Ik ben Juweel

Colofon

ISBN 9789083393315

NUR 301

1e druk, 2019

© 2019 Harm van Zuthem

Dit boek is een uitgave van Uitgeverij Gopher.

Koningsweg 72

5211 BN 's-Hertogenbosch

Telefoon 0341 74 61 00

Exemplaren zijn rechtstreeks te bestellen via internet: www.gopher.nl en bij iedere boekhandel.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Alle in dit boek voorkomende namen, personen en gebeurtenissen zijn louter aan de fantasie van de schrijver ontsproten en hebben geen enkele betrekking op de waarheid.

Ik ben Juweel

Harm van Zuthem

HET DORP MET DE VERWAAIDE BOMEN

Ik werd wakker van de gedempte stemmen van Ploy en haar neef Panit die redetwistten op de treden van de buitentrap aan de zijkant van het huis. Door de kieren in de planken muur zag ik dat het boven de bergen begon te schemeren. De honden uit de omliggende dorpen die elkaar de hele nacht wakker hadden gehouden, sloegen voor een laatste maal aan. Een enkele haan riep zonder veel overtuiging nog een keer kukeleku. Ploy vond dat een kolderieke klanknabootsing, het geluid van kraaiende hanen klonk naar haar mening als ekkedie-ek. De roep van de eenden van haar zus was niet kwak-kwak, maar kaap-kaap. Zouden Nederlandse hanen en eenden bij het horen van de geluiden van hun Thaise soortgenoten doorhebben dat ze ver van huis zijn? Ik probeerde iets op te vangen van het gesprek op de buitentrap. Panit sprak klagelijk en verongelijkt, Ploys stem klonk tegemoetkomend en overredend, maar ik kon niet verstaan wat er werd gezegd. Ik kroop onder het muskietennet vandaan, sloeg een handdoek om en stommelde langs de binnentrap naar de bezijden het huis gelegen keuken om water op te zetten voor een kop oploskoffie. Ze stond meteen naast me.

‘Laat mij dat maar doen, ga jij je maar wassen en aankleden.’ Ze trok de ketel uit mijn handen en stak de gasbrander aan.

‘Waar ging dat over?’

‘Als je even geduld hebt haal ik bij Noyna een kom rijstsoep voor je.’ Ze sloeg haar arm om mijn middel en keek me liefdevol aan, maar een antwoord kreeg ik niet. Ik wilde niet aandringen, want we waren nog maar net weer goed met elkaar. Aan de vooravond van het nieuwe jaar hadden de jongens van de buren een pasgeboren kalfje gekocht om aan het spit te roosteren. In afwachting van het feest was het diertje op de braakliggende akker naast ons huis gezet, waar het onophoudelijk klaaglijk om zijn moeder loeide. Ploy kon het niet aanhoren en probeerde het stierkalfje tevergeefs melk en gras te voeren. Ze probeerde de jongens af te brengen van het voornemen om het kalfje te slachten, maar haar protesten gleden af op onverschilligheid en de voorpret, die met een stevige borrel luister werd bijgezet. Dagenlang liep ze huilend over het erf.

‘Het is onverdraaglijk, jij moet iets doen.’

Een koe was voor haar wandelend vlees, dat is tenslotte de bestemming van het dier, maar een melkkalfje moederliefde ontzeggen vond ze wreed. Ze was ontroostbaar. Ik liet me overhalen en bood de buurjongens aan het kalfje van hen over te nemen. Nadat ik wat met ze had gedronken wilden ze daar wel mee akkoord gaan, maar ik moest tweemaal zo veel neertellen als zij hadden betaald, want ze zouden onmiddellijk een nieuw stiertje gaan kopen en de prijzen waren naarmate het jaareinde naderde flink gestegen. Dat gehoord hebbend zag ik toch maar van de aankoop af. Dat ik met een kegel maar zonder kalfje terugkwam, had Ploy lamlendig gevonden.

‘Om het volgende kalfje zou je opnieuw verdriet hebben gehad. Als ik op het aanbod inga eindigen we met een hele kudde,’ verdedigde ik mij.

‘Ik vroeg niet om een kudde, ik vroeg om één héél klein kalfje. Dát kalfje!’ en haar vinger priemde beschuldigend in de richting van het loeien op de akker, dat eigenlijk nog piepen was.

Ik knipte het peertje aan in de badkamer en kieperde genotvol huiverend een paar scheppen water over mijn hoofd en rug. Telkens als ik het steelpannetje vulde uit de mandibak, controleerde ik scherp of ik niet een van de visjes meeschepte die in de bak werden gehouden tegen muggenlarven en algen. Mijn vrees daarvoor vond Ploy erg komisch. ‘Die vissen zijn heus slim genoeg om bijtijds weg te zwemmen.’ Ik was daar nog niet zo zeker van, ofschoon het nog nooit was voorgekomen dat er een kleine meerval op mijn hoofd terecht was gekomen. Ik zeepte me in tot ik een schuimende ijsbeer was en schepte toen weer voorzichtig water over mij heen. Toen ik was aangekleed stonden er op de vloer van de woonkamer een kom sterk naar koriander geurende rijstsoep en een kop koffie. Ploy kwam in hurkzit tegenover me zitten en keek nauwlettend of ik mij de soep wel liet smaken.

‘Moet jij niet ontbijten?’

‘Ik heb al gegeten met Noyna voor we naar de markt gingen. Is het lekker?’

Als er iets bijzonders stond te gebeuren begon Jongste Zus de dag op een tijdstip dat kroegtijgers hun bed opzoeken.

‘Fantastische soep, al is het even wennen als je gewoon bent op te staan met Goudse kaas en aardbeienjam.’

‘Is het niet lekker? Ik ga vanmiddag brood voor je kopen in de stad.’

‘Echtwaar, het is heerlijk! Wat was er nu met Panit?’

‘Oh, niks.’

‘Het leek of jullie ruzie hadden?’

‘Wij hadden geen ruzie. Waarom zou ik ruzie met hem maken? We hadden gewoon een gesprek. Schiet een beetje op, we moeten mee met Oom Ngoh. Dat hebben we beloofd, weet je nog?’

Ik wist het en liep achter haar aan naar buiten om de oude buurman op te wachten. Voor het huis van Noyna zaten de andere bewoners van het erf gehuld in dekens rond een vuurtje. De eerste zonnestralen speelden inmiddels door de takken van de mangobomen, maar men riep elkaar onophoudelijk toe dat het zo koud was.

‘Brrr,’ zei Oudere Zuster Nam, ‘vind jij het ook zo koud?’ Ze sprak tegen mij langzaam, woord voor woord en in de officiële landstaal.

‘Heb je je ontlasting al gedaan? voegde haar man, Thanet, daaraan toe.’

In de kring werd gegniffeld, maar ik trok me daar niets van aan en zei: ‘Voor mijn idee is het best aangenaam. In Amsterdam ligt ijs op de grachten, dus ik ben blij dat ik hier ben.’ Ik sprak nog langzamer dan Nam, maar grammaticaal leek het me redelijk correct.

Even later stapte Oom Ngoh door de heg die het erf scheidde van het buurerf. Een van zijn dochters droeg een juk met aan weerszijden een zware mand met offergaven. Oom Ngoh was de vorige avond begonnen met de inzameling. Ofschoon het een nieuwe, door hemzelf bedachte gewoonte was, waarvan hij de betekenis niet erg duidelijk verwoordde, kwam hij bij niemand in het dorp tevergeefs. Van oude en gebrekkige mensen die niet ver meer van de hemelen verwijderd waren, werd aangenomen dat ze signalen uit de bovenzinnelijke wereld gemakkelijk opvingen. Ploy had me gewezen op het bos in de verte, waarvan de boomkruinen als vaandels naar een kant wezen. Oom Ngoh had doorgekregen dat er eer bewezen moest worden aan de geesten die daar huisden. Anders werden ze jaloers op hun soortgenoten dichter bij de bewoonde wereld, die bij religieuze evenementen steevast werden verwend. Ploy was het afgelopen jaar afwezig geweest en daarom was zij de aangewezen persoon die taak te vervullen. Ze had plichtsgetrouw toegestemd. Ik nam het juk over en we gingen op pad.

