Vertraagde woede

En andere verhalen

Colofon

ISBN 9789083389165

NUR 300

1e druk, 2021

© 2020 Jan Heutink

Foto omslag: Shutterstock

Dit boek is een uitgave van Uitgeverij Gopher

Koningsweg 72

5211 BN ‘s-Hertogenbosch

Telefoon 0341 74 61 00

Exemplaren zijn rechtstreeks te bestellen via internet: www.gopher.nl en bij iedere boekhandel.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgever.

Alle personen in deze publicatie zijn fictief en elke vergelijking met personen, dood of levend, berust puur op toeval.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

All characters in this publication are fictitious and any resemblance to real persons, living or dead, is purely coincidental.

Vertraagde woede

En andere verhalen

Jan Heutink

Inhoud

Deel I: Binnenwereld

Vertraagde woede

Parijs, drie jaar later

Verval

Tuinvogeltelling

Op zoek naar Geer

Jan K., mijn opa

Over onkunde & onwil

Deel II: Buitenwereld

Leo

Melancholy blues

Ontmoetingen in Laos en Cambodja

El doctor

De benen van O.

De matriarch

Vertelling 1: Vorpheaks reis, een verhaal uit Cambodja

Vertelling 2: Eeuwige liefde, een verhaal uit Bhutan

DEEL I

Binnenwereld

O God, laat mij bij lichte maan

nog één keer door Den Helder gaan,

en op de flonkerende daken

de weerschijn van die gloed zien staan,

laat mij nog eens die kale straten,

zo recht en zonder trechtergaten,

gebeeldhouwd zien onder de maan –

Gij laat Den Helder niet vergaan,

niet waar, mijn God, dat zult ge laten?

Christiaan Terpstra, ‘Wezenstraat’

Uit: 53° N.B. (1944)

Vertraagde woede

Uitdam, 27 februari 20..

Hé F.,

Iedere maandagochtend rond acht uur wacht ik op de boot naar Texel. Meestal ben ik er vroeg, want de reis vanaf Uitdam duurt minimaal vijf kwartier; behalve in geval van opstoppingen, dan ben je nog langer onderweg. En die zijn er regelmatig. De oorzaak ervan is me niet altijd duidelijk, maar laten we het zo zeggen: de manie van de laatste tien, twintig jaar overal rotondes te bouwen heeft niet bijgedragen aan een vlottere doorstroming van het verkeer, to say the least! En dan bevinden zich ook nog verschillende bruggen op het parcours. Kortom, om risico’s uit te sluiten en de boot van 08.30 uur te halen vertrek ik om 06.30 uur van huis.

Als ik gewapend met een kop automatenkoffie de wachtkamer betreed, zit daar meestal al een man van een jaar of dertig, sportief gekleed, modieuze sportschoenen, mediterraan type. Hij kijkt naar de rijzende zon die flauw schijnt over de militaire haven van Den Helder en die de indrukwekkende marineschepen de verlangende glans geven deelgenoot te worden van de vaart naar tropischer oorden. Vlak na achten verlaat hij nerveus zijn zitplaats teneinde op het balkon een sigaret op te steken.

Laatst bleef hij afwezig en het rare is dat, hoewel je elkaar niet eens groet bij binnenkomst, je toch iemand mist. En als hij er voor de tweede maal niet is, je je bezorgd afvraagt of de man ontslagen of gestorven is, of gewoon wat langer de griep heeft. Zo worden mensen één, zelfs als ze dat niet zijn of zich daar niet van bewust zijn. Daar zijn de schoonmaaksters van het Texelse vakantiepark De Krim: in verschillende talen – Pools en Russisch kan ik onderscheiden – begroeten zij elkaar, giechelend van ontaarde ellende. Daar komt het kleine mannetje met een linnen draagzak in zijn hand, ongetwijfeld gevuld met zijn gezonde lunch. Hij begroet de twee Aziatische werkneemsters, die aandachtig hun mobiel bestuderen, zoals de meesten doen als zij gezeten zijn.

