Pleisterplaats op zee

Colofon

ISBN 9789083393155

NUR 300

1e druk, 2021

© 2021 Marjan van der Harst

Dit boek is een uitgave van Uitgeverij Gopher.

Koningsweg 72

5211 BN 's-Hertogenbosch

Telefoon 0341 74 61 00

Exemplaren zijn rechtstreeks te bestellen via internet: www.gopher.nl en bij iedere boekhandel.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgever.

Alle personen in deze publicatie zijn fictief en elke vergelijking met personen, dood of levend, berust puur op toeval.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Pleisterplaats op zee

Marjan van der Harst

‘De intuïtieve geest is een heilige gave en de rationele geest is een trouwe dienaar. We hebben een samenleving gecreëerd die de dienaar eert en de gave heeft vergeten.’

- Albert Einstein -

VOORWOORD

Ik vroeg om kracht en ik kreeg moeilijkheden. Ik vroeg om wijsheid en ik kreeg problemen. Ik vroeg om moed en ik kreeg risico’s. Ik vroeg om steun en ik kreeg kansen. Ik kreeg alles wat ik nodig had om weerbaar en wendbaar te worden.

Tegenslagen en teleurstellingen blijken dus gewoon trainingen voor de toekomst te zijn. In het schrijven van dit boek ligt mijn strijd in woorden gevangen. Het was het waard die te voeren. Daardoor kan ik me storen en die spanning verduren, waardoor de trekkracht van triggers door trouwe tegenkrachten in iets anders verandert. Waar ik me eerst niet thuis voelde, is nu de perfecte plek om niet op mijn plaats te zijn. Ik word mezelf.

Ik ben gezegend, want eigenlijk had ik er niet zullen zijn.

IEDER EINDE IS EEN NIEUW BEGIN

Het was uit dankbaarheid dat de oude man naar de vrijwel vervallen pier ging. Elke vrijdagavond, tot zijn dood in 2050, liep hij daar langzaam en enigszins gebogen met een grote emmer sardientjes. Zwermen zeemeeuwen verzamelden zich om hem heen. Hij gaf ze trouw elke vrijdagavond te eten uit zijn emmer.

Vele jaren eerder, in 2022, was hij op weg naar zijn werk, om daar een belangrijke bijdrage aan een bijeenkomst te leveren. Maar op die heel regenachtige voorjaarsdag nam het leven een onverwachte wending. Een wending die hem in het angstigste avontuur van zijn hele leven stortte. Ineens was er een zondvloed, die zijn weerga niet kende. En daarmee werden alle voorspelbaarheden en vanzelfsprekendheden uit het leven weggespoeld. Wat ooit land was, werd ineens een oneindige en immens kolkende zee. Maandenlang vochten hij en een paar andere overlevenden tegen het water, het weer en de wisselwerking van zon en regen. Vele nachten van waakzame wakkerheid volgden, terwijl allerlei onheil hen trof. Toch waren het misschien juist de eigen gedachten die hem de meeste stuipen op het lijf joegen.

Maar de ergste vijand op zee bleek de honger. Het was die vijand die hem bijna op het punt bracht om zichzelf of andere overlevenden op te eten. Na een paar dagen was er al geen voedsel meer of het was vergaan in het brakke water. Alleen een wonder kon hem redden en dat gebeurde ook, ondanks de innerlijke dialogen die hem in vertwijfeling brachten. Zelfs daar maakte de drukkende hitte op den duur een einde aan. Met de vellen erbij hangend en de ogen dicht dutte hij in, net als velen daarvoor deden. Toen leek alles nog normaal, maar nu was er een reële doodsdreiging.

Er landde ineens iets op zijn hoofd. Hij wist destijds dat het een zeemeeuw was. Hoe weet hij niet meer, maar hij begreep dat gelukkig gewoon. Ergens wist hij onbewust dat dit zijn laatste kans was. Het was al dagen stil om hem heen. Ondanks zijn roerloze staat zag hij zijn kans. Hij wist dat de meeuw eten betekende, als hij hem te pakken kon krijgen. Hij ving de meeuw. Het bloed werd gedronken en iets van het vlees werd gegeten. Dat was een liefde die letterlijk door de maag ging. Het bood weer de broodnodige hoop. Hij werd net op tijd gevoed. Dit dankzij een zeemeeuw, die honderden kilometers moest hebben gevlogen. Net als hij was die meeuw op zoek naar leven en naar land. Deze meeuw bood zich als slachtoffer aan.

U weet nu dat hij het heeft gehaald. Eveneens weet u dat hij dat moment nooit zal vergeten, want elke vrijdagavond kunt u tegen zonsondergang een oude man op de pier zien lopen. Een man met wit haar en borstelige wenkbrauwen, enigszins gebogen. Een emmer vol sardientjes om de meeuwen te voeren. Om zo die ene te herdenken die zichzelf, op die dag lang geleden, gewillig overgaf, als water in de woestijn.

DOBBERENDE DRENKELINGEN

De zee was leeg. Er was alleen water, met daarboven een luchtig blauwachtig gordijn, gespannen voor een ruimte waar alleen nog het licht van de sterren doorheen piepte. In de nacht was het rustig. De maan trok zijn hoge baan aan de hemel. Het water deinde in zwarte golven voorbij. De geleidelijk passerende waterstroom had iets sombers. Het leek een beetje op de deprimerende kabbeling die het leven soms kan zijn. De man lag te slapen en zag of hoorde er niets van. Een grauw vlot van een oude deur, met balken en stukken resthout, dobberde in de donkere nacht.

In de vroege ochtend kwam er wat lichte nevel op. Aan de zee was niets veranderd. De maan had een stuk van zijn weg afgelegd en alle sterren stonden als altijd aan de hemel. Het water schoot onder het geïmproviseerde vlot door.

De ochtend was koel. Er was geen enkel teken van leven te zien, in welke verte dan ook. De man dobberde daar alleen. Wellicht was dat ook voor nu het beste en veiligste, gezien alles wat er was gebeurd. Beelden van de enorme watervloed die ineens alles had weggevaagd kwamen in zijn herinnering terug. De man heet Ben, en hij herinnert zich dat hij in een zeldzame en zonderlinge houding abrupt wakker werd. Met zijn benen onder zijn rug gevouwen stikte hij bijna, want hij kreeg geen lucht. Het voelde alsof hij tijdens een knokpartij in zijn maag was gestompt. In elk geval had hij het Spaans benauwd. Ineens wist hij het weer. Zijn huis, waarin hij had liggen slapen, op die prachtige plek in Harlingen, was door de kracht van een kolkende watermassa ingestort. Hij wist weer dat hij was meegesleurd, en het was afschuwelijk geweest wat er allemaal om hem heen gebeurde. Hij zag van alles kapotgaan en in vreemdsoortige stukken de zee ingeduwd worden. Er was niemand die ook maar een hand naar hem uitstak. Hij overigens ook naar niemand anders, want het was puur overleven. Verderop had hij vreselijk geschreeuw gehoord. Er was volslagen paniek uitgebroken. Er werd gebruld en gekermd op een manier waar hij geen touw aan vast kon knopen. Hij wist instinctief dat hij daar weg moest, en wel direct.

