimpernelblauwtje, een vlinder die in Nederland slechts op één plaats voorkomt. Deze vlinder heeft een dermate eigenaardige set van voorwaarden om te kunnen overleven dat het sowieso een wonder is dat deze vlinder bestáát. We kennen allemaal de bijzondere cyclus van vlinders: van de rups, de pop en de vlinder. Een aaneenschakeling van metamorfosen die niemand zou kunnen bedenken. Deze vlinder heeft nog een paar extra voorwaarden ‘bedacht’: zo leeft de vlinder hoofdzakelijk van de nectar van de grote pimpernel (vandaar de naam). De vrouwtjes van de vlinder paren al op de eerste dag als ze uit de pop zijn gekomen, en zetten dadelijk de eieren af. De rupsen van de vlinder eten vervolgens de zaden van de pimpernel (die cyclus moeten ze dus netjes op elkaar afstemmen), en als hun tijd is gekomen laten ze zich op de grond vallen. Daar – en nu komt het meest wonderlijke – worden ze door een steekmier meegenomen naar zijn nest. Aangezien een steekmier nooit verder dan een paar meter van zijn nest komt, moeten pimpernel en mierennest dus vlakbij elkaar staan. Overigens haalt de mier een waar paard van Troje in huis want het mierennest wordt door de rups zo goed als vernietigd omdat hij de mierenlarven en eitjes opeet. Je vraagt je dus af waarom die mieren die rups meenemen. Het antwoord kan zijn: in ruil voor de larven en eitjes scheidt de rups een druppel zoetigheid af waar de mieren dol op zijn.

Kunt u in dit verhaal een survival of the fittest ontwaren? Of een ongeloofwaardig verhaal over bizarre symbiose en hoe complex en kwetsbaar de natuur in elkaar kan steken? Michiel Korthals geeft in zijn Eetbare natuur⁶ aan dat samenwerking, of symbiose, in de natuur minstens zo belangrijk is als de competitie tussen de soorten. De symbiosetheorie werd in 1967 door Lynn Margulis ontwikkeld (en wegens het toen heersende paradigma niet gepubliceerd), en pas recentelijk steeds meer aanvaard. De samenwerking vindt zowel tussen dieren onderling plaats, meerdere diersoorten, tussen planten en dieren, bedoeld en onbedoeld. Neem het voorbeeld dat sommige planten in staat zijn de vijanden te lokken van insecten die hen bedreigen: als ze door spintmijten worden aangetast lokken ze diens vijanden, de roofmijten, om van de spintmijten af te komen. Een ander voorbeeld: bepaalde planten leveren suikers aan schimmels in de grond waarvoor ze in ruil mineralen krijgen die ze kunnen gebruiken.

De Britse biochemicus Rupert Sheldrake (*1942) was niet de eerste die ervan uitging dat er een vormgevende kracht in de natuur werkzaam moet zijn, een kracht die hij morfogenetische resonantie, of ook wel morfische resonantie noemt. Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) was hem voorgegaan met het veronderstellen dat er een actieve vormgevende natuurkracht werkzaam moet zijn. Sheldrake ontvouwde in A new science of life: the hypothesis of formative causation in 1981 en latere werken de theorie dat er een natuurkracht werkzaam is die van een konijn een – bijna – identiek konijn maakt in de volgende generatie. Kenmerkend voor de genoemde morfische resonantie is dat biochemische processen in alles wat leeft gepaard gaan met een formatieve geheugenkracht die men vergeefs in het zaad of het DNA van plant, dier of mens zal vinden.

Tegenwoordig zijn er meerdere theorieën over deze kracht – uiteraard –, maar de grootste gemene deler geeft de eer aan de genen en het DNA om die vormende kracht te herbergen. Inderdaad vinden we in de genen alle onderdelen van een toekomstig lichaam in aanleg (van plant, dier of mens), maar die genen bevatten niet het hele verhaal. Er is niet te vinden welke uiteindelijke vorm het geheel zal krijgen. En ook is uit de genentheorie niet af te leiden hoe het mogelijk is dat bij sommige dieren een nieuw lichaamsdeel kan aangroeien als de oude is afgebroken of afgescheurd. Bij de mens is dat vermogen enigszins ook aanwezig: gebroken botten groeien weer aaneen, maar veel wonderlijker is het dat de huid van bijvoorbeeld je handen of benen weer heelt en dat je vingerafdrukken zich na beschadiging ook herstellen.

Om terug te komen op Sheldrake en zijn theorie: essentieel kenmerk van de historische evolutie is deze: de morfische resonantie van bijvoorbeeld een orchidee baseert zich op alle orchideeën van dezelfde soort, net zoals die van een labrador-hond een uitkomst is van alle bestaande labradors tot nu toe, maar is niet 100% identiek. Die evolutie is een voorwaarde voor wat we in de wereld om ons heen zien: de nieuwe orchidee en nieuwe labrador zijn geen precieze kopieën van de voorgaande, maar bergen in zich wel alle eigenschappen daarvan. Het unieke exemplaar realiseert zich in samenwerking met toevallige unieke omstandigheden, waarbij de genen en het DNA een belangrijke rol spelen. Een samenwerking van nature en nurture (omgeving), kan men zeggen.

