De Penitentie

Colofon

ISBN 9789083392875

NUR 350

1e druk, 2020

© 2020 Leo van der Heijdt

Dit boek is een uitgave van Uitgeverij Gopher.

Koningsweg 72

5211 BN 's-Hertogenbosch

Telefoon 0341 74 61 00

Exemplaren zijn rechtstreeks te bestellen via internet: www.gopher.nl en bij iedere boekhandel.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

De Penitentie

Leo van der Heijdt

Inhoud

Voorwoord

1: Mijn roots

2: Huwelijk van Jan en Annie

3: De penitentie

4: Met zes jongens de Tweede Wereldoorlog in

5: Door de puin(hopen) naar school

6: Mijn AC-tijd bij de paters jezuïeten

Fotokatern

7: Het dagelijks leven in de vijftiger en zestiger jaren

8: Opbouw van carrière en gezin

9: VvE, ‘Vereniging van Eigenaardigen’

10: Sport, hobby’s en verzamelingen

Nawoord: ‘alea iacta est’

Epiloog

Geraadpleegde bronnen

Voorwoord

In de afgelopen tien jaar, ik ben zojuist aan mijn 80e levensjaar begonnen, zijn er verschillende momenten geweest, of liever gezegd periodes, waarin ik op het punt heb gestaan om herinneringen uit mijn leven op ‘papier’ te gaan zetten, of plechtiger: mijn memoires te gaan schrijven. Talloze gebeurtenissen uit de bijna 80 jaar die ik op deze aarde meedraai beschouw ik namelijk apart genoeg en zeker de moeite waard om te delen met familie, vrienden en bekenden. Wellicht zijn ze zelfs interessant genoeg om breder te publiceren. Ik ben me ervan bewust dat een gebeurtenis die de een speciaal vindt, voor een ander de gewoonste zaak van de wereld is. Ik werd er in de loop der jaren echter steeds meer van overtuigd dat mijn leven bijzonder is geweest, neem alleen al mijn stukje ontstaansgeschiedenis. Daar kwam ik achter door de reacties van vrienden en kennissen aan wie ik sommige belevenissen vertelde. De negatieve momenten of periodes vallen gelukkig in het niet bij de positieve zaken die zich in de jaren die achter mij liggen hebben voorgedaan. Ik zal ze daarom zeker niet achterwege laten. Als we even zo’n 80 jaar teruggaan zitten we vlak voor de Tweede Wereldoorlog. En juist mijn eerste vijf levensjaren die samenvielen met de oorlog heb ik natuurlijk slechts gedeeltelijk bewust meegemaakt. Daarvoor moest ik dan ook grotendeels afgaan en steunen op de verhalen van anderen. Daar was niet aan te ontkomen. Toch hebben bepaalde gebeurtenissen een zodanig sterke indruk gemaakt op mij als peuter, dat ik veel ervan in mijn geheugen heb geprent en op mijn eigen harde schijf heb opgeslagen, met name tijdens de laatste twee jaar van de oorlog. Er zijn juist in die jaren diverse momenten van angst geweest of spanningen in het gezin die ik daarom ook automatisch heb onthouden. En omdat er thuis regelmatig op werd teruggekomen, bleven ze op den duur in mijn geheugen gegrift. Ik ben geen psycholoog maar denk wel dat enge of vervelende dingen je eerder en langer bijblijven dan vrolijke.

Dat ik niet eerder ben begonnen dit alles op te schrijven, is in de eerste plaats omdat ik het nog te vroeg vond. Maar het uitstel heeft duidelijk ook te maken gehad met mijn karakter. Perfectionist die ik schijn te zijn, waar ik althans regelmatig voor word ‘uitgemaakt’, heb ik geleerd prioriteiten te stellen om de dingen waarmee ik bezig was of nog ben, op die manier zo goed mogelijk te kunnen uitvoeren of afmaken. En een boek schrijven over je leven doe je niet zomaar even, vooral niet wanneer je met interessante andere zaken bezig bent. Prioriteiten die mij tot uitstel dwongen waren een paar, noem het maar ‘fysieke schrikmomenten’, in de afgelopen tien jaar. Als zo’n moment of periode zich voordeed, werd de hobby van dat moment vanzelf op een laag pitje gezet en pas weer opgepakt nadat de problemen waren opgelost en wat dat betreft hebben wij gewoon geluk gehad; wij, mijn vrouw en ik, hebben tot dusver steeds de kans gekregen om de normale draad van ons leven weer op te pakken en dat ging dan ook steevast gepaard met inhaalacties van de op dat moment lopende liefhebberij. Het onderwerp hobby’s komt later uitgebreid in een apart hoofdstuk aan bod. Omdat echter aan mijn belangrijkste hobby bijtijds een bevredigend einde is gekomen – hoe, vertel ik later – kreeg ik tijd en definitief zin om eindelijk te gaan schrijven. Achteraf ben ik best blij met het uitstel, omdat er ook in de laatste tien jaar toch weer verschillende dingen zijn gebeurd die perfect in dit boek passen. Het zou jammer zijn geweest als die erbuiten zouden zijn gevallen.

Ik zal mijn leven verdelen in verschillende fasen. Als er meer over een gekozen periode te vertellen valt, zal het eraan gewijde hoofdstuk wat langer zijn. Wanneer binnen zo’n fase speciale personen of periodes eruit springen, dan krijgen die ook meer aandacht in dat hoofdstuk. Allereerst wil ik duidelijk maken hoe het zit met mijn voorouders, wie mijn ouders waren en in wat voor een gezin ik ben grootgebracht. Mijn roots komen aan de orde, een stukje stamboom. Een belangrijke periode, namelijk de Tweede Wereldoorlog, beheerst de beginjaren van mijn leven. Het is natuurlijk niet mijn bedoeling van die oorlogsjaren nauwkeurig verslag te doen in dit boek. In talloze gespecialiseerde boekwerken is daar zeer gedetailleerd over geschreven en op internet kun je alles vinden over de oorlog. En als ik het heb over de oorlog dan bedoel ik uiteraard de Tweede Wereldoorlog. Ik probeer de oorlogsmomenten en -fasen te beschrijven voor zover die direct invloed hadden op ons gezin. Ik probeer daarmee de sfeer en de loop van die verschrikkelijke periode weer te geven en hoe daar in het gezin op werd gereageerd.

In de periodes waarin ik vergeefs dacht aan een boek te kunnen beginnen heb ik gelukkig nogal wat aantekeningen gemaakt, zowel op schrift als op de harde schijf van mijn pc. Zowel die notities als mijn nog redelijk functionerende eigen harde schijf komen mij goed van pas. Ik heb nu de mogelijkheid en de tijd om alles wat ik zelf aan herinneringen heb bewaard en wat is blijven hangen aan verhalen van anderen op waarheid te checken, of aan te vullen met gegevens van internet. Lang leve Wikipedia! Ook kon ik mijn teksten nog verlevendigen met feiten die mijn zeven jaar oudere broer Piet zich nog wist te herinneren uit de eerste jaren van mijn jeugd, met name dus ook uit de oorlog. Hij was toen een jaar of twaalf en heeft het allemaal heel bewust meegemaakt en er bovendien over nagedacht. Enkele voor mij twijfelachtige zaken werden daardoor uit de wereld geholpen of aangevuld. Piet was in het gezin voor mij de meest interessante broer. Hij bracht leven in de brouwerij en was buitengewoon creatief. Ik ben daarom ook erg blij en dankbaar dat juist hij mij heeft kunnen helpen en door zijn geheugen te pijnigen mijn talloze vragen heeft weten te beantwoorden.

Dit boek is een rondleiding geworden door mijn 80-jarige leven, een aaneenschakeling van verhalen over feitjes, maar hoofdzakelijk over gebeurtenissen. Ik zal proberen de levensfasen zo chronologisch mogelijk te beschrijven. De eerste 25 jaar bracht ik door in het gezin en dat komt ook duidelijk tot uiting in de desbetreffende hoofdstukken. Daarna gaan de andere leden van het gezin hun eigen weg en zal het boek met name op mijzelf betrekking hebben. Hoe mijn leven afloopt kan ik helaas zelf niet melden. Dat zullen anderen moeten doen. Ik ben ook niet van plan om van elk extra jaar dat ik nog heb een supplement uit te gaan geven. De nieuwsgierige lezer zou mijn naam eens kunnen gaan googelen.