Het water was niet koud maar het drong in al zijn holten en gaten. Hij voelde het in zijn neus omhoogstuwen. Het suisde, hamerde en gonsde in zijn oren en hij kon alleen maar denken dat zijn laatste uur had geslagen. Er stootten steeds dingen die in het water dreven tegen hem aan. Het beeld van zijn dierbare dobermann stond hem nog scherp op het netvlies. Morsdood, want in de donkerbruine drijfnatte vacht was ook veel helrood bloed te zien. Nergens was vuur of brandende verlichting te bekennen. Dit alles zag hij afgetekend op een soort scherm voor zijn ogen, alsof het een horrorfilm was. Het waren de laatste dingen die hij had gezien, ze lagen voor eeuwig vast. Toen hij merkte dat hij het koud kreeg, begon hij instinctief te zwemmen. Hij wist dat hij weg moest uit de ravage, en hij realiseerde zich dat hij volledig op zichzelf was aangewezen. Al die andere mensen vochten net als hij voor hun leven, of ze waren al op sterven na dood.

Ineens werd hij zich er ten volle van bewust: nu is het erop of eronder. Het was allemaal zo’n afschuwelijk gezicht, hij rilde ervan. Hij ging kopje onder in het woeste en wilde water. Toen hij bovenkwam, zoog hij zijn longen vol lucht. De benauwdheid deed zijn oren tuiten en zette zijn trommelvliezen op spanning. Dat gevoel kende hij, alsof hij zich in een luchtzak van een vliegtuig bevond en te hard zijn neus had gesnoten. Het was tegelijkertijd spookachtig stil, en toch hoorde hij in de verte mensen in het wilde weg angstaanjagend gillen. De stroom nam hem mee en hij trok meer ronddrijvende brokstukken naar zich toe, van tafeltjes tot ontwortelde boomstammen. Hij keek tweemaal om en dacht dat hij leek op een vluchteling die omziet naar wat hij achterlaat. Hij herinnert zich weer dat hij een soort tsunami op zich af zag komen, veroorzaakt door het instorten van diverse panden. Hij hoorde dat geluid nog steeds in zijn hoofd nagalmen ook al was het nu stil. Het loeiende water had veel schade aangericht en hij bedacht dat zijn kans om hier levend uit te komen klein was. Het was in enkele ogenblikken gebeurd, maar op dat moment leek het de tijd oneindig uit te rekken. Hij wilde nu het liefst als een kind even lekker in het gras liggen, naar de wolken staren en verder niets. Vroeger had hij vaak zo onbekommerd op de grond gelegen. Dan raadde hij vol verbeelding wat de vormen in de wolken zouden kunnen zijn. Gelukkig, overwoog hij, was hij nog steeds in bezit van zijn verbeeldingskracht. Daardoor was hij nu toch nog in staat om zich te verwonderen over wat er met hem gebeurde. Hij verdween als het ware door daaraan te denken. Hij zag de beelden heel levendig voor zich. Toen vervaagden die weer en kwamen er toch weer andere, lugubere beelden tussendoor.

Intussen zwemt hij door en blijft boven water, zich vasthoudend aan de brokstukken. Hij hijgt en hoest van benauwdheid. Bij iedere golf krijgt hij tot zijn verrassing een steeds zouter smakende hoeveelheid water binnen. Hij wordt misselijk en kokhalst ervan. Een nieuwe reeks beelden flitst in zijn hoofd voorbij, van haaien die in zoute zeeën leven en hem mogelijk kunnen zien als prooi. Die gedachte verlamt hem, maar hij zwemt toch werktuiglijk verder. Zijn lijf is volledig op de automatische piloot gegaan. In welke richting hij beweegt, weet hij niet. Het lijkt hem beter te proberen daar niet aan te denken. Nu gaat het om het vinden van de mogelijkheid even uit te rusten. Hij speurt in het water of hij geen losgeslagen bootje kan bemachtigen. Dat is het enige dat nu belangrijk is. Hij is uitgeput van het zwemmen, het lijkt wel of het kolkende water hem als de duivel op de hielen zit.

Op zeker moment hoort hij weer rustig pratende stemmen, ver weg of toch dichtbij?

Ze komen uit een andere richting dan waarin hij zwemt. Het is moeilijk te duiden. De stemmen komen van alle kanten lijkt wel. Het geluid verstomt geleidelijk. Hij zwemt door, met lange kalme slagen. Hij is moe en de kleren die hij draagt lijken wel een ton te wegen. Hij mist de kracht om zich, vastklampend aan de brokstukken, uit te kleden. Hij zuigt zo veel mogelijk lucht in zijn longen en schreeuwt met alle kracht die hij nog in zich heeft: ‘HELP!’ Ingespannen luistert hij of er antwoord komt. Ze horen hem waarschijnlijk niet, want het blijft stil. Hij voelt dat het niet lang meer duurt voordat hij onderkoeld raakt. Hij denkt: hoewel ik goed kan zwemmen, ga ik dit niet lang volhouden. Alles doet hem pijn. De vermoeidheid slaat toe en daarmee het risico op de verdrinkingsdood. Hij voelt zich al stijf worden en weet dat hij ergens op moet kruipen om te rusten. Al is het maar vijf minuten. Even niet hoeven zwemmen om zijn benen te kunnen strekken. Toch zwemt hij door en vraagt zich af hoe laat het zou zijn. Als het dag wordt, zal alles beter zijn. Zo sleept hij zichzelf erdoor. Hij ziet niets en het zal nog wel een tijdje donker blijven. Niets, behalve het water. Zwart water, met zilverachtige draadjes erdoorheen. Soms zwemt hij verder met zijn ogen dicht, verblind door het spatten van het zoute water.

