HET GEHEIM VAN

HET VELUWEBATALJON

Colofon

ISBN 9789493230972

NUR 337, 342

1e druk, 2022

© 2022 Regien Stomphorst

© Omslag ontwerp: Imberstudio.nl

© Copyright auteursfoto: Edoland

Dit boek is een uitgave van Uitgeverij Gopher.

Koningsweg 72

5211 BN 's-Hertogenbosch

Telefoon 0341 74 61 00

Exemplaren zijn rechtstreeks te bestellen via internet: www.gopher.nl en bij iedere boekhandel.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Het geheim van

het Veluwebataljon

Regien Stomphorst

1: VOORBEREIDINGEN IN NEDERLAND

2: AVONTUREN IN MALEISIË

3: KOLONIALEN OP JAVA

4: TERUG IN NEDERLAND

1
VOORBEREIDINGEN IN NEDERLAND

UTRECHT – 15 OKTOBER 2015

‘Daan heeft het gedaan.’

Mijn vader is via snoertjes en slangen verbonden met een kleurige ‘kerstverlichting’. Bloeddrukwaarden, ademhalingsgetallen en hartslagfrequenties worden in oplichtende rode en groene cijfers weergegeven. Er zitten kleine variaties in zijn scores. Een paar uur geleden heeft de arts uitleg gegeven over de toestand van mijn vader, waarvan ik alleen de woorden ‘postoperatief’, ‘delirium’ en ‘comateus’ heb onthouden.

Ik zit onderuitgezakt in een ongemakkelijke ziekenhuisstoel als hij ineens zijn ogen opendoet en die ene zin uitspreekt die tussen ons in blijft hangen. Vlug ga ik rechtop zitten. De lampjes verschieten van kleur en ook de neonkleurige, snel verspringende getallen geven weer dat mijn vader wakker is geworden.

‘Daan heeft het gedaan,’ fluistert mijn vader opnieuw.

‘Wat gedaan?’ vraag ik zacht.

‘Toch ben ik altijd van Daan blijven houden. Mijn moeder had niet opnieuw moeten trouwen.’

De cijfers geven een snel veranderende gemoedstoestand aan. Mijn vader doet zijn hoofd omhoog, kijkt me recht aan, schraapt zijn keel en zegt zachtjes: ‘De zonde van de vaderen wordt verhaald op de kinderen.’

Ik kijk mijn vader aan. Waar komt dit nu vandaan? Is dit een citaat uit de Bijbel?

Mijn vader zakt terug in zijn kussen.

‘Gaat het? Zal ik een verpleegkundige roepen?’ vraag ik.

‘Exodus 34:7,’ zegt mijn vader net hoorbaar. Hij sluit zijn ogen en de lampjes krijgen hun oorspronkelijke kleur terug, de cijfers komen weer tot rust.

Dus toch de Bijbel. Maar dat beantwoordt niet mijn vraag over wat oom Daan heeft gedaan.

Ik sta op en loop naar de deur. Ik kan nergens heen, behalve naar het toilet. Voetje voor voetje loop ik naar de damestoiletten. Ik pers een paar druppels uit mijn blaas, was mijn handen en loop op de terugweg zo mogelijk nog trager dan heen. Als ik de deur van de ziekenhuiskamer opendoe, gluur ik naar binnen. Ik hoop dat de lampjes mij vertellen dat ik mijn vader om uitleg kan vragen.

Als ik enkele seconden later weer naast het bekende knipperende kleurenpalet zit, trillen mijn handen. Het liefst wil ik mijn vader wakker schudden en zeggen dat hij moet uitleggen wat hij bedoelt.

Alsof mijn vader mijn gedachten kan lezen, verschieten de lampjes van kleur. Met een stem waarmee hij mij als kind op mijn kop gaf, zegt hij: ‘Jij hebt nooit iets gevraagd.’

Even kijk ik naar de grond, net als ik vroeger deed. Dan sta ik op uit mijn stoel en buig mij naar mijn vader toe.

Mijn vader kijkt mijn kant op, haalt diep adem en zegt: ‘Ik heb brieven bewaard. Drie dozen.’

‘Waar?’

Voordat mijn vader kan reageren, sluit hij zijn ogen, waardoor mijn ‘waar?’ in de lucht blijft hangen. De lampjes schieten terug naar de slaaptoestand. Trillend laat ik me in de stoel vallen. Ik kijk naar mijn handen die bewegen zonder dat ik ze dat heb opgedragen.