Daar komt een man die zich altijd rennend naar zijn stoel begeeft en zich dan gaat zitten vervelen. Daar komt het meisje met haar versleten spijkerbroek, oude gympies en liefdevolle uitstraling. Zij werkt op het gemeentehuis van Den Burg, en ik weet dat omdat ik bij dezelfde halte de bus verlaat. Een andere man, die deze werkplek deelt, het raadhuis dus, draagt een lange, bruine jas, met daaronder een spijkerbroek en twee onmodieuze, bruine, enigszins afgedragen schoenen met spitse punten. Zijn hoofd staat gebogen op zijn romp, alsof hij ooit een gebroken nek heeft gehad die in een nieuw verband aan zijn lichaam is gegroeid. Zijn voorkomen verraadt een intellectuele scholing en verwonderd vraag ik me af of de kledij van ambtenaren zo informeel is geworden sinds mijn vaders pensionering of dat juist mijn vader zich toentertijd altijd al te piekfijn door het ambtelijke leven, zeker gedreven door mijn moeder, zijn vrouw, voortbewoog.

Als nu ook de Aziatische homojongen zich gemeld heeft, zijn we compleet. In de hoek van de wachtruimte schateren de Russinnen, de draagzakman heeft inmiddels een mannelijke collega begroet en samen kijken ze naar een beeldscherm, verder is de stilte overheersend. Ook ik beperk me tot observatie en neem me voor van dit ochtendritueel eens opnamen te gaan maken met mijn mobieltje. Maar, zo realiseer ik me, dan schend ik natuurlijk wel de privacy van deze mensen, die als harde werkers hun geld moeten verdienen op het grootste waddeneiland van Nederland.

Grappig vind ik dat toen ik nog in Den Helder woonde ik eigenlijk nooit iets over Texel hoorde: het bestond wel, maar speelde nauwelijks een rol in het Helderse leven, dat toch vooral zuidwaarts was gericht, op de rest van de kop van Noord-Holland. Ja, in de zomer, dan gingen mijn vriendinnetje en ik op het eiland fietsen en zonden naakt in de duinen. Maar verder lag het aan de andere kant van het Marsdiep, bij helder weer zichtbaar, bij mist niet. Voor de andere kant, de bewoners van Texel, ligt dat uiteraard anders: hun contact met de buitenwereld verloopt op zijn minst via Den Helder. Die naam echter wordt zelden uitgesproken; men spreekt over de ‘overkant’. Alle niet-Texelaars zijn ‘overkanters’, wat nogal vervreemdend klinkt als je zelf tot de overkanters behoort. De eerste keer dat ik dat hoorde, dacht ik hen niet te verstaan.

Nee, ik film de mensen niet. Ik besloot voor jou, F., een beschrijving van hen te maken. Want wat zouden wij, observatoren pur sang, gelachen hebben om deze mensen: die gebochelde man, dat draagzakmanneke! Zonder twijfel zouden we een Koot-en-Bietypetje op hen losgelaten hebben. Humor ten koste van anderen, daar waren F. en ik goed in. Voor een jonge student was mededogen een tamelijk abstract begrip!

Uitdam, 2 maart 20..

Hoi F.,

Ben ik weer. Vandaag zo’n afschuwelijk zakelijke dag gehad dat ik deze maar even van mij af moet schrijven aan jou. Een bedrijf dat een bouwkundig rapport van onze boerderij moest maken en taxateurs van de kopers van ons appartement. Opzitten en pootjes geven.

Nu luister ik naar een prachtig nummer van Jon & Vangelis, Deborah, een jong meisje. Dochter van een broer of zus van Jon Anderson? ‘I read your letter, I got it just the other day. You seem so happy; so funny how time melts away.’ En, zich verwonderend over haar zelfbewustzijn: ‘Is this your first life? It seems as tho’ you have lived before.’

Het nummer ontroert mij, misschien wel omdat ik nooit zal weten of dit leven jouw eerste was. Omdat ik nooit een brief van jou terug zal ontvangen.

We hebben ons appartement verkocht, F. Je weet wellicht dat we daar nooit enorm gelukkig zijn geweest. Vanaf het begin hadden mijn vrouw Ashti en ik territoriumgevechten, zoals zij dat plastisch noemde. Een voortdurend tekort aan ruimte speelde ons parten gedurende de drie jaar dat we hier woonden. Beiden hadden wij een sterke behoefte aan een aparte ruimte, ik om te werken en te schrijven, Ashti om te kunnen beeldhouwen en schilderen. Nu hebben we een hoekhuis gekocht van een verbijsterende eenvormigheid met de omringende woningen, maar met erg veel ruimte. We kunnen ons er beiden een woon- en werkruimte veroorloven en waarschijnlijk kan de garage tot atelier omgebouwd worden.