Het liefst wil hij zijn armen en benen gewoon stilhouden om even ontspannen te dobberen. Hij denkt: wat kan er nog erger dan dit gebeuren? Hooguit zak ik weg en als ik dan even mijn mond openhoud en me volzuig, is het direct gebeurd. In twee seconden, misschien nog wel sneller, en weg is deze verschrikkelijke wereld. Hij vindt dat zijn tijd nu wel gekomen is en probeert zich voor te stellen hoe het zal zijn om te sterven. Zijn armen en benen doen niet wat hij wil. Het is alsof ze niet langer deel uitmaken van hemzelf en van buitenaf worden aangedreven. Wat vreemd, denkt hij, ik zal toch zeker zelf wel weten wat ik met mijn armen en benen wil doen?

Ergens vindt hij de kracht om een paar touwen uit het water te bemachtigen. Daarmee kan hij nog een paar balken aan de deur vastbinden, zodat die een rand heeft en hij er minder makkelijk af kan rollen. Hij merkt dat het meteen beter ligt, en nu wacht hij gelaten op wat komen gaat. In het vertrouwen dat er iemand is die weet wat hiervan de bedoeling is, zakt hij weg in een waakzame slaap. Hij hoort in gedachten het lied dat zijn moeder vroeger vaak zong. Hij beseft met een schok dat ze diep ongelukkig moet zijn geweest, overal nee op zei. Hij had destijds al het gevoel dat hij ervoor moest zorgen haar niet tot last te zijn. Als strategie draagt hij dat nog steeds met zich mee. Zijn moeder zong graag het ‘Slotakkoord’, en dat vindt hij nu wel toepasselijk. Destijds had hij er een verschrikkelijke hekel aan als ze dat sombere lied steeds zong. Nu geeft het hem gek genoeg steun, zo is het net of ze even weer bij hem is.

Jullie gaven mij een naam

Jullie gaven mij het leven

Maar dat wat ik het meeste nodig had

Dat konden jullie mij niet geven

Jullie leerden mij lopen

Jullie kleedden mij heel fijn

Maar dat er zoiets als een ziel bestaat

Dat mocht er helemaal niet zijn

Jullie gaven mij te eten

Ik leed geen enkele nood

Maar dat wat men gevoelens noemt

Dat zwegen jullie eenvoudig dood

Bij ziekte werd ik goed verzorgd

En ik werd dan ook weer snel gezond

Maar om dan ook steeds lief te zijn

Daarvoor was geen enkele grond

Nu moet ik steeds maar vechten

De schaduwen zijn zo machtig

Maar ooit zullen zij overwonnen zijn

En dat gevoel is prachtig

Het is alsof mijn leven

Enkel en alleen al hierom mag bestaan

Om dit nog eens aan mijzelf te schenken

En dan pas kan het ‘Ja’ ontstaan

HET BEGIN VAN HET EINDE

Mendina staart haar moeder onthutst aan. Eventjes daarvoor voelde ze nog de triomf van het diep in een oud dressoir gevonden doosje, maar dat ebt nu snel weg. In dat doosje zaten vreemde linten die ze nog nooit eerder had gezien. Nu is ze slechts verbijsterd door de panische blik in de ogen van haar moeder, zonder te weten wat de oorzaak is. Ze voelt een knoop in haar buik, veroorzaakt door de hysterische manier waarop haar moeder schreeuwt: ‘Jij moet ook altijd overal je neus in steken, nieuwsgierig aagje dat je bent!’ De woorden dringen intens bij Mendina door. Ze begrijpt dat ze iets boven water heeft gehaald wat kennelijk verborgen had moeten blijven. Ze merkt dat het menens is en dat er iets enorms achter dit doosje schuilgaat.

Dóor de intense verveling op de boerderij en de regen, waardoor dat ze op dit moment niet buiten kan spelen, wordt ze nieuwsgierig en gaat op zoek ging naar afleiding. In de garage blijkt in oude kasten van alles te liggen. Dat prikkelt haar om iets te gaan zoeken om maar niet te ervaren hoe eenzaam ze is. Intussen denkt Mendina: wat een toestand! Ze voelt een enorme teleurstelling opkomen. Voor de zoveelste keer lijken haar nieuwsgierigheid en haar onderzoekende geest tot problemen te leiden. Ze begrijpt al jaren niets van de angstige of verwarrende signalen die haar ouders uitzenden. Bepaalde dingen lijken geen licht te kunnen verdragen of worden achtergehouden. Maar juist die dingen hebben een magische aantrekkingskracht. Het drijft Mendina ertoe steeds weer op zoek te gaan en vooral veel vragen te stellen. Hoe sterker ze het gevoel heeft geen antwoorden te krijgen, des te meer spreekt het tot haar verbeelding. Daarom vraagt ze ondanks de gespannen situatie: ‘Wie is de persoon op de linten eigenlijk?’ Door wat ze hoort vallen er meteen een heleboel puzzelstukjes op hun plaats.

Door al dat stiekeme familiegedoe in dit benauwende Friese plattelandsdorp snakt ze er al jaren naar duidelijk te krijgen wat iedereen nou toch bedoelt. Maar als dat duidelijk wordt, staat Mendina te schudden op haar grondvesten. Ze begrijpt ineens dat ze er niet klaar voor is om dit te horen. Ze probeert nog te ontsnappen aan het verhaal dat haar moeder begint te vertellen, door de linten gauw weer terug te stoppen in de oude schoenendoos. Ze weet dat dit geen oplossing is, maar toch probeert ze ervoor te zorgen dat het buiten beeld blijft. Mendina krijgt het hele verhaal van haar moeder over zich heen. Aha, denkt Mendina, er blijkt echt iets belangrijks in dit doosje te zitten. Of ze er nou zo achter komt of op een andere manier, dat maakt haar nu niet meer uit. Ondanks de schrikreactie die ze nu in alle hevigheid voelt, denkt ze: Nu is er geen ontkomen meer aan.

Ç

De dag breekt aan

Ç

In de Friese wouden is het een drukte van belang. De zomervakantie, waarin de kinderen lekker hebben kunnen genieten van hun vrije tijd, zit er weer op. Hun ouders vonden dat ze die af een toe ook nuttig moesten besteden, door een handje mee te helpen op de boerderij. Vandaag is dit voor de zoon de eerste dag van het nieuwe schooljaar. Zijn zusje heeft nog een dagje vrij en plaagt in de ochtend haar grote broer daarmee. Als hij zich na het stalwerk omkleedt om naar school te gaan kan ze het gewoon niet laten, zoals dat vaak tussen broers en zussen gaat. Het ritme wordt hervat en de brommer gestart om weer naar de middelbare school te gaan.

