Ik heb je lief

Verlies van een kind vroeger en nu

ISBN 9789083393322

1e druk, 2023

© 2023

Binnenwerk: Bruggn Design

Uitgave ter gelegenheid van het 25-jarig jubileum van Stichting Lieve Engeltjes

Dit boek is een uitgave van Uitgeverij Gopher.

Koningsweg 72

5211 BN 's-Hertogenbosch

Telefoon 0341 74 61 00

Exemplaren zijn rechtstreeks te bestellen via internet: www.gopher.nl en bij iedere boekhandel.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Ik heb je lief

Verlies van een kind vroeger en nu

Het is niet voor te stellen hoe het is om een kind te verliezen. Iedereen reageert anders op dit verlies en meestal is het zo overweldigend dat we ons laten leiden door de omgeving. Hoe gedacht en gehandeld wordt bij het overlijden van kinderen is dus van grote invloed op de ouders die het overkomt. In dit boek willen we door middel van ervaringsverhalen een beeld geven hoe vanuit de maatschappij en directe omgeving gereageerd wordt en werd. Daarbij hebben we getracht een beeld te geven van de ontwikkelingen in de afgelopen decennia. Er staan ervaringsverhalen in dit boek die zich vijftig jaar geleden afspeelden, maar ook verhalen van de afgelopen jaren. Ervaringsdeskundigen vertellen over de zwangerschap, de bevalling, het overlijden van hun kind(eren) en hoe ze daarmee zijn omgegaan. De verhalen zijn gebundeld op onderwerp, maar zijn allemaal los van elkaar te lezen.

Gelukkig is er maatschappelijk steeds meer oog voor de emotionele kant bij ouders van een overleden kind en mag dit er steeds meer zijn. Helaas komt dit voor ouders die hun kind langer geleden verloren te laat. Zij hebben vaak hun zoon of dochter niet gezien en weten niet wat er met hun kind is gebeurd. Door zelf een kind te verliezen realiseren wij ons hoe zwaar dit moet zijn voor anderen die dit mee moeten maken. De ouders en grootouders die hun verhalen delen in dit boek kiezen daar bewust voor, omdat er decennia geleden zo anders werd omgegaan met het verlies van een (ongeboren) kind dan nu. De impact van dit thema op ouders was, voordat het ons zelf overkwam, geheel onbekend bij ons. We hopen dat de herkenbaarheid bij lotgenoten helend werkt. Daarnaast willen we door het delen van onze verhalen de lezers en dierbaren van lotgenoten meer bekendheid geven over de impact en de heftigheid van het verlies van een (ongeboren) kind. Hopelijk wordt hierdoor dit moeilijke onderwerp meer bespreekbaar, wat extra steun kan bieden in het rouwproces.

Alle (groot)ouders in dit boek hebben steun gevonden bij lotgenoten via Stichting Lieve Engeltjes. Deze Nederlandstalige internetcontactgroep is opgericht in 1998 voor mensen die te maken hebben met het verlies van een kind. Dat zijn in de eerste plaats ouders, maar ook alle anderen die binnen of buiten hun familie met het overlijden van een kind te maken hebben gehad. Lieve Engeltjes biedt hun de mogelijkheid om vierentwintig uur per dag met lotgenoten in contact te komen. Hiervoor is een groot aantal online contactgroepen opgezet die verschillen in de onderwerpen waarover lotgenoten met elkaar contact hebben. Het verlies van een kind verbindt ons allen, maar tegelijkertijd zijn er veel verschillen zoals het moment waarop het kind overleed. Dit kan (vroeg) in de zwangerschap zijn, maar ook als het kind volwassen is. Lotgenoten hebben ook de mogelijkheid met elkaar in contact te komen als ze weer zwanger willen worden of reeds zijn, aangezien dit na verlies meestal heel spannend is door de angst voor nog meer verlies. Door herkenning en erkenning te vinden bij lotgenoten kan het verlies en alles dat erbij komt kijken wat draaglijker worden. Dit boek is geschreven om stil te staan bij het 25-jarig bestaan van Stichting Lieve Engeltjes en de kracht van lotgenotencontact.