En dus moesten we het appartement in onze antieke stolpboerderij verkopen, zo geweldig gelegen aan de Waterlandse Zeedijk. Vanuit onze twee verdiepingen kijken we uit over de momenteel door een kolkende zuidoostelijke wind voortgestuwde golven van het Markermeer. Weet je nog, F., dat we vanuit de haven van Akko over de Middellandse Zee zaten uit te kijken, sigaret in de hand? We fantaseerden over kruisvaardersschepen die de islamieten kwamen verslaan. Als je nu over de zee tuurt, zie je het weinig poëtische Almere opdoemen omdat het niet mistig is en de stroom tussen ons en die stad weinig breder is dan het Marsdiep tussen Den Helder en Texel.

Wij verkochten het pand met een flinke winst, want de verkoopprijzen van huizen rijzen op dit moment de pan uit. Amsterdam is vol en zal dat, gezien het feit dat de economie de stad gunstig gezind is, voorlopig wel blijven. Randgebieden in de naaste omgeving van Amsterdam zijn buitengewoon gewild, zeker zo’n landelijk gesitueerd kunstenaarsdorp als Uitdam.

Hypotheekverstrekkers weten de lage rentestand uitmuntend te compenseren door huizenkopers en -verkopers uit te melken. Zowel van het oude als het nieuwe pand moeten bouwkundige en taxatierapporten verschijnen, bij voorkeur samengesteld door verschillende, onafhankelijke bedrijven die uiteindelijk allemaal constateren dat de reeds bekende feiten correct waren. Bij elkaar tweeduizend euro. Daar komt de notaris nog bij, die van de te verstrekken hypotheek zijn niet onaanzienlijke fee meepikt. Dan hebben we ook nog de financieel adviseurs die erin zijn geslaagd de oude hypotheek met twintigduizend euro te verhogen. Kosten: over de drie mille. Heb ik iets vergeten, F.? O ja, de makelaars natuurlijk! Heb jij wel eens een huis gekocht? En was je toen ook zo verontwaardigd over dat geplukt worden?

Toen waren we vanzelfsprekend helemaal niet bezig met huizen. Gulzig ademden wij het leven in al zijn verscheidenheid in en we waren tevreden met een studentenkamer van redelijke omvang. Jij koos pas voor zelfstandig wonen in je doctoraalfase en betrok een ruime kamer aan de Vondelstraat. Vanaf dat moment konden we in het Vondelpark voetballen in plaats van in het Rembrandtpark dicht bij mijn kamer en op het veldje voor het huis van je ouders. Lang ben je er niet gelukkig geweest.

’s Avonds schaakten of yahtzeeden we met, als we ons dat konden permitteren, een biertje en anders een kop thee. Het was de kunst met beperkte middelen rond te komen.

Weet je nog, F., dat we Hans Z., een student biologie, bezochten? Dat schiet me opeens te binnen. Hans had net een reis naar Nepal achter zich en had ladingen dia’s te tonen. Prachtig! Diezelfde Hans is later een collega van mijn zus geworden, wist je dat? En onlangs deelde ik dat Ria mee en zij zocht ogenblikkelijk contact met Hans, die op zijn beurt vertelde hoe hij – gedachteoverdracht lijkt toch echt te bestaan – de week tevoren juist aan jou en mij gedacht had. En wat waren die ketels van de bejaardenhuiskeuken waarin Hans, jij en ik in de weekenden arbeidden, godvergeten heet! Moest je met je blote handen reinigen. Meer dan vijfendertig jaar geleden, F. Godverdomme, F., wat is er in die jaren allemaal met ons gebeurd?

Uitdam, 3 maart 20..

Hé F.,

Vanavond ga ik op bezoek bij Dia en Ko. Dia ken je misschien nog wel, ze was indertijd getrouwd met mijn Helderse vriend Jan. Ze studeerde rechten en was onderdeel van een groepje soms wat ballerige studenten waarmee we wel eens, ter afsluiting van de week, een borreltje dronken in het VU-café. Inmiddels is Dia al meer dan vijfentwintig jaar met Ko, een oud-collega van haar. Ze wonen in een villa aan de overzijde van het Markermeer. Bij helder weer zouden we elkaar zwaaiend kunnen ontwaren.