1: Mijn roots

Mijn voorouders, mijn ouders

Wanneer wij thuis het onderwerp ‘onze wortels’ aansneden, kon je er ‘donder op zeggen’ – zoals wij dat vroeger zeiden – dat moeder opmerkte: ‘wij zijn de arme tak van een rijk geslacht’, om onmiddellijk erna met een glimlach de reden ervan op te geven: ‘Onze tak is katholiek geworden en is daarom door protestantse voorouders onterfd.’ Een oudtante van vader schijnt jaren geleden verteld te hebben dat er ooit iemand in een postkoets naar Nederland is gekomen om de katholieke familie mede te delen dat die onterfd was door haar voorouders. Verdere details zullen zeker vermeld zijn, maar die zijn niet meer te achterhalen. Wie die zogenaamde erflaters dan wel waren is jammer genoeg niet in de familie blijven hangen. Als moeders verhaal klopt, zou een logische conclusie zijn dat wij directe afstammelingen zijn van een rijkere protestantse tak of dat er ergens een link is tussen een rijkere protestantse en de onterfde katholiek geworden tak. Best interessant om eens een onderzoek naar te doen.

De protestantse, evangelische voorvaderen van de Nederlandse katholieke familie Van der Heijdt kwamen voor het overgrote deel uit Elberfeld, dat was al lang bekend. Elberfeld is tegenwoordig een stadsdeel van de Duitse stad Wuppertal in Nordrhein-Westfalen, maar was tot 1929 een zelfstandige gemeente. De naam Van der Heijdt (Von der Heydt luidde de naam in Duitsland) wordt in verband gebracht met een woonwijk in Wuppertal die Heidt heet maar vroeger ook werd geschreven als Heydt. In die wijk zouden de eerste leden van het op internet veel besproken geslacht hebben gewoond. De eerste melding dateert al van het jaar 1597. De puntjes op de y zijn er in Nederland pas op gekomen.

Minimaal één tak, waarvan Johann Gottfried von der Heydt (?-1660) de oudste afstammeling is die ik zelf heb kunnen achterhalen, heeft het in de loop der eeuwen tot grote welstand gebracht. Vanaf Daniel Heinrich (1767-1832) zijn het bankiers, politici, fabriekseigenaren, kunstbezitters en kunstbeschermers, maar vaak ook combinaties daarvan. Daniels vader was ook al bekend, omdat hij een gerenommeerde wafelbakker was. Dit zijn verreweg de belangrijkste Von der Heydten in de hele voorgeschiedenis van het geslacht. In diverse Duitse steden, zoals in de eerste plaats natuurlijk in Wuppertal, is een straat, brug, park, toren, of museum vernoemd naar deze belangrijke voorvaderen. In Berlijn is vlakbij de Kurfürstendamm de Von-der-Heydt-Strasse. De laatste baron, Eduard Freiherr von der Heydt, werd ook nog in Elberfeld geboren (1882). Hij was bankier en kunstverzamelaar. Zijn vader, grootvader en overgrootvader heetten alle drie August en waren al in de adelstand verheven. Na de Eerste Wereldoorlog is Eduard naar Nederland gekomen en na in Amsterdam te hebben gewoond, heeft hij een aantal jaren in Zandvoort een huis bewoond waar vele kunstminnaars en kunstkenners zijn belangrijke collectie schilderijen konden bezichtigen. Een groot deel van al dat moois heeft Eduard nagelaten aan het nu naar de familie Von der Heydt vernoemde museum in Wuppertal. Zijn vader August had ook al een dergelijke schenking aan dat museum gedaan. Eduard, die net als zijn één jaar oudere broer kinderloos was, schonk echter ook een deel aan Museum Rietberg in Zürich, en ook het Stedelijk Museum in Amsterdam werd in 1962 verblijd met een schenking van hem, namelijk met het schilderij ‘Landschap met statue’, ook bekend als ‘Het terras, statue’ van Carel Willink uit 1936. Deze laatste Eduard von der Heydt is in het Zwitserse Ascona overleden (1964). Daar had hij een berg, de Monte Verità, gekocht met alle gebouwen erop en er een hotel onder dezelfde naam laten bouwen. Rechtstreeks komt onze familie in deze lijn niet voor.

Stamboomonderzoekers in de familie en daarbuiten hebben pogingen gedaan om een link voor onze tak te vinden met die beroemde tak. Het is namelijk de enige rijke tak waar op internet op vele plaatsen naar wordt verwezen. Van de tak waar mijn vader en dus ik toe behoren zijn al aktes gevonden van een voorouder, Engel(bert) von der Heydt, geboren op 22 augustus 1645, van zijn huwelijk (in Elberfeld, 10 maart 1680) en van zijn begrafenis (in Elberfeld, 23 april 1731). Een van zijn nazaten, Wilhelm, drie generaties verder, is wel geboren in Elberfeld, maar is naar Middelburg in Nederland vertrokken, is er gehuwd en in 1823 overleden. Zijn laatste twee kinderen – hij had er al drie uit Elberfeld – zijn daar ook geboren. Vanuit Middelburg is de lijn verder in Nederland doorgegaan naar Amsterdam, Breda, Delft en Den Haag. In geen van de gezinnen die uit hem zijn voortgekomen is aan kinderbeperking gedaan. Veel evangelische gezinnen waren net als latere katholieke gezinnen kinderrijk, wat als een sneeuwbaleffect werkte voor de omvang van het geslacht. Wilhelms zoon had veertien kinderen, zijn kleinzoon en achterkleinzoon allebei negen, mijn opa en oma hadden er zeven en ons gezin telde weer negen kinderen, maar daar kom ik uitgebreid op terug. De beroepen in die – vaders – lijn kwamen hoofdzakelijk neer op schrijnwerker en meubelmaker, handwerkers dus, totaal verschillend van de lijn waarvan Eduard de laatste telg was.

Dat er nog meer van die vooraanstaande Von der Heydt-takken zijn geweest, lijkt me niet waarschijnlijk; daar zouden dan zeker aanwijzingen voor zijn teruggevonden bij onze zoektochten. Het idee ‘rijk geslacht’ staat mijns inziens in ieder geval voor ‘kinderrijk’ en door die genoemde vooraanstaande Duitse tak is de nadruk op het financiële aspect komen te liggen. De oudste mij bekende voorouder van de zogenaamde ‘rijke’ tak, Johann Gottfried, werd, zowel als die van de onze, noem het maar de ‘arme’ tak, Engel(bert), in Elberfeld geboren omstreeks 1650. Alles welbeschouwd, ben ik er praktisch zeker van dat er ergens in de 17e eeuw een gezamenlijke ‘pater familias’ is geweest in Elberfeld. Jammer dat we die stamvader nog niet hebben kunnen achterhalen. Het is mogelijk dat een kinderloos evangelisch lid van de rijke lijn erachter is gekomen dat een zijtak katholiek was geworden en die toen voor de zekerheid heeft onterfd. Directe nazaten van de ‘bankierstak’ zijn wij, de Van der Heijdten met puntjes op de y, in ieder geval niet. Er is een andere mogelijkheid die ook wat meer voor de hand ligt. Wilhelm, of een van zijn evangelische of protestante stamhouders in onze lijn, is ‘bekeerd’ om te kunnen trouwen met een katholieke vrouw, waarna zowel hij als de rest van de familie door hun protestantse ouders of grootouders werden onterfd. Om te onterven hoef je niet steenrijk te zijn. Ik vraag me overigens af of deze reactie van de ontervende voorvader als een schok is ervaren. Het blijft een interessant verhaal. De beide beschreven takken, althans de mannelijke lijn ervan, zijn te vinden aan het eind van het fotokatern.

In mijn eigen kort uitgevoerde zoektocht in de Von der Heydt-dynastie trof ik in de vele vertakkingen voornamelijk combinaties van meisjesnamen aan als Johanna, Margaretha, Wilhelmina, Theodora, Maria, Catharina, Elisabeth en ga zo maar door. Ik was stomverbaasd toen ik toevallig stuitte op een in 1830 geboren jongedame met de on-Duitse naam Lisette von der Heydt, gewoon Lisette dus, compleet met haar ouders en grootouders, allen eveneens geboren in Elberfeld. Sterk, omdat wij onze jongste dochter in 1968 diezelfde naam gaven. Een verdere zoekpoging of van deze Duitse Lisette misschien links te vinden zijn met een van beide hiervoor beschreven takken is tot dusver op niets uitgelopen. Het had zomaar een nieuwe hobby kunnen worden. Ik hoop dat een geroutineerde genealoog dit werk van mij overneemt. Dit soort vondsten bij het schrijven van een non-fictieboek, waarbij je veel feiten moet checken voordat je ze opschrijft, zijn wel de krenten in de pap…

Johannes Engelbertus Antonius van der Heijdt

In het jaar 1902 wordt voor het eerst een weg geasfalteerd en wel in Monte-Carlo, reist de zesentwintigste president als eerste president per automobiel, wordt de Cadillac Automobile Company opgericht door onder anderen Henry Ford, wordt Cuba onafhankelijk, moet de kroning van de Engelse koning Eduard VII, opvolger van koningin Victoria, worden uitgesteld, omdat hij eerst geopereerd moet worden aan een blindedarmontsteking en krijgt Koningin Wilhelmina een miskraam als gevolg van tyfus. In dat jaar wordt toekomstig Nederlandse minister-president Louis Beel geboren, maar ook pianist en organist Pierre Palla, de Amerikaanse luchtvaartpionier Charles Lindbergh en de Franse schrijver Emile Zola.

