Als mijn knieën het maar houden

voettocht-zoektocht

op zoek naar de pelgrim (in mij)

Colofon

ISBN 9789083392899

NUR 508

1e druk, 2021

© 2021 Dick van der Klaauw

Dit boek is een uitgave van Uitgeverij Gopher.

Koningsweg 72

5211 BN 's-Hertogenbosch

Telefoon 0341 74 61 00

Exemplaren zijn rechtstreeks te bestellen via internet: www.gopher.nl en bij iedere boekhandel.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgever.

Alle personen in deze publicatie zijn fictief en elke vergelijking met personen, dood of levend, berust puur op toeval.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Als mijn knieën het maar houden

voettocht-zoektocht

op zoek naar de pelgrim (in mij)

Dick van der Klaauw

2021

Voor mijn vader († 2008) die ik nog elke dag mis;

Voor mijn vrouw die ik geen dag kan missen.

1 Een onrijp idee
Bedenk eens iets onmogelijks

Zonder uitdaging is het leven maar een saaie bedoening. Wars van welke saaiheid dan ook had ik me al laten verleiden om op de fiets, vanaf Nederland en door de Vogezen, Jura en Alpen, de Mont Ventoux te bedwingen – samen met mijn vrouw- en 10x het IJsselmeer rond te trappen, 2x een Elfstedentocht te schaatsen, in Berlijn de klassieke 42,196 kilometer hard te lopen (en daarna nog New York, Chicago en Dublin). Tijd genoeg om nog een uitdaging op te pakken voordat ik rijp ben voor het verzorgingshuis. En om elke gedachte aan Hotel Terminaal maar meteen op de lange baan te schuiven, moet je kiezen voor iets waarvan de omgeving denkt (maar natuurlijk niet eerlijk in je gezicht durft te zeggen): idioot, godsonmogelijk, wie verzint dat?

Ik had weleens gehoord van types die te voet naar Santiago de Compostela gaan.

Waarom?

Ieder loopt zijn eigen weg (‘Camino’ in pelgrimstaal), dus er zijn evenveel antwoorden op de vraag ‘waarom’ als er pelgrims zijn, als ze al een voor zichzelf helder en communiceerbaar antwoord hebben.

Santiago de Compostela is uitgegroeid tot een bedevaartsplaats van buitenproportionele grootte. Dit raakt niet alleen de plaats zelf, maar ook de wegen ernaartoe. De groei zit er stevig in. Met dit soort feiten was ik in 2009, toen het idee ontstond, nog helemaal niet bezig.

Ik keek naar de afstand: meer dan 2.500 kilometer, gerekend vanaf Amsterdam; naar de beschikbare routebeschrijvingen: verschillende routes in Nederland, België, Frankrijk en Spanje; naar de mogelijkheden om, met of zonder tent, te overnachten.

Ik had amper een idee waarvoor Santiago nou precies stond; dat ontstond geleidelijk. Voorlopig was het ver, verantwoord en langjarig. Dus de uitdaging die ik zocht.

Hoe ik het zou moeten aanpakken, daar maakte ik me vooralsnog geen zorgen om. Ik zag het in het begin vooral als een speelse bezigheid, als een mogelijkheid om ‘gezellig’ bezig te zijn met een aantal sportieve vrienden. Hoelang we het zouden volhouden, hoe ver we wilden komen, het speelde geen rol van betekenis. Er was bij niemand een drive om de tocht te volbrengen, het ging om gezellig samen wandelen. Maar op de een of andere manier voelde ik me de drijvende kracht, die anderen steeds weer aanspoorde weer een deel verder te lopen. Gingen er vrienden niet meer mee, dan zocht ik andere vrienden. Ik had er ook nog niet over nagedacht of ik, als dat zo zou uitkomen, de tocht alleen zou willen vervolgen.

Dit boek beschrijft hoe ik het heb aangepakt en beleefd. Vandaar veelvuldig de ik-vorm. Maar gepland en ongepland beleefde ik de tocht met anderen. Daarom soms ook de wij-vorm, al is de “wij” van een steeds andere samenstelling.