Het is onmiskenbaar dat de morfische resonantie met zijn vormende eigenschappen hierin een onzichtbare, creërende kracht is. De vraag is dan natuurlijk: wat is dat voor kracht? En: hoe kan een natuurkracht creatief zijn? Daarop heb ik geen antwoord, maar te beweren dat het ontwerp van een orchidee ‘een toevallige samenloop van evolutionaire omstandigheden' is, komt me toch minder waarschijnlijk voor, dan de idee van morfische resonantie, ook al begrijp ik die niet helemaal. Misschien kan men het vergelijken met de astrale energie in de hindoeïstische leer.

Een ander natuurlijk fenomeen waar Sheldrake onderzoek naar heeft gedaan is wat als telepathie kan worden beschouwd, maar wat volgens Sheldrake ook kan samenhangen met genoemde morfische resonantie. Het is een kracht die er bijvoorbeeld ook voor zorgt dat de kennis die de ene ekster opdoet al snel wordt gedeeld door soortgenoten. Hierbij geeft Sheldrake het voorbeeld van de slimme eksters die de doppen van de melkflessen wisten te openen toen deze melkflessen in Engeland nog door de melkboer voor de deur werden gezet. Binnen no time konden alle eksters in Engeland dat foefje. En dat kwam niet doordat ze het allemaal een ander hadden zien doen. Een bekender voorbeeld geeft hij in het boek Honden weten wanneer hun baasje thuiskomt waarin hij verslag doet van zijn uitgebreide onderzoek onder honden die blijken te voorvoelen wanneer hun baasje thuiskomt. Of een kat die weet wanneer de baas belt en dan de hoorn van het toestel haalt.

Deze voorbeelden komen uit het dierenrijk, maar aanwijzingen dat deze kracht of energie ook in de mensenwereld werkt, zijn er ook. Sheldrake zelf geeft als voorbeeld het religieuze of culturele ritueel, een voor een buitenstaander inhoudsloos iets, maar voor de gelovige deelnemer een vorm en beweging waar een dwingende, betekenisvolle kracht van uitgaat. We kunnen nog een stap verder gaan door te verwijzen naar het Flynn-effect. Het is de benaming van het volgende verschijnsel: de gemiddelde score op gestandaardiseerde intelligentietesten van een gegeven populatie stijgt onmiskenbaar in de loop der jaren: de kennis uit die testen verspreidt zich blijkbaar ‘vanzelf’. Het effect is al in de jaren ’50 van de 20e eeuw opgemerkt. Aanbevolen wordt dan ook de testen elke 10 of 15 jaar te vernieuwen. Waar het me hierbij vooral om gaat: opvallend is dat het ook merkbaar is bij heel jonge en zelfs voorschoolse kinderen, waarbij verder nog opvalt dat het niet zozeer om cognitieve zaken gaat, maar om het performatieve, oftewel de gedragingen⁷. Het doet sterk denken aan de verspreiding van het slimme gedrag van de eksters.

Morfische resonantie of telepathie? Misschien is het wel dezelfde energie.

Sommige wetenschappers zien wel de aantrekkelijkheid van Sheldrakes theorieën, maar zien ook God als oorspronkelijke beweger via de achterdeur weer binnenkomen, en daar heeft niet iedereen trek in.