Jij hebt niets gevraagd, tolt het rond in mijn hoofd. Ik haat die toon die mijn vader gebruikt als hij mij toespreekt als een stout kind. Waarover heb ik niets gevraagd? Ik heb wél naar het tweede huwelijk van oma gevraagd. Over oom Daan heb ik niet veel vragen gesteld, dat klopt. Ik durfde niet door te vragen over zijn sneuvelen kort na de Tweede Wereldoorlog, omdat dit een onderwerp was waar thuis altijd vakkundig omheen werd gedraaid. En bovendien, wat zou hij dan gedaan moeten hebben?

Ik zit aan het bed en kijk naar de lampjes. Ik dacht altijd dat ik mijn vader spaarde door zijn zwijgzaamheid te respecteren. Of was mijn zwijgen maar gemakzucht?

Even later ligt mijn vader diep te slapen. Zo nu en dan stopt zijn ademhaling om vervolgens, na ruim tien seconden, weer piepend op gang te komen. Ik kijk naar de getallen en ik wacht en wacht. In de tussentijd geeft een verpleegkundige mijn vader een injectie.

‘Dan slaapt hij lekkerder,’ zegt ze erbij. Ze straalt professionaliteit en kalmte uit. Als ze verdwenen is, heerst er rust in het bed naast me.

Langzaam stopt het trillen van mijn handen. De verspringende getallen boven het bed geven het aantal hartslagen per minuut en de ademhalingsfrequentie aan. Om mezelf wakker te houden, kijk ik naar die gekleurde cijfers. Ik deel iedere hele minuut het grootste getal door het kleinste. Ik maak een lijst van de breuken om vervolgens na elk kwartier de standaardafwijking te berekenen. Dat is een eenvoudig en saai werkje, maar beter dan niets. Mijn wiskundeknobbel kan niet urenlang werkeloos naar getallen kijken zonder een berekening uit te voeren.

EDE – 12 NOVEMBER 2015

Het bord met VERKOCHT erop staat pontificaal in de tuin van mijn ouderlijk huis. Mijn moeder heeft drie straten verderop een appartement gevonden op dezelfde verdieping als een van haar vele vriendinnen.

Twee dagen geleden hebben mijn moeder en ik in het ouderlijk huis rondgedwaald om samen voor de laatste keer de nog aanwezige spullen op te ruimen. Bij ieder volgend kastje hoopte ik de dozen met brieven over oom Daan te vinden. Toen de verhuisauto van mijn moeder gevuld was en ook mijn rugzak vol zat, vertelde mijn moeder dat de rotzooi op zolder volgende week met het grofvuil meegegeven zou worden.

Die zolder was mijn laatste hoop om de dozen te vinden. Ik heb getwijfeld of ik de zolder meteen op zou gaan of dat ik een paar dagen later terug zou komen. Die beslissing werd voor mij genomen, toen er een groep vrouwen met yogamatten onder de arm met veel lawaai het huis binnen kwam lopen. Deze vrouwen uit mijn moeders yogaklasje zouden mijn moeder die dag begeleiden om geestelijk afscheid te nemen van het huis. Het vooruitzicht om een groep dikke, rijpe vrouwen in strakke hesjes en broekjes, omringd door brandende wierookstokjes yoga te zien doen, was te veel voor me. Dus ik sjorde mijn rugzak over mijn schouders en ging er snel vandoor.

Vandaag is de zolder wél mijn doel. Mijn moeder heeft altijd geweigerd naar boven te klimmen, omdat de zolder het domein van mijn vader was. Hij bewaarde er spullen die mijn moeder anders zou weggooien. Jarenlang vonden spulletjes die te oud of te kapot waren om te gebruiken, maar volgens mijn vader nog waardevol, hun weg daarnaartoe.

Het kale huis biedt een trieste aanblik. De yogadames hebben na hun acrobatische capriolen hun auto’s volgestouwd om nog wat overgebleven spullen een tweede leven te geven. In de huiskamer staat een oude, zwarte leren stoel eenzaam in een hoek. Jarenlang blokkeerde hij de toegang tot de andere stoelen. Ik verschuif het ding naar zijn oorspronkelijke plaats in het midden van de lege kamer en voel een zweem van heimwee, ook al is het te lelijk om hergebruikt te worden. Als puber lag ik in die stoel eindeloos boeken te lezen of me te vervelen.

Ik plof in de stoel neer, sluit mijn ogen en zie de kamer zoals hij was. Is dit dan het einde van een tijdperk?

Ik schrik op van de klok die drie uur slaat. Na de dood van mijn oma heeft mijn vader deze klok meegenomen en in de gang opgehangen. Mijn moeder en ik hadden er juist een afkeer van. Om te kunnen functioneren moest hij iedere week worden opgewonden en jarenlang stond het ding stil. Mijn vader vergat het opdraaien en mijn moeder en ik vertikten het.