In het najaar van 2009 schreef ik mijn (sport-)vrienden een e-mail om de belangstelling te peilen. Daarbij ging ik uit van etappes van 15 à 25 kilometer per dag; lopen als er genoeg belangstelling is voor een gegeven datum, dat wil zeggen in aanvang steeds ’s avonds weer huiswaarts keren. Deelname vrijblijvend.

Daarmee zadelden we onszelf op met teveel variabelen: het vinden van een datum wordt erg lastig als dat in overleg gebeurt en je iedereen aan boord wilt hebben, de factor ‘weer’ gaat een rol spelen, en voor je het weet is de voortgang over het jaar zeer matig te noemen. Reden waarom we in het begin maar niet opschoten.

Santiago had iets met ‘pelgrims’ te maken. Dus de meest logische start leek het Lange Afstandswandelpad (LAW), het Pelgrimspad, dat er 450 kilometer over doet om van Amsterdam in Visé te komen. Naderhand bleek dat er in meer plaatsen pelgrimspaden beginnen. Maar goed, ik had gekozen voor het LAW Pelgrimspad, en niemand had die keuze geamendeerd. Dus daar begon het mee.

Wat volgde, is al aangegeven op pag. 7.

En nog voel ik me niet ‘uit’ gelopen. Zowel in Portugal/Spanje als in Frankrijk wachten nog vele kilometers op mijn schoenzolen.

De reeks met boeken, films, youtube video’s over de Camino, haar geschiedenis, haar pelgrims, haar natuur, haar cultuur en haar beleving is te omvangrijk om in de gemiddelde dorpsbibliotheek te huisvesten. Ik voeg er met dit boek willens en wetens één aan toe. Ieder beleeft de Camino op zijn eigen manier. Uniek. Mijn verhaal is niet verteld, je hoeft het niet te lezen, het mag, ik stel het op prijs. De verrijking die de Camino mij heeft gebracht gun ik iedereen.

Het gaan van de Camino als aaneengesloten, meerdaagse tocht heeft, als ik het zo bij iedereen die dat heeft gedaan beluister, maar ook zeker voor mij, in veel opzichten een onvoorstelbare impact op je manier van leven. Dat begint al bij de voorbereiding. Als je eenmaal besloten hebt om meerdere dagen/weken aaneengesloten te lopen, betekent dit in de eerste plaats dat je voldoende conditie moet opbouwen. Ik deed dit door alleen of met vrienden Lange Afstands Wandelpaden in Nederland te lopen. Jaargetijde en weersomstandigheden mogen je niet weerhouden. Op de Camino kun je alle weertypen en temperaturen verwachten. In de tweede plaats moet er een keuze worden gemaakt welke route je gaat lopen en in welke tijd van het jaar. Zijn er voldoende slaapplaatsen beschikbaar en zijn die geopend in de periode die je plant te lopen.

Zo verging het mij

Ben je eenmaal onderweg, dan valt, na verloop van enkele dagen, de wereld om je heen weg. Je bent alleen met je dagelijkse beslommeringen: slapen, eten en de route volgen. Je bent alleen en hebt alle tijd om te reflecteren op wat er voor jou werkelijk toe doet. Ballast moet je van je afgooien; dat geldt voor de zaken die je in je rugzak meezeult, maar ook voor alle zaken waar je je druk om maakt, zonder je af te vragen of die ‘aap’ wel echt op jouw schouder zit. De essentie van jouw leven staat centraal, en niemand vindt je een egoïst.

Van je afgooien wat je niet nodig hebt, maakt ruimte vrij om je te verrijken met de vele contacten die je onderweg maakt en – een enkele uitzondering daargelaten – ook weer kwijtraakt. Ruimte om indringende, soms diep persoonlijke gesprekken te voeren. Je open stellen, geven en nemen zijn daarin cruciaal. Kwetsbaarheid is een deugd.

Eenmaal thuisgekomen voel je je een veranderde zelfde persoon, terwijl je omgeving nog wat onwennig tegen je verandering aankijkt. Zelfde uiterlijk, maar een beetje een andere persoon.

Van een gelegenheidswandelaar transformeerde ik geleidelijk maar onvermijdelijk in een pelgrim, lopen is het middel, de weg is het doel: terug naar de essentie; de oude Grieken zouden het een “catharsis” noemen.