De in honingraatpatroon gebarsten klei was keihard. Bosjes rijststro knisperden onder onze voeten. We liepen dwars over de akkers naar het noordwesten. Lange schaduwen gleden voor ons uit over het okeren craquelé. Maen, het zoontje van Noyna, rende verderop over de akker met ons mee, terwijl hij tevergeefs probeerde om zijn stervormige vlieger op te laten. Hoewel hij tweemaal zo oud was als wij, konden we Oom Ngoh met moeite bijhouden. Dat kwam ook omdat ik niet gewend was aan pikoelen. Als ik even uit mijn ritme was, veerde het draaghout op terwijl ik een stap probeerde te zetten en kreeg ik mijn voet niet van de grond. De benen die uit Ngohs kniebroek staken, stapten voort met machinale regelmaat, waarbij zijn bovenlichaam heen en weer schommelde. Die benen waren zo krom, dat Joe III, die om hem heen dartelde, er gemakkelijk tussendoor had kunnen springen. Honden leefden niet lang en daarom had men het opgegeven steeds een nieuwe naam voor hen te bedenken. Ze heetten allemaal Joe en werden om ze uit elkaar te houden genummerd als koningen en pausen. Nu en dan beet hij naar de stok die als een herdersstaf een eind boven de oude uitstak. Ik vroeg me af hoe de oude zijn weg vond, want door zijn dikke brillenglazen zag hij weinig. Maar als het land onbegaanbaar was door kraters waarin buffels hadden liggen modderbaden, balanceerde hij met benijdenswaardig gemak over de smalle sawadijkjes.

Op oudejaarsavond had Oom Ngoh telkens met me willen dansen. Zodra ik mij even van hem afwendde, tikte hij me aan om de aandacht te vestigen op zijn imitatie van mijn heupwiegen. Daarbij loenste hij vergenoegd door zijn kingsize bril, de opgerolde bivakmuts scheef op het oude hoofd. Ik schatte hem rond de tachtig. Zijn werkelijke leeftijd kende niemand, hijzelf evenmin. De muziek werd uitbundig meegezongen. Terwijl de ene helft van het gezelschap danste, sloeg de andere helft de maat met vorken en lepels op lege flessen. Muziek uit het noordoosten, mor lam, die in de mode was, met klaaglijke, half gesproken zang in mechanische twee- kwartsmaat, en loek thoeng, liederen over verlangen naar het dorpsleven. Het hoogtepunt van de avond was het moment waarop men erachter kwam dat ik niet kon hurken als iedereen, met de billen op de hielen en de voeten plat op de grond. Ik had me even in de kring van de vrouwen rond de aardewerken vuurpot begeven en was daar door de knieën gezakt, balancerend op de bal van de voet. ‘Ga toch rustig zitten,’ zei Mae Chai, een nicht uit een naburig dorp, en trok me naar beneden, waardoor ik pardoes achterover rolde.

‘Hij is dronken,’ werd er geroepen tot grote hilariteit van onze gasten. Dat was beslist overdreven en Ploy nam het voor mij op. Ze legde uit dat westerlingen niet op dezelfde manier konden zitten als zij. Ik werd meewarig aangekeken en een golf van ongeloof deed de ophef verstommen. Meteen daarop schaterde men het weer uit.

‘Niet zitten, westerlingen kunnen niet zitten.’

Door het rumoer heen riep Nam: ‘Maar dan kan hij ook niet poepen, hoe kan Oom Farang poepen?’ Het tumult verstomde en iedereen dacht ernstig na hoe ik met mijn handicap de stoelgang moest verrichten.

Dè farang heette ik aanvankelijk, maar dat was gelukkig vervangen door Oom Farang. Na een paar jaar werd het onpersoonlijke Farang vervangen door mijn voornaam. Weer later begonnen een aantal mensen me Poh te noemen, maar die respectvolle titel heeft helaas geen standgehouden.

Na afloop van het feest had ik Oom Ngoh naar huis begeleid. Het was nauwelijks vijftig meter lopen, maar makkelijk ging het niet, want hij had hem aardig om. Tot mijn verbazing leidde hij me zijn huis voorbij naar het kippenhok en daarin legde hij zich onder de luid kakelend protesterende hennen te slapen. Toen hij zich de volgende ochtend meldde, overdekt met veertjes en plukjes dons, vroeg ik om uitleg. Zijn vrouw wilde hem met een slok op niet in huis hebben, vertelde hij. Hoe dronken hij ook was, dat had hij zich nog weten te herinneren.

De drie zusters bewoonden in die tijd een vrolijk erf. Bij de geringste aanleiding werden een paar grote luidsprekerboxen buiten gezet, een aardewerken grill en een paar flessen rum. En daar was een feestje. Visite van familie uit een naburig dorp, de aankoop van een buffellever, een goede visvangst of als deze of gene een goed humeur had, er was eigenlijk niet eens een reden nodig. Op de muziek kwamen mensen uit het hele gehucht af om te delen in de feestvreugde. Bij een opmerking die geestdrift wekte, werd het feestgedruis onderbroken met de luide yell van de vrouwen: ha ha ha hiiiiiew.

Na een klein uur lopen bereikten we het dorp met de verwaaide bomen. Wat uit de verte een bosje had geleken waarvan de boomkruinen door de moesson naar een kant waren geblazen, bleek een kring van hoge bomen die een open plek omzoomden. Aan de rand daarvan stonden onder een dikke boom twee vervallen geestenhuisjes. Oom Ngoh verzamelde een paar takjes en improviseerde daarvan een bezempje waarmee bij de huisjes zorgvuldig schoonveegde. Onderwijl stalde Ploy de meegebrachte offerwaren uit op twee dienbladen die ze in de geestenhuisjes plaatste. Daarna stak de oude man op beide huisjes een kaars en drie wierookstaafjes aan. Mijn metgezellen gingen eerbiedig op hun slippers staan en prevelden met de handen tegen elkaar voor hun gezicht een smeekbede om bescherming, rijkdom en geluk. Daarna moesten we wachten tot de kaarsen opgebrand waren, want zo lang deden de geesten erover om de gaven te genieten. Oom Ngoh en Ploy gingen met hun rug naar de geestenhuisjes toe zitten opdat de bewoners zich niet zouden generen onder hun blikken de offeranden tot zich te nemen. Ik nam de gelegenheid te baat om de omgeving te verkennen. Maen drentelde met me mee, maar hij bleef steeds een paar passen van me verwijderd. De jongen was nog altijd een beetje bang voor me. Als gevolg van een allergie snoot ik regelmatig mijn neus en dat deed ik luid. Maen kon daar niet aan wennen en schrok hevig telkens als ik in mijn zakdoek trompetterde.

Hoog in de boomtoppen klonk het ritselen van de bladeren als een zacht ruisen. Verder klonk er geen elkel geluid. Her en der verspreid staken uit het hoge gras de ankers van poeren. Van de palen die daarin geklonken waren geweest of ander houtwerk was geen spaan meer terug te vinden. De optrekjes moesten in zijn geheel zijn afgebroken en elders weer in elkaar gezet. Ik ontdekte het patroon van drie huizen met bijbehorende keukens, rijstschuren en waterputten. Het dorp moest nog niet zo lang geleden verlaten zijn, want geprefabriceerde betonsokkels waren pas enkele decennia in gebruik. Naar het dorpje liep geen enkele toegangsweg. Als het land in de regentijd onder water stond, hadden de bewoners alleen via sawadijkjes een begaanbare weg kunnen bereiken. Onmogelijk om even naar de markt te gaan of voor de kinderen om de school te bezoeken. De dorpelingen moesten tijdens de moesson wekenlang in afzondering hebben geleefd.