In datzelfde jaar, op 22 augustus 1902, wordt Johannes Engelbertus Antonius van der Heijdt geboren in de toenmalige Keistraat (wijk A) te Boxmeer als oudste zoon van Jan (Johannes Wilhelmus) van der Heijdt en Nel (Petronella Johanna) de Best. Zijn roepnaam werd Jan, net als zijn vader. De Keistraat is intussen omgedoopt tot, of opgegaan in, de Steenstraat.

Jan senior was meubelmaker, aanvankelijk in Boxmeer. Binnen een jaar na Jans eerste verjaardag, namelijk op 15 juni 1903, is het gezin naar Nijmegen verhuisd waar het woonde aan de De Ruyterstraat, toen op nummer 221h. Die straat bestaat nog steeds, het nummer niet meer. Vandaar is het gezin op 16 oktober 1909 naar Den Haag verhuisd waar het op wel vier of vijf adressen heeft gewoond. In de omgeving van het Bezuidenhout heeft vader Jan een meubelwerkplaats gehad. Hij was pas 51 jaar oud toen hij in 1929 in Den Haag stierf. Nel was al weduwe toen ze naar Voorburg verhuisde en daar tot hoge leeftijd met haar ongehuwde dochter Marie in de Van Naeltwijckstraat op nummer 28 woonde. Zij werd veel ouder en stierf op 87-jarige leeftijd in De Bilt, Utrecht. Ik heb opa Van der Heijdt nooit gekend, oma des te beter, zoals verderop in dit boek duidelijk wordt.

Jan was de oudste van het gezin en had drie, eigenlijk vier broers, in volgorde van leeftijd: Nol, Theo, Gerard en Gerard. Theo was er een van een tweeling. Zijn tweelingbroertje stierf kort na zijn geboorte, maar had als eerste de naam Gerard gekregen. Toen er na de tweeling nog een zoon werd geboren, werd die opnieuw Gerard genoemd. Jans enige zus Marie was de jongste. Nol werd in Hatert geboren, destijds een dorp bij, tegenwoordig een stadswijk van, Nijmegen. De anderen in Nijmegen.

Jan senior was een strenge man. Een voorbeeld daarvan is het verhaal van de hoepel dat later regelmatig bij Jan junior boven is gekomen. Voor zijn achtste verjaardag, op zaterdag 22 augustus 1910, had hij een hoepel gevraagd en gekregen. Toen Jan een dag later, op zondagmiddag, bleef zeuren om ermee weer buiten te gaan spelen was zijn pa het op een gegeven moment blijkbaar goed zat; zondag was heilig in die tijd, blijkbaar ook in een katholiek gezin. Hij nam de hoepel niet alleen af of borg hem weg in een kast, maar brak het dierbare speelgoed in stukken. Dit voorval werd voor Jan beslist een traumatische ervaring. Wil dat zeggen dat zijn jeugd niet bijzonder prettig is geweest? Waarschijnlijk is dit voorval van invloed geweest op zijn karakter. Op latere leeftijd maakte hij een introverte en ernstige indruk. Daarnaast was Jan echter heel ambitieus.

Na de ulo of mulo volgde Jan diverse boekhoudkundige cursussen en opleidingen, waarschijnlijk voornamelijk in de avonduren, waarna hij het SPD-diploma behaalde, het staatspraktijkdiploma bedrijfsadministratie. Hoever Jan met zijn studies was toen hij op achttienjarige leeftijd in militaire dienst moest, is niet bekend. In het fotoarchief van de familie is een foto uit 1922 te vinden van sergeant Van der Heijdt, een trotse militair. De kaderschool voor een mogelijke officiersopleiding was voor hem niet weggelegd, hoe graag hij dat ook had gewild. Zijn vooropleiding was op dat moment helaas niet toereikend. Later is gebleken dat dit feit een behoorlijke teleurstelling is geweest, ambitieus als hij was.

Zijn eerste baan was boekhouder bij de Hanzebank in Delft, opgericht eind 1916. Vanaf 1922 was de bank gevestigd in het pand aan de Koornmarkt 75. De Hanzebank was een kredietbank voor de RK middenstand die met steun van het bisdom Haarlem in het leven was geroepen. De bank was geen lang leven beschoren, want midden jaren twintig werd het faillissement uitgeroepen en ging deze bank op in de Nederlandsche Middenstandsbank. In 1928 werd het pand aan de Koornmarkt verkocht. Jans baan van slechts enkele jaren bij deze bank zou wel bepalend zijn voor zijn verdere carrière en leven.

Johanna Maria Anthonia Borsboom

In het jaar 1904 vindt Thomas Edison de eerste elektronische auto uit, begint de Russisch-Japanse Oorlog met een Japanse verrassingsaanval op Port Arthur, wordt de tweede Tour de France gereden en de broeder-redemptorist Gerardus Majella heilig verklaard door paus Pius X. In datzelfde jaar worden de Nederlandse romanschrijver Havank en de Amerikaanse jazzmuzikant en orkestleider Glenn Miller geboren, maar ook de Spaanse schilder Salvador Dali en niet te vergeten de Franse filmacteur Jean Gabin die als inspecteur Maigret uit de boeken van Georges Simenon zijn internationaal meest bekende rol vertolkte.

Maar ook in 1904, namelijk op dinsdag 12 april, wordt Johanna Maria Anthonia, roepnaam Annie, Borsboom geboren in Delft als dochter van Jaap Borsboom en Betje van den Broek. Jaap is smid en als vormer werkzaam bij een ijzergieterij in Delft. Annie heeft een oudere zus Marie en twee broers: Piet die ouder is en nakomertje Leo. Leo is het zorgenkind in het rooms-katholieke gezin, omdat hij werd geboren met het downsyndroom, een meer medische en officiële benaming die overigens pas veel later gebruikt werd voor dit soort kinderen en in de plaats kwam van de nogal kwetsende kwalificatie van mongooltje. Daarnaast heeft Annies zus Marie al vanaf haar geboorte een ernstige afwijking aan haar been. De gezinssituatie was ook daardoor al moeilijk genoeg.

Annie werd, zoals in haar geboorteakte staat vermeld, geboren in Delft, in de Johanna Wiggelinastraat op nummer 40. Deze straat werd in 1938 omgedoopt tot de Van Renswoudestraat. Het gedeelte van de wijk Vrijenban waar de familie Borsboom woonde is al jaren geleden volkomen op de schop gegaan en gemoderniseerd. De kant van de straat met de oneven nummers werd afgebroken. Het huis waar Annie haar jeugd doorbracht en tot haar huwelijk woonde is echter voor de sloop gespaard gebleven en bestaat dus nog. Het was en is nog steeds het laatste huis links in de rustige Van Renswoudestraat, gezien vanaf de Koepoortbrug. De bedstee en plee zijn er uiteraard niet meer, wel het tuintje langs het huis vanwaar je tot in de zestiger jaren van de vorige eeuw zicht had op het toenmalige Groene Kruis Sanatorium.

Het verhaal van de vroege kinderjaren van Annie begon met de bewaarschool waar ze tegen haar zin een schortje moest dragen. Het gezin woonde aan de rand van het mooie centrum en dus op een steenworp afstand van de Nieuwe Kerk met zijn koninklijke grafkelders en de Markt. Door het jaar speelde zij vaak op, langs en nabij de vele bruggetjes die Delft telt. Ze waren uitermate geschikt, vertelde Annie vele malen, om ’s winters met de slee vanaf te glijden. Een prettige of onbezorgde jeugd had zij evenwel niet; haar oudere zus Marie die al van jongs af aan met een beenbeugel moest lopen, werd uiteraard ontzien. Met haar heeft zij nogal eens in de clinch gelegen. Boodschapjes en andere klusjes moesten daarom altijd door Annie worden gedaan. Haar moeder die ook extra zorg besteedde aan haar broertje Leo, deed wasjes voor andere dames in de buurt en Annie moest de gestreken stapeltjes wasgoed terugbrengen naar de ´klanten´. Ook moest ze soms naar Rotterdam om in een pastorie aldaar een tante te helpen die daar werkte. Dat vond ze niet leuk, vertelde ze later.