Onder eindredactie van

Daisy van Essen, Bernadette Willekens en

Monique Reijnders

Verdwenen als een schaduw

Manu Keirse
Emeritus hoogleraar faculteit geneeskunde KU Leuven
Auteur van Helpen bij verlies en verdriet

Geen kind is zo aanwezig als het kind dat wordt gemist. Tot voor enkele decennia werd ervan uitgegaan dat het sterven van een kind tijdens de zwangerschap en bij de geboorte gemakkelijk te verwerken is. Wat je nog niet hebt gehad, kan je ook niet missen, dacht men. Mijn gedachten gaan terug naar 1973, de geboorte van onze zoon, ons eerste kind. Toen werd er nog geen echografie gedaan tijdens de zwangerschap en wist je niet of je een jongen of een meisje verwachtte. We hadden twee namen voorzien: Wouter en Lien. De dag dat onze Wouter werd geboren, na een bijzonder lange arbeid die eindigde met een keizersnee in uiterste spoed, stierf in dezelfde kraamkliniek het dochtertje Lien van goede vrienden. Zij werden na een dag naar huis gestuurd, want er was geen kind dat verzorging nodig had. De volgende dag ging ik bij hen op bezoek. In de woonkamer stond een lege wieg, een verzorgingstafel die ongebruikt bleef. Bij de geboorte van onze zoon had ik sterk de broosheid van het leven ervaren, samen met de angst om dit nieuwe leven te verliezen. Zittend in die woonkamer voelde ik hoe de uitersten van het leven elkaar raken: leven en dood, begin en einde. Al luisterend voelde ik ook hoe een begin ook het einde kan zijn. Maar dat wordt hopelijk nooit het einde van een herinnering. Sterven is immers verhuizen van het leven naar het hart van de mensen die van je houden.

Ik denk terug aan een docente op de opleiding verpleegkunde waar ik op donderdag in elke klas psychologie doceerde. Haar derde kind - een dochter, ze had al twee zonen – was gestorven bij de geboorte. Ik ging na mijn lessen even bij haar langs. Haar kindje was vier dagen geleden geboren en dezelfde dag gestorven. Nog niemand van haar collega-docenten verpleegkunde was haar komen bezoeken. Ze liepen elke middag haar kamerdeur voorbij, op weg naar het restaurant. Toen ik hen erover aansprak, zegden ze dat ze niet wisten wat ze voor haar konden meenemen en daarom niet op bezoek durfden te gaan. Heeft onze geschenkenwereld dan zo sterk de menselijke geschenken naar de achtergrond gedrongen?

Deze ervaringen hebben me gemotiveerd om een strijd te voeren voor meer aandacht voor ouders die een kind verliezen, zowel in de medische wereld als in de bredere samenleving. Zo ontstond de eerste begraafplaats voor kinderen die stierven tijdens de zwangerschap en veranderde de wetgeving over het inschrijven van bij de geboorte of tijdens de zwangerschap overleden kinderen in het bevolkingsregister. Vandaag vind je op veel begraafplaatsen een gedenkmonument voor de doodgeboren kinderen die vroeger nooit erkenning hebben gekregen.

Toen ik in 1989 mijn doctoraal proefschrift over eerste opvang bij perinatale sterfte verdedigde aan de RU Leiden stond op de voorpagina van de Nederlandse kranten: ’Vlaming promoveert tot doctor in de geneeskunde over een zeer bijzonder onderwerp’. Mijn pleidooi om overleden kinderen in de armen van de ouders te geven, de herinneringen levend te houden en ze blijvende erkenning geven als ouders van een overleden kind was toen krantennieuws.

Vandaag is die erkenning meer en meer een realiteit geworden en is de opvang van ouders van een heel andere orde. Ook dat boek wil met ervaringen van ouders daar een lans voor breken. Het kan inspirerend zijn voor ouders te lezen dat ze niet alleen staan in hun verdriet. De genuanceerde beschrijving van zo veel ervaringen kan een leidraad zijn voor hun familie en voor hulpverleners.