Veel meer oud-studenten uit onze tijd ken ik niet meer. Eigenlijk geen een. Jij? Nu hadden we sowieso weinig contact met onze jaargenoten, maar ook de boys van ons studentenzaalvoetbalteam zie ik nooit meer. Af en toe lees ik nog wel eens wat over ze – uit het team kwamen minimaal twee hoogleraren en een of twee wetenschappelijk medewerkers voort – maar daar blijft het bij.

Nee, we hadden geen leuk jaar. Ikzelf sloot me een maand later aan bij de studie, samen met Ton en AnneMarie (met haar heb ik trouwens wel nog steeds contact; ik loog dus een paar regels terug). Lange tijd heb ik gedacht dat ik daardoor geen aansluiting kon krijgen bij mijn jaargenoten. Pas later ontdekte ik dat vrijwel niemand aansluiting had bij een ander. Om hier verbetering in aan te brengen organiseerden we aan het einde van ons tweede jaar een lang weekend op een of ander vakantiepark. Namen, locaties, vraag me er maar niet naar, want veel uit die tijd is weggezakt uit mijn geheugen. Een geval van ouderdom, maar eveneens van verdringing, want mijn studietijd, zeker de eerste paar jaar, heb ik niet als bijzonder aangenaam ervaren. Woorden en woordgroepen als vast en zeker, ongetwijfeld, wellicht, mogelijk, wie weet, aannemelijk en vermoedelijk zul je regelmatig treffen in deze brieven. Hoewel dit uitje niets opleverde aan intensivering van relaties, herinner ik me het als niet onprettig. In mijn fotoalbum zie ik foto’s van volleyballende mensen en van een ontbijt waarbij iedereen weliswaar wat slaperig, maar wel geamuseerd lijkt. In die tijd heb ik nog een baard, half lang haar en ik draag een door mijn moeder gebreide trui. Dickie de Bruin zie ik ook verschillende keren zitten, je weet wel, die jongen die bij een motorongeluk zijn rechterarm had verloren. Hij was een ouderejaars, aanvoerder van ons zaalteam Angels (omdat onze ploeg uit én neerlandici én anglisten bestond zochten we een naam die multi-uitspreekbaar was). Waarom hij mee was, is mij een raadsel. Wellicht, misschien, ongetwijfeld. Hoe dan ook, dat was wel de keer dat we besloten vrienden te worden, Dick en ik. Onder onder andere mijn toeziend oog zie je hem schaken met een net als ik pijp rokende Anne.

Jou vind ik niet terug op de foto’s. Was jij niet mee? En waarom of waardoor dan niet? Weet je dat ik geëmotioneerd raak, dit alles schrijvend? Waarom, waardoor?

Uitdam, 10 maart 20..

Hé F.,

Er waren de giechelvriendinnen die medestudenten begiechelden, er waren zich gewichtig gedragende, literaire teksten citerende jongens, er was de rest, onder wie wij. Wanneer wij, jij en ik, precies bevriend raakten, weet ik niet meer: was dat al in het eerste jaar of daarna? De foto’s die ik van jou bezit, moeten van na het eerste jaar zijn. Jij op mijn kamer met mijn vriendin die een jaar later dan ik naar Amsterdam verhuisde. Verder afbeeldingen van reisjes naar Cambridge, Ierland, Parijs en ons verblijf in Israël. Met de jaargenoten Auke en Pieter in een caravan in Drenthe. Met de keukengenoten Ad en Ruud in de cockpits van verschillende vliegtuigen van de KLM, waarvoor Ruud toen al werkte. Met de keukengenoten Ad en Ruud naar verschillende concerten, waaronder een historisch optreden van Supertramp in de Jaap Edenhal. Ruud fotografeerde alles en goed, want zijn apparatuur was meer dan in orde. Zou hij nu alles met zijn iPhone doen?