Pas in het afgelopen jaar heb ik uit archieffoto’s ontdekt dat Anna tijdens de Eerste Wereldoorlog een Duits pleegbroertje heeft gehad, dat bij hen kwam aansterken. Achter op de gezinsfoto uit 1917 waarop ook hij in matrozenpakje staat afgebeeld, is zijn naam geschreven: Heinrich Wilz. Voor de meesten van ons was dit een volkomen nieuw verhaal.

Na de bewaarschool ging zij naar de lagere en daarna naar de huishoudschool die zij met zeer goed gevolg doorliep. Dat zij daar plezier heeft gehad in het vak koken en bakken is duidelijk geworden uit haar latere kookprestaties en de verscheidenheid en presentatie van de gerechten, maar ook uit de liefde waarmee zij die op tafel wist te zetten. Haar aanvaring met zuster Veronica met betrekking tot een mislukte taart is het enige negatieve verhaal dat bekend is uit die periode. Later heeft zij een cursus op een handelsschool of een boekhoudcursus gevolgd, waarschijnlijk op aanraden van een oom die in de gaten had dat Annie meer in haar mars had.

Na haar schooltijd werd zij lid van een toneelvereniging, volgens zeggen genaamd Genoegen, Kunst en Vriendschap (1905-1976). Van die toneelperiode heeft zij erg genoten. Op hoge leeftijd kon zij nog vol enthousiasme hele fragmenten en teksten, soms zingend, voordragen uit toneelstukken waarin zij destijds een rol heeft gehad. Uit die tijd rest nog maar één foto waarop zij de hoofdrol speelt van De Hollandse Maagd.

Haar eerste en misschien wel enige betaalde werkkring was op de boekhoudafdeling van de eerder vermelde Hanzebank. In de korte tijd dat de bank onder die naam in Delft was gevestigd, heeft Annie er toch een aantal jaren met plezier kunnen werken.

Wanneer zij ’s avonds van haar werk op de fiets naar huis reed, kwam zij regelmatig Henk Schaareman tegen die toch dezelfde kant op moest en gezellig met haar meefietste. Of zij hem via de toneelvereniging al eens eerder had ontmoet is nooit duidelijk geworden, maar het kan bijna niet anders. Vaak vertelde zij later over Henk, die haar zelfs eens een ringetje had gegeven waaruit bleek dat zijn genegenheid voor Annie toch duidelijke vormen aannam. Zijn diepere gevoelens jegens haar blijkt hij echter nooit te hebben prijsgegeven en zeker niet te hebben uitgesproken. “Hij heeft mij nooit gevraagd of een aanzoek gedaan.” Had hij dat wel gedaan, dan zou Annies toekomst er weleens heel anders uit hebben kunnen zien. In al haar bescheidenheid heeft zij nooit zelf het initiatief genomen; toneelspelers lagen in die tijd in het algemeen niet lekker bij ouders en dat wist zij best.

In de Theaterencyclopedie lezen we Henks biografie: Henk Schaer (Delft, 1902 - Arnhem, 1982), pseudoniem van Hendricus Johannes Maria Schaareman, was een Nederlandse acteur. Hij leerde het vak in de praktijk. Hij was aanvankelijk dilettant, maar werd in 1926 beroepsacteur toen hij bij Het Schouwtoneel kwam. Hij maakte in 1928/1929 een tournee door Indië met zijn directeur Jan Musch en heeft daarna tot 1975 bij een groot aantal gezelschappen gespeeld. Als voordrachtskunstenaar genoot hij ook bekendheid door zijn vertolkingen van Elckerlyc, Jeanne d’Arc au Bûcher van Paul Claudel-Arthur Honegger, Apocalyps en De Odyssee. Het was ook met een voordracht dat hij op 29 november 1951 zijn 25-jarig jubileum vierde. Na zijn pensionering zette hij vele teksten op de band voor de Blindenbibliotheek en speelde hij nog enkele gastrollen bij Toneelgroep Theater. Van 1946 tot 1954 was hij leraar aan de Toneelschool, Amsterdam.

Of moeder Annie hem in zijn loopbaan permanent heeft gevolgd, weten we niet. Gezien de gebrekkige media van die tijd en de aandacht die haar gezin opeiste, is dat echter niet erg waarschijnlijk. Wel heeft zij er nooit doekjes om gewonden dat ze hem best aardig vond. Volgens mij was dat zwak uitgedrukt. Zij had hem, toen ze zelf al in de tachtig was, nog graag eens willen spreken en ontmoeten, omdat ze nieuwsgierig was hoe zijn leven was verlopen. Een ontmoeting is er eens bijna van gekomen. Haar gezin was toen al compleet. Met haar Voorburgse buurvrouw Jopie is zij eind veertiger, begin vijftiger jaren naar een uitvoering geweest waar Henk in meespeelde, maar ondanks flink aandringen van Jopie heeft zij het toen niet aangedurfd of het lef niet gehad haar jeugdliefde in de kleedkamer of ergens na de voorstelling te gaan begroeten.

2: Huwelijk van Jan en Annie

We gaan terug naar de Hanzebank. Wie van de twee het eerste bij die bank in dienst kwam, vermeldt de historie niet. Naar alle waarschijnlijkheid was Annie er al enige tijd aan het werk en werd Jan pas later aangenomen, na zijn militaire diensttijd. Het lot bracht Jan en Annie in ieder geval als collega’s een aantal jaren op deze plek samen, op dezelfde afdeling van die bank. Sterker nog, ze kwamen tegenover elkaar te zitten. Wat kan worden opgemaakt uit de latere verhalen, is dat zij aan weerszijden van een bureau zaten of dat zij hun schrijftafels tegen elkaar hadden staan. Op zich is dat niets bijzonders, want op ieder kantoor werken mannen en vrouwen op deze manier samen. Soms is de vrouw in zo’n situatie secretaresse van de man tegenover haar. Maar in de vroegere grote afdelingen werden werknemers vaak in groepjes van zes bij elkaar geplaatst, drie tegenover drie en zat de afdelingschef achteraan om zo het overzicht te kunnen houden. Annie was in ieder gevel niet de ondergeschikte van Jan – dat is wel duidelijk geworden – en zij is zeker niet direct voor die ernstige boekhouder gevallen. Toch bloeide er geleidelijk aan iets op tussen de twee collega’s. De voetjes raakten elkaar onder het bureau quasi toevallig, waaruit de genegenheid voor elkaar duidelijk werd. Het heeft er dus alle schijn van dat er sprake is geweest van een enkele schrijftafel in plaats van twee, het kan bijna niet anders.

Of Jan ervan afwist, dat Annie in die tijd naar huis fietste met Henk, heeft de latere moeder Anna ons nooit verteld. Ook niet of zij hem had verteld over haar bewondering voor Henk. Was Jan jaloers of wist hij ervan en was hij bang de boot te zullen missen? Het blijft een vraag. Hij liet zijn gevoelens wel duidelijk blijken en toen het voor hem zeker was dat zijn liefde werd beantwoord, liet hij er geen gras over groeien, zoveel is zeker. Hij is op een gegeven moment naar vader en moeder Borsboom gestapt en heeft aan vader Jaap de hand van zijn dochter gevraagd. Haar ouders vonden het allang best. Een boekhouder bood in ieder geval in hun ogen meer zekerheid voor de toekomst van hun dochter dan de toneelspeler, over wie Annie thuis zeker had verteld. Bovendien kwam Jan uit een degelijk katholiek gezin. Zijn ouders woonden al lang in Den Haag, maar hadden in Delft een uitgebreide familie van zijn opa’s broer Joseph, de Delftse tak. Zoals in veel kinderrijke katholieke gezinnen in het rijke roomse leven het geval was gingen een of twee kinderen van die gezinnen het klooster in. Tante, kloosterzuster Appolina, was Josephs oudere zus en oom Gerard van der Heijdt, geboren als zevende kind uit dat gezin was benedictijner monnik geworden en in Trinidad ingetreden. Over hem vertel ik iets meer, omdat hij belangrijk is voor de verdere geschiedenis van ons eigen gezin.