Ooit had ik een vriendje dat bij ieder bezoek de klok in beweging zette. Toen ik na een halfjaar verkering met hem mijn vader vertelde dat ik dit vriendje de deur had gewezen, zei hij: ‘De klok slaat dus voorlopig niet meer. Of heb je al een nieuwe klokkenluider?’

Ik lachte. ‘Nee, maar misschien wordt het wel een klokkenluidster,’ antwoordde ik met de nadruk op -ster.

‘Ook goed,’ was mijn vaders commentaar.

Ik haal diep adem, sta op en loop de trap op. De trap heeft aan een kant geen leuning omdat mijn moeder, toen ik een jaar of tien was, in een moderniseringsbui de spijlen heeft laten doorzagen. Toen die trapleuning er nog was, gebruikte ik hem graag als glijbaan en zoefde er in razend tempo vanaf, iets wat écht niet mocht en wat ‘indien op heterdaad betrapt’ streng werd bestraft. Ik heb nog steeds een foto van een verjaardagfeestje waar ik niet op sta, omdat ik er vanwege die roetsjbaan niet heen mocht.

Bij mijn oude kamer blijf ik staan en gluur naar binnen. Deze is helemaal leeg. Op de overloop hangt de gammele trap naar de zolder uit het lood. Ik zet hem recht en klim naar boven. Daar is het een enorme puinhoop. Ik kruip over plastic opbergbakken en veel kapotte kampeerspullen heen. Er ligt een broodmachine zonder snoer. Een verroeste fietspomp ligt naast beschimmelde fietstassen. Er zijn een paar open koffers met kapotte wekkers. En een stapel luchtbedden belemmert het zicht op een verzameling verhuisdozen en dekens.

Ik trap de luchtbedden opzij en open een tas. Er zitten een paar jaargangen oude, verkleurde Donald Ducks in. Ik zet die tas aan de kant en graaf mij een weg door een volgende stapel rommel heen. Helemaal achteraan zie ik een grote schoenendoos met een deksel erop staan, waarin ooit rubberen laarzen maat 43 moeten hebben gezeten. Op de lange zijkant staat ‘MOEDER’ geschreven. Nieuwsgierig trek ik de doos naar me toe, zet hem naast het trapgat neer en zoek verder. Na opnieuw een mislukte vondst, bestaande uit nog meer oude fietsonderdelen, zie ik een andere grote schoenendoos, afgesloten met een deksel. ‘DAAN’ staat er dit keer in hoofdletters op de zijkant. Ernaast ligt een kistje met de woorden ‘DAAN FOTO’S ENZO’ erop. De dozen en het kistje breng ik naar de overloop, waarna ik voor de laatste keer naar boven ga. Ik kijk de zolder rond, maar zie niets meer van waarde.

Eenmaal in de huiskamer ga ik weer in de oude zwarte stoel zitten en zet ik de dozen en het kistje naast me neer. Ik til het deksel van de ‘DAAN’-doos op en pak er een brief uit. De brief heeft een poststempel uit 1946. Ik stop de brief terug en pak een brief uit de ‘MOEDER’-doos. Het woord ‘moeder’ moet, te zien aan het handschrift, door mijn vader zijn geschreven. De doos zelf lijkt stokoud. Ik pak een envelop met een poststempel uit 1945 uit de doos en haal de brief eruit. Ik laat hem in mijn jaszak glijden, terwijl ik de envelop terug stop.

Op de zijkant van het kistje zit een adreslabel waar onder staat ‘OPHALEN VOOR 21 APRIL 2002’. Ooit zaten in die kist boeken die mijn vader nodig had voor een of andere cursus. Ik ben samen met hem naar het postkantoor geweest om het pakket op te halen. Dit kistje blijkt een tweede leven gekregen te hebben voor foto’s en zo van Daan. Dat en zo zijn allerlei paperassen die ik nu niet verder bekijk.

De ‘MOEDER’-doos en de inhoud van het kistje zijn vast op hetzelfde moment met de lelijke klok in mijn vaders bezit gekomen.

Ik sta op uit de versleten stoel en zet hem terug in de hoek. De stoel, de klok en alle spullen op zolder kunnen bij het grofvuil worden gezet. Somber kijk ik nog een keer de kamer rond. De gedachte dat ik hier nooit meer zal komen, brengt tranen in mijn ogen. Zacht huilend loop ik met de dozen en het kistje onder mijn arm naar de huurauto en zet ze erin. Daarna rijd ik, verwoed over mijn ogen wrijvend, naar een koffietent.

Daar, in de wc, dep ik mijn ogen bij de wastafel en snuit ik mijn neus. Enigszins opgeknapt bestel ik ten slotte een dubbele espresso.