Ruud en Ad nog wel eens gezien, jij F.? En Pieter en Auke? Eigenlijk bracht jij al die contacten aan; ik was meer op meisjes gericht. Ettelijke liefdesdrama’s heb je van mij moeten aanhoren, hoewel, in detail trad ik nooit; zo’n openhartigheid was er nu ook weer niet tussen ons. Op de een of andere manier was onze seksuele preutsheid dominant en dat was vreemd, want op de middelbare school spraken wij wel degelijk over de daad en alles wat daarbij hoorde. Wel bespraken wij de kwaliteiten van meisjes, welke wij puberaal uitdrukten in cijfers tussen één en tien. Vriendinnen zelf had jij in die jaren niet, waarbij het feit dat jij een vroege leerling was – en een klas had overgeslagen? – in je nadeel werkte.

Wat hadden wij met elkaar, jij, Ad, Ruud en ik? Geen idee. Behalve het keukenwerk in het Buitenveldertse bejaardentehuis weinig, vermoed ik. Ik kan me herinneren dat ik met steeds meer tegenzin de etentjes aanzat. Ruud en Ad sportten niet fanatiek, hoewel ik op een van de foto’s opeens de laatste waarneem in het gelegenheidsteam (VU-sportdag?) Lieve Jongens. Muzikaal waren er weinig overeenkomsten: Ruud en Ad volgden de mainstreamrock van de late Roxy Music, Kim Carney, het geinige New Music en Blondie; ik zat (en zit nog steeds) in de folk- en folkrockhoek en volgens mij was jij niet zo bezeten van muziek als wij drieën. Ik herinner me een reggaealbum (Third World?), iets van Peter Gabriel, maar daar houdt het ook wel mee op.

En wat hadden Auke, Pieter, jij en ik met elkaar behalve de studie? Geen idee. Misschien deelden we de behoefte ons de levensvragen te stellen en de antwoorden te bediscussiëren. Daar valt Pieter als orthodox christen dan weer buiten: die hoefde nergens aan te twijfelen en kende alle antwoorden al. Foto’s van Auke als een oer-Germaan op een hunebed, zijn rode haar los op zijn schouders. Al vrij snel het onderwijs in gegaan en nu rector van een christelijke middelbare school. Pieter blijkt, weinig verrassend, aan een Bijbelvertaling meegewerkt te hebben.

Nee F., nadat jij was weggevallen heb ik de anderen zelden meer ontmoet. Het ging wat mij betreft overduidelijk over ons tweeën. Onafscheidelijk waren we niet, ook al omdat ik genoeg andere vrienden en vriendinnen had, maar op de VU waren we altijd samen. ‘Homostel,’ giechelden de giechelmeisjes.

Uitdam, 17 maart 20..

Hé F.,

Afgelopen maandag had de gebochelde een voor zijn werk geschiktere broek aan; vroeger zouden we gesproken hebben over een terlenkabroek, maar als ik die naam op het net zoek, zie ik dat dat nette niet meer zo vanzelfsprekend is bij die aanduiding. Wel zijn ze nog steeds te koop. Ook droeg hij wat minder shabby roodkleurige puntschoenen, met aan de achterzijde drie kopspijkertjes. Zijn lange jas was gekreukeld op het zitvlak, hetgeen suggereerde dat hij er al een flinke zit op had zitten.

Deze week waren er Tweede Kamerverkiezingen. Jouw partij, de Partij van de Arbeid, had een desastreuze uitslag met een verlies van negenentwintig zetels. Het regenteske van deze club, waar ik me indertijd al buitengewoon aan ergerde, eindelijk afgestraft. Jij had daarop kunnen repliceren dat macht altijd corrumpeert.

Telkenmale wanneer ik de pen ter hand neem teneinde jou te berichten over mijn huidige leven, druipen de woorden van melancholie, niet als de onstuimige lenteregen die op dit moment tegen mijn dakraam aan klettert, maar als trage herfstneerslag die de onvermijdelijke winterdood aankondigt. Oude mannen raken vervuld van weemoed wanneer ze zich de tijden herinneren waarop zij nog vitaal, libidineus en hoopvol door het leven stuiterden. Ik meen dat vrouwen daar minder last van hebben; zij lijken zo veel aardser in hun instelling.

De afgelopen anderhalf jaar was ik verbonden aan de school waarop jij je atheneumdiploma hebt behaald, F. De vader van Ashti’s dochter, Ton, heeft daar eveneens op gezeten en jullie moeten elkaar gekend hebben. Jouw naam echter deed bij hem geen bel rinkelen. Klasgenoten zullen jullie dus niet geweest zijn, hoewel jullie volgens mij wel even oud waren.