De kosmos

Van het atoom naar de kosmos. De ontwikkelingen op het gebied van de kosmologie en astrofysica hebben de afgelopen decennia grote stappen gemaakt dankzij steeds betere meetapparatuur, zowel op aarde als in de ruimte in de vorm van satellieten zoals de Halley-sonde (vernoemd naar Edmond Halley (1656-1742), de man die de komeet van Halley ontdekte). Zo heeft men een ‘foto’ kunnen maken van het begin van onze kosmos, ruim 13 miljard jaar geleden, of althans van iets dat het begin zou kunnen zijn, kort na de ‘big bang’. Nu is het niet zo dat kosmologie en astrofysica tegenwoordig een kwestie is van kijken door een telescoop, of het noteren en analyseren van gegevens die worden doorgestuurd door de Halley-sonde en de zijnen. Wiskundig opgebouwde theorieën en voorspellingen maken er minstens zo’n belangrijk deel van uit. Het leidde er bijvoorbeeld toe dat de ontdekking van de planeet Uranus vooraf werd gegaan door berekeningen die erop uitkwamen dat er nog een planeet in ons zonnestelsel moest zijn om het geheel in balans te krijgen. ‘Het geheel in balans krijgen’ kan men de hoofdopdracht noemen van een natuurkundige theorie, en die balans mag niet met rekenkundige trucjes worden bereikt, maar moet het resultaat zijn van een eenvoudige en liefst ‘elegante’ theorie. Het is daarom voor de kosmologie een hoofdpijndossier, zeg maar een oorzaak van hevige migraine, dat men niet kan verklaren waarom we slechts vijf procent van het heelal kunnen zien. Let wel: dat slechts vijf procent van de hele kosmos zichtbaar is! De overige 95% bestaat uit donkere energie en donkere materie (respectievelijk 25% en 70%), oftewel: dat kunnen we niet zien (en is niet elektromagnetisch). Vraag mij niet hoe men aan die 25, 70 en 95 komt: hoe kan men tenslotte de precieze omvang van verwante zaken berekenen die beide niet te zien zijn? Het zou samenhangen met de theorie dat het heelal uitdijt. Dat fenomeen wordt waargenomen door astronomen, maar is theoretisch lastig verklaarbaar, want onder invloed van de kosmische zwaartekracht zou een tegengestelde beweging van de uitdijing meer voor de hand liggen. Hoe dan ook: het zal niet verrassen dat de percentages van wat zichtbaar is, donkere energie en donkere materie moet zijn, wisselen met de bron die men raadpleegt. Niet zo vreemd, want heeft Einstein ons niet geleerd dat energie en materie inwisselbaar zijn, dus hoe stevig is dan die geschatte verdeling? Denk niet dat ik het beter weet: ik zet alleen vraagtekens bij iets wat de kosmologen zelf ook niet begrijpen. Natuurlijk zijn genoemde schattingen het gevolg van wiskundige berekeningen, maar als die berekeningen uitkomen op de conclusie dat ons theoretisch systeem van de kosmos alleen klopt als 95% van de kosmos onzichtbaar is, wat is daarvan dan de consequentie? Volgens mij zeg je dan dat je eigenlijk geen idee hebt hoe de kosmos echt in elkaar zit. Ik zal maar niet zeggen: onzichtbaar is.

Overigens is niet elke natuurkundige het eens met de theorie dat 95% van het heelal onzichtbaar is: de Nederlander Erik Verlinde, een leerling van Nobelprijswinnaar Gerard ’t Hooft, maakt heel andere berekeningen, doordat hij ervan uitgaat dat zowel ruimte en tijd als de zwaartekracht emergent zijn. Daarbij gaat hij er ook vanuit dat niet het koppel energie en materie de basis van het heelal vormen, maar ‘informatie’. Dat klinkt misschien bizar, maar in een tijdperk waarin informatie vooral uit enen en nullen bestaat, namelijk de digitale informatie, moet dat toch niet helemaal raar klinken. De volgende vraag die dan opduikt is: hoe moeten we ons die informatie voorstellen? Of is die informatie überhaupt voorstelbaar? Daarop heeft Verlinde nog geen antwoord⁸.

Is dit al een forse hersenkraker voor de kosmoloog, een andere wil ik u ook niet onthouden. Het is de vraag die de Grieken ook al bezighield: is het heelal eindig? Voor de Grieken was het antwoord: ja. Het heelal is een bol en de sterren zitten tegen de buitenkant geplakt. Intussen weten we dat dat niet klopt (of waarschijnlijk niet klopt), maar we weten ook niet of het heelal eindig is. Wat we wel weten, is dat de sterrenstelsels met steeds grotere snelheid lijken uit te dijen, verder weg van ons af lijken te bewegen. Vanwege die uitdijing duurt het steeds langer eer het licht van de ‘buitenkant’ bij ons komt. Misschien komt het zelfs wel nooit bij ons. Waardoor we altijd in onzekerheid blijven of het heelal eindig is.

De menselijke invloed op de wereld

We zijn er in de afgelopen decennia achter gekomen dat onze beïnvloeding van de natuur steeds gevolgen kreeg die we niet hadden voorzien. Kortzichtigheid en hebzucht zijn daar natuurlijk een belangrijke oorzaak van: het leidde tot wereldwijde milieuvervuiling en natuurverwoesting. Een actueel en urgent voorbeeld is de klimaatverandering die het gevolg is van onder andere de verbranding van fossiele brandstoffen, waardoor koolstofdioxide (CO₂) en stikstofoxide (NOx) ontstaan. Dit zijn nog maar een paar van de stoffen die vrijkomen bij verbranding (en niet bij verbranding alleen! Ook mensen en dieren stoten stikstofoxiden uit). Het is overigens goed te bedenken dat deze stoffen niet per se schadelijk zijn: zowel stikstofoxide als koolstofdioxide wordt door planten gebruikt om te groeien doordat ze bij de fotosynthese worden aangewend. Kwekers gebruiken dan ook CO₂ in hun kassen voor een grotere opbrengst van groenten en bloemen. Het probleem is momenteel echter dat er teveel van wordt geproduceerd, waardoor mensen last krijgen van hun luchtwegen, de natuur verschraalt omdat planten die geen mest (in de vorm van SOx, oftewel zwaveloxide) kunnen verdragen het loodje leggen, en omdat op wereldniveau het teveel in de atmosfeer komt, en daarmee bijdraagt aan de opwarming van de aarde. Dat zorgt niet alleen voor smeltende ijskappen en gletsjers, maar leidt ook tot overstromingen, hogere temperaturen, een stijgend zeeniveau en brandende bossen. Althans: volgens de klimaatwetenschappers. Volgens anderen is dit onzin, en is het een kwestie van natuurlijke variantie. (Aan u de keuze).