Na het eerste slokje pak ik de brief uit mijn jaszak. Op 30 november 1945 schreef mijn oma: Daan, laten we voor elkaar bidden, want dan zijn we een in de Here. Al zijn we in gescheiden werelddelen, de Here brengt ons toch samen in het geloof. De naam van de Here zij geloofd en zijn wil zal geschieden. Je moeder.

Ook in de rest van de brief is het woord ‘Here’ oververtegenwoordigd. Het godsdienstfanatisme van mijn oma staat hier zwart-op-wit. Haar hele leven — en dat is lang, want oma is bijna een eeuw oud geworden — behoorde ze tot een stroming binnen de calvinistische kerk die ‘zwartekousenkerk’ wordt genoemd. Vooral het religieus fatalisme, waarbij het lot van iedereen al op voorhand vastligt, sprak haar aan. Zelf ben ik niet gecharmeerd van goden en hun bovennatuurlijke bemoeienissen. Als ik de brieven ga lezen, ben ik vooral geïnteresseerd in de aardse motieven van mijn oma.

Ik drink mijn kopje leeg, terwijl mijn gedachten afdwalen. Tijdens tussenuren op school ging ik regelmatig bij oma theedrinken. Op een dag zat er een man, helemaal in het zwart gekleed, bij oma op de bank. Oma vertelde dat deze man Driekus heette en dat hij de beste vriend van mijn oom Daan was geweest. Toen de man weg was, zei oma dat oom Daan en deze man allebei vanuit een diep geloof in de Here oorlog hadden gevoerd en dat ik daarom nu in vrijheid kon leven.

Ik bestel nog een dubbele espresso en schuif de brief terug in mijn jaszak.

Vanuit het raam zie ik een auto de parkeerplaats oprijden. De cijfers van de nummerplaat van die auto deel ik uit mijn hoofd door elkaar, tot op twee cijfers achter de komma. Ik ben net klaar met mijn rekensom als mijn espresso wordt gebracht.

Ik neem een slok en wacht op de volgende auto en de volgende rekensom.

EDE – 4 NOVEMBER 1943

Het belletje boven de winkeldeur rinkelt.

‘Dag Nel,’ zegt de man die binnenkomt.

Nel laat de luciferdoosjes die ze aan het afstoffen is uit haar handen vallen en kijkt op.

‘Dag,’ fluistert ze tegen de man die wijdbeens tegenover haar staat.

‘De groeten van Katrien. Ze mist je.’ De warme stem van Gerard klinkt melodieus.

Nel bukt zich om de lucifers op te rapen. Haar wangen gloeien. Ze pakt de doosjes op van de grond en zet ze zonder af te stoffen terug in de vitrine. Ze staan schots en scheef. Dan loopt ze naar de winkeldeur en draait het bordje ‘OPEN’ om en doet de deur op de knip. Met knikkende knieën kan ze geen klanten te woord staan.

‘Kom, dan krijg je thee.’

Ze wijst Gerard de deur die toegang geeft tot de keuken en loopt achter hem aan. Bij de kassa doet ze gauw haar schort af. Jammer dat ze haar mooiste rok niet heeft aangetrokken; die rok doet haar figuur goed uitkomen. De schort gooit ze naast de kassa in een hoekje. Ze opent het bovenste knoopje van haar blouse en probeert de bandjes van haar bh iets strakker te trekken.

Gerard trekt zijn jasje uit en gaat aan de keukentafel zitten, terwijl Nel thee maakt en boter op beschuitbollen smeert.

Gerard vertelt op zachte toon over zijn werk; dat hij nu iedere maand een paar dagen in Ede moet zijn van zijn baas. Hij moppert over zijn vrouw. Katrien heeft last van haar oog en kan niet zo goed aarden in het noorden van het land omdat ze Ede mist. Nel luistert en zegt niet veel. Samen eten ze van de beschuitbollen en dan zegt Gerard: ‘Ik moet gaan, het is tijd.’

Hij staat op en geeft Nel een ferme kus op haar voorhoofd. Nel staat ook op. Ze bibbert omdat de nagloeiende zoen haar hele schedel in brand zet. Gerard loopt naar de deur en draait zich dan om. Hij kust haar op haar mond; die zoen lijkt een eeuwigheid te duren. Na die oneindigheid vertrekt Gerard. Met een zoete smaak in haar mond ruimt Nel de theekopjes op. Dan ziet ze dat het jasje van Gerard nog over de stoel hangt; vergeten. Hij zal vast binnenkort weer thee komen drinken. Ze ruikt aan het jasje en terwijl ze de wat bittere geur van het jasje opsnuift, herinnert ze zich hoe blij ze was toen Katrien vertelde dat ze een oogje had op Gerard, de beste vriend van Herman, haar verloofde. Haar Herman was toen al een man terwijl Gerard nog een kind leek.