Het zusje vindt het best lekker dat ze nog een dagje langer mag thuisblijven. Toch is deze ochtend een beetje vervelend, want de lol zit er weer op en de sleur begint weer. Ook zij moet namelijk morgen gewoon weer naar school. De spanning van de afgelopen weken was verre van leuk geweest. Haar vader en haar broer hadden heel wat discussies gevoerd over eventuele opvolging van de boerderij. Ze begrijpt dat haar vader gezien zijn gezondheid, graag duidelijkheid wil. Ze vindt ook dat hij de zaken soms onnodig op scherp zet. Dan zitten daar twee heethoofden die elkaar halsstarrig geen centimeter tegemoet willen komen. Haar moeder weet zich daar geen raad mee, want zij wil graag dat alles in goede harmonie verloopt. Echt gezellig is dus niet het juiste woord voor deze vakantie.

Maar goed, denkt ze, nu is het eerst weer tijd voor school en kan iedereen het een tijdje laten bezinken. Haar vader heeft door de schop van een paard in zijn jeugd nog maar één goede arm, de linker, om het werk mee te doen. Knechten zijn duur. De ischias helpt ook niet echt mee om elke ochtend vroeg op te staan en meteen aan het werk te gaan met stramme spieren en tegenstribbelende koeien. Daar komt veel kracht bij kijken, en haar ouders hebben niet het geld om hun bedrijf te mechaniseren en moderniseren. Met elkaar de schouders eronder zetten is gewoon nodig. Dat is ergens ook wel weer leuk. Of haar broer dat ook als vooruitzicht heeft, om dag in dag uit zo hard te werken, is maar de vraag. Hij heeft al een tijdje verkering met een leuk meisje, en dat is best een dametje. Een aardige meid, maar toch betwijfelt ze of dat nou zo’n typische boerin is.

Vanmorgen stapt broerlief na het ontbijt, dat hij wel verdiend heeft na het melken, weer als vanouds op de brommer om het nieuwe schooljaar te beginnen. Zo’n eerste dag is altijd rustig, boeken ophalen en roosters met vrienden op school bekijken. Natuurlijk zijn er tijdens de vakantie weer allemaal avonturen beleefd, die hoognodig uitgewisseld moeten worden. Vanavond hebben ze elkaar vast weer mooie verhalen te vertellen.

Geruime tijd later wordt er aangebeld. Het is de politie, die allebei haar ouders aan de deur vraagt. Haar broer heeft om half negen in dichte mist een weg proberen over te steken. Door de mist kon hij natuurlijk niet goed inschatten hoe dichtbij de auto’s al waren. Hij is geschept door een auto, en heeft de smak tegen het asfalt niet overleefd. Een automobilist heeft hem niet kunnen ontwijken. De politie vertelt dat het een tragisch ongeluk was.

Het zusje staat erbij en voelt zich helemaal verloren. Ze heeft haar broer vanmorgen nog geplaagd, omdat zij nog een extra dagje vrij had. Ze laten haar gewoon staan en ze voelt zich als meisje toch al de mindere in het gezin. Ze heeft in haar hoofd de overtuiging ontwikkeld dat ze niet echt gewenst is. Ze is namelijk tijdens een stroomstoring verwekt. Ze denkt daardoor dat het niet echt de bedoeling was om op dat moment een tweede kind te krijgen. Ze heeft daaruit de conclusie getrokken dat ze ongewenst is.

Ç

Vanuit verschillend perspectief

Ç

Na dit vreselijke bericht stort de wereld voor iedereen op zijn eigen manier in. Bij zowel de vader als de moeder gebeurt er van alles. Net als bij iemand die in doodsnood verkeert, zien ze hun eigen leven in vogelvlucht aan zich voorbijtrekken. Ze bepalen, aan de hand van de daarin overheersende gevoelens en gedachten hun positie in deze dramatische situatie.

Ç

De vader

Ç

De boerderij met de beesten is voor hem houvast. Daar, in het werk, is hij nodig. Zo vlucht hij voor de verwarrende gevoelens die hem overspoelen. Hij twijfelt of het echt zijn redding is. In elk geval is hij spontaan van zijn geloof gevallen. Als God dit met je voorheeft en je zonder reden je zoon laat verliezen, keert hij hem liever de rug toe. Dat zal hij niet voor de gemeenschap laten blijken, heeft hij innerlijk besloten, want de schone schijn moet wel hooggehouden worden, zo is hem geleerd. Hij moet het helemaal alleen doen, er is voor hem geen God meer. Zijn hart is gebroken door het verlies van zijn oudste, zijn zoon en zijn naamgenoot. Hij weet even niet hoe het nu verder moet, want al zijn hoop was erop gevestigd dat hij het bedrijf samen met hem zou blijven runnen. Met zijn ziekte en handicap heeft hij gewoon hulp nodig, en dat gaat nu niet meer. Zijn dochter is na haar tuberculose ook fysiek niet de sterkste meer. Bovendien heeft ze nog nooit blijk gegeven van interesse in de bedrijfsvoering.

Daarnaast is zijn eigen vader en ook naamgenoot, nadat hij hem jarenlang insuline heeft toegediend tegen suikerziekte, nog niet zo lang geleden gestorven. Zijn moeder is ziekelijk en met haar slechte ogen afhankelijk van hulp. Dat maakt haar met recht een extra zorgenkindje, dat niet zolang meer te leven heeft. Hij woont al achttien jaar met zijn vrouw bij zijn ouders in. Nooit en te nimmer kon je even met iemand spreken zonder gestoord te worden. Maar ineens is het oorverdovend stil en niemand weet zich raad met de situatie. Als hij er inmiddels niet zo gewend aan was zichzelf te redden, zou hij nu acuut de benen nemen.

Vaak was er weer iets geweest waardoor al het andere voorging. Het was ook wel makkelijk dat ze inwoonden bij zijn ouders, want ze konden de kinderen opvangen en een oogje in het zeil houden. Hij was niet zo’n prater over dingen die hem bezighielden, en hij vond alles nogal vanzelfsprekend. Door zijn eigen bezigheden kon hij dat ook wel uit de weg gaan. Zo doen we dat gewoon, veel gepraat over van alles en nog wat, maar vooral niet te dichtbij komen met echt belangrijke dingen. En daarom was zijn wil, sinds zijn eigen vader in 1960 overleed, nu wet. Hij moest nu wel gewoon doorgaan.