Er waren nog meer connecties. Els, de vriendin van zowel Gerard als Peter, die na een late zaalvoetbalwedstrijd met Angels meestal aanschoof bij onze vrijdagse borrels, ging er al in haar doctoraalfase Engels doceren en jouw tekenleraar werd later een van de tien zwagers van mij. Jouw naam zei hem wel wat, maar een gezicht kon hij zich er niet meer bij voorstellen. Logisch. Nu ik zelf regelmatig als docent fungeer, weet ik hoe snel de namen van leerlingen vervagen en nog sneller hun gezichten. Zelfs na een vakantie moet ik het desbetreffende smoelenboek weer hanteren. Nu kan ik mijzelf niet een begeesterd docent noemen, om maar eens een treffend germanisme te hanteren, in tegenstelling tot mijn zwager, inmiddels ex-zwager.

De huidige school zul je niet herkennen, tenzij je ooit een reünie meegemaakt hebt. Het is nieuwbouw en van het oude pand resteert slechts een tekening die dicht bij onze sectiekamer ingelijst aan de wand hing. Maker: jouw tekendocent!

Bijna iedere dag passeerde ik jouw straat, althans de straat waarin jij je jeugd hebt doorgebracht. Moest ik daar niet eens in rijden? Moest ik niet eens kijken of het veldje waarop wij voetbalden er nog lag? Of je ouders nog leefden en in dat huis woonden? Ik deed het nooit en ook nu ik die schoolklus heb opgegeven, heb ik daar geen spijt van. Wat moet je er doen? Nog afgezien van de vraag of ik het huis, een echt jarenzestigrijtjeshuis, nog zou kunnen herkennen, wat levert zo’n nostalgische tocht op? Breng ik jou daarmee weer tot leven? Mijn herinneringen aan jou? En dan nog: wat moet je ermee?

F, zo vaak aan je gedacht als ik met de bestelbus de binnenweggetjes van Ouderkerk aan de Amstel via Zuid-Amstelveen naar Uithoorn aflegde. ‘Daar, op dat fietspad, fietsten we’, ‘Hier was nog totaal geen sprake van een Amstelveense nieuwbouwwijk’. De rotondes waren er niet, het tankstation niet en zeker niet de McDonald’s die eind vorig jaar geopend werd. Vorige maand at ik daar een smerige hamburger en ontmoette er tal van leerlingen die op hun paasbest gekleed de presentatie van hun profielwerkstuk voorbereidden. Dat hadden jouw kleinkinderen kunnen zijn of, na een tweede leg, jouw zonen of dochters. Maar niemand droeg jouw achternaam. En in het telefoonboek trof ik deze evenmin aan. Uitgewist, gedeletet.

Uitdam, april 20..

Hé F.,

Waar zijn onze reisverslagen van Israël? Tevergeefs vandaag mijn boekenkasten doorzocht. Mogelijk zijn ze nog ingepakt in de dozen van de vorige verhuizing. Ik weet dat er nog een aantal op zolder staat. Al na aankoop van ons appartement, ik meen dat al eerder opgemerkt te hebben, was dit te klein.

In 1978 vertrokken wij voor een aantal maanden naar Israël, in het gezelschap van EEN MODERNE GIDS DOOR HET LAND VAN DE BIJBEL van Zev Vilnay. Toerisme was echter niet onze voornaamste drijfveer, dat was de politiek, zeker voor mij. Ik was pro-PLO, de Palestijnse bevrijdingsbeweging van Yasser Arafat. En wij, jij en ik, wilden graag kennisnemen van die andere opinies, die van de heersers. Later ontdekten we dat beide partijen elkaar in een wurggreep hielden, tot welke conclusie ook Renate Rubenstein in haar prachtige Jood in Arabië Goi in Israël kwam.

Beiden hielden wij ons reisverslag bij en een van de hoogtepunten van onze dagen was dat we elkaars pennenvruchten voorlazen. Taal verbroedert, samen schrijven maakt één.

Na onze terugkeer in Amsterdam bleek uitgeverij Elsevier interesse te hebben in onze verslagen, mits wij van de twee één boek maakten. Dat deden wij niet. Arrogant als wij in die tijd waren, vonden we onze eigen boeken veelzeggend genoeg. Daar heb ik nog spijt van. Jij, F.? Mijn vader liet mijn exemplaar op zijn werk in tweevoud lumbecken en zo vond mijn dagboek zijn weg naar jouw en mijn boekenkast zonder ooit door anderen geraadpleegd te zijn. En dat was jammer, want er stond, afgezien van de jeugdige overmoed van ons beiden, voldoende boeiends in.