Dit soort dorpjes vormde geen uitzondering, was me verteld. In de oogsttijd moest er gewerkt worden van zonsopgang tot zonsondergang. Om tijdens pauzes even in de schaduw te kunnen zitten werden afdakjes of kleine hutjes gebouwd van takken en een paar bossen stro. De eigenaars van akkers die op grote afstand van het dorp lagen, namen ’s nachts vaak niet de moeite om naar huis te gaan, opdat ze de volgende ochtend zodra het licht werd weer aan het werk konden. Zeker jongeren niet, die de gelegenheid te baat namen om buiten het toeziend oog van ouderen een feestje te bouwen of elkaar beter te leren kennen. Als daar een romantische verbintenis uit voortkwam die geen goedkeuring kreeg van de ouders, bleven ze na de oogst op het land wonen. De hutjes kregen een meer permanent karakter, leeftijdgenoten die het evenmin goed konden vinden met hun familie voegden zich bij hen en een nieuw dorp was geboren. Het gehucht waarin Ploy woonde, was ook als een dergelijke nederzetting ontstaan. Het lag een kilometer buiten de laatste huizen van het dorp Klein Teakbos en bestond uit vier erven. Enkele generaties terug had de familie van Ploys moeder zich daar gevestigd en anderen hadden zich bij hen gevoegd.

Het dorp met de verwaaide bomen was te klein gebleken om stand te houden in de onstuimige stroom van de vooruitgang. Voor de kleine nederzetting tot een dorp van enige omvang had kunnen uitgroeien waren de bewoners teruggekeerd naar de bewoonde wereld. Ze hadden niet langer kunnen leven zonder tempel, school, winkel of vervoer naar de stad. Ik vroeg Oom Ngoh hoe oud hij was toen de bewoners het dorp verlieten. Veertig à vijftig schatte hij; het dorp moest ongeveer dertig jaar geleden zijn verlaten.

Toen de kaarsen waren opgebrand, verzamelden we de offergaven weer in de manden. Instant noedels, vruchten en een gescalpeerde kokosnoot met een rietje erin, cakejes van de verkopers die ’s morgens langs kwamen, in bananenblad gevouwen zoete hapjes kleefrijst, zakjes frisdrank, kartonnetjes sojamelk, bosjes bloemen, een bosje cheroot sigaren, een rol toiletpaper, een klein pakje waspoeder en andere dagelijkse gebruiksartikelen. Men had zich strikt gehouden aan Boeddha’s voorschrift dat offerandes uitsluitend mogen bestaan uit wat men zich uit eigen mond spaart.

Op de terugtocht door het stoppelveld waggelde Oom Ngoh veel langzamer. Het was inmiddels warm en op mijn gezicht vormden zich slakkesporen van zweet dat in mijn ogen prikte. Ondanks de last van het juk kon ik naast Ploy gaan lopen om het gesprek van die ochtend te vervolgen.

‘Wat is nou het probleem met Panit?’

‘Houd daar nu toch eens over op. Eén fout, hij heeft één fout gemaakt. Wat wil je, die jongen is net van school. Ik ga morgen met zijn baas spreken. Je kunt iemand toch niet ontslaan omdat hij een keer te laat is?’

Panit was begin twintig en al jaren van school af. Hij woonde bij Ploy in huis in een kamer naast de ingang op de begane grond. Zijn geprononceerde kaaklijn, ontwapenende, nu en dan wat schaapachtige jongensglimlach met een zijdeachtige oogopslag deden denken aan Elvis in de jaren dat hij romantische films maakte zoals GI Blues. Ik had Ploy met een mooie lijst erom de foto cadeau gedaan van het bezoek van haar koning en zijn ravissante koningin op de set van die film. Ik vond die foto bij een van de tweedehandsboekwinkeltjes in de stad. Je zag hoe het koninklijk paar zich ontspannen en levendig onderhield met de King of Rock’n Roll en zijn tegenspeelster Juliet Prowse. Op de achtergrond zat een rij nors kijkende hovelingen, die duidelijk afkeurden dat hun verheven vorst belang stelde in zoiets werelds als een Hollywood film. De king en de king. De foto mocht wel in huis worden opgehangen, niet in de buurt van het officieel goedgekeurde staatsieportret, maar in een verre hoek, als nederig eerbetoon van een niet-begrijpende westerling.

‘Ik hoop dat je hem kunt helpen. Denk je dat je zijn baas kunt overtuigen?’

‘Noyna kent hem, samen lukt het ons wel. Ik moet het proberen, hij is tenslotte mijn zoon.’

‘Je zoon? Ik dacht dat het je neef was. Heb jij een zoon?’ Ik wist niet beter dan dat ze weliswaar getrouwd was geweest, maar meende dat ze nooit kinderen had gekregen. Iemand met een volwassen zoon, dat maakt toch wel verschil.

‘Mijn zoon, niet mijn kind, waarom wil jij alles zo precies weten. ik leg het je later wel uit.’

Na afloop van onze expeditie zetten we ons rond het terrazzo tafeltje met het dambord voor het huis van Noyna. Van alle kanten kwamen nieuwsgierigen aangelopen om het verslag van onze tocht te vernemen. Ofschoon het nog ver voor het middaguur was, bracht Thanet een halve fles rum mee. Noyna keek hem bestraffend toe, maar hij schonk zich toch een glas in.

Bij de verdeling van de offerwaren deed Ploy of ze veel zin had in kokosmelk en met de klapper zo tevreden was, dat ze al het overige zonder bezwaren aan Oom Ngoh liet. Die kon aldus zonder gezichtsverlies de rest mee naar huis nemen, waar het goed kon worden gebruikt, want het zijne was een van de armste huishoudens van het gehucht. Maar eerst haalde Noyna er nog gauw een paar zaken tussenuit die in haar huishouden te pas kwamen.

Noyna was de jongste van de zusters. Zij had zoals het de laatstgeboren dochter traditiegetrouw betaamd, tot hun overlijden voor haar ouders gezorgd en de landbouwwerktuigen geërfd. Omdat ze van de hele familie veruit de sterkste organisatorische kwaliteiten en het meeste zakelijk inzicht bezat, had ze de leiding van het bedrijf op zich genomen. Dat bedrijf stelde niet bijster veel voor. Er was nog een paar hectare rijstveld, een groentetuin, een paar mango’s en wat pluimvee. Haar belangrijkste bezigheid was het naaien van poppenkleertjes naar de klederdracht van bergbewoners. De poppen werden in een atelier aangekleed en verkocht aan toeristen die de stad bezochten. ’s Avonds na het eten werden we allemaal aan het werk gezet om de minikostuumpjes, die als een papieren poppenslinger vanonder haar naaimachine tevoorschijn ratelde, los te knippen en te keren. Als er weinig vraag was deed ze alles zelf. Was er veel vraag, besteedde ze het eenvoudiger werk uit aan vriendinnen uit omliggende dorpen, die in grote manden achterop de Honda hun deel van het werk kwamen halen en brengen. Zo ongeveer moet de negentiende-eeuwse huisnijverheid in Nederland hebben gewerkt.

Toen er over de wandeling naar het dorp met de verwaaide bomen niets meer te vertellen was, stond de zon bijna op het hoogste punt. Iedereen zocht een plekje om een dutje te doen. Ik duwde Ploy voor me uit naar haar huis en fluisterde in haar oor: ‘Ik weet iets waardoor je zo meteen heel lekker slaapt.’

Halverwege de middag werden we wakker.

‘Ik wil je overal kussen,’ zei ze en dat deed ze.

‘Ik wilde je nog wat vragen,’ zei ik: ‘Hoe zit dat nu met die zoon, die niet je kind is?’

Ze slaakte een diepe zucht en wierp me een verwijtende blik toe.

‘Jij moet ook alles weten. Waarom is dat? Is het niet genoeg dat ik van je houd? Mijn familie is mijn familie, wat maakt jou dat uit?’

‘Me dunkt dat het niet teveel gevraagd is dat ik van mijn geliefde wil weten of ze kinderen heeft.’