Ze wrijft over haar lippen om de zoen nogmaals te beleven en ineens voelt ze zich een zondig mens. Ze rent de trap op naar haar slaapkamer, knielt voor haar bed neer en bidt met overslaande stem hardop: ‘Here in de hemel, u bent groot en het past mij u te danken. O God, ik ben een zondaar en ik heb gezondigd. Ik ben niet waard dat u mij vergeeft, maar ik smeek u, zie om naar deze arme ziel. Leer mij aan Katrien te denken zodat ik een ware vriendin voor haar kan zijn. Help mij in uw genade om niet te zondigen. Ik bid dit om Christus wille, die met u leeft en regeert tot in alle eeuwigheid. Amen.’

Nel staat snel op. Er is geen tijd om rustig te worden; er is actie nodig. Het jasje moet opgeruimd voordat de kinderen uit school thuiskomen. Het bordje ‘GESLOTEN’ moet ze omkeren. Er is werk aan de winkel want er moet geld worden verdiend.

De eerste twee klanten komen binnen als ze, met haar schort voor, de luciferdoosjes in het gelid zet.

EDE – 8 NOVEMBER 1943

Het is vroeg in de ochtend en Daan voelt de kou door zijn kleren heen trekken. Als hij aanbelt, vraagt Veldman hem binnen te komen. Veldman is leider van een ondergrondse groep en Daans vriend Driekus heeft voor hem het contact met deze leider gelegd. Daan en Driekus zitten vaak naast elkaar in de kerk en na kerktijd drinken ze thee bij een van hen thuis. Dat schept een vriendschapsband. Driekus is een gelovige jongen en daarom voelde Daan zich zeer vereerd toen Driekus hem vroeg lid te worden van een ondergrondse verzetsgroep. Driekus vecht vanuit zijn geloof in de Here tegen de Duitsers. Daan gaat nu hetzelfde doen. Daan loopt achter Veldman aan een keuken binnen waar een fornuis een aangename warmte verspreidt. Hij wacht tot Veldman zegt dat hij mag gaan zitten. Veldman is een man en Daan is pas zeventien.

‘Alles wat we hier bespreken is geheim en veel vertel ik je niet,’ zegt Veldman.

‘Ja,’ brengt Daan uit.

‘Dit pakje bezorg je op een adres dat je zo meteen krijgt,’ zegt hij terwijl hij Daan een stapel kranten geeft.

Hij hoeft er niet aan toe te voegen dat het om illegale kranten gaat; dat begrijpt Daan zonder woorden.

Veldman reikt Daan een stuk touw aan en zegt: ‘Bind die kranten om je lichaam.’

Terwijl Daan de kranten vastbindt, gloeien zijn wangen. Dit is belangrijk werk. Hij is onderdeel van iets veel groters, van overwinnaars.

Veldman laat Daan door de keuken paraderen om te zien of hij de kranten goed heeft vastgemaakt. Nadat Veldman het gewaggel van Daan heeft goedgekeurd, mag hij weer gaan zitten. Daan moet bij het zitten zijn rug rechthouden alsof hij een wandelstok heeft ingeslikt. Veldman zet een kop water voor Daan neer en geeft hem een klein briefje.

‘Hier staat het adres op waar je het pakje heen moet brengen,’ zegt hij.

Daan kijkt op het briefje.

‘Leer het adres uit je hoofd en vernietig het briefje in dit kopje water.’

Daan doet wat hem wordt gezegd, verlaat het huis en loopt in de richting van het opgegeven adres.

Als Daan vlak bij het huis van Driekus is, staat er als vanuit het niets een Duitse militair voor hem.

‘Was machst du?’ vraagt hij.

Daan grijpt naar zijn kruis, wijst op het huis van Driekus en zegt in zijn mooiste Duits: ‘Ich muss pinkeln. Dann kannst du mich alles fragen.’

De soldaat knikt. Daan rent het huis van Driekus binnen, vliegt de keuken in en opent de deur van het fornuis. Hij grijpt onder zijn kleren naar het touw. Even bibberen zijn handen, maar dan voelt hij het touw en trek het snel los. Hij gooit alle kranten in het vuur.

‘Wat?’ begint de moeder van Driekus een vraag.

Daan had haar nog helemaal niet gezien, gauw legt hij een vinger op zijn lippen en sist ‘sssttt.’

Ze zwijgt gelukkig.

Daan draait zich om en doet zijn gulp open. Hij slentert naar buiten en in het zicht van de Duitse soldaat maakt hij omslachtig de knopen van zijn gulp dicht en zegt: ‘Frag einfach.’

‘Ausweis,’ snauwt de militair. Hij bekijkt het persoonsbewijs en daarna kijkt hij Daan indringend aan. Zonder iets te zeggen geeft hij de identiteitskaart terug en loopt door.