Denk jij nog vaak terug aan onze kibboetsen, F.? Ik wel. Van onze eerste, Sasa, in het uiterste noorden van het land, tegen de grens van Libanon aan, gebruik ik nog steeds een kop en een kom, meegejat als trofee voor de toekomst. Pesach vierden we daar en ik zie je nog met die prachtige meid op de dansvloer en ik hoopte vurig dat je haar zou durven zoenen. Voor zover ik me kan herinneren, is dat niet gebeurd. En ik had Anne, het Oostenrijkse meisje om wie wij op zekere dag onbedaarlijk moesten lachen toen ze vol enthousiasme een hond aanriep – ‘Hündchen, Hündchen’,’ die haar vervolgens met woeste blik en ontbloot gebit aanviel. Over de grond rolden we. Nou ja, of ik Anne ‘had’... ze lulde haar liefdesverdriet en eenzaamheid tegen mij aan, vanaf dag één. In bed kreeg ik haar niet en dat zou ook wat ongemakkelijk zijn geweest met z’n drieën in één slaaphut. Triootjes waren toen nog onbespreekbaar, voor mij trouwens nog steeds.

En die keer dat er bij Tel Aviv een bus werd opgeblazen door terroristen. Weet je nog hoe verslagen de gemeenschap was? Dikke tranen van pijn en ongerustheid. Dertig doden, als ik me niet vergis. Het werd de aanleiding voor de eerste invasie in Libanon. En wij mochten daar getuige van zijn. Wij gingen slapen – weet jij nog waarom? – in een grote barak waar de militairen gelegerd werden. En zij wijdden ons in in de rondzingende verhalen over martelingen door de PLO, haar barbaarsheid en onbetrouwbaarheid. Onze pro-Israëlische populist Wilders zou hier een punt aan kunnen zuigen! Wij waren nog wel in staat de nuance te zien, omdat we ook Arabieren hadden geïnterviewd en daarbij gehoord hadden hoe wreed de joden zich gedroegen jegens krijgsgevangen genomen moslims. Wederzijds werden mannen gedwongen hun eigen penis te verorberen, en andere van dergelijke onsmakelijke verhalen. Jij toonde je overigens daarin een veel betere journalist dan ik, die toch altijd wat emotioneel reageert op zulke verhalen en ook wel sensatiebelust is. Jij bewaarde je rust en overzicht. Nuance, intelligentie, afstandelijkheid – althans, dat meende ik toen te signaleren – en een prima pen hadden van jou een uitmuntende journalist kunnen maken. Helaas, hoe anders is het gelopen.

Door onze contacten werd ons op zeker moment gevraagd onze nieuwe vrienden te bezoeken, die nu zwaarbewapend aan de grens met Libanon lagen te liggen. Konden we zomaar onze armen onder het prikkeldraad doorsteken en de vijandige Libanese aarde in onze handen schrapen. Lagen we op uzi’s een sigaretje te roken, lagen we te geiten met soldaten van onze leeftijd terwijl kilometers verderop Libanese burgers slachtoffer werden van onze bombardementen.

’s Nachts bevonden we ons in de schuilkelders. De aarde dreunde en schudde. Vrouwen, kinderen, oude mannen jammerden achter in de ruimte en vroegen zich af wat er op dit moment met hun jongere kibboetsniks gebeurde. Met de oudere Engelse, flegmatieke David speelden we schaak en trachtten met nog wat buitenlandse leeftijdsgenoten rust, moed en kracht uit te stralen.

‘Wat zouden we doen als de deuren van de kelder geforceerd zouden worden door de vijand?’ vroeg jij je af.

‘We verdedigen ons tot de laatste man, sans rancune. We moorden die gasten allemaal uit,’ suggereerde ik.

Jammer dat de kibboets ons ongeschikt achtte voor het gevecht. We hadden zelfs geen wapens meegekregen om ons te beschermen.

‘Ach, uiteindelijk gaan we allemaal dood,’ zei David, terwijl hij je koningin sloeg.

Monnickendam, mei 20..