‘Ik zei je toch dat hij niet mijn kind is.’

Na een diepe zucht begon ze te vertellen. Panit was de enige zoon uit het tweede huwelijk van Oudere Zuster Nam. Zij was de liefste en de domste van de zusters, een en al molligheid rond een gouden hart. Zoveel goedheid, dat ze zich slechte eigenschappen van anderen niet eens kon voorstellen. Op school tijdens de pauze maakte Ploy haar zus regelmatig wijs dat er iets aan de lunch mankeerde. Als Nam haar dan het etensbakje voorhield, nam ze snel een paar happen van de kleefrijst. Oudere zuster had niet veel geluk met haar echtgenoten, ze stierven allemaal enkele jaren na het huwelijk aan een fatale ziekte. Zoon Panit, uit het eerste huwelijk, kon slecht opschieten met Thanet, de derde echtgenoot van zijn moeder. Het was een vrolijke man, maar geen noeste werker die over het talent beschikte zijn gezin tot welstand te brengen. En hij was een fervent boemelaar met vaak een kwade dronk. Zoon en stiefvader maakten elke dag slaande ruzie. Toen het echt niet langer ging, werd na ampel familieberaad besloten dat Panit voortaan de zoon van Ploy zou zijn. Praktisch betekende dat niet meer dan zijn verhuizing naar een huis tien meter verderop, maar het bracht rust op het erf.

‘Heb je hem ook officieel geadopteerd?’

‘Wat maakt dat nou uit? Waarom wil je dat weten?’

Haar ogen vonkten, maar ze gaf niettemin antwoord op mijn vraag. De enige overheidsinstantie die van de adoptie op de hoogte werd gesteld was het kadaster. Die instelling tekende van oudsher op wie bij welk huishouden hoorde, de landbouwgrond die een huishouden in gebruik had, het aantal vruchtdragende bomen, de belasting die geïnd moest worden en de te verlenen herendiensten. Er bestond wel degelijk een bevolkingsregister, maar daar werd in dit geval geen gebruik van gemaakt.

‘Nu weet je alles! Tevreden?’

Ze stapte pinnig uit bed om te gaan mandiën.

Louter een formaliteit, die adoptiefzoon, dacht ik zorgeloos, maar dat zou anders uitpakken, zoals het vervolg van dit verhaal leert.

Tijdens het avondeten complimenteerde Noyna mij met het bezoek aan het verlaten dorp. Ik had daarmee de voorspoed van de familie goed gedaan.

De tocht naar het dorp met de verwaaide bomen werd een jaarlijkse traditie die deel uitmaakte van de kalender zoals het begin en het einde van de vasten, het dankfeest voor het water, het feest van de pagode en Boeddhistisch Nieuwjaar in april.

In het daaropvolgende jaar verliep de tocht met veel hindernissen. In plaats van het stoppelveld groeide hoog gras op de akkers, tot op schouderhoogte opgeschoten doornig struikgewas en bamboebosjes. Het kostte ons moeite om daartussendoor de weg te vinden naar de verlate nederzetting. De woestenij was opgekomen omdat er dat jaar geen rijst was verbouwd. We leefden aan de vooravond van wat de Garnalensoepcrisis zou worden genoemd. De economie groeide stormachtig en iedereen had schulden gemaakt in de verwachting dat wat dit jaar een onaflosbare lening zou lijken, het volgend jaar in een handomdraai kon worden afbetaald. Wie rijk was, kocht alle grond die te koop werd aangeboden, maakte die bouwrijp, ontwikkelde projecten, gaf aandelen uit, liet gebouwen ontwerpen en zette die in de steigers zonder zich erom te bekommeren of er aan het eind van de keten belangstellenden waren die voor het resultaat al die koortsachtige bedrijvigheid wilden betalen. Armen leenden om een huis te bouwen, om een pick-up te kopen of een brommer, of om het een avond op een drinken te kunnen zetten. De zeepbel werd verder opgeblazen door vriendjespolitiek van politici en zakenlieden die elkaar begunstigden met smeergeld in ruil voor vergunningen, subsidies en belastingvoordelen. Om buitenlands geld aan te trekken werd een kunstmatig hoge rentestand aangehouden van in sommige jaren meer dan tien procent. Als de boeren hun land verkochten en de opbrengst op de bank zetten, leverde dat aan rente tweemaal zoveel op als de rijstoogst in een gemiddeld jaar. Wie nog ploegde of zaaide, zijn rug brak bij het poten, onkruid wiedde en maaide of de warmte en de gekmakende jeuk van het kaf verdroeg bij het dorsen, werd voor gek verklaard.

De enigen die ondanks zijn aandringen nog niet hadden verkocht aan de gewiekste grondhandelaar Na Noi, waren de zusters. Week in week uit kwam hij langs en telkens ging de prijs die hij wilde betalen, omhoog. Op het laatst smeet hij folders van de banken op het damtafeltje. ‘Kijk eens wat je kunt verdienen met helemaal nietsdoen. Hij lijkt wel of jullie er plezier aan beleven, de modder, de bloedzuigers, de hitte.’

Maar ze hielden voet bij stuk, meer uit conservatisme dan uit economisch vernuft en omdat wij erop aandrongen onder geen beding te verkopen. Vanuit het verre Amsterdam leken de gouden bergen minder massief dan in de door kredietkoorts vertroebelde ogen ter plaatse. Omdat het land nog op naam stond van alle drie de zusters, kon er niet verkocht worden.

Toen de buitenlandse schuldeisers ermee ophielden hun leningen steeds weer te herfinancieren en er geen geld meer was om de baht te ondersteunen, stortte het economische wonder in. Om de rijstverbouw weer op gang te brengen, kregen de speculanten betalingsregelingen aangeboden als zij de grond lieten bewerken door de voormalige eigenaars.

Rondom Klein Teakbos werd na een jaar alles weer als vanouds.

‘Kom toch eens kijken!’ riep Ploy toen we weer in Klein Teakbos waren. Ik legde The fundamentals of the Thai Language weg en snelde naar het land om het tafereel te aanschouwen dat ook voor haar vreemd was. De oogst was van het land gehaald en de zakken ongepelde rijst waren opgestapeld om naar de pellerij te worden vervoerd. Inmiddels waren de mensen van de nieuwe landeigenaren aangekomen. Ze telden de zakken en laadden een derde ervan op hun pick-ups als betaling voor het landgebruik.

De voormalige eigenaren, inmiddels deelbouwers, stonden er beteuterd bij. Dat het zou gebeuren, wisten ze wel. Maar hoe dat in zijn werk zou gaan, was nieuw voor ze.

Een van hen was haar oom, de jonge Ngoh, een kleine tengere man, de jongste broer van haar moeder. Als de laatste van zijn generatie die nog in leven was gold hij als pater familias. Gezag leverde hem dat niet op, maar des te meer respect. Telkens als hij op weg naar zijn land over het erf kwam, werd hij met een hooggeheven wai gegroet. Hij verdiende de betiteling jonge Ngoh, omdat Ngoh de buurman een jaar of tien ouder was. Hij zag er ook veel jonger uit, omdat zijn vrouw elke maand met een tandenborstel zijn haar verfde. Telkens als ik hem zag, vertelde hij trots dat hij op zijn leeftijd - jaar in jaar uit zeventig - eigenhandig een areaal van negen rai, drieënhalve hectare verbouwde. Dat was inderdaad een prestatie, niet alleen vanwege zijn leeftijd maar ook omdat hij erg mank was. Als Ploy in een ondeugende bui was, noemde Ploy hem Oom Anderhalfbeen.

‘Goed dat wij niet hebben verkocht,’ zei Ploy, ‘ze nemen de oogst gewoon mee.’

‘Ze hebben even hard gewerkt als voorheen, maar ze krijgen er een stuk minder voor,’ stelde ik ten overvloede vast.

‘Maar ze hebben voor hun land wel goed geld gehad.’ Er klonk bij Ploy toch twijfel door.