We mogen niet vergeten dat er vandaag nog veel ouders en grootouders leven die in het verleden nooit de terechte erkenning hebben ervaren. De rouw en de oude pijn kunnen weer bovenkomen naar aanleiding van het sterven van een kleinkind of een achterkleinkind. De nieuwe aandacht is voor sommigen te laat. Ook dat kan je lezen in dit boek.

Hopelijk helpt de lectuur van dit boek om voor iedereen duidelijk te maken dat het volkomen irrelevant is te denken dat je begrip en troost biedt met reacties als: je was toch nog in het begin van de zwangerschap, het zou toch nooit goed gekomen zijn, je kunt nog andere kinderen krijgen. Je wordt niet pas ouders bij het vaststellen van de zwangerschap of op het moment van de geboorte. Ouderschap begint met de intensiteit van het verlangen naar een kind.

Er zijn ouders niet nooit kinderen hebben gekregen en het ongewenst kinderloos blijven is ook een vorm van verlies van kinderen. Je moet afstand nemen van je kind voor je de kans hebt gehad om het te dragen en te leren kennen. Het kind zit al in je hoofd en in je hart zodra je ernaar begint te verlangen. Het gaat nooit over. De kinderen van je collega’s worden groter. Bij het einde van elk trimester hoor je hen triomfantelijk de schoolresultaten bespreken. Op familiefeesten zorgen de kinderen voor extra ambiance en op nieuwjaarsdag mag je blij meeluisteren naar hun nieuwjaarsbrieven. Je mist een dimensie in de relatie met je ouders, die nooit de grootouders worden van je kinderen. En later komen de huwelijksaankondigingen van de kinderen van je vrienden, de geboortekaartjes. Als je ouder en zorgbehoevend wordt, heb je geen kinderen die voor je kunnen zorgen. Ook al is de intense pijn minder voelbaar en heb je zin kunnen geven aan je relatie en je leven zonder kinderen, ergens diep vanbinnen voel je je ouder van een kind dat nooit is geboren. Het heeft zolang in je hoofd en in je hart geleefd en het kind in je fantasie heeft je leven van nabij meegemaakt.

Ook dat komt bij het lezen van de ervaringen van ouders in dit boek zeer scherp in mijn gedachten en gevoelens naar boven. Kinderen raken voor veel mensen de diepere zin van hun leven aan en het uitdoven van je wens of het sterven van je kind kan de grondvesten van je leven voor lange tijd ernstig in het gedrang brengen.

“Opeens zie ik twee beentjes die helemaal blauw zijn.”

Conny, voor altijd ons eerste kindje

Zwangerschap zonder echo’s

7 juli 1970, een datum die we nooit zullen vergeten. Het is een prachtige zomer. Vol verwachting kijken we uit naar de komst van ons eerste kindje, welke in juli geboren zou worden. Ik ben onder controle bij een verloskundige. De controles bestaan uit bloeddruk opnemen en hartslag beluisteren door middel van een houten toeter. De ligging van het kindje controleren, echo’s maken en andere controles zijn er nog niet. Helaas, zou later blijken.

Tijdens de hele zwangerschap is mijn bloeddruk al vrij hoog. Hoe hoog, dat wordt niet verteld. Na vier maanden moet ik op een streng zoutloos dieet. Helaas heeft dit geen resultaat. De bloeddruk blijft hoog. Bij zeven maanden zwangerschap word ik doorgestuurd naar de gynaecoloog omdat het kindje erg klein blijkt en de bloeddruk erg hoog is. Ik word opgenomen in het ziekenhuis en moet volledig bedrust houden. Ik voel me kerngezond, maar mag niet van het bed. Ook niet om naar het toilet te gaan. Maar oké, alles voor het goede doel. De artsen komen langs, maar er wordt niets gezegd. Mijn bloeddruk wordt vaak gemeten. Op mijn vraag hoe hoog deze is, krijg ik geen antwoord.