Stoffen die bij verbranding van fossiele brandstoffen vrijkomen, zijn redelijk goed meetbaar, maar de hoeveelheden zijn lastig te voorspellen vanwege variabelen, zoals het rijgedrag van een automobilist, de fluctuerende buitentemperatuur, en vele andere. Dit geldt ook voor de uitlaatgassen van dieren: ook hier is een redelijke schatting mogelijk want het aantal exemplaren in de bio-industrie is niet onbekend, maar ook hier zijn er factoren met onzekerheden, zoals de soort en de herkomst van het voedsel dat de koeien en de varkens krijgen: de mate van eiwitrijkheid bepaalt namelijk de samenstelling van de scheten.

Genoemde en andere broeikasgassen verzamelen zich in de atmosfeer en reflecteren zo de (zonne)warmte die gewoonlijker wijs van de aarde terugkaatst, opstijgt en verdwijnt in de ruimte. Die warmte blijft nu dus in de atmosfeer ‘hangen’. Een intussen bekend mechanisme. Waar je echter zelden of nooit iets over leest, is het volgende: de mogelijke directe gevolgen van de verwarming van onze huizen, bedrijven en fabrieken. Verwarming is een verhoging van de plaatselijke temperatuur ten opzichte van de omgeving. We verwarmen onze huizen, onze kantoren, onze kassen, en wat al niet. Warmte is ook een bijproduct van fabricageprocessen, zoals in de chemische- en staalindustrie, waar met zeer hoge temperaturen wordt gewerkt. Die verwarmde lucht komt via schoorstenen naar buiten, en ontsnapt dus ook uit onze niet goed geïsoleerde huizen en kantoren naar de vrije lucht. Dát gebouwen warmte lekken, weten we al vrij lang: met behulp van infrarode foto’s (waarvoor men gespecialiseerde bedrijven kan inschakelen) kan iedereen zien of zijn huis of bedrijf warmte lekt, en of daarom isoleren verstandig is. En zou al die ontsnapte warmte dan vervolgens geen effect hebben op de omgeving? Misschien is het lastig te meten, maar het is niet onvoorstelbaar dat daar ook temperatuurstijging uit voortkomt (in combinatie met de genoemde broeikasgassen, uiteraard). Neem verder het volgende – op zich kleinschalige – voorbeeld van menselijk ingrijpen met een duidelijk lokaal effect op de omgevingstemperatuur, waardoor we een frappant verschijnsel zien. Het voorbeeld valt me elke herfst weer op: als de bomen hun bladeren laten vallen kan het gebeuren dat alle bladeren van een boom zijn gevallen, behalve een groepje in de buurt van een straatlantaarn die tegen de boom aan staat (of hangt). Dankzij de warmte van de lichtbron ‘denken’ de bladeren bij de lantaarn dat het nog lang geen winter is, en blijven ze nog geruime tijd hangen. Mocht dit kleine voorbeeld niet zo overtuigend zijn, toch is het een onderdeel van de omstandigheid dat de temperatuur in de stad gewoonlijk enkele graden hoger ligt dan in de omgeving. Volgens Vaclav Smil⁹ kan het verschil zelfs oplopen tot 8 graden.

Weliswaar wordt die hogere temperatuur gewoonlijk toegeschreven aan het vermogen van steen om (zonne)warmte vast te houden, – en dat is ongetwijfeld waar –, maar die ene straatlantaarn maakt onderdeel uit van een lichtaura die bij een grote stad (als Amsterdam) uit miljoenen kunstlichtbronnen bestaat: van huizen, kantoren, bedrijven, hotels, winkels… Het is een aura die al van verre te zien is, en die óók uit warmte bestaat. Combineer het met de andere genoemde warmtebronnen en je hebt een duidelijk afwijkend microklimaat met een andere luchtvochtigheid, andere wolkenpatronen en windsnelheden.

Tenslotte: de warmte van de stad, of beter: de warmte die de stad lekt, is ook duidelijk merkbaar als de buitentemperatuur net onder nul zakt. Buiten de stad, en aan de randen van de stad, treffen we dan een laagje ijs aan op de sloten, terwijl op de wateren in het centrum van de stad (grachten, in de parken) nog niets is te zien.