‘Daar hebben ze huizen mee gebouwd en auto’s voor gekocht. Als die huizen zijn ingestort en de auto’s het niet meer doen werken ze nog steeds voor een veel lagere opbrengst. Op de lange duur worden ze er alleen maar armer door.’

‘Maar oom Anderhalfbeen laat ook mijn nichten studeren,’ wierp Ploy tegen. Ik moest toegeven dat daarmee een goede investering was gedaan.

Toen de pick-up was vertrokken kwam oom op ons toe.

‘Ik ben al zeventig en ik heb negen rai verbouwd,’ zei hij tegen mij en maakte een wegwerpgebaar naar de vertrekkende pickups. Daarop keek hij Ploy indringend aan.

‘Ik heb steeds gedacht dat jij er zou zijn om mij tijdens mijn uitvaart te begeleiden.’

Ploy was niet bedacht op dat verwijt en kon geen woorden vinden.

Oom Anderhalfbeen hompelde al naar huis.

Ik verwachtte dat de verreikende verandering van de eigendomsverhoudingen tot een sociaal conflict zou leiden, maar dat gebeurde niet. Er gingen alleen meer mensen uit Klein Teakbos in de stad werken.

We liepen elk jaar weer als voorheen op onze wandeling naar het dorp met de verwaaide bomen over een begaanbaar stoppelveld. Tot Oom Ngoh te oud werd om de expeditie te ondernemen. Dat jaar kochten we een betonnen geestenhuisje en plaatsten dat aan de rand van zijn erf. Er werd een ceremonie gehouden om de geesten van het verlaten dorp te bewegen zich dichter bij de bewoonde wereld te vestigen. De oude had daar vrede mee, maar zonder de tocht over de uitgedroogde klei van het rijstland verloor de dienst aan de geesten van het dorp met de verwaaide bomen zijn aantrekkingskracht. Het nieuwe geestenhuisje zakte langzaam weg in de klei en niemand bekommerde zich er meer om.

NAAR DE STAD

De stad lag vijftien kilometer van het dorp verwijderd tussen de Rivier Ping en de Berg Suthep. In het midden ervan lag vierkant omgracht een versterkte stad met zijden van zo’n twee kilometer. Zij zou precies in de Amsterdamse grachtengordel passen zoals het vierkant in de cirkel rond de door Leonardo da Vinci getekende Vitruviusman. Als ’s ochtends de eerste stralen van de zon door de Centrumpoort vielen, verlichtten zij het goudglanzende front van de hal van de Tempel van de Leeuw aan de andere zijde van de versterkte stad. Deze was de meest gewijde van de vele fameuze tempels van de stad, op de allerheiligste na die halverwege de flank van de Berg Suthep hoog boven de stad zweefde. Op de hoeken van de gracht 6en bij de poorten waren nog delen van de oude vestingwerken zichtbaar, aan het einde van de achttiende eeuw opgeworpen tegen invallen uit Birma. In de gracht gaven fonteinen de illusie van verkoeling en er omheen bloesemden al naar gelang het seizoen de breed uitwaaierende flamboyants feloranje, de Indische goudenregen en de rouwbandmirtes met uit het loof schietende kegels van roze en witte bloemen. Wanneer je in een slechte bui was, leek de stad op een chaotische verzameling winkelhuizen van beroet beton, waarboven slordige strengen elektriciteitskabels over de straat slingerden. Maar als je in een goede bui was zag je vooral de felgekleurde tempels en de slanke pagodes die daarboven uittorenden met nu en dan, half verborgen in lommerrijke parkjes de ruïnes van oude kloosters. Verbluffend van uiterlijk veranderen was een nationale gave. Slordig geklede meisjes met nietszeggende gezichtjes konden ’s avonds veranderd zijn in oogverblindende oriëntaalse schoonheden. Grauw bestofte straten veranderden in onverwachte, bruisende uitgaanscentra in de fonkeling van lichtreclames, neonlicht en slingers gekleurde lampjes. Onooglijke pleintjes, waar je nog geen auto zou willen parkeren, waren na het vallen van de duisternis omgetoverd in feeërieke feestterreinen. Rond de beide zijden van de gracht raasde een onophoudelijke stroom verkeer, maar in de stille binnenstad waande men zich in een Aziatische stad van eeuwen geleden. Daar kronkelden dromerige laantjes om bloemrijke tuinen waaruit de enorme kruinen van oude mango’s en palmen oprezen. Je rook daar het sterkst de geur van de stad, een zoete melange van smeulend houtskool waarop in veel keukens nog werd gekookt, de wierrook die brandde op huisaltaartjes, en de bedwelmende geuren van frangipani, jasmijn en champaka.

Ploy was de eerste van haar familie die naar de stad ging. Ze had er een baantje en een kamer, maar als ze op zondag vrij had, ging ze naar Klein Teakbos. Economisch vond ik het een niet erg begrijpelijke stap, want de huur van het logement bedroeg bijna de helft van haar inkomen. Met wat overschoot, kon ze evenwel meer bijdragen aan het familie-inkomen dan met wat ze in het dorp kon verdienen. Die bijdrage was niet veel hoger dan het bedrag dat we uitgaven als we een keer uitgebreid gingen lunchen.

Een tijd lang had ze geprobeerd om samen met de jonge vrouwen van het buurerf aan de kost te komen met houtsnijwerk. Haar huis stond vol met de eindproducten die dat had opgeleverd: doosjes in de vorm van eenden, katten en bewerkte sieradenkistjes. Ze was er aardig in geslaagd de voorbeelden te kopiëren, maar nadat het haar een paar maal was gelukt, had ze niet het geduld om het dag in dag uit opnieuw te blijven doen. Neen, er was voor haar geen toekomst in de souvenirindustrie weggelegd.

In de stad gaan werken was iets wat veel gescheiden vrouwen deden, zeker als ze geen kinderen hadden. Ze vertelde niet graag over haar eerste huwelijk, wat ik ervan weet heb ik er in de loop van jaren bij stukjes en beetjes uitgeperst. Ze was heel erg verliefd geweest op Somboon, die chauffeur was op een lijntaxi. In de tijd dat je eigen dorp verlaten nog als onverantwoordelijke waaghalzerij gold, was dat een romantisch beroep: altijd langs de weg aan het stuur van zo’n vervaarlijk grommend gevaarte. Vagebonden, maar ook mannen met status, altijd gezeten op de meeste benijdenswaardige plek van de songtaew. Dat betekent tweebank, maar vaak stonden er drie banken in de laadbak. De passagiers leden onder de hitte en het stof dat door de open ramen naar binnen waaide en zaten als het druk was, opeengepakt als varkens in een beestenwagen. Maar de chauffeur zat ruim voorin de cabine, raampjes dicht en airconditioning aan, en hoefde hooguit een monnik of een zwangere vrouw naast zich te dulden. Cowboys van de weg waren het, die zich onder alle omstandigheden wisten te redden, met een liefje in menige pleisterplaats. Dat gold ook voor Somboon, die in verschillende halteplaatsen adresjes had waar hij bijdroeg aan de kosten van het huishouden en in ruil daarvoor aan zijn gerief kwam. Na het huwelijk kon daar natuurlijk geen sprake meer van zijn en Somboon beloofde ernstig de huwelijkse trouw serieus te zullen nemen. Na een jaar kwam uit dat hij zich daar niet aan hield en bij een mia noi, een buitenvrouw, nog regelmatig over de vloer kwam. Daarop had Ploy hem het huis uit gezet en het kind dat ze van hem verwachtte laten wegmaken. Een gelijkmatig gemoed staat hoog in aanzien, maar als emoties niet meer kunnen worden bedwongen, is de reactie meteen heftig.

Ze hadden er beiden veel verdriet van en het kwam tot een verzoening. Somboon beloofde plechtig beterschap en mocht weer thuis komen wonen. Lang had dat niet geduurd, niet veel langer dan nodig was om weer zwanger te worden. De verlokkingen van het vrije leven langs de weg kon Somboon niet weerstaan en er was opnieuw een buitenechtelijke bijslaap in zijn leven. Weer naar de abortuskliniek, zij het huis en hij de auto, nu voorgoed uit elkaar.