Bij acht maanden komt de arts weer met zijn gevolg. Hij bekijkt mijn dossier en mompelt wat tegen de hoofdzuster, over opwekken of iets dergelijks. Op mijn vraag wat er aan de hand is, krijg ik het antwoord: ‘Als jij het niet wilt hebben, wil ik het wel hebben.’ Verder niets. Ik ben verdrietig en onzeker als ’s avonds mijn man op bezoek komt. Ik vertel hem wat er gebeurd is. Mijn man gaat gelijk naar de hoofdzuster. Zij vertelt dat het kindje erg klein is en mijn bloeddruk heel hoog. Ze willen de bevalling opwekken, zodat het kindje in de couveuse verder kan groeien. Het zou een stuitbevalling worden.

De volgende dag wordt er begonnen met wonderolie en injecties. Helaas geen resultaat. Twee dagen later kreeg ik dit weer en de nacht daarop beginnen de weeën. Ik ben erg misselijk en naar. De hoofdzuster heeft hier totaal geen begrip voor of even wat aandacht voor mij. De volgende ochtend geef ik aan de verpleging door dat ze mijn man moeten bellen. Ik vertel dat hij de hele dag weg is en dan niet bereikbaar is. Mobiele telefoons zijn er nog niet. Het is namelijk de gewoonte dat de vaders vaak te laat gebeld worden en dan niet bij de bevalling aanwezig zijn. Ze bellen hem en zeggen dat hij bereikbaar moet blijven. Als mijn man dit bericht krijgt komt hij direct. Dat is niet de bedoeling volgens de verpleging, maar hij staat erop.

De bevalling wil niet vlotten. Ik moet persen, maar het zet niet door. Opeens ik zie twee beentjes die helemaal blauw zijn. Ik zeg tegen de arts, ‘het is niet goed he?’ De arts knikt. Dan word ik ineens onder narcose gebracht. Mijn man moet de verloskamer uit. Hij staat daar maar in de gang, artsen vliegen in en uit, er wordt niets verteld. Later kom ik bij uit de narcose en mijn man zit naast me. Hij vertelt dat ons dochtertje overleden is. Ze heeft een waterhoofdje en een open ruggetje. De zuster die mij later verzorgt is heel begripvol en lief.

Mijn man gaat naar mijn ouders om hen te vertellen hoe het gegaan is. Mijn moeder wil heel graag ons kindje zien. Mijn man gaat met hen terug naar het ziekenhuis en vertelt dat zij het kindje willen zien. Maar dit kan echt niet, het is niet gebruikelijk. Mijn man blijft aandringen, omdat ze het kindje willen zien. Ze hebben een uur moeten wachten, omdat het kindje niet te vinden is. Uiteindelijk blijkt dat het kindje op een tafeltje ligt bij de verloskamer. Er wordt aangegeven dat de vader het kindje mag zien, maar mijn ouders niet. Mijn man zegt: ‘ik sta erop dat mijn schoonouders het ook zien.’ Dat is toen gebeurd. Mijn man vertelt mij dat het een heel mooi meisje is met zwarte haartjes. Volgens de artsen is het voor mij, de moeder, beter om het kindje niet te zien. Ik heb haar niet gezien en geen afscheid kunnen nemen. Nadien wordt ons dochtertje weggebracht naar een mortuarium.

Mijn schoonouders willen haar ook nog graag zien, maar dit kan volgens de begrafenisondernemer niet meer. Volgens hem ligt het kindje ingepakt in doeken. Conny wordt begraven in een algemeen grafje waar meerdere kindjes begraven worden. Mijn man, mijn ouders en schoonouders zijn erbij. Het is gebruikelijk dat kindjes die overlijden rond de geboorte begraven worden in een algemeen grafje. Die kindjes krijgen ook geen monumentje.