In de loop van december 1914 was hij met de boot naar Trinidad gereisd waar hij op 1 januari 1915 aankwam. Hij was door enkele Trinidese paters in Nederland warm gemaakt voor het toekomstige klooster aldaar. Aanvankelijk moest worden gebeden en geleefd in een wel heel primitief onderkomen, een bouwsel waarvan de bouw omstreeks 1912 was gestart. Op foto’s in het familiearchief is duidelijk te zien dat het slechts een hut was met een ruimte voor gebed en een slaapruimte. De bouw van de uiteindelijke kloosterkerk en het patershuis die daarvoor in de plaats zijn gekomen heeft nog jaren geduurd en was pas in 1952 voltooid. Gerard van der Heijdt was dus als jonge novice een van de pioniers. Met een aantal andere broeders en novicen was hij bij aankomst dus al direct betrokken bij de stichting en bouw van het definitieve benedictijner klooster Mount Saint Benedict in Trinidad, toen nog samen met Tobago behorend tot Brits West-Indië. Bij de benedictijnen kies je niet alleen voor de orde, maar vooral voor het klooster en zo was hij in Trinidad-Tobago terechtgekomen. Hij zal best geweten hebben wat hem daar te wachten stond, maar is samen met een paar Nederlanders en Duitsers de uitdaging aangegaan. Zo werd hij na zijn opleiding een van de eerste monniken van het later schitterende klooster waarvan hoog op de berg de met rode daken bedekte witte gebouwen zouden verrijzen. Als benedictijner monnik had hij de kloosternaam Dom Odo gekozen. Uit diezelfde Delftse tak is later ook een neef van Jan naar Trinidad gegaan, Dom Anselmus, de tweede Trinidese generatie van de familie Van der Heijdt.

Toen Jan (24) en Annie (22) in het late voorjaar van 1926 met Jans ouders over hun toekomstige (trouw)plannen spraken, zagen die wel dat de relatie en de plannen serieus waren. Via Jan hadden zij contact gezocht met zijn Delftse familie en waren zij ervan op de hoogte gebracht dat Dom Odo die zomer voor enige tijd voor vakantie uit Trinidad zou overkomen en in Delft zou zijn. Dat kwam wel heel mooi uit. Zij zagen het al helemaal zitten; het moest dan ook maar zo snel mogelijk gebeuren. Dan kon heeroom tijdens zijn verlof het jonge paar in de echt verbinden. En zo gebeurde het ook. Er werd direct vaart achter gezet en op 8 september van dat jaar werd het huwelijk in Delft gesloten, zoals te verwachten was, op een katholieke feestdag, Maria-Geboorte. En het kon niet missen: in de Maria van Jessekerk, hun parochiekerk, vond het kerkelijk huwelijk plaats ten overstaan van Jans heeroom, Dom Odo van der Heijdt OSB.

Meubelmaker Jan senior had intussen een eikenboom gekocht, waaruit hij het huwelijkscadeau voor zijn oudste zoon en schoondochter wilde maken. Vóór het huwelijk en in de korte tijd dat hij nog leefde – hij stierf drie jaar later – heeft deze vakman een heel eikenhouten ameublement kunnen maken. Het bestond uit een fraai buffet met glazen deurtjes, een theetafeltje, een linnenkast, een uitschuiftafel met twee wisselbladen, stoelen, een bureau en een ledikant (1,20 m breed) met nachtkastje. Enkele van de genoemde meubelen zijn waarschijnlijk door anderen geheel of gedeeltelijk afgemaakt. Die zagen er duidelijk wat strakker uit dan de andere stukken van het ameublement. Enkele van deze oerdegelijke meubelen zijn terechtgekomen bij zijn achterkleinkinderen, in Alphen aan de Rijn en Aberdeen, Schotland.

Na hun huwelijk trok het getrouwde stel naar Den Haag en woonde er de eerste jaren aan de Trekweg waaromheen in de jaren dertig van de 20e eeuw de nieuwbouwwijk Laakkwartier zou worden gebouwd. De Laakmolen/Galgemolen, gebouwd in 1699, staat nog altijd op die Trekweg.

Een voetbalelftal in de maak

Mijn ouders hebben mij nooit verteld of ze voor of na hun trouwen met elkaar ooit hebben gesproken over het stichten van een gezin, het aantal kinderen, kinderbeperking in het algemeen en dat soort onderwerpen. Het lijkt me sterk dat dit soort zaken, zeker in hun verkeringstijd, discussiepunten zijn geweest. Seks voor het huwelijk was uitgesloten en erover praten was taboe. Een kinderrijk katholiek gezin was al eeuwen een doodnormale zaak, een vanzelfsprekendheid. Als we in de geschiedenis van de Van der Heijdten terugkijken, zien we enkele gezinnen met vijf en zes kinderen, maar veel meer van negen en een uitschieter van veertien. En drie generaties terug zitten we al bij de evangelische voorouders in Duitsland die evenmin enige terughoudendheid op dit gebied hebben getoond.

Al lang ervoor, maar zeker in de eerste 25 jaar van hun huwelijk, hield dit onderwerp de gemoederen in de katholieke kerk nog behoorlijk bezig. Michel van der Plas schreef in 1963 over de periode van 1860 tot 1960 het boek Uit het rijke Roomsche leven waarin de nadruk kwam te liggen op de jaren 1925–1935, de startjaren van het huwelijk van Jan en Annie. Pas na 1960 kwam er een kentering in de dwang van de kerk, een dwang die overigens niet op ieder katholiek ouderpaar vat had. Wanneer je echter in die tijd zelf uit een groot gezin kwam en doorging als goed katholiek was dat zeker voor jonggehuwden eigenlijk eveneens een normale zaak. Pastoor en kapelaans hielden de zaakjes goed in de gaten en als er te veel jaren verliepen zonder zwangerschap, kwam het voor dat meneer pastoor even langskwam met een zakje eieren, waarna een goed gesprek volgde. Er moesten zieltjes worden gewonnen. Voor je ging trouwen in de kerk kreeg je bij het voorgesprek de nodige instructies mee op seksueel gebied waar je je aan had te houden.

Ik ga ervan uit, dat mijn ouders, zeker in die eerste tien strenge jaren van hun huwelijk, zich zonder morren redelijk aan de kerkelijke wetten hebben gehouden en niet aan enige andere vorm van kinderbeperking dan periodieke onthouding hebben gedacht. Dat blijkt ook uit moeders verhalen. Zij was er heel open over. Zij is haar hele 91-jarige leven onwijs blij en trots geweest op haar gezin.

Jan (Johannes Wilhelmus) werd volgens een kopie van de geboorteakte en het trouwboekje op 23 juni 1927 geboren in Den Haag. In het gezin werd zijn verjaardag dan ook gevierd op die datum. In het digitale stadsarchief van Den Haag vond ik een handgeschreven document waarin echter 22 juni 1927 staat vermeld. Ook is Jan op vijfjarige leeftijd met zijn ouders op vakantie gegaan naar Duitsland. Daarvoor is een bewijs van Nederlanderschap aangevraagd en ondertekend door de burgemeester van Voorburg. Jan was volgens dat document uit 1932 Nederlander vanaf 22 juni 1927, waaruit je zou kunnen opmaken dat zijn geboortedatum niet 23, maar 22 juni is. Het moet een ambtelijk foutje zijn geweest. Anders zou het vreemd zijn geweest dat zijn verjaardag vanaf dat reisje niet was aangepast. Jan is de eerste, laatste en enige die in Den Haag werd geboren. Zoals de gewoonte was, werd de oudste zoon en stamhouder genoemd naar de opa van vaders kant.

Jaap (Jacobus Petrus Antonius) was de tweede zoon. Hij werd in Voorburg geboren op 20 januari 1929. Ik heb aangenomen dat alle geboortedata in het trouwboekje kloppen. Jaap werd geheel volgens het boekje naar Opa Borsboom genoemd. Jan en Annie waren intussen naar de Van Naeltwijckstraat 98 in Voorburg verhuisd.

Nol (Arnoldus Theodorus Gerardus Maria) was de derde zoon. Hij werd op 28 september 1930 geboren en eveneens volgens de geldende regels vernoemd naar de oudste broer van vader. Deze oom Nol had een kruidenierszaak in Scheveningen.

Ruim twee jaar later, op 29 december 1932, volgde weer een zoon, Piet (Petrus Cornelis Antonius), die probleemloos de namen ontving van Annies oudste broer in Delft.

Van een groot gezin was nog steeds geen sprake. Moeder Annie had er echter haar handen al aan vol. Vader Jan had een betrekking als hoofdboekhouder bij melkinrichting Rhijnland/Het Roomhuis die midden in het Bezuidenhoutkwartier stond in Den Haag, op korte afstand van zijn huis in Voorburg. Met zijn katholieke gezin behoorde hij tot de parochiekerk van de H. Liduina aan de Schenkkade. De parochiegeestelijkheid had niets te klagen over de gezinsaanwas tot dan toe. Met tussenpozen van anderhalf tot twee jaar volgden de kinderen elkaar op. De geboorte van het vijfde kind liet evenwel behoorlijk op zich wachten.