2 Pelgrimeren is van alle eeuwen

Pelgrimeren is wat ze noemen een containerbegrip. Het verwijst naar het maken van een tocht, gebruik makend van eenvoudige transportmiddelen, met minimaal comfort naar een tevoren vastgesteld doel, meestal een plaats van religieuze betekenis. En dat kan op vele manieren, naar vele plaatsen en vanuit vele overtuigingen.

Met in 2019 meer dan 350.000 aankomsten in Santiago de Compostela lijkt het lopen of fietsen van de Camino (de pelgrimsweg) de Santiago langzamerhand te ontaarden in een hype. Toch is pelgrimeren van alle eeuwen en werden en worden in de annalen pelgrimstochten naar een veelheid aan plaatsen, gewijd aan heiligen en/of wonderen, vermeld. Ik noem hier slechts Rome (Vaticaanstad), Assisi (Franciscus), Jeruzalem (Palestina), Lourdes (Mariaverschijningen aan de “eenvoudige herderin” Bernadette Soubirous), Fatima (Mariaverschijning). Naar al deze plaatsen zijn wandel- en/of fietsroutes beschreven; soms zelfs ook routes voor pelgrims te paard of met een ezel.

En dan hebben we het alleen nog maar over de op het christelijk geloof georiënteerde tochten. Islamieten, Boeddhisten en vele andere religies kennen eveneens dergelijke tochten.

Maar de tocht naar Santiago trekt in Europa zonder meer de meeste deelnemers.

Redenen voor het ondernemen van zo’n pelgrimstocht, ook wel bedevaart genoemd, zijn bijvoorbeeld om over een hogere waarheid, God of het leven na te denken; om het Heilige te ‘ervaren’; om een gunst (bijvoorbeeld genezing) te gaan vragen; om respect te betuigen; om inspiratie te verkrijgen; om tot bezinning te komen of zelfs boete te doen voor misstappen (zonden) en zo een aflaat te verwerven; om een poosje afstand te nemen van een hectisch dagelijks bestaan; om ‘de ervaring’; ‘om er geweest te zijn’; of om andere mensen te ontmoeten. En vast nog veel meer ‘oms’.

Waarom nu juist de pelgrimage naar Santiago de Compostela zo in de belangstelling staat is mijns inziens te danken aan een reeks factoren:

Wat er ook van het verhaal van Jacobus de Meerdere, een bezoek aan wiens graf het doel van de tocht is, waar zij, de Spaans machthebbers hebben er sinds de Middeleeuwen dankbaar gebruik van gemaakt om Christenen/Katholieken naar Spanje te lokken, als ‘wapen’ in de strijd tegen de Moren. Kloosterlingen, maar zeker ook edelen met hun gevolg, werden uitdrukkelijk uitgenodigd om naar Santiago te pelgrimeren. Meer nog: een bedevaart naar Santiago werd vaak ‘opgelegd’ als penitentie (boetedoening) na een biecht. Niet in het minst in het belang van het ‘verdedigen’ van het christendom in Spanje. Bovendien verdiende de ‘zondaar’ aldus een aflaat, een vermindering van zijn tijd in het vagevuur (voor katholieken de plaats waar de zonden worden weggewassen alvorens men het Rijk der Hemelen mag binnentreden).

Ook vandaag de dag wordt het lopen van de Camino gepromoot door de Spaanse VVV en door diverse reisorganisaties, die ‘kant en klare’ reizen1 aanbieden.

De ‘oudste’ weg is voor velen goed beloopbaar: behoudens de oversteek van de Pyreneeën zijn er geen lastig begaanbare hoogteverschillen te overwinnen. De Camino Frances, zo heet die oudste weg, is daarmee niet voor niets de meest belopen route: meer dan 65% van de Camino-lopers neemt deze route. Een oversteek over de Alpen, onderdeel van de Via Francigena, op weg naar Rome of Assisi, is een weg met veel grotere moeilijkheden. En voor de weg naar Jeruzalem geldt dat er landen in oorlog doorkruist moeten worden, al evenmin een aantrekkelijk perspectief.