Na een week kom ik thuis. Inmiddels hebben onze beide moeders vanuit goede bedoelingen alle spulletjes opgeruimd. Wij woonden in een klein huisje met een slaapkamer waar het ledikantje stond. Ik krijg geen enkele begeleiding. De huisarts en de verloskundige komen een keer langs en dat is het dan. Na zes weken krijg ik een controle bij de gynaecoloog. Hij vertelt dat dit nooit een tweede keer voorkomt. Ik moet maar zo snel mogelijk weer zwanger worden, dat is het beste.

Mijn ouders wonen in dezelfde woonplaats en daar heb ik veel steun aan gehad. Mijn man heeft zijn werk. Hij kan er moeilijk mee omgaan. Na een jaar krijgen wij een gezonde dochter. Tijdens de hele zwangerschap ben ik erg gespannen en nerveus. We zijn heel erg gelukkig met onze dochter en de omgeving gaat ervan uit dat alles nu goed is, we hebben toch een kindje? Helaas wordt er niet meer over Conny gepraat, ze wordt letterlijk doodgezwegen.

Later word ik weer zwanger. Precies drie jaar later wordt onze zoon Alex geboren, ook op 10 september. Wij zijn inmiddels verhuisd in verband met het werk van mijn man. Ik vind het heel erg. Weg uit mijn vertrouwde omgeving en weg van mijn familie. Ik ken er niemand; een vreemde huisarts en vreemde hulpen. Ik voel mij na de bevalling doodongelukkig. Daarna ben ik ingestort. Ik kom niet meer uit bed en kan mijn zoontje niet verzorgen. Ik zou opgenomen worden in een psychiatrische instelling. De huisarts weet niet wat hij er mee aan moet.

Op een avond komt mijn vader boven aan mijn bed. Hij zit heel stil naast me. Hij vraagt, ‘kom je eens even beneden, dat zou ik zo fijn vinden.’ Dat heb ik gedaan, iedereen is heel verbaasd. Daarna gaat het heel langzaam beter. De begeleiding van de thuiszorg is heel begripvol. Ik krijg gezinszorg, dus ik mag met mijn man op zijn vrije middag weggaan. Samen weg en er wordt voor mijn kinderen gezorgd. Heel langzaam krabbel ik op.

Een paar jaar later lees ik in een krant een artikel over zwangerschapspsychose. Mijn ogen worden geopend en ik weet wat er met mij aan de hand was. Op mijn pad komt een arts die gespecialiseerd is in postnatale depressie. Mijn problemen zijn niet zo vreemd door alles wat we hebben meegemaakt.

Op de begraafplaats is op 22 maart 2019 een gedenkmonumentje geplaatst voor alle ouders die hun kindje moeten missen. Een tastbaar monument dat troost geeft voor velen.

Ik lees een artikel over lotgenotengroep Lieve Engeltjes en dat je dan kan mailen met lotgenoten. Ik heb me gelijk aangemeld. Wat is dat fijn, eindelijk mensen die mij kunnen begrijpen. Dat geeft zo veel troost, ik sta niet alleen in mijn verdriet. Ik ben bij lijst 18 gaan mailen. Dit is een lijst van moeders waarbij het nog niet zo lang geleden is, terwijl het bij mij al veel langer geleden was. Later heeft een lotgenoot zich ingezet om een lijst te starten van ‘eindelijk tastbaar’. Op deze lijst praten we met ouders die allemaal geen tastbare herinneringen hebben aan hun kindje. Dat is heel fijn. Het begeleiden van deze lijst is voor mij heel bijzonder.

Hanny, mama van Conny*, Korien en Alex 

“Wat staat ons nu weer te wachten?”

Zwanger na verlies

Van wanhoop naar hoop

Ç

Tijdens het schrijven van dit artikel ben ik eenendertig weken zwanger. Deze zwangerschap voelt als een marathon, waarvan we het grootste gedeelte hebben afgelegd met zowel een lach als een traan. Nu groeit de angst om net voor de eindstreep onderuit te worden gehaald. Helaas weten we wat het betekent om een kindje te verliezen, waardoor we beseffen wat er weer op ons af kan komen als we de eindstreep niet halen. Maar daarnaast zijn er ook zo veel vragen en onzekerheden hoe het zal zijn als we de eindstreep wel gaan halen. Hoe zal het zijn om voor een levend kindje te zorgen en kunnen wij dat? Ook bij de gedachte aan de geboorte van een levend kindje speelt de angst om het kindje te verliezen mee.