De invloed van het menselijk (en dierlijk) handelen op de omgeving gaat uiteraard veel verder dan het terloops veroorzaken van enkele broeikasgassen die een klimaatverandering tot gevolg hebben. Het klinkt vrij onschuldig: een verhoging van de gemiddelde temperatuur van 1,5 à 2 graden, (voor de gemiddelde Nederlander eerder aangenaam dan onaangenaam) maar de gevolgen ervan zijn al onvoorstelbaar groot. Het leidt tot de verdwijning van gletsjers in alle gebergtes van deze aardbol, van de ijskappen op Groenland en de Noord- en Zuidpool, met als direct gevolg een verhoging van het waterpeil van zeeën en oceanen, wat op hun beurt levensbedreigend is voor niet alleen de vele miljoenen kustbewoners in Bangladesh en tal van laaggelegen eilanden in de Stille Oceaan, maar voor alle kustbewoners op deze aardbol. Een ander gevolg is de uitdroging van veel landbouwgebieden en het schaarser worden van drinkwater in grote delen van de wereld. Tenslotte wijs ik nog op de steeds hogere maximumtemperaturen, in combinatie met de vaker voorkomende bosbranden zoals aan de westkust van de Verenigde Staten, en Australië (die in Z.O. Azië hebben een andere oorzaak: namelijk moedwillige brandstichting door de mens). De lijst met gevolgen kan met gemak nog een pagina langer doorgaan, maar we laten het hierbij. Er is dus alle reden om de temperatuurverhoging om te buigen, en de broeikasgassenuitstoot te minderen.

Het is dan ook niet voor niets dat er een wereldwijde afspraak is om een transitie op energiegebied in gang te zetten. Parijs 2015 laat zien dat de intentie er in ieder geval is, bij velen. Maar, en dat mogen we niet vergeten: deze klimaatproblematiek vormt een onontwarbare kluwen met andere alarmerende ontwikkelingen die we voor het gemak samenvatten met de term ‘niet-duurzaam leven’, pregnant teruggebracht tot de leus: ‘We hebben maar één aarde’. Het is een lange, verontrustende lijst: het uitputtend gebruik van grondstoffen (fossiele brandstoffen, metalen); de onachtzame vergiftiging van de hele planeet door vervuilende productieprocessen, zoals de verstikking van het waterleven in zeeën en oceanen als gevolg van voornamelijk weggooiplastic, het leegvissen van diezelfde zeeën en oceanen; het ongelimiteerd gebruik van bestrijdingsmiddelen dat een decimering van insecten tot gevolg heeft, maar ook een verschraling van het bodemleven (mede door het gebruik van kunstmeststoffen); het in snel tempo verdwijnen van de regenwouden ten behoeve van palmolie, houtwinning en landbouw… Dit alles aangedreven door een plaatselijke explosieve bevolkingsgroei (momenteel met name in Afrika) en een ongelimiteerde welvaartsgroei.

Voor u me van doemdenken beticht, stop ik met het beschrijven van iets waarover we dagelijks in de media kunnen lezen of zien. Waar het me hier om gaat, is een inbedding in mijn thema ‘de onzichtbaarheid van de wereld’, en dat zijn de genoemde ontwikkelingen niet: die zijn voor iedereen zichtbaar, of zouden dat kunnen zijn. Onzichtbaar zijn wel de uiteindelijke oorzaken ervan. Althans: in ons dagelijks leven doen we alsof we niet van die oorzaken afweten, en mochten we dat wel doen, dan zijn er heel weinig mensen die daar consequenties uit trekken. En dus weten we niet dat wanneer we een nieuw mobieltje kopen er in Afrika mensen worden uitgebuit bij de winning van de grondstoffen die worden gebruikt voor de productie van een Samsung Galaxy of IPhone, dat er bij de winning giftige chemicaliën worden gebruikt die vervolgens in het milieu terecht komen, dat er oorlogen worden gevoerd om de mijnen omdat de opbrengsten gebruikt kunnen worden voor een strijd tegen het kapitalisme, voor het communisme, of de sharia. We lezen over verstikkende bosbranden in Indonesië die er jaarlijks onstuitbaar om zich heen grijpen, aangestoken door kleine boertjes (of misschien toch grote spelers) die graag ook wat verdienen aan de vraag naar palmolie, branden die ondergronds doorsmeulen en niet te stoppen zijn. We spreken daar schande van en intussen wordt die palmolie in het Westen in talloze producten verwerkt, en door iedereen gebruikt. Hierbij is het goed te bedenken dat niet de palmolie zelf ‘fout’ is, maar wel de niet-duurzame manier waarop het vaak wordt geproduceerd, waarbij we dus vooral aan de nietsontziende vernietiging van de oerwouden denken om nieuwe plantages aan te leggen. Als we de palmolie hierom in de ban doen: een duurzame vervanging vinden van palmolie zal niet meevallen vanwege zijn grote veelzijdigheid aan de mogelijkheden: van margarine via koekjes tot shampoo, en dankzij het hoge denaturatiepunt is het ideaal om mee te frituren. Alternatieven komen nauwelijks in de buurt. Palmolievrije margarine is dus leuk, maar het is de vraag of het milieu er uiteindelijk iets mee opschiet.