Haar eerste beroep in de stad was naaister. Ze liet me het atelier een keer zien toen we erlangs kwamen. Een kleine ruimte volgepakt met trapnaaimachines. ’s Morgens om acht uur moest ze beginnen en er werd doorgewerkt tot negen uur ’s avonds. Zes dagen in de week en daarmee verdiende ze achttienhonderd baht per maand, ongeveer vijfenveertig euro. Om enig zicht te krijgen op maatschappelijke vooruitgang ging ze bij een kapper in de leer. Dat beroep werd niet beter betaald, maar zo leerde ze er wel weer een vak bij. Toen ik haar leerde kennen, werkte ze als kok, ook tegen een abominabel laag salaris, maar door het meedelen in de fooienpot werd dat bedrag ruim verdubbeld.

Ik ontmoette haar aan het eind van een lange, vermoeiende reis. Een uit Cambodja afkomstige collega had achter zijn bureau een gigantisch panorama van Ankor Wat opgehangen. Wanneer ik bij hem op bezoek was, kon ik mijn ogen niet afhouden van de gedrongen en toch sierlijke architectuur van het aan Shiva gewijde monument. Daar wilde ik naar toe, maar het duurde een aantal jaren voordat het er veilig genoeg was. Nadat er een wapenstilstand was gesloten werden er twintigduizend VN-militairen in Cambodja gelegerd om mijnen te ruimen en orde en veiligheid te herstellen. Die kans wilde ik niet voorbij laten gaan, de vrede had al zo vaak dichtbij geleken. Na mijn bezoek aan Cambodja zou ik van Saigon naar Hanoi door Vietnam trekken, iets wat je met een beetje talent voor improvisatie inmiddels op eigen gelegenheid kon doen.

‘Na die reis ben je kapot,’ zei Max, een vriend van me die zich in de stad had gevestigd, ‘kom aan het einde van je vakantie maar een weekje uitrusten bij mij in Chiang Mai.’

Op de avond dat ik er aankwam, kreeg hij juist bezoek van een jonge boxer op wie hij al een paar weken een oogje had.

‘Vanavond wil hij, ik merk het aan alles. Vind je het erg om later op de avond in de stad af te spreken?’

Daar ging ik weer, met een bezwaard gemoed, want ik had gehoopt aan Max mijn verhalen kwijt te kunnen. In Vietnam was ik onophoudelijk aangesproken door mensen die me wilden vertellen over de veelbewogen geschiedenis van hun land, maar belangstelling voor de belevenissen van een Europese reiziger hadden ze niet. Ik ging op zoek naar een terrasje om mijn belevenissen te overdenken. Dat viel niet mee, want de uitbundige feestvreugde die het uitgaansleven bood, speelde zich hoofdzakelijk binnen af, in de gerieflijke koelte van de airconditioning. Mijn hoofd stond niet naar een lawaaierige bar. Na wat zoeken vond ik toch een gelegenheid waar ik rustig buiten kon zitten. Ik had juist een boek opgeslagen toen een jonge vrouw tegenover me kwam zitten, die zich voorstelde als Mem. Ze vuurde een reeks vragen op me af, die leken te zijn ontleend aan de immigratiekaart die ik in het vliegtuig had moeten invullen: ‘Hoe heet u?’, ‘Waar komt u vandaan?’, ‘Hoe oud bent u?’

‘Mem’, zei ik ‘je mag gerust wat bestellen, maar ik wil niet praten. Ik ben hier gekomen om wat te lezen en na te denken. Je mag best blijven zitten, als je maar stil bent.’

Die overeenkomst beviel haar wel. Ze haalde een kleurrijke cocktail van de bar en viel zonder daarnaar om te kijken meteen in slaap. Spoedig begon ze geruststellend te snurken. Wij hadden het bekeken, Mem en ik. Zij kon extra krachten opdoen voor de lange nacht die voor haar lag en haar aanwezigheid beschermde mij tegen verdere inbreuken op de rust die ik zocht.

Maar dat was buiten de waard gerekend, de kok in dit geval. Ons tweetal werd opgemerkt door de andere gasten. Het gesnurk en de gaandeweg steeds minder charmante houding van Mem zorgde voor aanzwellende hilariteit. Een van de andere werkneemsters kwam zich na enige tijd verontschuldigen voor Mems gebrek aan toewijding.

‘Laat haar alstublieft slapen,’ zei ik. ‘Ik wil hier graag nog een uurtje blijven zitten en ik zoek juist iemand als Mem, iemand die me niet stoort. Doet u mij nog maar een pilsje, geef Mem ook wat en neem zelf een drankje.’

Ik kreeg mijn bier, maar het zat de vrouw niet lekker. Toen ik mijn boek even weglegde om een passage te overdenken, stuurde ze Mem weg en kwam tegenover me zitten.

‘Mijn naam is Ploy, dat betekent juweel.’

Ze had levendige gelaatstrekken, waarop alsof er een veertje lossprong veelvuldig een brede lach verscheen. Waar ik aanstonds op gesteld raakte was de gratie van haar bewegingen, bevallig zonder effectbejag. Achter haar twinkelende oogopslag doken telkens nieuwsgierig makende gezichtsuitdrukkingen op. Als ze een droevig verhaal vertelde over haar familie, sleepte ze me mee in een donkere kolk van uitzichtloosheid. Maar voor ik van meegevoel blijk had kunnen geven, explodeerde de duisternis door een wending die ze haar verhaal gaf met een absurdistisch gevoel voor humor. We maakten elkaar veelvuldig aan het lachen en haar lach was zo aanstekelijk dat hij alle zwaarmoedigheid verjoeg.

Ze vertelde dat ze was geboren in Chiang Rai. Het gezin woonde aanvankelijk op het land dat haar moeders familie toebehoorde in Klein Teakbos. Daar waren haar oudste broer en zuster geboren. Na de dood van haar grootouders aan vaderszijde had het gezin zich gevestigd op het vrijgekomen erfdeel in de noordelijke provincie Chiang Rai, waar zij ter wereld was gekomen. Enkele jaren eerder waren haar ouders kort na elkaar gestorven en dat had haar veel verdriet gedaan. Haar vader en moeder waren niet oud geworden, wat ze weet aan de liefde voor een glaasje en cheroot sigaren. Dertien kinderen had haar moeder gekregen, waarvan er nog zes in leven waren. Na de dood van haar ouders en haar scheiding was ze uit Chiang Rai vertrokken en bij twee andere zusters in Klein Teakbos gaan wonen. Haar oudste zuster was in Chiang Rai gebleven en haar jongste broertje studeerde voor politieagent in Bangkok. Het leven in een dorp vond ze saai, maar de eenzaamheid van het leven in de stad beviel haar evenmin.

Ik schilderde haar de prachtige tempelruïnes die ik in Cambodja had gezien en deed verslag van een paar enerverende gebeurtenissen tijdens de reis, zoals mijn ontmoeting met gewapende bendeleden. Terwijl ik in een Khmer heiligdom de heerszuchtig blikkende Boeddhabeelden liep te bewonderen kwamen die ineens tevoorschijn vanonder de toegangspoorten en uit de donkere kapellen. De mannen droegen een allegaartje van uniformstukken en hadden doeken om het hoofd gewonden. Ze keken wel allemaal even grimmig en hadden dezelfde goed geoliede Kalasjnikov in handen. Even waarde ik me in een scene van Apocalypse Now en dacht aan de ontvoering van westerlingen die door verschillende strijdende partijen werd gepraktiseerd. Met een brede armzwaai slenterde ik zo langzaam mogelijk naar de uitgang van het tempelcomplex terwijl ik de heren vriendelijk groette.

‘Bonjour messieurs, au revoir.’