Ç

De zwangerschap van Jill* is als een rode draad die parallel loopt aan mijn huidige zwangerschap, ook al zijn het twee totaal verschillende zwangerschappen. Bij negen weken wisten we al dat de zwangerschap van Jill* geen ‘normale’ zwangerschap zou worden. We werden doorverwezen naar het academisch ziekenhuis, omdat ze een verdikte nekplooi had. Gedurende de weken die volgden kwamen we in een wereld terecht waar we het bestaan nog niet van wisten. Prenatale onderzoeken, uitgebreide medische echo’s (GUO), gesprekken met klinische genetica en de vraag hoe we verder wilden in de zwangerschap. Er kwam geen diagnose uit de genetische onderzoeken, maar op de echo’s waren duidelijke afwijkingen te zien aan haar armen. De artsen gaven aan dat het op zichzelf kon staan of dat er gedurende de zwangerschap andere afwijkingen zichtbaar konden worden. Ze gaven geen negatief of positief advies; de keuze was aan ons.

We voelden zo veel liefde voor onze dochter, maar we wilden niet dat ze een leven zou krijgen waarin ze te veel zou lijden. Maar hoe neem je een dergelijk besluit als je nog niet weet wat er met haar aan de hand is? We verdiepten ons in de verschillende scenario’s en beseften dat het alle kanten op kon gaan. We zijn honderd procent voor onze dochter gegaan en hadden er vertrouwen in dat ze een mooi leven zou kunnen leiden met de afwijkingen aan haar armpjes. We hoopten dat het bij de afwijkingen aan haar armpjes zou blijven, maar rond de vijfentwintig weken werd op de echo onder andere een hartafwijking gezien. Vanaf dat moment stapelden de afwijkingen zich op en werd de angst om onze dochter te verliezen steeds groter. We hebben met de artsen alle mogelijke voorbereidingen getroffen en wisten dat Jill* verscheidene operaties nodig zou hebben na haar geboorte. Maar het verliep anders dan we allemaal gedacht hadden.

Ç

Bij vijfendertig weken kreeg ik jeuk en ging voor een extra controle naar het ziekenhuis. Ik bleek zwangerschapscholestase te hebben en een hoge bloeddruk. Dit was een flinke klap, want de gedachte dat onze dochter veilig was in mijn baarmoeder bleek niet meer te kloppen. Ik kreeg medicatie om mijn hoge bloeddruk onder controle te krijgen, ook al voelde het niet goed om medicatie te gebruiken die ook bij Jill* terecht zou komen. Een paar dagen later is ze onverwacht overleden in mijn baarmoeder. Nietsvermoedend ging ik naar het ziekenhuis voor een extra controle waarbij ze haar hartslag niet konden vinden en we op de echo zagen dat ze overleden was.

Ç

Na het overlijden van Jill* ben ik twee keer zwanger geraakt wat is geëindigd in een miskraam rond de tien weken zwangerschap. Het vruchtje was te klein of de hartslag was niet sterk genoeg en de verwachting dat het een miskraam zou worden bleek beide keren uit te komen. Vruchtbaarheidsonderzoeken konden geen verklaringen geven, maar dat het allemaal toeval (pech) zou zijn konden we moeilijk geloven. Onze hoop op een levend en gezond kindje werd steeds kleiner en we hebben veel gesproken over hoe ons leven eruit zou zien als deze grote wens niet uit zou komen en hoever we zouden gaan om deze wens wel te verwezenlijken. We hadden meerdere malen bewezen dat we natuurlijk zwanger konden worden en vanuit de onderzoeken werden er geen vruchtbaarheidsproblemen gezien. Toch zijn we een vruchtbaarheidstraject gestart, omdat de druk op het zwanger worden almaar groter werd. Door de verantwoordelijkheid van het zwanger worden te delen met artsen die erin gespecialiseerd zijn werd de druk bij ons wat lager.