We zitten nu midden in de crisisjaren die in Amerika waren begonnen door de koersval op de effectenbeurs van Wall Street in september 1929. Ook in Europa was de economie ingestort, net als in vele andere delen van de wereld. Als voormalig bankbeambte en uit hoofde van zijn boekhoudkundige opleiding en werk als boekhouder, volgde vader Jan de economische ontwikkelingen met argusogen. Hij hield van beleggen en volgens overlevering had hij zelfs in zijn jonge jaren al gokjes gewaagd door aandelen te kopen van de Russische spoorwegen en hij was niet de enige. Die aandelen kon je op een gegeven moment alleen nog als behangpapier benutten, waren zijn woorden. Als particuliere belegger kon je de aandelen toen nog in papieren vorm zelf in bezit houden. De crisisjaren zouden aanhouden tot 1939.

De NSB, de Nationaalsocialistische Beweging, een partij die eind 1931 was opgericht, beleefde in 1935 zijn hoogtepunt en het fascisme drong sterk op in Europa. Er heerste een gigantische werkloosheid alom. Nederland telde in 1935 een top van 600.000 werklozen op 8 miljoen inwoners. De openbare werken, zoals stadsparken, hebben er wel bij gevaren. Daar werden veel werkloze arbeiders aan het werk gezet. Zelfs hooggeschoolden vonden bij de gratie Gods een baantje als conducteur op de tram zoals mijn latere wiskundeleraar. In datzelfde jaar werden in Duitsland Joodse burgers alle rechten ontnomen door wetten die door de nazi’s waren ingevoerd. Joden probeerden massaal het land uit te vluchten, wat met name de rijkere Joodse burgers lukte.

In de tweede helft van dat jaar vol spanningen in de wereld werd Annie toch weer zwanger en om verschillende redenen werd er nu gerekend op een dochter. Na vier jongens mocht dat nu wel eens. Het zou ook leuk zijn voor de oma’s die dat ook zeker zouden appreciëren. Het lot besliste anders, het werd opnieuw een jongeman, geboren op 9 april 1936. Probleem: hij zou op het rijtje af genoemd moeten worden naar oom Theo, maar die lag in de familie niet zo lekker. Hij haalde nogal eens wat uit, was niet erg serieus, een beetje een raddraaier. Hij verdiende het dus blijkbaar niet bepaald dat zijn neefje naar hem genoemd zou worden. Na rijp beraad werd uiteindelijk besloten hem over te slaan en zijn jongere broer Gerard de eer te gunnen. Die gedroeg zich duidelijk beter. Om Theo, die er waarschijnlijk zelf niet zo mee zat, niettemin te vriend te houden werd een oplossing gevonden: Gerard werd Gerardus Theodorus genoemd. En baby Gerard moest het ontgelden, zo klein als hij was. Terwijl hij volkomen onschuldig en totaal onwetend was van wat er boven zijn wieg allemaal was bekokstoofd werd hij gestraft voor de samenzwering. Een straf waar Onze-Lieve-Heer niet achter heeft kunnen zitten. Wat gebeurde er? Oma van der Heijdt hielp Annie met wat kraamzorg en was zo lief geweest het dagelijkse warme kruikje tussen de dekentjes in de wieg te leggen. Zij had er jammer genoeg niet goed op gelet of het ding goed was afgesloten. Dat was dus niet het geval, waardoor hij is gaan lekken en het hete water tegen de beentjes van de baby is gestroomd met alle gevolgen van dien. Gerritje heeft er een fiks litteken op zijn dijbeen aan overgehouden en zal extra hard hebben geschreeuwd, misschien wel gekrijst om hulp, waarna de ellende werd ontdekt.

Als je tien jaar getrouwd bent is dat in Nederland geen feest, in tegenstelling tot in veel andere landen. In Nederland gaan we voor koper, het 12,5-jarig huwelijksfeest. Wanneer Jan en Annie het niettemin hadden gevierd, in september 1936, dan hadden ze dat met hun eerste vijf jongens kunnen doen. Wat we uit die tijd weten is dat een van de jongens, het zal zeker een van de latere voetballers zijn geweest, Nol of Piet, hoopte dat er later uit het gezin een voetbalelftal tevoorschijn zou komen: vader en tien zoons. Ze waren toen met Gerard erbij al over de helft.

Intussen waren de spanningen buiten het kraambed, in Nederland en in de rest van Europa, heel voelbaar. Gelukkig waren er ook positieve zaken die de mensen op de been hielden. Het was de tijd waarin talrijke revues met mooie en dure decors en kostuums voor veel en goed vermaak zorgden. Ze waren uit Frankrijk overgewaaid. Grootheden uit de amusementswereld als Louis Bouwmeester, René Sleeswijk, Snip en Snap, Heintje Davids en niet te vergeten Buziau brachten in die zware jaren een lach op de gezichten. Die namen en nog veel meer bleven terugkomen wanneer mijn ouders over die periode herinneringen ophaalden. Met pakkende revuetitels als Lach… en vergeet, Alles wordt weer goed, Schep vreugde in het leven, Daar knap je van op en Even tijd voor vrolijkheid werd het publiek met succes naar het theater getrokken. Naast dans en zang werd regelmatig ook de actualiteit aangegrepen, waarmee duidelijk op de heersende spanningen in Europa werd gezinspeeld. Ongelofelijk om te lezen hoeveel van die revues jaarlijks en juist in de crisisjaren werden gebracht.

En hoewel er geen reden was voor veel optimisme en de kranten ’s avonds werden uitgespeld op mogelijk goed of slecht nieuws, waren er ook zaken die het leven weer een stukje makkelijker en interessanter maakten. Telefooncellen verschenen in de straten. Straten werden beter verlicht door (natrium)lampen en binnenshuis werd het huishoudelijk werk voor moeder Annie vergemakkelijkt door de aanschaf van een goede stofzuiger. Moderne wasmiddelen kwamen op de markt, de zogenaamde zelfwerkende wasmiddelen. De was doen bleef echter nog steeds een zware bezigheid, ik kom daar later nog op terug. Maar wat nog belangrijker was, de radio ging bij de inboedel behoren, waardoor men voor het belangrijkste nieuws niet alleen meer afhankelijk was van kranten. Enkele omroepverenigingen waren in de twintiger jaren al opgericht. Een radiootje in elkaar zetten werd een spannende hobby, maar volgens mij heeft dat nog even geduurd. Een andere mogelijkheid om van het laatste wereldnieuws op de hoogte te blijven was ‘een Cineacje pikken’. De Cineac was een bioscoop waar voor een paar centen doorlopend films van in totaal een uur werden gedraaid, bestaande uit het redelijk betrouwbare Polygoonnieuws en wat korte filmpjes. Je moest het er wel voor over hebben om flink lang in de rij te staan voordat je met je kaartje naar binnen mocht, maar eenmaal in de filmzaal mocht je net zo lang blijven zitten als je wilde. Niet dat het nodig was om alles wat vertoond werd meerdere malen te zien, maar je kwam altijd midden in het één uur durende programma binnen en je wilde toch wel alles zien. De Cineacs, ook weer overgewaaid uit Frankrijk, vond je vanaf 1935 in Amsterdam, Rotterdam en voor Jan en Annie in Den Haag aan het Buitenhof.

Het einde van de crisisjaren was in zicht, maar wat heet einde? Wat de economische crisis betreft was het ergste wel achter de rug, maar een volgende ramp zou de wereld direct daarna treffen, de Tweede Wereldoorlog.

3: De penitentie

Zoals gezegd was de kerk streng in de leer, met name in de eerste huwelijksjaren van mijn ouders. Als je tegenwoordig met jongeren praat over ouders die in een dergelijke spannende tijd van grote onzekerheid en werkloosheid zaten, vragen zij zich af waarom je dan vijf kinderen op de wereld zet. Zij hebben geen flauw idee hoe de wereld toen in elkaar zat. En heel begrijpelijk, toch? Wanneer zij de moeite zouden nemen het boek Uit het Rijke Roomsche Leven van Michel van der Plas te lezen, zouden hun haren overeind gaan staan. Een betere beschrijving van die periode in het leven van talloze katholieken is er niet, naar mijn mening.