Ook denken we er zelden aan, als we een spijkerbroek kopen, dat katoen zeer milieubelastend wordt geproduceerd vanwege het overmatig gebruik van bestrijdingsmiddelen, en van heel veel (teveel) zoet water waardoor bijvoorbeeld het Aralmeer (voorheen in de Sovjet-Unie, tegenwoordig op de grens van Kazachstan en Oezbekistan) bijna helemaal is verdwenen; en dat de broek met grote waarschijnlijkheid mede door kinderhanden is gemaakt.

Het zijn enkele voorbeelden die met talloze andere zijn aan te vullen, en alle worden gekenmerkt door het adagio ‘wat niet weet (ziet), wat niet deert’. Let wel: dit is niet zozeer een kwestie van onwil, maar vooral van onoverzichtelijkheid. Zelfs de productie van veel alledaagse dingen als vlees wordt gekenmerkt door complexe globale aanvoerlijnen die veel verder gaan dan het ‘land van oorsprong: Egypte’– aanduiding zoals op sperzieboontjes. Krachtvoer dat van overzee komt, de antibiotica om het vee ‘gezond’ te houden, de mest die verwerkt en geëxporteerd wordt omdat de omgeving het allemaal niet op kan nemen, de slachtrestanten (die de Nederlandse consument niet blieft) die naar elders worden uitgevoerd. Ook bij kleding nemen meerdere landen deel aan het gehele proces van katoenpluk tot winkel, met name bij een ingewikkeld product als een smartphone of elektrische auto. De onmogelijkheid voor de consument dit allemaal na te gaan, en te beoordelen hangt sterk samen met de boven beschreven opsomming van niet-duurzame globale activiteiten waardoor de planeet aarde vervuild en uitgeput raakt. De consument is zo in een lastige paradox terecht gekomen: enerzijds kan men niet van hem verwachten dat hij inzicht heeft in alle problematische achtergronden van de dingen die hij koopt, noch is het wenselijk dat hij geheel afziet van de aanschaf van alle producten van overzee, omdat dat tot gevolg zou hebben dat ontwikkelingslanden een groot deel van hun inkomen zouden verliezen, en daarmee het vermogen om zich verder te kunnen ontwikkelen door bijvoorbeeld de aanleg van een betere infrastructuur of het aanbieden van onderwijs voor iedereen. Anderzijds is het ook – alle bezwaren overziend – niet mogelijk op de huidige voet door te gaan, of te zeggen: wie zijn wij dat we anderen ontzeggen wat wij ook hebben?

Tenslotte moet hier ook nog de rol van een fenomeen worden vermeld welke we ook later in dit boek nog langs zullen zien komen: het gaat om de effecten van ‘schaal’. In het gelijknamige ‘Schaal’ van Geoffrey West¹⁰ wordt van meerdere kanten gekeken naar de constanten in dit fenomeen in de natuur en de menselijke omgeving. Een voorbeeld: als je naar de ‘inhoud’ van een dier kijkt, is er een constante in de relatie tussen grootte en energieverbruik, en wel van 75%, oftewel: een dier dat twee keer zo groot is als een kleiner dier gebruikt niet twee keer zoveel energie, maar 1,5 keer¹¹. Hoe groter het dier, hoe energiezuiniger hij dus is, met dien verstande dat er natuurlijke grenzen zijn: dieren kunnen niet ongelimiteerd groter worden. In een menselijke biotoop als een stad blijkt ‘schaal’ anders uit te werken: met het toenemen van de omvang ontstaat er een sociale, onderlinge dynamiek die sneller groeit dan de omvang van de stad: er ontstaan steeds meer en sneller bedrijven, zoals ze ook weer sneller verdwijnen, in dezelfde mate ontstaan ook meer ideeën, et cetera. Kortom: de grotere stad wordt een economische, infrastructurele en culturele hot spot. West beschouwt dit als een emergent verschijnsel, oftewel: het is niet verklaarbaar of voorspelbaar uit de voorafgaande constellatie en omvang van factoren. Dit beeld is mijns inziens perfect toe te passen op de boven beschreven ontwikkeling van het klimaatprobleem. Kooldioxide en stikstofoxide zijn stoffen die nuttig zijn voor de groei van planten, tot er een teveel komt (een kwestie van schaal) en er problemen ontstaan. Die problemen zijn zelden tot nooit tevoren voorzien, althans, zolang ze niet de drempelwaarde hebben bereikt die de scheiding vormt tussen ‘nuttig’ en ‘probleem’. Je kunt het vergelijken met tal van stoffen die in kleine hoeveelheden bijdragen aan de gezondheid van de mens, ja een onmisbaar onderdeel vormen, zoals mineralen, jodium, ijzer en sommige vitaminen, maar die in grote hoeveelheden schadelijk en zelfs giftig kunnen werken. Voor de andere genoemde problemen geldt hetzelfde: zodra opschaling een bepaalde drempelwaarde overschreed, werd een ‘verschijnsel’ een ‘probleem’, en al die problemen en probleempjes samen hebben weer een eigen dynamiek ontwikkeld tot een emergente noodsituatie.