Hé F.,

Tijdje niet geschreven omdat we druk bezig waren met onze verhuizing. ‘Hoe lang zijn jullie van plan hier te blijven?’ vroeg het verhuisopperhoofd enigszins spottend.

Gedoe altijd, dat verhuizen. Slecht voor de rug ook, ik lijk een nieuwe hernia opgelopen te hebben. Vriend Wim en ik hebben stukken vloer gelegd in mijn werk- en muziekkamer en het ware beter geweest ons te onthouden van dit op onze leeftijd tamelijk zware werk. Dom, dom, dom.

Inmiddels is het voorjaar in alle hevigheid losgebarsten. Vanochtend heb ik de prachtige zonsopgang boven de Helderse marinehaven kunnen fotograferen, zonder oponthoud was ik vroeg gearriveerd bij de Texelse boot. Kopje koffie gekocht en buiten zitten, dat kan nu rustig. Het maakt wel dat ik mijn medeslachtoffers minder goed kan observeren. De Thaise homojongen heeft inmiddels gezelschap gekregen van een landgenote, en de gebochelde, zo heb ik ontdekt, reist nu samen met een collega; hij komt met de stationsbus bij de boot en forenst derhalve (Schagen?).

Hoe is het met jou, F.? Voetbal je nog wel eens, in een veteranenteam of misschien met een kleinkind? Wat een aanwinst was jij in ons elftal toen je de spitspositie in ging nemen, en hoe verbijsterend was je teloorgang een paar jaar later. Vrijwel elke bal knalde je in de touwen en na verloop van tijd raakte je geen kokosnoot meer. Hoe de psyche haar tol kan eisen!

Mijn carrière eindigde toen ik opsprong om een corner onschadelijk te maken. ‘‘Krak’,’ sprak mijn rechterknie. Twee operaties en een half jaar uit de roulatie geweest.

En op de een of andere manier, ik moet dat toch even kwijt, F., doet die gebochelde mij steeds denken aan die Ping of Pang uit onze eerste kibboets. Weet je het nog? Hoe ik je had verteld over die rochelende, keiharde scheten latende Chinees met zijn lul tot op zijn knieën. Het is je nooit gelukt tegelijkertijd met hem te douchen. Die penis heb je dus nooit kunnen aanschouwen, maar het was echt waar, F.: tot op zijn knieën. In slappe toestand nog wel. En de associatie met onze gebochelde: geen idee, werkelijk niet.

Sinds wij elkaar niet meer zien, verschijn je met enige regelmaat in mijn dromen. Waarom, waardoor? Geen idee, werkelijk niet. Ik typ dit met een brok in mijn keel.

Monnickendam, juni 20..

Hé F.,

De verbouwing van ons huis is nu aardig gevorderd. Onze kennis Paul heeft in Ashti’s woonkamer het plafond verwijderd en de balkenlaag schitterend hersteld, de vloeren in haar kamer en de eetkamer zijn gelegd door Jan, de man van onze huishoudhulp, en nu is het wachten op het aanbrengen van de tegelvloer in gang en keuken door een paar Egyptische jongens. Een elektricien is bezig alle elektriciteit op de benedenverdieping te vernieuwen. De andere twee etages laten we voorlopig even zitten.

Ja, F., we hebben een flink huis. Allebei ons eigen territorium en dat zal onze meningsverschillen aanzienlijk in aantal doen verminderen. Wat de heftigheid van de overgebleven ruzietjes betreft: ik wacht het af. Waar bevindt zich jouw territorium, met wie deel je dat?

De reisverslagen van Israël heb ik teruggevonden. Het jouwe droeg je op ‘aan mijn reismakker’, dat was ik dus. Leuk om de verschillen in stijl te zien: de mijne wat emotioneler, de jouwe wat zakelijker. Ik kan me herinneren dat we elkaars schrijverij wel aan elkaar voorlazen, maar de reden daarvan weet ik niet meer: er moeten toch heel wat overlappingen zijn geweest.

Aan onze tijd in Israël denk ik met groot genoegen terug. Aan onze reis naar Ierland heb ik op de een of andere manier minder prettige herinneringen. Ook de reisverslagen daarvan heb ik teruggevonden, ook dat van jou dus. Ik wist werkelijk niet dat ik dat had. Vanavond of morgen beide eens herlezen.