Pater Henri de Greeve, een vooraanstaand jezuïet uit die tijd, was bekend om zijn radiopraatjes bij de KRO. Hij was oprichter van de Bond Zonder Naam en medewerker van het weekblad de Katholieke Illustratie waarop ook Jan en Annie waren geabonneerd. De pater had nog vele andere functies binnen de kerk en was een begenadigde spreker. Hij gaf zijn mening over allerlei zaken, ook politieke. De toenmalige regering moest het soms ook ontgelden. De toen heersende katholieke moraal kon hij vrij verkondigen, omdat hij vaak als spreker in katholieke kringen gevraagd werd. En die mening loog er niet om. Een ideologie die pleitte voor gezinsbeperking, desnoods met behulp van anticonceptionele middelen, werd compleet door hem verguisd. Een gezin met twee kinderen werd door die stroming gepropageerd en geïdealiseerd om de barre economie weer vlot te trekken. De mening van pater De Greeve kwam erop neer dat ouders die deze stroming aanhingen en dus zelf wilden bepalen of en hoeveel kinderen zij zouden of wilden ‘nemen’, de geslachtsdaad, het seksueel bij elkaar komen, verlaagden tot een vulgaire zaak, sterker nog: een ‘gore daad’. Daar kwam zijn verhaal niet alleen op neer, hij zei het ook met zoveel woorden en nog veel gruwelijker. Je kon als rechtgeaard katholiek geen kant op.

Werd periodieke onthouding, in uiterste noodzaak oogluikend door de kerk tijdelijk toegestaan, op zichzelf al als zondig bestempeld, kinderbeperking als basis in je huwelijk werd gezien als een doodzonde die je dus moest opbiechten. Zijn rede, in 1929 uitgesproken in Nijmegen op een landelijk congres tegen voornoemde ideologie, oogstte luide toejuichingen en zijn ideeën werden als de gangbare mening beschouwd.

Ook buiten de preekstoelen in de kerken waar pastoors en kapelaans ingingen op dit soort discussies, werden de ouders thuis en de kinderen op school ook in de richting van het kinderrijke gezin gedreven als ideaal. In de Katholieke Illustratie werden in de rubriek Uit het rijke Roomsche Leven alleen foto’s gepubliceerd van gezinnen met minimaal vijftien kinderen met naam en woonplaats van de trotse vader, zo werd later beweerd. Dezelfde soort foto’s troffen lagere schoolkinderen aan in hun tijdschriften Het Kleuterblaadje en Roomsche Jeugd.

Zo zal je het huwelijk maar ingaan en netjes katholiek willen blijven, denken wij nu. Maar de rechtgeaarde katholieken van die tijd, waar Jan en Annie zich onder mochten rekenen, wisten gewoon niet beter en deden hun best aan de voorschriften te voldoen. Gelukkig was er het sacrament van de biecht. Als het mis was gegaan biechtte je de zonden op in de biechtstoel, kreeg een opdracht tot boetedoening en ging opgelucht de biechtstoel uit. Dat is jaren zo doorgegaan. De meest gebiechte zonde uit die jaren was die van periodieke onthouding, zo wordt in het boek van Van der Plas duidelijk. Het was een tijd waarin de kerken vol zaten. De moeilijke economische en politieke periode dreef de gelovigen de kerk in voor in ieder geval geestelijke steun; nood leert bidden.

In 1936 was een neef van vader uit de Delftse tak zijn oom Dom Odo achterna gereisd naar het klooster Mount Saint Benedict in Trinidad waar ook hij, Louis, intrad in de orde der benedictijnen. Alleen al het feit dat opnieuw een familielid uit Delft het klooster inging, bewijst al uit wat voor katholiek hout Jan was gesneden. Louis heeft in Trinidad de kloosternaam Anselmus aangenomen en werd in 1943 priester gewijd. Door de slechte communicatie heeft zijn familie van die wijding pas veel later kennis kunnen nemen waardoor het feest van zijn eerste plechtige Heilige Mis in Nederland niet eerder dan in augustus 1947 kon worden gevierd, maar nu loop ik een beetje op de zaken vooruit.

Het werd Pasen 1939. Eerste paasdag viel dat jaar op 9 april, de verjaardag van Gerard, en op de woensdag erna werd moeder Annie 35 jaar. De spanningen in Europa waren dermate groot dat de eerste militairen in die maand werden gemobiliseerd. De angst voor problemen vanuit het oosten werden te groot. Het was nog maar een begin.

In die jaren en vele daarna gingen Jan en Annie met de kinderen elke zondag naar de kerk. Hoe dat met die vijf kinderen in de leeftijd van drie tot twaalf werkte, weet ik niet. Er werden zondags wel vier of vijf missen gelezen, dus het zal wel een gespreide gang naar de Liduina in Den Haag zijn geweest. Het paasfeest betekende voor katholieken dat er in de week ervoor veel gelovigen bij de biechtstoelen in alle kerken ter wereld waren te vinden. Terwijl het biechten voor kinderen meestal door de school werd georganiseerd, zelfs één keer per maand, was dat voor volwassenen hun eigen verantwoordelijkheid. Naast het gebod van de kerk om elke zondag en op alle kerkelijke feestdagen naar de kerk te gaan om de Heilige Mis bij te wonen was je ook verplicht minimaal één keer per jaar, gedurende de paastijd, de heilige communie te ontvangen, anders gezegd: ter communie te gaan. En de communie ontvangen terwijl je een doodzonde op je geweten had, was verboden. In de praktijk kwam het erop neer dat de gang van volwassenen naar de biechtstoel plaatsvond in de week vóór Pasen. Moeder Annie ging dus, zoals vele anderen in de Goede Week, op Witte Donderdag 6 of Goede vrijdag 7 april 1939 te biechten in haar parochiekerk.

Het biechten, een van de zeven sacramenten, vond plaats door te knielen op een bidstoeltje in het hokje van de biechtstoel. Dat was verbonden met de ruimte waarin de biechtvader zat te luisteren met zijn ene, waarschijnlijk zijn beste, oor naar je toe. In principe keek hij je niet aan. Er was nauwelijks verlichting, soms viel er wat licht door donkere ramen in de deuren die toegang gaven tot de twee ruimtes, maar meestal was het een donkere bedoening en dat was eigenlijk best prettig. Het schot tussen jou en de eerwaarde vader die de biecht afnam was voorzien van een soort tralieraampje of open rasterwerkje. Je kon elkaar zien zitten en met elkaar praten door middel van dat luikje. Je begon altijd met te vragen of hij je wilde zegenen met de woorden ‘eerwaarde vader zegen mij, mijn laatste biecht is geweest…’ Dat kon dus een week of maand geleden zijn, maar in uitzonderlijke gevallen, maximaal een jaar. Daarna begon je op te noemen wat je allemaal aan eenvoudig kwaad, de dagelijkse zonden, ook wel pekelzonden genoemd, en misschien wel doodzonden, had gedaan of begaan.

Ik weet niet of moeder Annie een zelfgekozen of vaste biechtvader had, want dat kon, tenminste als die er was en dienst had. Zij heeft dat nooit verteld. Na haar beurt te hebben afgewacht is zij dus de biechtstoel ingegaan als moeder van vijf kinderen, waarvan je zou verwachten dat zo’n biechtvader daar behoorlijk wat respect voor zou hebben, zeker in die zware tijd. Zij heeft mij van alles verteld, maar uiteraard niet wat zij als zonden had opgenoemd, sorry, beleden. Ik kan me achteraf bij een vrome vrouw als zij, die altijd voor haar gezin klaarstond, nooit ruziemaakte met haar Jan, laat staan vloekte en netjes vijf kinderen had gebaard, niet voorstellen dat zij veel bijzonders had te melden. Wel was het ‘al’ precies drie jaar geleden dat Gerard was geboren en dat is waarschijnlijk ter sprake gekomen, met name de periodieke onthouding die volgens de biechtvader nu wel wat erg lang had geduurd. Wat zich in die Goede Week van het jaar 1939 in die biechtstoel tussen moeder Annie en haar biechtvader precies heeft afgespeeld en wat er precies is afgefluisterd is natuurlijk niet naar buiten gekomen. De toenmalige geestelijke van de Liduinakerk, haar biechtvader van dat moment, was gebonden aan het biechtgeheim. Annie zal overigens niet de enige katholieke moeder zijn geweest die moest boeten voor iets wat zij en haar man hadden gedaan of juist hadden nagelaten. Periodieke onthouding werd in die tijd beschouwd als tegennatuurlijk en een vergrijp tegen de kerkelijke voorschriften, dus een zonde. ‘Voor het zingen de kerk uit’ was een alternatief dat helemaal uit den boze was. Structurele kinderbeperking was een doodzonde. Moeder heeft mij persoonlijk later in alle openheid verteld, dat zij tot haar verbazing als penitentie – boetedoening voor de zonden die zij had begaan – zich diezelfde avond of nacht nog aan haar man moest aanbieden, en dat ik daaruit was voortgekomen. De eerwaarde zal er tijdens het biechtgesprek achter zijn gekomen dat Annie juist op dat moment in haar vruchtbare dagen was. Hij zal er zelfs rechtstreeks naar hebben gevraagd. En het moest er nu toch maar weer eens van komen… Hoe die paasdagen zijn verlopen, inclusief de verjaardag van Gerard die drie werd, is niet geheel duidelijk geworden. Daarover heeft moeder mij nooit iets verteld. Of zij er met haar Jan over heeft gesproken? Zeker weten, want de daad(!) is dat paasweekend bij het woord gevoegd.