Er is sprake van een zichzelf versterkend fenomeen: omdat de Camino veel mensen aantrekt, is het noodzakelijk dat de route ondubbelzinnig en herkenbaar is aangegeven, een gegeven dat het omgekeerd ook aantrekkelijk maakt om zo’n route te lopen: verdwalen is immers nauwelijks mogelijk. En ook: omdat de Camino veel mensen aantrekt, ontstaat er een infrastructuur aan eet- en slaapgelegenheden én omgekeerd, omdat die infrastructuur er is, is de route aantrekkelijk om te lopen. Dit fenomeen is het sterkste op de Camino Frances, maar tref je ook aan op de andere bekende Camino’s. (Norte, Portugues, Via de la Plata, Inglès, Primitivo en Muxia/Fisterra). Buiten Spanje en Portugal én op de minder bekende wegen, zoals het eerste deel van de Camino Sanabrés, bestaat amper een infrastructuur.

Aangekomen in Santiago de Compostela ontvangt de pelgrim, die aan de hand van stempels in zijn credential (een document waarmee de pelgrim kan aantonen dat hij staat ingeschreven bij een der Jacobsverenigingen) kan aantonen dat hij de laatste 100 kilometer te voet (dan wel de laatste 200 kilometer per fiets) heeft afgelegd, een zgn. Compostela, een oorkonde op naam. Nu wil het geval dat het verkrijgen van deze oorkonde voor velen de facto het doel is geworden: Zo is in 2019 meer dan 27,5% van de lopers gestart in Sarria, 110 kilometer van Santiago op de Camino Frances2 . Voor veel Spaanse jongeren is het behalen van de Compostela een belangrijke vermelding op het CV. Ze lopen het dan ook massaal; en ze laten zich horen.

Zonder daar verder op in te gaan, verwijs ik hier naar de vele kunstuitingen en pelgrimsattributen die in de loop der jaren zijn gemaakt c.q. verzameld. In het Pelgrimsmuseum (Museo das Peregrinacións3) in Santiago is een uitgebreide verzameling te vinden.

In Nederland heeft het Catharijneconvent in 2011 een uitgebreide tentoonstelling gehad4 en ook in Haarlem5 is in 2016 een tentoonstelling aan het pelgrimeren naar Santiago gewijd.

De Codex Calixtinus6, het boek van de heilige Jacobus, bewaard in de Kathedraal van Santiago en samengesteld in 1140, bevat teksten van diverse auteurs. Ze bezingt de eer en glorie van Jacobus de Meerdere en geeft een wegwijzer voor de pelgrims naar Santiago.

Uit de 119 liedteksten wordt nog steeds gezongen door koren, zoals El Orfeón Jacobeo, die zich op het uitvoeren van gezangen uit de vroege Middeleeuwen richten.

De Camino de Santiago is uitgegroeid tot iets dat veel meer is dan het lopen van de weg naar Santiago. De cultuur-historische aandacht is een bron van verdieping; je krijgt inzicht in de achtergronden en praktijk van het pelgrimeren in voorbije tijden. Godsdienstige deemoed, bewust of onbewust in dienst van nationale (Spaanse) politiek, is nu niet meer herkenbaar. Zeker, er zijn genoeg pelgrims met een religieuze motivatie, zo’n 40% geeft dit als motivatie op (bij de overige 60% is het veelal een bijkomende motivatie). Ik heb niet het gevoel gekregen dat het tegenwoordig om een ‘kerks-‘ religieuze motivatie gaat, meer om de persoonlijke beleving hiervan.

Het meest in het oog lopende aspect is echter de enorme toename van het aantal pelgrims en – in samenhang daarmee – het vercommercialiseren van de Camino.

Al lopend word je steeds meer ervaren in het zoeken van de gelegenheden die maximaal comfort (los bed, zonder voeteneind, maar ook wasmachine en eetgelegenheid in de nabijheid) bieden. De site www.Gronze.com is hierin een voortreffelijke ondersteuning.