Het is voor zijn gevoel gebeurd met de familieboerderij, want hij is bijna vijftig. Het gaat er nu vast niet meer van komen om in de familie nog een opvolger te vinden. Alle broers en zussen zijn inmiddels ook hun eigen weg gegaan, hebben eigen banen en gezinnen. Waar doet hij het nog voor? Zijn oudste broer was ongeschikt gebleken voor het boerderijwezen. Die had heel andere keuzes gemaakt waarmee hij goed zijn geld kon verdienen. Daarnaast schilderde hij niet onverdienstelijk, en af en toe verkocht hij ook wat van zijn stillevens en landschappen. Tot hij in elkaar zakte en dood op het voetbalveld bleef liggen. De broer die daarna voor eventuele bedrijfsopvolging in aanmerking zou zijn gekomen heeft een ernstige spierziekte, waardoor hij uiteindelijk tot steeds minder in staat is. Van hem is ook geen hulp te verwachten. En de jongere broer heeft sinds hij het afbranden van de oude familieboerderij veroorzaakte een kruisje achter zijn naam staan. Daar hadden ze het gewoon niet meer over. Wel bepaalt dat kruisje dat hij in elk geval niet op de boerderij zaken mag regelen. Hij weet nog goed dat zijn vader hem vertelde hoe het voor hem was geweest toen zijn vader heel jong zijn vrouw had verloren en met een koppel kinderen achterbleef. Die was als oudste zoon in de voetsporen van zijn vader en de boerderij gestapt, om samen de boel te rooien. Anders was het een janboel geworden.

Het waren zware tijden, want gedurende de eeuwwisseling was het sappelen. Zonder moeder was het voortdurend alle hens aan dek om de boerderij en het gezin draaiende te houden. Er waren natuurlijk ook zo veel kinderen om voor te zorgen. Velen van hen hebben het in de armoedige omstandigheden niet gered. Zijn vader had verteld over Mendina, een zusje dat heel jong was gestorven, en over het feit dat na haar een nieuwe Mendina was geboren. Deze Mendina had uiteindelijk als een van de weinigen van de meisjes een respectabele leeftijd weten te bereiken. Het was een enorme teleurstelling toen de al generaties lang opgebouwde boerderij tot de grond toe afbrandde door een foutje van zijn broer. Die dacht met een sigaretje van hooi te kunnen oefenen met roken. De hele boerderij ging daardoor in vlammen op. Er was geen houden aan geweest.

Een nieuwe start werd gemaakt in een naastgelegen dorp, wat ook niet gemakkelijk was. Met veel inspanning en hard werken bouwden ze toch weer een mooie veestapel op en konden weer redelijk meedraaien. Het duurde jaren voordat er weer een kwalitatief goed product was dat werd vertrouwd op de markt. Ondanks het feit dat de traditie, van opvolging door de oudste zoon, was doorbroken, moest de boerderij goed beheerd worden. De vrouwen vielen echt niet bij bosjes voor hem, want het vooruitzicht om bij je schoonouders in te gaan wonen, trekt niet iedereen. Stuk voor stuk je broers en zussen vanuit huis zien trouwen en zelf bij je ouders achterblijven, dat doet wat met je. Het confronteert je bovendien met de klok die steeds maar doortikt.

Hij had zichzelf al als oude verstokte vrijgezel bij zijn ouders zien wonen, en dat was geen leuk vooruitzicht. Het kwam dan ook voor hemzelf haast als verrassing dat hij aan het eind van de Tweede Wereldoorlog op een kermis een wat jongere vrouw treft. Zij zat een beetje in hetzelfde schuitje als hij. Ze begrijpen elkaar goed en komen tot een verstandhouding die best zou kunnen werken. Kort na de oorlog trouwen ze, zowel op het gemeentehuis als in de kerk, want dat vindt zijn vrouw belangrijk. Als eerbetoon wil hij daarom graag op de verjaardag van zijn vader trouwen. Samen trekken ze in bij zijn ouders op de boerderij. Het is wel heel erg wennen, ineens van vrijgezel naar jong getrouwd stel. Ondanks dat het in het begin allemaal onwennig is, ontstaat er wel iets van warme genegenheid. Zijn vrouw ligt goed bij zijn ouders, en dat maakt het een stuk gemakkelijker. Na twee jaar wordt hun eerste zoon geboren, die zoals gebruikelijk vernoemd wordt naar de vader van vaderszijde. Een paar jaar later wordt een dochter geboren, die gewoontegetrouw naar de moeder van moederszijde wordt vernoemd.

Ç

De moeder

Ç

De moeder weet zich met haar verdriet geen raad. Ze dreigt in te storten. Zelfs de dagelijkse routine lukt haar niet, zo onmetelijk diep is het verdriet om wat er is gebeurd. Het vertrouwen dat ze in het geloof had, is nu ook haar steun, dit in tegenstelling tot haar man. Ze vindt dat moeilijk te verkroppen, ze mist op dit vlak een zielsverwant. Die vindt ze in de vriendin van haar zoon. Zij is ook totaal ontredderd en blijkt thuis bij haar ouders haar ei niet kwijt te kunnen. Ze trekt tijdelijk bij hen in. Zo kan ze haar verdriet delen. Ook is ze een welkome hulp in de huishouding van het gezin. Het geloof biedt steun in de zoektocht naar verliesverwerking, want dit zal niet zomaar voorbijgaan. Ze gaan zondags naar de kerk, en de gemeenschap leeft met hen mee. Alhoewel ze dat aan de ene kant wel fijn vindt, merkt ze ook dat daardoor het rauwe verdriet steeds weer opwelt. Ze voelt zich verscheurd en drijft steeds verder weg van de werkelijkheid. Haar man is onbereikbaar voor haar, en ze ziet dat hij steun zoekt bij de vriendin van hun zoon. Het baart haar zorgen, want troost kan ook verder gaan dan alleen dat. Ze kent haar man, en weet als geen ander dat hij zich graag ontdoet van spanning door avontuurtjes aan te gaan.