Bibberend drentelt Daan rond. Als hij tot rust is gekomen gaat hij op pad om Veldman te vertellen dat zijn eerste opdracht is mislukt en de kranten in vlammen zijn opgegaan. Gelukkig moeten opdrachten geheim blijven zodat Daan niemand, en zeker Driekus niet, over zijn pyromane fiasco hoeft te vertellen.

DEVENTER – 24 NOVEMBER 2015

Tante Marie woont in Deventer in een appartement op de eerste verdieping. Terwijl ik de houten trap oploop, staat ze al in de deuropening op mij te wachten. Ik herken haar van de begrafenis van mijn vader.

Tante Marie ontvangt me met een warme glimlach. Ik hang mijn jas aan haar kapstok naast een beige colbertjasje. Mijn leren jasje steekt maar armoedig af bij haar verzameling Marc Cain-jassen. In de jaszak zit een brief uit de ‘MOEDER’-doos.

Thuis heb ik die brief uit de doos gepakt om onderweg te lezen. Mijn oma schreef: Lieve zoon van me, je bent nog maar een week weg en ik mis je nu al alsof je jaren weg bent. Ik bid veel voor je. Met ons is alles goed, ook met Adrie. Toen de treincoupé leegstroomde, stopte ik de brief terug in mijn jaszak. Adrie was de stiefopa die, net als mijn biologische opa Herman, al dood was voordat ik was geboren.

Ooit vroeg oma mij een naaimandje uit haar slaapkamer te pakken. Toen ik terugkwam, vroeg ik of ze allebei de mannen op de trouwfoto’s op haar nachtkastje even lief had gevonden. In plaats van te antwoorden, pakte ze een piepkleine foto uit haar portemonnee. Op de foto stond ze gearmd met opa Herman. Ik herkende hem van andere foto’s. Naast haar stond een vrouw hand in hand met een tengere man. Mijn oma wees op de kleine man en fluisterde: ‘Dit was de liefste,’ en terwijl ze de foto terug stopte in haar portemonnee, zag ik op de achterkant van het kiekje een naam geschreven die met een ‘G’ begon. Voor ik iets kon vragen zei oma luid: ‘Trek je afgezakte kniekousen op. Een meisje uit de brugklas moet er fatsoenlijk uitzien.’

Even aarzel ik of ik de brief aan tante Marie zal laten zien, maar ik besluit hem in de zak van mijn jasje te laten zitten.

In de huiskamer neem ik plaats in een donkerbruine leren stoel. Tante Marie serveert koffie met soesjes. Ze is een goedverzorgde dame van rond de negentig; haar lipstick is subtiel aangebracht. Ze heeft mooie, kleine oorbellen in haar oren en op kapperskosten heeft ze niet bezuinigd.

Terwijl ik een paar van haar chocoladesoesjes oppeuzel, vertelt ze mij: ‘Ik denk de laatste tijd steeds vaker aan Daan. Tien jaar nadat Daan was gesneuveld, ben ik getrouwd. Ik heb een goed leven gehad. We hebben een eigen bedrijf, een patisserie, opgebouwd. Het werd een mooi bedrijf omdat we heel hard hebben gewerkt. We kregen twee dochters. Ik heb vijf kleinkinderen en mijn eerste achterkleinkind is onderweg.’

Ze wijst op een grote foto aan de muur waar vier volwassenen van middelbare leeftijd en een schare jongeren op staan. We lopen samen naar de afbeelding en tien minuten lang geeft ze mij nogal onbenullige informatie over de mensen op de foto. Ze weidt uit over degenen die genetisch aan haar zijn verwant, van de aangetrouwden noemt ze alleen hun beroep.

In de huiskamer staan en hangen, net als vroeger bij mijn oma, overal foto’s in fotolijstjes, vooral veel oude zwart-wit foto’s met kartelranden. Een verzameling oude foto’s staat op een kastje met gaatjes van houtwormen. Mijn oma’s verzameling op zo’n zelfde kastje werd door mijn vader de dodenhoek genoemd.

Tante Marie vertelt: ‘Na het overlijden van mijn man lijkt het wel alsof het verre verleden vaker terugkomt in mijn dromen. Ik zie dan Daan voor me. Ik heb mijn man voor ons huwelijk over Daan verteld en daarna ben ik doorgegaan met mijn leven.’

Tante Marie staat op en opent een kast. Een beetje tastend pakt ze een doos en haalt er een foto uit.

Terwijl ze over de foto aait, vertelt ze me dat Daan haar tijdens een fietstocht ten huwelijk heeft gevraagd. Vlak voordat Daan op reis ging, hebben ze hun verloving gevierd.