Van de vele leden van het Genootschap van St. Jacob, de Nederlandse vereniging van mensen die een Camino hebben gelopen/gefietst of dit van plan zijn te gaan doen, begint overigens slechts een enkeling zijn Camino in Nederland. De overgrote meerderheid begint in St. Jean-Pied-de-Port, aan de voet van de Pyreneeën, waar de Franse wegen samenkomen, of ergens in Spanje.

Dat neemt niet weg dat er veel belangstelling voor de pelgrimstocht naar Santiago bestaat. Het Genootschap van Sint Jacob heeft een aanzienlijk ledental, en uit eigen ervaring weet ik dat de jaarlijkse, landelijke herfstbijeenkomst druk wordt bezocht. Nederland stond in 2019 met 1,2% van het aantal aankomende pelgrims in Santiago op de 11e plaats qua nationaliteit: 4.195 pelgrims.

Elk land heeft zijn eigen Jacobsvereniging. Direct in het oog lopende activiteiten zijn het verschaffen van de credentials, het bijhouden van het Compostela-register: het register waarin eenieder die in Santiago is aangekomen zich formeel kan laten registreren; en het geven van voorlichting. Maar daarnaast zijn er werkgroepen waar alle facetten van het pelgrimeren speciale aandacht krijgen en vanwaar uit ook wetenschappelijk (historisch) onderzoek wordt gesubsidieerd.

Welkom in het circus dat Camino heet. Meer dan alleen lopen.

3 Van Wandelaar naar Pelgrim

Vooropgesteld:

Voortgekomen uit een belijdend katholieke familie, kritisch volger van de ontwikkelingen in de Katholieke kerk en de Nederlandse kerkprovincie vanaf het Tweede Vaticaans Concilie (jaren ’60 van de vorige eeuw) en geïnteresseerd in de sociale, culturele en economische geschiedenis van met name Europa, zijn de wederwaardigheden van de Katholieke Kerk mij niet onbekend. Dit helpt (heeft mij in ieder geval geholpen) om te begrijpen wat ik deed, zag, hoorde, beleefde en voelde. De Camino is doorspekt met vele (pseudo-)religieuze verwijzingen.

Let wel: daarmee zij niet gezegd, dat iemand zonder katholieke achtergrond geen camino-beleving meemaakt; ik vermoed slechts dat zo iemand op vele momenten kennis en inzicht zal moeten verwerven om te doorgronden waarom het op de Camino is zoals het is. De katholieke traditie spat er nu eenmaal van af.7

Intussen heb ik me uit laten schrijven uit het doopregister van de Katholieke Kerk en zoek ik op spiritueel gebied mijn eigen weg. Daarmee zet ik niet (alle) waarden en waardevolle aspecten over boord, verloochen ik niet mijn verleden, maar neem zelf de verantwoordelijkheid voor de inrichting en inspiratiebronnen van mijn leven.

Zonder me concreet van die achtergrond bewust te zijn, begon ik, begonnen we, te lopen. Een doldwaas idee, dat bij de minste of geringste tegenslag een korte weg naar het ronde archief zou kunnen maken en in het gunstigste geval de kiem in zich had om tot iets moois uit te groeien, al had ik nog geen idee wat dat moois dan ook mocht zijn.

Vrijblijvend, dat is misschien nog de beste typering van mijn aanpak. Gewoon een gelegenheidswandelaar zoals er tijdens zonnige weekenden zo vele zijn.

Met een aantal vrienden op pad, die dan eens wel, dan eens niet meeliepen; genoten we van natuurschoon en pittoreske buurtschappen, dorpen en stadjes. De voorbereiding bestond voor de meesten vaak uit niet meer dan de boterhammen, gesmeerd voor een lunch in het open veld en de koffie om hem te verdrinken.

Zo onvoorbereid kan en kon ik er niet in zitten: er moest tenminste één iemand zijn die zich bekommerde om de route; het begin- en eindpunt in beeld had; de route had gelezen, wist wat er ‘te zien’ zou zijn, welke moeilijkheden zich zouden kunnen voordoen. Ik laat niet heel veel ruimte: als niemand zich expliciet hiertoe opwerpt, heb ik de functie al ingevuld. Bovendien: ik heb het “boekje”, de gids met de routebeschrijving. Voor mij voelde het niet zo vrijblijvend, control freak als ik moest bekennen te zijn. Maar ook mijn ambitie ging in het begin niet veel verder dan de wandeling van de dag en het organiseren van een volgende wandeling.