Ik was er op dat moment nog niet, hoewel dat nog maar de gebruikelijke negen maanden zou duren. Ter vergelijking het volgende: tijdens mijn hele leven, vanaf de lagere school en een deel van de middelbare school heb ik regelmatig gebiecht en ik zal wel eens het een en ander vergeten zijn op te biechten, zoals wel vaker het geval was. Ik heb voor al mijn opgebiechte zonden nooit meer als penitentie gehad dan het bidden van zes weesgegroetjes of zes onzevaders. En dat zal voor mijn ouders normaal gesproken ook steeds het geval zijn geweest. Een dergelijke penitentie was, toen ik het voor het eerst hoorde, voor mij een schok. Uit moeders verhaal heb ik kunnen opmaken dat op dat moment eigenlijk nog geen zesde kind was gewenst en dat was zeker in die onzekere tijd zeer begrijpelijk. Als er echter op een later tijdstip, misschien zelfs een paar jaar later, toch dat dan wel gewenste kind zou zijn geboren, was ik het in ieder geval niet geweest. Ik zou nooit meer zijn geboren en had dus niet bestaan. Een latere boreling zou een totaal ander mensje zijn geweest met een heel ander karakter en sterrenbeeld. Het had zelfs al een dochter kunnen zijn, wat voor de voetbalbroertjes dan al een streep door hun elftalideaal had betekend. Alle gekheid op een stokje, het blijft een ongelofelijke zaak. In welke toestand Annie de biechtstoel is uitgekomen en naar huis is gelopen of gefietst, kan ik niet bevroeden: opgelucht, boos, opstandig, teleurgesteld, bang? Ik weet het niet. Het feit dat zij het mij later zo letterlijk heeft verteld, zegt wel veel.

In het najaar van 1939 is het gezin met een hoogzwangere moeder naar Voorburg verhuisd waar aan de Van Halewijnlaan op nummer 151 een ruimere woning werd betrokken. Als lokmiddel was een maand gratis huur aangeboden en behang in alle kamers. De jaarwisseling van 1939 naar 1940 die aan de geboorte vooraf ging, zal extra spannend zijn geweest. Moeder liep met Kerstmis 1939 al volgens haar zeggen ‘op alle dag’ en Piet was op 29 december zeven geworden. Oma van der Heijdt en tante Marie – vaders jongste zus – woonden vlakbij en hadden zoals gewoonlijk oud en nieuw bij hun oudste zoon en broer gevierd.

Op dinsdag 2 januari 1940 ben ik, Leonardus Johannes Marie, als eerste geboren op de hoek van de Van Halewijnlaan en de Van Montfoortstraat, dus zoals alle voorgaande keren thuis, met zuster Duurkoop. Zij had in Voorburg haar sporen als vroedvrouw al jaren verdiend en was moeders toeverlaat bij alle bevallingen die in Voorburg hebben plaatsgevonden. Ik kreeg de roepnaam Leo, genoemd naar het jongste broertje van Annie. Oom Leo was aan de beurt als naamgever. Misschien waren mijn ouders wel bang geweest dat ook zij een kind met het downsyndroom zouden krijgen, misschien hebben ze er zelfs wel eens wakker van gelegen, wat volkomen begrijpelijk zou zijn geweest. Maar hun zesde zoon was een gezonde jongen en ze waren er trots op hem (mij) naar Annies broertje te kunnen vernoemen. In tegenstelling tot oom Theo, hebben mijn ouders oom Leo dus niet overgeslagen; mijn naam stond voor mijn geboorte al vast. Het nieuws ging als een lopend vuurtje door Voorburg en uiteraard waren oma van der Heijdt en tante Marie het die als eersten op de hoogte werden gebracht; een van mijn broertjes is het gaan vertellen. Vader ging ervan uit dat zijn broers en schoonzussen – onze ooms en tantes in Den Haag – via zijn moeder en zus wel weer zouden worden geïnformeerd. De kaarten kwamen later wel.

‘We hebben een Leo’

Maar de geboorte moest ook zo snel mogelijk worden doorgegeven aan de familie in Delft, met name aan de ouders van Annie. Ik was een kind met ‘alles erop en eraan’ zoals ook toen werd rondverteld, een krullenbol met een bepaalde lengte en een mij onbekend gewicht. Als je het helemaal goed zou doen, moest dat allemaal in een telegram aan opa en oma in Delft worden medegedeeld. Telefonisch kon dat toen nog niet, via de al bestaande telefooncellen was ook geen optie, omdat opa en oma thuis geen telefoon hadden. Erheen gaan op de fiets in de winter evenmin. Een telegram was voor die tijd de gewoonste zaak van de wereld. Dat werd het dan ook, maar met zo weinig mogelijk woorden, of eigenlijk letters, want elke letter kostte geld en het leven was al duur genoeg.

Vader was ervaren en stelde de tekst dus kernachtig samen: ‘We hebben een Leo’, schreef hij kort en bondig. Daarmee zei hij dat het kind was geboren, een jongen en dat hij Leo was genoemd, naar zijn oom Leo. Knap gevonden. Maar dat viel helemaal verkeerd in Delft. Daar werd uit het bezorgde telegram opgemaakt dat ook mijn ouders een Leo, een mongooltje hadden gekregen. En hoewel zij gek op hun Leo waren, zoals in de jaren erna duidelijk is gebleken, eenzelfde zorgenkind gunden ze mijn ouders uiteraard niet. Zij waren dan ook enorm geschrokken en hebben gehuild. Niet van vreugde, maar van verdriet, omdat zij de tekst in hun angst volkomen anders hadden geïnterpreteerd dan mijn vader het had bedoeld. En het heeft door de afstand toch even geduurd voordat de positieve waarheid aan hen duidelijk kon worden gemaakt. In Voorburg hadden mijn ouders er namelijk geen flauw idee van hoe er door mijn grootouders in Delft op het bericht was gereageerd. Zij gingen ervan uit dat ze blij waren en dat ze het leuk vonden dat ik naar hun Leo was vernoemd. Een compleet misverstand.

Mijn geboorte heeft dus behoorlijk wat voeten in de aarde gehad. Mijn broers Jan, Jaap, Nol, Piet en Gerardje waren een en al zorg voor de kraamvrouw en hun kleine broertje. Ze hielpen met allerlei klusjes en boodschappen. Ik werd vertroeteld, zoals uit de verhalen en foto’s later bleek. Uiteraard, een zevende voetballer in spe, vader inbegrepen, was geboren. Dat feit moest veilig worden gesteld. Achteraf denk ik dat ik niet rouwig moet zijn om de gebeurtenissen in die biechtstoel. Ik moet die biechtvader eigenlijk dankbaar zijn. Zonder die vreemde opdracht tot boetedoening aan Annie, zonder die absurde en bemoeizuchtige penitentie zoals we er tenminste nu, tachtig jaar later, naar kijken, was ik er niet geweest. Ik had dan dit boek over een interessant leven niet kunnen schrijven. Ik ben daarom heel dankbaar dat mijn ouders mij in de paasdagen van 1939 op de wereld hebben willen zetten waardoor ik deel heb kunnen uitmaken van hun grote gezin. Ik hoop dan ook oprecht dat zij van de uitvoering van de opdracht, van hun ‘moment suprême’ samen nog wat plezier hebben beleefd. De jaren erna zouden ze het nog behoorlijk voor hun kiezen krijgen. Makkelijk hebben ze het zeker niet gehad; hun jeugd was al gedeeltelijk overschaduwd door de Eerste Wereldoorlog, al was Nederland toen neutraal. De start van het huwelijk werd er door de crisisjaren ook niet prettiger op en vier maanden na mijn geboorte brak de Tweede Wereldoorlog uit.