Daarop groepten de guerrilla’s samen en zwaaiden mij enthousiast uit zoals ouders de bus nawuiven waarmee hun kinderen op schoolreisje gaan. Dit zotte tafereel deed haar in onbedaarlijk lachen uitbarsten. Als toegift demonstreerde ik Ploy de wulpse houdingen van de onthoofde apsara’s en de facies van de bologige demonen met hun uithangende tongen die mij begeleidden naar de gehuurde Honda. Alles voor haar lach, die was of de zon doorbrak na een regenachtige dag.

De volgende dag nam ze vrij om mij mee te nemen naar de Winterfair, een combinatie van kermis en jaarbeurs ten noorden van de stad. Met een kritische blik speurde ze de eetstalletjes bij de ingang af tot ze een gerecht had gevonden dat haar geschikt leek voor de tere tong van een westerling. We aten aan een tafeltje achter het stalletje en liepen daarna het terrein op. Ze droeg een fleurig jurkje en ik genoot van haar kwieke bevalligheid aan mijn zijde. De rommelige verzameling landbouwproducten die in stands van het bedrijfsleven werd geëxposeerd, trok vrijwel geen aandacht. Maar velen verdrongen zich rond de tent waar een vrouw werd tentoongesteld zonder lichaam. Toen we aan de beurt waren zagen we dat uit haar hoofd alleen een bloederige verzameling ingewanden hing. Ze had een grimas ingestudeerd die verbeeldde dat haar lot erg zwaar was. De vrouw met drie borsten, alle drie voor twee derde zedig bedekt, keek veel vrolijker. Ze verweet me dat ik wel erg geïnteresseerd keek en dat ik een vlinder was, het symbool van een overspelige natuur, enkel om me dat verontwaardigd te horen ontkennen. In de tent ernaast zat een vrouw met een vissenlijf die, terwijl we haar bewonderden, even vanachter de schubben tevoorschijn stapte om van haar collega een sigaret aan te pakken. Er waren vele wonderen der natuur te bezichtigen, maar geen Siamese tweeling. Wel talloze kraampjes met kruidendrankje voor de gezondheid, de dorst of een vrolijke roes. Je kon prijzen winnen met het vangen van watervlugge goudvissen en natuurlijk in schiettenten. We konden niet ophouden te vertellen hoe lief we elkaar vonden. Ik nam haar mee de botsautootjes in en kreeg de schrik van mijn leven. Toen de stroom werd aangezet sprongen de toeschouwers op de vloer om tussen de wagentjes te dansen. Ik hield haar stevig vast, opdat ze bij een botsing niet met haar voortanden op het stuur zou komen en was blij dat we weer op de kant konden stappen. Op een hoek van het terrein bevonden zich een paar openluchtbioscopen waar griezelfilms werden gedraaid. Het onbetwiste hoogtepunt van de kermis was een bezoek aan het spookhuis, meer vanwege de levendige verbeeldingskracht van de bezoekers waar het spoken betreft dan door een geraffineerde uitvoering. Ik stond doodsangsten uit in het gammele karretje op het onder ons gewicht hevig wiebelende smalspoor en zij vanwege de geestenverschijningen waardoor we na elke bocht werden besprongen, en die werden gespeeld door levende figuranten. Ze wees me op de knarsende en piepende draaimolen met een klein meisje dat in een gelukzalige trance rondging op een felblauwe dolfijn. Als een bakvis en een halfwas proestten we het uit voor de roestige lachspiegels. Wijzen deed ze niet met haar vinger, maar door haar lippen in de bedoelde richting te tuiten.

Na het bezoek aan de kermis stelde ze mij in een restaurant aan de rivier voor aan Liz en Jackie. Liz was een verpleegkundige uit Australië en Jackie een Schotse lerares. Zij waren als ontwikkelingswerksters in de stad gestationeerd ter ondersteuning van de vrouwenorganisatie, waarvoor Ploy als vrijwilligster werkzaam was. De organisatie gaf cursussen aan dames uit het uitgaansleven om hun weerbaarheid tegen ontheemde mannen te versterken. Ploy fungeerde als vooruitgeschoven post en wierf deelneemsters. De Angelsaksische dames dronken bier in een tempo dat ik niet kon bijhouden. Het restaurant bood veel keus, waaronder een keur aan hele frisse lokale soorten, maar ze wilden niet anders dan Heineken, want ons huis-tuin-en-keukenpils gold plaatselijk als een topmerk.

Met de goedgemutste Australische kon ik het meteen vinden, maar Jackie behandelde me met afstandelijk misprijzen. Ik ben met haar goed bevriend geraakt, maar niet op die avond. Ze was niet tegen mannen en ook niet tegen westerse mannen, maar ze was bang dat ik Ploy verdriet zou doen. Ik voelde me erg ongemakkelijk, want haar vrees stond op het punt te worden bewaarheid.

De dag voor ik zou vertrekken nam ze me mee naar Klein Teakbos. Het dorp is tegenwoordig van drie kanten over een verharde weg bereikbaar, maar destijds kon je er alleen over een zandweg komen. Ik reed met de brommer die we hadden gehuurd over een slang heen.

‘Zo, daar heeft niemand meer last van.’

Dat kwam me op een strenge reprimande te staan: ‘Dat mag je niet doen, dat is zondig.’

‘Ben je dan niet bang voor slangen?’

‘Misschien was die slang vroeger jouw grootvader.’

We reden aan de andere kant het dorp weer uit en bereikten een kilometer verder het gehucht waar zij woonde. Het bestond op het eerste gezicht uit een ongeordende verzameling huizen en schuren op palen. Op de erven stonden tamarindes, mango’s en drakenoogbomen, waarop orchideeën werden gekweekt. Rond de huizen waren grote bloempotten geplaatst met christusdoorn en woestijnroos. In een kruidentuintje werden citroengras, basilicum, peper en koriander gekweekt. Aan de noordzijde, onbereikbaar voor de schaduw van het huis, bevond zich het geestenhuisje, dat een onderkomen bood aan de geesten die de grond hadden moeten afstaan aan de bewoners van het erf.

Toen we afstapten, kwam Noyna ons tegemoet en kreeg ik een bijzondere begroeting. Nadat ik aan haar was voorgesteld, stapte ze voorzichtig snuffelend naar me toe.

‘Hij stinkt niet,’ luidde haar goedkeurend commentaar in de vertaling van Ploy.

Werd in ik de maling genomen?

Ik moest denken aan een boek dat ik gelezen had. Cornelis van Neijenrode, die vanaf 1617 het bevel voerde over de factorij van de Vereenigde Oostindische Compagnie in Ayuthaya, vermeldde in zijn Vertoog van de gelegenheid des Koningrijks Siam als een van de merkwaardigste trekken van de lokale bevolking dat zij driemaal daags een bad nam. Helaas waren er geen kronieken waarin kon worden nagelezen hoe de Siamezen in dit opzicht dachten over het personeel van de VOC, dat zich hooguit eenmaal per maand waste. Mogelijk was Noyna’s opmerking een verre echo van het oordeel van haar voorvaderen, al was het oordeel van de hedendaagse Siamezen over de persoonlijke hygiëne van westerlingen ook niet gunstig. Het is ook goed mogelijk dat we beiden het slachtoffer waren van een van Ploys practical jokes. Ze was daar bedreven in. Ik herinner me de ochtend dat ik met een kop koffie bovenaan de trap naar haar huis ging zitten om me in het zonnetje te warmen. De buurvrouwen die langs kwamen en met levendige belangstelling omhoog blikten groette ik met een beleefd ‘sawasdee krap’. Het stoorde me dat ik niets meer te zeggen had en ik vroeg Ploy wat ‘goede morgen buurvrouw’ betekende. Ze prentte me een zinnetje in, waarvan naar later bleek, de betekenis luidde: Oma heeft u veel schaamhaar? Die ochtend werd het druk onderaan de trap, de vrouwen riepen elkaar op om ook het paadje af te lopen en zich door mij te laten begroeten. De een na de ander lag dubbel van de pret.