En de invloed van de wereld op de mens

In het kader van mijn filosofie ligt het voor de hand er niet alleen op te wijzen dat de mens de wereld beïnvloedt, maar dat het vanuit bepaalde theorieën een misvatting is zo te denken: dat niet wij de wereld scheppen, maar andersom. Dit is een korte samenvatting van het behaviorisme van de Amerikaanse psycholoog B.F. Skinner (1904-1990) die zegt dat al het menselijk denken en doen een gevolg is van de omstandigheden, de wereldse situatie dus. Daarbij is het menselijke denken, willen en voelen een gevolg van die omstandigheden. Ze zijn een soort tussenfase in het gedrag van de mens dat een feitelijke reactie is op zijn in de wereld zijn. Het zal niet verbazen dat een visie als deze voortkomt uit een natuurwetenschappelijke houding. Voor een natuurwetenschapper is het niet interessant wat er in het koppie gebeurt; voor hem is alleen interessant wat hij kan zíen. Het gedrag dat hij kan bestuderen. Skinner was ervan overtuigd dat alleen door het bestuderen van het menselijk gedrag de wetenschap er wetmatigheden in kan ontdekken, en uiteindelijk voorspellingen kan doen. In deze aanname zat duidelijk een zwakte, want hij voorzag dat hij tijdens zijn leven niet zover zou komen. Maar ooit zou het mogelijk zijn. Ooit. De enorme mogelijkheden van computeralgoritmen en big data heeft hij niet meer mogen meemaken, anders zou hij ervan overtuigd zijn dat zij hét antwoord zouden kunnen geven.

Wil ik hiermee zeggen dat het behaviorisme onjuist of kansloos is? Dan toch net zo kansloos als zijn tegenhanger die alles uit het menselijk denken, willen, etc. probeert te verklaren. Net zomin de mens een autonoom verschijnsel is, zijn z’n innerlijk leven en gedrag een loutere reflectie van zijn omgeving, zoals we ook later zullen zien. Hier wil ik alleen nog kwijt dat Skinner op het gebied van maatschappijkritiek heel veel waardevolle bijdragen heeft geleverd op het gebied van onder andere onderwijs en milieubewustzijn, maar anderzijds kan ik niet begrijpen hoe een begaafd man als hij het menselijk bewustzijn als niet meer dan het niveau van een evolutionair gevormde en omgevingsbepaalde aap toekende. Het probleem hierbij is natuurlijk dat noch hij, noch zijn cognitivistische tegenstanders hun gelijk kunnen bewijzen. En daarom kan iedereen ‘bewijzen’ dat hij gelijk heeft.

Relaties en wederzijdse beïnvloeding

Ik wil dit hoofdstuk afsluiten met een onderwerp dat te beschouwen is als een samenvatting van mijn vorige werk, en de overgang vormt van dit hoofdstuk naar de volgende. Het is namelijk van toepassing op alle fenomenen (net als ‘schaal’ eigenlijk), en heeft daardoor een hoge mate van abstractie: het gaat over relaties en beïnvloeding. Relatie gaat over de verbinding van fenomenen, en wordt hier aan de orde gesteld omdat het als een verbindend –misschien zelfs verklarend – element in onze wereld kan worden beschouwd. Alle fenomenen in de wereld om ons heen staan in een zekere relatie tot elkaar. Dat begint op atoomniveau: met behulp van de elektromagnetische kracht (de zwakke en sterke kernkracht) houden de atoomdeeltjes de positief geladen protonen en de negatief geladen elektronen elkaar in evenwicht, of in bedwang, zo men wil. Ik hoef u niet te vertellen dat ‘relatie’ niet alleen omschrijft hoe de atoomdeeltjes in het atoom tot elkaar staan: in de natuur, in de intermenselijke verhoudingen, in de maatschappij, overal zijn er relationele krachten werkzaam die zich met de positieve en negatieve krachten in de elektromagnetische straling laten vergelijken. ‘Relatie’ is dus meer dan een ‘in relatie staan’; het is beïnvloeding. Die beïnvloeding gaat van heel subtiel tot heel heftig, zowel in de natuur als op menselijk vlak. Bij de eerste zijn het de proton en de elektron die om elkaar heen draaien en elkaar in evenwicht houden, maar ook de verwoestende kracht van samenvloeiende waterdruppels in een tsunami, opgestuwd door krachten uit het innerlijk van de aarde. Bij de tweede kan het beginnen met het iemand aankijken, die zich vervolgens gegeneerd afwendt, of de blik beantwoordt, tot heel heftig: een trollenleger dat iemand aanvalt om dat wat hij is, of om wat hij zegt. Beïnvloeding zorgt voor de onzichtbare dynamiek van ons universum. Van elektromagnetische straling, de zwaartekracht en de onderlinge aantrekkingskracht tussen de planeten, tot de gevolgen van een internethype, en een VN-resolutie over de klimaatverandering.