De man die haar zoon heeft aangereden geeft ze volledig de schuld, want dan kan ze tenminste ergens boos op zijn. Die krijgt dan ook de volle laag wanneer hij een keer aan de deur komt. Hij wil graag met hen spreken over wat er gebeurd is, omdat hij er, weliswaar ongewenst, ook deel van uitmaakt. Ze wijst hem boos de deur en blijft zich vooral als slachtoffer gedragen. Ze had zich heilig voorgenomen dat haar kinderen het beter moesten krijgen dan zijzelf, maar nu lag die droom helemaal in duigen. Het gezin waarin zijzelf opgroeide, was streng geweest, en er was weinig oog voor de behoeften van het individu. Hooguit voor de enige echte opvolger, haar oudste broer, die was er goed van afgekomen. In de oorlogsjaren was het zwaar geweest. Zo hadden ze soms onderduikers over de vloer gehad, onder wie ook joden. Eén onderduiker had een keer tijdens een inval een hele dag in het water van de sloot gelegen, met zijn hoofd in de overhangende struiken. Terwijl het hele huis werd doorzocht ontkwam hij er zo aan gevonden te worden. Haar zus was in de schuur nog door een Duitser gepakt, terwijl zij zwijgend had toegekeken. Ze was in haar schuilplaats achter de strobalen stil blijven toekijken, te bang om anders zelf ook ten prooi te vallen aan hun lust. Ze had ook voor het verzet regelmatig inkt en papier moeten halen. Daarmee werden identiteitspapieren vervalst, zodat onderduikers niet te veel opvielen. Toen zij door de Duitsers in de schuur verrast werden, lag er een pas geslacht varken onder de trap. Dat lieten ze gewoon liggen, omdat ze wat anders in de zin hadden.

Dat alles had de verhouding tussen haar broer, haar zus en haarzelf geen goed gedaan. Er was onderling een behoorlijke leedconcurrentie gaande. Zij vond toch dat zij als middelste de zwaarste lasten had moeten dragen. Na de lagere school was besloten dat zij thuis harder nodig was dan elders. Haar moeder was ziekelijk geweest, en de boerderij vroeg ondanks de hulp van haar broer te veel werk. Zij moest als oudste dochter haar moeder gaan helpen en verzorgen. Ze had dit haar hele leven als oneerlijk ervaren, en ze was een beetje kinds gebleven. Het was alsof ze in die levensfase was blijven hangen. Gelukkig had ze kunnen ontsnappen toen er op een gegeven moment een man in haar leven kwam. Hij had haar begrepen, en zij had geen enkele moeite gehad om hem te trouwen en zijn ouders erbij op de koop toe te krijgen. Als ze maar weg kon uit de gevangenis van de zorg voor haar ouders, want dan kon haar leven eindelijk eens beginnen.

Het was wel wennen om in zo’n groot gezin terecht te komen, niet veel minder streng dan wat ze kende. Iedereen was tenminste op het oog vrij om zijn of haar eigen keuzes te volgen. Wel waren er bepaalde codes die je moest begrijpen, want over sommige dingen praatten ze gewoon niet. In een gezin van acht kinderen gebeurden nou eenmaal ook minder leuke dingen of dingen die niet pasten binnen het strenge kader dat ze volgden. Gelukkig was er genoeg te doen, en door de grootte van de familie zag je elkaar regelmatig. Daardoor kon ze rustig rondkijken, al kletsend en af een toe een handje helpend kreeg ze wel door wat er allemaal speelde. Zo was een van de jongens met een jehova thuisgekomen, en dat werd gedoogd. Het bracht de nodige loyaliteitsconflicten met zich mee. Op verjaardagen ging hij wel naar zijn eigen familie, want dat werd van hem verwacht terwijl dat tegen de principes van zijn eigen vrouw inging. De familie kwam ook bij hem om zijn verjaardag te vieren. Ze stonden domweg elke keer weer op de stoep en brachten hem en zijn vrouw in verlegenheid. Ze deden gewoon wat ze gewend waren.

Een van de zussen trouwde met haar achterneef en verhuisde naar de grote stad. Allerlei verhalen deden de ronde over wat daar allemaal wel niet gebeurde. Meerdere vrouwen zouden de achterneef bekoren, en dat lieten ze dan tussen de bedrijven door wel doorschemeren. Een andere zus trouwde met een winkelier in linnengoed. Daar kochten ze natuurlijk trouw de spullen in, want dat hoorde zo volgens de familie. De inkopen werden regelmatig op de pof gedaan, omdat het soms niet allemaal meezat. Maar boter bij de vis werd soms gevraagd, omdat de kachel aan de andere kant ook niet vanzelf brandde. Dat gaf aanleiding tot bijzondere taferelen en veel onderhuidse spanningen. De oudste broer van het gezin overleed op jonge leeftijd aan een hartstilstand op het voetbalveld en liet vrouw en kinderen achter. Zijn vrouw kon daar niet mee omgaan en viel ten prooi aan een onbedwingbaar verlangen naar snoepgoed en zoetigheid. Ze werd tonnetje rond en toen ze een keer op bezoek kwam, werd ze net nadat ze uit de bus stapte vrijwel voor de deur door een auto geschept. Kortom, een familie met verhalen en vele vormen van verlies en verdriet, wat in de doofpot werd gestopt. Toch was het voor haar een goede basis, want met haar harmonieuze karakter voegde ze zich makkelijk naar de anderen. Ze zorgde ervoor niet te zeuren, want dat wil ze juist voorkomen. Alles wat echt spannend zou kunnen worden, ging ze uit de weg of liet ze links liggen. Nu ze zelf kinderen had, waren er gelukkig opvoedingskwesties die ze aan de ouders van haar man kon overlaten. Ze had als jongvolwassene vroeg verantwoordelijkheden moeten vervullen, zodat ze soms jaloers was op haar eigen kinderen. Ze had ineens ook een heel sociaal netwerk, via schoolactiviteiten, de vrouwenvereniging, het zangkoor en niet te vergeten de kerk. Dat had ze toch mooi allemaal voor elkaar gekregen.

Haar zus is ook met een boer getrouwd en heeft uiteindelijk negen dochters gekregen. Helaas geen zoon, hoe ze het ook geprobeerd hebben. Haar oudste broer heeft twee zoons gekregen, en als opvolger van de boerderij doet hij het hartstikke goed. Dat steekt soms wel, want hij heeft veel aanzien daardoor, wat hij ook graag vol trots breeduit laat weten. Echt bescheiden kun je hem niet noemen. Ze blijft afgunstig op wat hem zomaar in de schoot werd geworpen. Terwijl zij degene was die heeft gezorgd dat de boel draaiende bleef, tot hij gewoon instapte en het stokje overnam.