‘Dit is onze officiële verlovingsfoto,’ vertelt tante Marie vol trots. Op de foto staan twee glimlachende pubers die veel van het leven verwachten.

Ik vertel tante Marie over de dozen met brieven en foto’s die ik heb gevonden.

Tante Marie fluistert: ‘Ik heb een paar krantenberichten bewaard over wat Daan in Indië heeft beleefd.’

Ik knik.

‘Ik zal ze een volgende keer voor je opzoeken.’

Dat vind ik een originele manier om te vragen of ik nog een keer kom.

EDE – 1 JANUARI 1944

Het nieuwe jaar is vandaag begonnen. Nel hoopt op een gelukkig jaar waarin ze rust zal vinden.

Gerard kwam na twee weken zijn jasje ophalen en sindsdien komt hij elke veertien dagen op donderdag rond lunchtijd langs en dan zitten ze hand in hand thee te drinken. Als Nel zegt dat het zondig is wat ze doen, lacht Gerard haar bezwaren weg.

‘Nel, Nelleke, liefje, wat ben je toch rechtlijnig.’

‘Het is niet eerlijk tegenover Katrien,’ fluistert Nel.

‘Jij geeft mij thee.’

‘God ziet alles,’ zegt Nel en stilletjes hoopt ze dat God zo nu en dan blind is.

‘Ik houd je hand warm in deze nare oorlogstijd.’

Na ieder bezoek van Gerard knielt Nel neer en bidt tot haar knieën pijn doen. Ze roept beelden op van de bruiloft van Katrien en Gerard. Katrien sloeg liefdevol een arm om haar heen toen ze samen naar hun eega’s keken. Katrien ging verhuizen naar het andere eind van het land. Nel zou ook met haar Herman naar de andere kant van de wereld gaan als hij dat zou vragen; zo gelukkig was ze. De mannen sloegen elkaar op de schouder; ze waren maten. Herman leek mannelijk naast Gerard, die zelfs in zijn trouwpak nog een broekie leek. Dit was allemaal voordat de Here Herman tot zich nam.

Nel bidt de Here om haar haar zonden te vergeven. Ze vraagt om vergiffenis voor haar zondige gefriemel. Het helpt allemaal niets. Ze smeekt God in zijn oneindige goedheid dat hij haar kracht zal geven om te strijden tegen haar zondige gevoelens en gedachten. De gebedsverhoring laat op zich wachten want eergisteren heeft ze Gerard nog heel intens gezoend om het oude jaar intiem af te sluiten.

Hoewel Nel niet in goede voornemens voor het nieuwe jaar gelooft, neemt ze zich voor in 1944 te stoppen met haar clandestiene verhouding en te zorgen dat ze in dit nieuwe jaar wél gebedsverhoring krijgt.

AMSTERDAM – 30 NOVEMBER 2015

Vorige week, na mijn bezoek aan tante Marie, had ik geen puf meer om in de dozen en het kistje te snuffelen. Maar nu, na een nacht goed te hebben geslapen, zet ik ze open op mijn tafel.

Ik pak een brief uit de ‘DAAN’-doos. Ik herken het handschrift. Het zijn de hanenpoten van mijn vader. Ik ontcijfer een paar zinnen zonder dat de inhoud tot me doordringt. Mijn vader eindigt zijn brief met ‘een knuist van Teunis’. Ik leg de brief neer en loop naar de keuken om thee te maken. Sinds de dood van mijn vader zet ik eindeloos kopjes thee. Ik drink veel om het vochtverlies van mijn tranen te compenseren.

In het kistje zitten foto’s en papieren. Ik herken een portretfoto van mijn oom Daan. Hij staat er mooi op. Mijn vader liet die foto zien als hij over oom Daan vertelde. De herinneringen aan zijn broer Daan gingen over de tijd dat zij samen opgroeiden. Mijn vader maakte van deze herinneringen mooie en spannende kinderverhalen, waarin hij werd gered door Daan, zijn grote broer. Afhankelijk van mijn stemming identificeerde ik me met het in nood verkerende jongetje of met de held. Over het oorlogsavontuur van oom Daan ging het niet.

Op een volgende foto staat oom Daan in militair uniform, in een tropisch land. Er zijn ook foto’s van een begrafenis, waarbij een doodskist wordt gedragen door militairen, en foto’s van een graf waar een helm voor ligt.

Wat heeft oom Daan gedaan, voordat hij sneuvelde? Aan de toon van de stem van mijn vader op zijn sterfbed te horen was dat niet veel goeds.