‘Wat wonen er toch een vrolijke mensen in jouw dorp,’ zei ik tegen Ploy.

Voor de buurvrouw had de grap tot op de dag van vandaag gevolgen, want ze wordt nog steeds ‘Oma Heeft U Veel Schaamhaar’ genoemd.

Eerder diezelfde ochtend was ik ook al uitgelachen. Ploys huis was niet van het beste hout gebouwd. Op verschillende plaatsen weken de planken van de muren tot soms wel een paar centimeter. Toen ik mijn ogen opendeed stak een tokeh zijn kop door een spleet. Het was maar een kleintje, maar hij zat vlakbij m’n gezicht en zodra hij me zag bewegen, sperde hij zijn krokodillenbekje met vlijmscherpe tandjes wijd open en siste vervaarlijk. Ik gaf een schreeuw en schoot overeind. Ploy werd ook wakker en ze rolde uit het bed van het lachen toen ze zag wat er aan de hand was.

Na het bezoek aan Klein Teakbos gingen we lunchen in de stad. De laatste uren voor mijn vertrek liepen we doelloos rond. Ze kocht een overhemd voor me met een zeilschip op het borstzakje geborduurd, maar ze wilde geen cadeau van mij aannemen.

‘Vertel me wat je leuk vindt en ik koop het voor je,’ zeurde ik

‘Ik vind jou leuk. Kun je niet wat langer blijven?’

‘Ik wil graag terugkomen, maar pas over een jaar kan ik weer vakantie opnemen.’

Ik had het eerder al tevergeefs geprobeerd, maar ik ondernam opnieuw een poging: ‘Ik zou je zo graag Amsterdam laten zien. Daar heb je ook grachten, geen vierkante maar ronde met prachtige oude stadspaleizen erlangs. Als je over een paar maanden komt, bloeien de tulpen. Ik heb op markten gezien dat er foto’s van de Keukenhof worden verkocht. Ik weet zeker dat je het daar erg mooi vindt.’

‘Dat kan niet schat, ik moet mijn zusters helpen. Ik heb ook geen paspoort - hoe moet ik daaraan komen?’

‘Dat kan toch niet moeilijk zijn. Ik vraag Max wel of hij je wil helpen.’

‘Ik ben nog nooit in het buitenland geweest. En ik ken je pas een paar dagen, ik weet hoegenaamd niets van je. Jackie zegt dat ik in elk geval niet naar Europa moet gaan.’

De keuring was kennelijk negatief uitgevallen.

Alles wat we elkaar wilden zeggen, loste op in het besef dat we elkaar heel lang niet meer zouden zien. Ze pakte telkens mijn arm of legde een hand op mijn rug. Ze lachte lieftallig naar me op. Het was een warme dag en het was stil op straat, veel mensen deden aan het begin van de middag een dutje. Ik bood haar mijn hand als we een hoge stoep op stapten en legde nu en dan even mijn hand op haar schouder. We hadden nog een paar uur voor mijn vlucht zou vertrekken. Ze duwde even haar hand tussen twee knoopjes door mijn overhemd binnen. Ik wilde haar in mijn armen nemen, maar dat weerde ze af.

‘Doe maar daar.’

Ze wees naar een hotelletje aan de overkant van de straat. Short time stond er op een bordje achter de balie. Het stonk op de kamer en het beddengoed was vol vlekken. Het viel niet mee in een zo naargeestige omgeving in vervoering te raken. Klaarkomen had de spanning niet weggenomen, we konden toen we weer op straat liepen nog steeds niet van elkaar afblijven.

We liepen naar Max’ huis om mijn koffer op te halen. Ze trok me de poort door van een tempel die Wat Bupharam heette en wees me een oude verkoopster die vogeltjes verkocht in bamboe mandjes. We kochten er twee en ze deed me voor hoe ik een vogeltje moest vasthouden. Ze nam de hare tussen de voor het gezicht samengevouwen handen, sloot de ogen en deed een gebed. Daarna lieten we beiden de vinkjes los.

‘Geniet van de vrijheid!’ riep ze hen na, met een blik van vertedering, of ze de vinkjes zelf had uitgebroed.

‘Ploy heeft gewenst dat als die vogeltjes elkaar terugvinden, wij dat ook zullen doen.’

‘Dat lijkt me een hele goede wens, ik sluit me er graag bij aan.’

‘Waarom wens jij dat ook?’

‘Ik denk dat de vogeltjes nadat ze een dag van de vrijheid hebben genoten als ze vanavond honger krijgen naar de oude mevrouw terugvliegen en door haar opnieuw worden gevangen. Dus we maken een goede kans als we wensen dat het ons net als hen vergaat.’

Ze keek teleurgesteld, dus ik hernam snel: ‘Als ik zo vrij was als een vogel en niet hoefde te werken om mijn geld te verdienen nam ik niet eens de moeite om te vliegen, dan bleef ik bij jou.’

Ze ging die avond niet naar het restaurant, maar bracht mij naar het vliegveld.

PAGAN

Het onweerde boven Saoedi-Arabië. De oplichtende cumulonimbus onder de luidruchtige Iljoesjin was zo volmaakt rond, dat het leek of de sjeiks een reusachtige gloeilamp in het zand hadden gedraaid. De Tsjechoslowaakse stewardessen liepen af en aan met glazen wodka, die mijn medepassagiers in feeststemming brachten. Ik gaf mijn pogingen om weer in slaap te vallen op. In haar laatste brieven had ze me geschreven bang te zijn dat we elkaar niet zouden herkennen. Over dat herkennen maakte ik me geen zorgen, wel over het vervolg daarop. Een jaar lang hadden we in onze romantische correspondentie op knisperend, lichtblauw luchtpostpapier een intieme wereld geschapen. Is die wel tegen de werkelijkheid opgewassen? Wat moet ik met een vriendin met een zo verschillende achtergrond die achtduizend kilometer verderop woont? Naarmate die achtduizend minder werden begon ik er meer tegenop te zien. Zoveel aantrekkelijke vrouwen op de wereld; is dit niet een omslachtige manier om met een daarvan omgang te zoeken? Wat moet ik met haar? Ze staat zo ver van mijn wereld af. We hebben niets gemeen.

‘Is ze intellectueel wel aan je gewaagd?’ hadden vrienden gevraagd.

Natuurlijk hebben ze gelijk. Het kan nooit iets worden. Maar als ik het niet probeer, zal ik met spijt aan haar blijven denken als het gat dat achterblijft in je mond nadat een kies is getrokken omdat je niet goed hebt gepoetst.

Het hele jaar had ik naar haar verlangd. Nachten met vriendinnen voor lange of kortere duur hadden daar geen eind aan kunnen maken.

Je hoeft haar niet opnieuw te ontmoeten, dacht ik kleinmoedig. Ik kan straks gaan en staan waar ik wil, met de trein die voor de luchthaven stopt, een andere vlucht of een taxi. Ik zal omstuwd worden door mensen die aanbieden mij te brengen waar ik maar heen wil. Van alle mogelijkheden die zich aandienen, was wachten op haar vlucht de minst vanzelfsprekende.

Maar dat jankende gemis, houdt dat dan op? Het bescheten gevoel als ik was vergeten uit te stappen op het spoorstation van mijn bestemming? Wat is er zo bijzonder aan haar? Helemaal niets! Ze is zomaar een vrouw in een ver land. Het is een idee-fixe dat we iets met elkaar moeten.

Hoe meer ik mijzelf ervan probeerde te overtuigen dat het een heel gewone vrouw was, hoe meer ik ervan doordrongen raakte dat ik nog nooit zo’n bijzondere vrouw had ontmoet. Ik kon niet ophouden te denken aan de sierlijke bewegingen van haar ranke figuur, de bedachtzame oogopslag, de plotseling doorbrekende glimlach, de geestige ongerijmdheden. Al voldeed ze niet aan een conventioneel schoonheidsideaal, wat was het een mooie meid!