Ç

Een doorstart

Ç

Nadat een jongen in de dichte mist een weg overstak en daarbij het leven liet, zijn de nabestaanden allemaal alleen bezig met overleven. De ouders verwijderen zich van elkaar. De een vlucht in het geloof, de ander keert dat juist de rug toe. De man stort zich op de boerderij en de beesten, die zijn een belangrijk houvast voor hem. De vriendin van hun verongelukte zoon weet zich thuis niet goed raad, en haar ouders weten niet hoe ze haar moeten opvangen. Die trekt voor troost een tijdje in bij de ouders van haar vriend. De moeder van haar verongelukte vriend lijkt voorgoed verdwenen, alsof ze heeft besloten haar zoon te volgen en in het hiernamaals te verkeren. De vader is best toegenegen en biedt een vorm van troost. Echter, er gebeurt ook iets anders en daardoor groeit er nieuw leven in de vriendin. Zo wordt vanuit een tragische gebeurtenis een ander licht op de toekomst geworpen. De vriendin staat nog aan het begin van haar leven, en de samenleving staat niet erg open voor deze situatie. Bovendien vervult dit gegeven de man en de vrouw van schaamte en schuld. Ze besluiten dit te beschouwen als een nieuwe kans. De man en vrouw zullen zich voordoen als de ouders van dit nog in wording zijnde kind. Zo kan de vriendin haar eigen weg gaan. Zo was het dus gegaan, deze rouw lag in de wortels van dit nieuwe bestaan. Vrijwel direct besluiten ze om ondanks alles te dragen wat nu is ontstaan. Ze weten niet wat de buurt ervan zal vinden als er zo snel na het overlijden van hun zoon een kind komt. Ze besluiten om dat niemand te vertellen. Als er na alles wat er gebeurd is weer een kleine op komst is, is dit ook heel onwerkelijk. Ze dachten eerst dat het onmogelijk was om zo verder te gaan, vervolgens veranderde dat in onwaarschijnlijk. Echter, door dit nieuwe gegeven is het onvermijdelijk, ze moeten wel door. Geen van hen is al toegekomen aan een rouwproces. Ze kunnen het gewoon niet verwerken. Dubbele gevoelens spelen hen allen parten en er stapelt zich van alles op. Ze dragen het lot, terwijl de zwangere jonge vrouw onder ruime werkschorten haar groeiende buik verbergt.

Als vijftigers adopteren ze op een middag de kleine, die al die tijd is gecamoufleerd. Het is een meisje dat ze, uit eerbetoon aan de voorouders, Mendina dopen. De buurt is verrast en heeft totaal niets in de gaten gehad. Gezien het grote verlies gunnen ze de buren van harte dit nieuwe leven. Ze vertellen iedereen dat ze een tijdje hebben geworsteld met de naam. Volgens de traditie zou de moeder van vaderszijde vernoemd moeten worden. Of de zoon die ze verloren hebben. Maar de tijden en de situatie zijn veranderd. In deze vrijgevochten jaren zestig kiezen ze voor de naam Mendina. Dat is een veelvoorkomende naam in de familielijn van de vader, die ook verweven is met veel verlies. De vriendin gaat terug naar haar ouders. Zij pakt vanaf dat moment de draad van haar leven weer op. De andere dochter, die niets heeft meegekregen van de zwangerschap omdat ze voor een opleiding intern zat, kiest ervoor om het ouderlijk nest te verlaten. Ze was toch al zo’n beetje het huis uit. Nu haar opleiding bijna klaar is, besluit ze niet terug te keren, want het voelt vreemd en niet meer als thuis.

Ç

Het leven vóór de schoenendoos

Ç

Toen haar moeder dit hele verhaal had verteld, werd Mendina pas in volle hevigheid duidelijk wat ze aan het licht had gebracht. Het duizelde haar, want ondanks alles was nooit het kwartje gevallen dat dit aan haar leven vooraf was gegaan. Ze dacht: het ergste in mijn leven is dus al gebeurd voordat ik geboren werd. Door de dood van haar broer had hij er indirect voor gezorgd dat zij alsnog geboren was. Een heel vreemde gewaarwording, die alles wat daarvoor gebeurde in een heel ander daglicht zette. Mendina snapte allang dat er bepaalde dagen waren die gevoelig lagen, want dan was er iets met een verjaardag of een sterfdag. Ze had het verband niet gelegd met zichzelf, en nu begreep ze ineens dat zij hier nu is omdat hij er toen ineens niet meer was. Of zat het toch anders in elkaar? Allerlei vragen spoken door haar hoofd. Er flitsen een heleboel jeugdervaringen langs. Zo had ze zich heel eenzaam gevoeld, want met haar nieuwsgierige aard en speelse karakter liep ze in de ogen van haar ouders in minstens zeven sloten tegelijk. Het was oppassen geblazen om echt te vertellen wat ze had meegemaakt, want dat was riskant en gaf vaak ruzie. Wat haar dan weer een naar gevoel gaf. Als ze enthousiast kwam vertellen over dingen die ze had meegemaakt, werd haar of gezegd dat ze dat niet meer mocht doen of bleef ze zitten met een gevoel van verwaarlozing. Als ze haar ergernis uitte, kreeg ze te horen dat ze maar dankbaar moest zijn. Ze had de conclusie getrokken dat wat ze ook vertelde ze toch nooit serieus werd genomen. Het leek wel of wat zij meemaakte verbleekte in het licht van… ja wat eigenlijk? Vaak vindt ze troost in woorden die ze leest of muziekteksten die haar raken.

Mendina zocht graag gezelschap bij de huisdieren en de boerderijdieren. Daar werd trouwens ook wel heel bijzonder mee omgesprongen. Heel anders dan zij wenste dat met zulke dierbare vrienden werd omgegaan. Zo waren de hond en de katten voor haar ouders slechts functionele beesten, die het erf bewaakten en zorgden dat er muizen werden gevangen. Mendina had echter heel andere kwaliteiten in deze beesten ontdekt. Zo kon ze de hond meenemen op haar struinpartijen over het erf en daarbuiten in het vrije veld. Daarmee had ze toch een maatje om de natuurlijkheid der dingen mee te delen. De hond luisterde altijd trouw, die kwispelde als ze blij was en gaf haar een lik als ze verdrietig was. Zelfs als ze boos was, bleef hij gewoon bij haar komen, en dan was dat meestal ook snel weer over. De katten waren heel lekker om te aaien, en ze gingen bij je op schoot liggen om al snorrend uiteindelijk in slaap te vallen.