Toen ik een jaar of tien was, stond ik met mijn vader in Ede bij het mausoleum. Ieder jaar op 4 mei vindt bij dit monument de nationale dodenherdenking plaats. Ede herdenkt de verzetsstrijders die omkwamen in de Tweede Wereldoorlog; dertig ervan liggen begraven in het mausoleum. Na de twee minuten stilte en de toespraak van een bestuurder begaven mijn vader en ik ons naar de graven. Ik had een bosje bloemen in de hand. We liepen naar het witte natuurstenen bord dat een beetje verscholen in de bosjes stond. Op dat bord stond in de rechterkolom, bijna onderaan, de naam ‘D. STRUIKJES’ gegraveerd, met als toevoeging ‘GESNEUVELD 8 APRIL 1946 TE KLENDER’.

Ik legde de bloemen neer bij het bord en samen slenterden mijn vader en ik terug.

Onderweg vroeg ik: ‘Is oom Daan een oorlogsheld?’

Mijn vader aarzelde en zei: ‘Dat hangt af van de persoon aan wie je het vraagt.’

Voor ik verder kon vragen begon het te stortregenen. Mijn vader en ik renden naast elkaar naar huis.

Ik leg de foto’s terug en pak opnieuw een brief; een brief van oom Daan dit keer. Als afzender schrijft oom Daan: 5-1-8 Regiment Infanterie van de Royal Netherlands Army.

Ik open de brief. Zijn handschrift is duidelijker dan dat van mijn vader. Daan schreef op 5 november 1945: Beste allemaal, we varen in rustige wateren. Ik heb een nieuwe slaapplek. Driekus heeft last van zijn darmen en daarom kreeg hij een tweepersoonshut in de buurt van de wc. Ik mag hem gezelschap houden in die hut.

Mijn telefoon vraagt met een piepje om aandacht. In een e-mail staat dat de psycholoog mijn aanvraag om gebruik te maken van een spermabank heeft goedgekeurd. Ik wrijf over mijn buik. Binnenkort mag deze buik gaan uitdijen. Zo’n gewichtstoename verloopt volgens een S-curve. Bij de geboorte zakt het lijntje van de curve naar beneden en zal ik een baby hebben, een echte baby. Er loopt een straaltje zweet langs mijn rug. Ik kijk snel weer naar het scherm waar nog steeds staat dat ik gebruik mag maken van de spermabank.

Een paar weken geleden heb ik een hele lange lijst met vragen beantwoord, waarin ik onder andere mijn biseksuele geaardheid moest beschrijven. Naar aanleiding van de antwoorden over mijn familiegeschiedenis vroeg de psycholoog of mijn wens om zonder man een kind te krijgen, zijn oorsprong zou kunnen hebben in de weerstand van mijn vader tegen zijn stiefvader. Ik heb hem fijntjes aan het verstand gebracht dat het feit dat ik geen vader voor mijn kind wil zeker niet betekent dat ik op zoek ben naar een stiefvader. Ik ben beleefd gebleven om niet mijn eigen glazen in te gooien. De uitleg dat ik een vrouwelijke geliefde zoek om mij bij de opvoeding te helpen, heb ik achterwege gelaten. Nu blijk ik geslaagd voor het zaadexamen en mag ik een afspraak maken bij de spermabank.

Ik sta op om verse thee te zetten.

Terug aan mijn tafel neem ik een flinke slok, schuif het kistje met foto’s en paperassen onder mijn bed en ga aan het werk.

Ik begin met de doos van mijn oma, ik maak aantekeningen op de achterkant van de enveloppe, wie de brief heeft geschreven, aan wie en op welke datum. Tijdens deze wetenschappelijke activiteit koelt de thee af. Maar ik heb geen thee nodig, omdat mijn hersenen te druk zijn om traanvocht te laten produceren.

De komende dagen zal ik gebruiken om ook de ‘DAAN’-doos te labelen.

EDE – 2 MAART 1944

Een paar maanden na de goede Nieuwjaarsvoornemens zitten Nel en Gerard weer hand in hand dicht tegen elkaar aangedrukt aan tafel; hun donderdagmiddag. Gerard geeft Nel een zoen en laat zijn hand in haar blouse glijden. Zij doet zijn gulp open. Ze heeft een zakdoek klaargelegd.

Ineens staat Daan in de keuken. Nel gaat met een schok rechtop zitten. Gerard trekt zijn hand terug uit haar blouse en Nel probeert zo goed en zo kwaad als het gaat die blouse recht te trekken. Gerard schiet overeind en terwijl hij opstaat, valt zijn stoel met een enorme klap achterover. Zonder de stoel rechtop te zetten rent hij weg. Het lijkt alsof de stoel niet de grond maar hem een enorme klap heeft gegeven.

Daan trapt tegen de stoel aan en dan is het stil.

Daan verbreekt de stilte: ‘Moeder, waarom doet u zoiets?’