Daarbij valt erover te beweren dat de relaties, en daarmee de beïnvloeding, steeds complexer worden, naarmate we van de natuur naar het mensdomein en verder gaan: naar de maatschappelijke structuren. En hoe complexer die relaties worden, des te minder er voorspellende uitspraken over kunnen worden gedaan. Waarmee niet de indruk mag worden gewekt dat in de natuur, dankzij de wetmatigheden, alles kan worden voorspeld. Dat is niet zo. Zelfs op het subatomaire niveau van het deeltje niet: volgens de kwantummechanica kunnen daar geen voorspellende uitspraken worden gedaan. Preciezer: uranium-238 zendt alfa-, beta- en gammadeeltjes uit, waarbij het niet voorspelbaar is wanneer een alfadeeltje wordt uitgezonden¹². De natuur- ‘wetten’ werken weliswaar vrij goed vanaf het atomaire niveau, zijn dan redelijk voorspelbaar, maar ook dan geldt: hoe meer elkaar beïnvloedende krachten op elkaar inwerken, des te lastiger het is voorspellingen te doen. Als voorbeeld geef ik de chaostheorie. Iedereen kent intussen het voorbeeld van de vlinderslag in het Amazonegebied die een storm veroorzaakt in Noord-Amerika: een heel beeldend voorbeeld, maar weinig precies. De chaostheorie wijst erop dat heel kleine verschillen (onjuistheden) in de berekening van de uitgangspositie van de deelnemende elementen vrij snel grote verschillen opleveren. Die kleine verschillen kunnen zitten in de onnauwkeurige meting van een beginsituatie, en dan hebben we het over de vierde decimaal achter de komma. In het begin zal het van weinig invloed zijn, maar na verloop van tijd lopen voorspelde uitkomsten en reële uitkomsten steeds verder uiteen. Als er dus te veel variabelen zijn om te berekenen, zoals bij een weersvoorspelling of bij het gooien van een dobbelsteen, dan zal een voorspelling nooit uitkomen, nooit kúnnen uitkomen. Dat verklaart ook waarom het voorspellen van de toekomst zo lastig is: er zijn eenvoudig te veel variabelen, die bovendien niet of nooit precies bepaald kunnen worden. Datzelfde geldt voor de celdeling in het DNA van genen. Die cellen reproduceren zich in identieke nakomelingen, maar af en toe is er een afwijkeling, waardoor de nakomeling verschilt van de vorige generatie. Ook hier is niet voorspelbaar welke cel, welk gen afwijkingen gaat vertonen. En laten we de onvoorspelbaarheid van de florale voortplanting niet vergeten. Tegenwoordig is het in de plantenteelt usance om sommige plantensoorten te vermeerderen via klonen, zoals chrysantenplanten, waardoor men zo goed als identieke planten aan de markt kan leveren. In de natuur gaat dat anders. Niet alleen omdat elke plant een licht afwijkend genetisch patroon heeft, waardoor elke plant al verschilt van een soortgenoot, ook hebben ze allemaal te maken met een verschillend milieu: een ander microklimaat, een verschillende druk van belagers (zoals insecten), of andere incidenten, zoals een mens of hond die er bovenop trapt. De bioloog R.C. Lewontin¹³ laat met een experiment met de achillea (duizendblad) zien dat niet valt te voorspellen hoe nakomelingen van een plant zich zullen ontwikkelen als ze in een andere omgeving terechtkomen. In het experiment werd een negental planten in delen gesneden, waarna de delen op drie verschillende fysieke hoogtes werden geplant. De ene deelplant deed het uitstekend op het laagste niveau, terwijl een ander deel van dezelfde plant op het middelste niveau niets deed. Andere planten lieten een dermate verschillend beeld zien dat er totaal geen conclusies konden worden getrokken, behalve dat het resultaat onvoorspelbaar was.

1. Lane, Nick (2018); ‘De belangrijkste vraag van het leven: waarom is het leven zoals het is?’

2. Ib. p. 36.

3. nl.wikipedia.org/wiki/Atoom

4. Zie bijvoorbeeld wat de kinder- en jeugdpsychiater Hilgo Bruining in de Volkskrant van 13-11-2021 aandraagt als mogelijke oorzaken van de toename van het voorkomen van autisme: stress, milieuvervuiling, langere schermtijd en dieet.

5. nl.wikipedia.org/wiki/Aura_(paranormaal).

6. Korthals, Michiel (2021); Eetbare natuur: de essentie van landbouw en voeding, p. 43 e.v.

7. Delfos, Martine F. (2020); Het IQ en de intelligentie: de illusie van meten, p. 70

8. Hal, George van (2016); Elastisch universum: abc van de baanbrekende ideeën van Erik Verlinde, p. 18.

9. Smil, Vaclav (2019); Growth from microorganisms to megacities, p. 346.

10. West, Geoffrey (2017); Schaal: de universele wetten van groei, innovatie, duurzaamheid en levenscycli van organismen, steden, economieën en bedrijven.

11. Ib. p. 170 e.v.

12. Sautoy, Marcus du (2017); wat we niet kunnen weten: verkenningen langs de randen van onze kennis, p. 113.

13. ed. Silvers Robert B (1997); Hidden histories of science, p. 126.