Wat een vertrouwen lieten die beesten toch zien. Het was een schok toen ze een keer zag wat haar vader deed met in het hooi gevonden jonge poesjes. Hij stopte ze in een emmertje met lauw water en deed daar een emmer vol stenen bovenin. Mendina vroeg: ‘Waarom doet je dat toch, dat vind ik zielig?’ Zijn antwoord was: ‘Omdat er anders veel te veel komen. Bovendien, zolang ze de oogjes nog niet open hebben, zijn ze nog geen kat.’ Mendina snapte er niks van, want hoe meer zielen hoe meer vreugd, had zij juist gemerkt. Toen er in een zomer weer jonge poesjes waren geboren in het hooi, verstopte ze die allemaal diep in de hooibalen op zolder. Elke dag ging ze even kijken, want wat was dat toch fascinerend hoe moederpoes heel zorgzaam de jongen schoonhield en trouw eten opscharrelde. Wat ze wel heel indrukwekkend had gevonden was dat er een keer een poesje was geboren met twee kopjes, die door moederpoes direct na de geboorte was opgegeten. Walgelijk en wonderlijk had ze dat gevonden. Het was niet een gezond poesje geweest en blijkbaar regelde de natuur dat op deze manier. Een krachtige kringloop, waar ze gewoon naar kon kijken. Natuurlijk hielp Mendina een handje met de jonge poesjes die wel gezond waren door af en toe wat melk uit de bussen te morsen. Uiteindelijk was het zover dat de oogjes open waren en redelijk schoon bleven en bracht ze de jonge poesjes één voor één naar beneden. Ze had goed opgelet, want haar vader vond het toch wel moeilijk om nu nog iets te doen. Ineens hadden ze zeventien boerderijkatten. ‘Wat geweldig’, dacht Mendina, ‘het is me gelukt. Nu is het ineens veel gezelliger en daar heb ik voor gezorgd.’ Wat een overwinning was dat geweest.

In en om de boerderij was er veel te beleven. Mendina was vooral geïnteresseerd in alles wat groeit en bloeit. De tuin was een grote bron van inspiratie en ook merkte ze dat haar moeder van bloeiende planten en bloemen hield. Binnen moest ze daarvan afblijven. Buiten mocht wat meer, en daar werd ze ook niet steeds in de gaten gehouden. Ze plukte regelmatig van de prachtige dahlia’s, die van die grote gekleurde bloemen hadden. Haar moeder had liever dat ze zich beperkte tot de veldbloemen, die in het grasveld groeiden, zoals pinksterbloemen en madeliefjes. Mendina plukte graag veldboeketten met een bont palet aan kleuren, die haar moeder dan van haar kreeg. In een vaas pronkte dan een paar dagen zo’n samenstelling van van alles en nog wat.

Ç

Het wakker worden

Ç

Steeds meer kreeg Mendina door dat er in het gezin een spel gaande was waar ze telkens weer ingezogen werd. Het was iets waar ze zich geleidelijk van bewust werd, en waarbij ze inwendig koos om de beurt aan zich voorbij te laten gaan. Ze wilde niet terug naar de gevangenis, die kende ze al van binnen en van buiten. Ze had al van alles uitgeprobeerd om erbij betrokken te raken, daar hoefde ze niets meer van te verwachten. Diep vanbinnen wist ze dat het niet goed ging komen als ze hierin bleef hangen. Maar desondanks werd ze als een magneet aangetrokken door dat spel, omdat ze voelde dat er iets niet klopte. Ze was haast bereid haar leven te geven om te doorgronden wat er aan de hand was. Zoals bij velen startte het leven van Mendina niet in rozengeur en maneschijn. De symbolische doorns laten in velen sporen na, zeker wanneer er vanaf het prille begin of van jongs af aan iets onbegrijpelijks en onuitgesprokens in het leven doorklinkt. Het kan dan ook haast niet anders of zo iemand vindt een maatje dat een vergelijkbaar pad heeft bewandeld. Iemand die ook door schade en schande wijzer was geworden. Het over en weer bedelen om behoeften vervuld te krijgen is heel vermoeiend, en meestal heeft het slechts frustratie als uitkomst. Het voelt als leven op een tikkende tijdbom.

Mendina besluit dat ze iets anders wil. Heel lang heeft ze gezocht en gepoogd dat te geven wat anderen nodig hebben. Ze ontdekte dat haar valkuil ook een vorm van kracht bleek te zijn wanneer ze die ergens anders inbracht. Vooral in haar werk vindt ze een bron van plezier, zeker als de ontwikkeling van mensen centraal staat. Gezien haar herkomst herkent ze in anderen haarfijn dat er gemis op de voorgrond staat. Ze onderkent dat en benoemt wat iedereen vanzelfsprekend is gaan vinden, maar wat niet echt werkt. Ze denkt dat het haar uitdaging is om wat er speelt te benoemen. Omdat ze niet goed weet hoe daar vorm aan te geven, vindt ze veel troost in de volgende tekst van Stef Bos, uit het nummer ‘Nieuwe dag’: Het is een oud verhaal, het wordt opnieuw geschreven, het is onbepaald voor wie zich durft te geven.

Toen ze Gijs, haar latere levenspartner, voor het eerst ontmoette, herkenden ze iets in elkaar. Ook hij heeft geen normale jeugd gehad. Ouders die ook de nodige rafelrandjes en onuitgewerkte rouw met zich meedroegen en elkaar als uitvlucht vonden. Dat is geen gezonde basis om op deze wereld te worden geboren en wat van het leven te maken. Samen zijn ze als het ware volwassen geworden. Ze kunnen heel wars gedrag vertonen als anderen hun iets voorschrijven of iets van hen verwachten. Er zijn mensen die hen betichten van het hebben van autoriteitsproblemen. Dus ze kijken met argusogen naar wat er in de wereld gebeurt, en willen daar graag hun zegje over doen. Ze zien dat de wereld vaak gewoon weerspiegelt wat er in de binnenwereld van mensen speelt, maar vooral niet wordt benoemd. Ze zijn zoekende hoe ze dat het beste kunnen uiten. Ze willen graag de wereld steeds een beetje beter te maken. En het maakt ze niet uit wat er gebeurt, als het maar iets anders is. Wanneer meer van hetzelfde gebeurt, drijft dat vooral Mendina vaak tot waanzin, het maakt haar wantrouwig. Gijs herkent in zichzelf dat ook in hem weerstanden doorwerken die in het verleden zijn ontstaan. Ze ontdekken dat ze allebei in hun jeugd bronnen van steun en toeverlaat hebben gemist. Vroeger doken ze dan lekker in een boek en kregen zo een beeld van andere mogelijkheden. En ook in muziek herkenden ze veel dat hen steun en troost bood om stevig in hun schoenen te blijven staan. Zo bleven ze net genoeg wakker voor de wezenlijke dingen in het leven, iets wat later nog van pas zou komen. Zoals Leonard Cohen al zo mooi verwoordde in zijn lied ‘Anthem’ met: There’s a crack in everything, that’s how the light gets in.