Ieder die – met veel enthousiasme – één of meer etappes had meegelopen had op enig moment een respectabele reden om niet verder mee te gaan. En, niet onbelangrijk, we kwamen steeds verder van huis, wat de logistiek er niet simpeler op maakte. Maar zonder deze vrienden zou ik er wellicht nooit aan zijn begonnen.

De eerste etappes waren steeds dag-etappes. Tot onder Luik hebben we dit volgehouden. ’s Morgens (vroeg) vertrekken van huis; met twee auto’s naar eindpunt rijden, met 1 door naar het beginpunt; wandelen; vanaf het eindpunt terug naar het beginpunt om na afloop van de wandeling weer met twee auto’s huiswaarts te keren. Voor meerdaagse wandelingen was niemand te porren. We overwogen niet eens de mogelijkheid, onwetend als we waren, dat er ook in Nederland en België talrijke overnachtingsmogelijkheden zijn.

Eenmaal in België hebben we een paar maal een weekend met de caravan op een camping gestaan.

Al die tijd hebben we met plezier gewandeld, genoten van wat de omgeving ons schonk.

Maar toch… er miste iets.

De wandelgidsen bevatten naast routeinformatie ook (summier) informatie over de natuur en de culturele objecten langs de route. Natuur is onlosmakelijk verbonden met wandelen. Het is een sport om de vogels die je ziet en/of hoort te herkennen; je wordt euforisch als je tussen het struweel de contouren van een ree of een vos en, zoals ons slechts eenmaal overkwam, een familie everzwijn gewaar wordt. Een van mijn wandelgenoten toonde zich een groot kenner van flora en fauna; hij wees ons op vogels die we anders nooit gezien zouden hebben. Gewassen en planten, ik moest veel opzoeken, ik kende er weinig. Hoe het landschap in de loop der eeuwen is gevormd moet je lezen in de boekjes en verder uitzoeken op Wikipedia. Deed ik dit eerst alleen na afloop van een etappe, voor dat wat was blijven hangen, allengs ging ik me, op basis van de route, vooraf verdiepen in wat ik zou tegenkomen. Ik deed mijn best het onderweg allemaal te herkennen. Voor mij leidde dit tot een verdieping van mijn natuurbeleving.

De route leidt je langs allerlei objecten, die gerelateerd zijn aan “Santiago”, Jacobus de Meerdere en pelgrimeren in zijn algemeenheid. Natuurlijk, waar er maar een kerk Jacobuskerk heette, je kwam er langs. Naarmate de route vorderde, waren de kerken regelmatig pronkstukken van Romaanse of vroeg-Gotische bouwstijlen. Maar ook kleine kapelletjes, al dan niet privé, meestal aan Maria gewijd.

Ik kom er in een apart hoofdstuk nog op terug. Verder veel verstilde dorpen, waar marktplaatsen en –hallen herinneren aan lokale (vroegere) activiteit.

Maar toch, we liepen er te vaak ook aan voorbij. Met een terugreis van vaak meerdere uren voor de boeg, was het te voet overbruggen van de dagafstand verheven tot het belangrijkste doel.

Al ontstaat er gevoel voor de tocht achter de tocht, je hebt steeds tijd nodig om dit gevoel op te wekken, terwijl het de volgende dag alweer verdwenen was: terug in de werkelijkheid van alledag.

Niet alleen om praktische redenen kreeg ik, waar de anderen een voor een afhaakten, een toenemende behoefte aan het meerdere dagen aaneengesloten onderweg zijn. Aanvankelijk nog drie tot vijf dagen op rij, maar vanaf Vézelay enkele weken aaneengesloten.

En geheel zonder tegenslagen ging dit ook niet. Tot driemaal toe keerde ik onderweg huiswaarts: eenmaal om gezondheidsreden, opspelende knieën; eenmaal wegens een sterfgeval in de familie; en eenmaal vanwege het Corona-virus. (Zie ook hoofdstuk 12)