Ç

Ik werd weer zwanger; de derde zwangerschap na Jill*. Het zien van de positieve zwangerschapstest riep bij ons geen blijdschap op, maar vooral angst. Wat staat ons nu weer te wachten? Bij zeven weken was de eerste echo en werd gezegd dat het er allemaal goed uitzag. Natuurlijk hadden wij er helemaal geen vertrouwen in dat dit vruchtje wel goed zou groeien. De gynaecoloog begreep dit en we spraken af dat ik wekelijks echo’s zou krijgen, zodat we op de echo’s konden zien dat het hartje klopt en het vruchtje groeit. Meestal gaf een echo mij één of twee dagen wat geruststelling. De dagen erna zaten vol onzekerheid en angst. Als de angst te groot werd kon ik dag en nacht contact opnemen met het geboortecentrum om langs te komen voor een extra echo. We hebben er maar een aantal keren gebruik van gemaakt, maar de gedachte dat het mogelijk was gaf al wat rust.

In het eerste trimester van de zwangerschap lukte het mij amper om vooruit te kijken naar de bevalling of daarna. De gedachte aan het zorgen voor een levend kindje kon ik nog niet toelaten, omdat de angst voor verlies te groot was. We leefden van mijlpaal naar mijlpaal. De eerste mijlpaal was voor ons de twaalf weken, omdat we dan de gedachte dat het een miskraam zou worden wat meer konden loslaten. Dit werd snel gevolgd door de GUO in het academisch ziekenhuis. Er werden geen afwijkingen gezien en dit was een grote opluchting, omdat bij Jill* vroeg in de zwangerschap duidelijk was dat ze afwijkingen had. Maar we wisten ook dat afwijkingen pas in een later stadium zichtbaar konden worden op de echo, dus dit is een angst gebleven tijdens de rest van de zwangerschap.

Ç

We vierden elke positieve echo en vanaf twaalf weken durfde ik na een positieve echo wat te kopen voor ons ongeboren kindje; haar eerste knuffeltje. Daarna heb ik vaker kleertjes gekocht om een positieve echo te vieren en daarbij ook de stap gezet om mij te begeven onder de ‘normale’ zwangere vrouwen in de Prenatal. Rond de vijftien weken, na de GUO, hebben we de zwangerschap bekend gemaakt. We hadden het al aan enkele mensen verteld, zodat ze ons al eerder in de zwangerschap konden steunen. De andere vrienden en familieleden hebben we een kaartje gestuurd van Vlinderkusje om de zwangerschap bekend te maken. Een kaartje met de volgende tekst:

Ç

Een broertje of een zusje

voor de mooiste ster die schijnt

met een lief klein regenboogkusje

en liefde die nooit verdwijnt

Ç

Hiermee wilden we familie en vrienden laten weten dat Jill* er ook bij hoort en dat daar aandacht voor mag zijn. Ik was bang dat we alleen hele blije reacties zouden krijgen, terwijl er voor ons zo veel andere gevoelens in mee spelen. Gelukkig kregen we heel veel mooie reacties, waarin ook Jill* en onze gevoelens van angst voor verlies een plek hadden. Het delen van de zwangerschap heeft me ook geholpen in het proces om de zwangerschap meer te gaan toelaten. De zin ‘ik ben zwanger’ was voor mij in het begin lastig om uit te spreken, omdat de angst voor het verlies hand in hand gaat met het zwanger zijn. De echo’s gingen in het eerste trimester dan ook vaak gepaard met een lach en een traan. Dit was ook het geval toen we hoorden dat het weer een meisje zou worden. In eerste instantie schrok ik en werd emotioneel. Ik had verwacht dat het een jongetje zou worden, omdat de zwangerschap zo anders verliep. Dat het een meisje zou worden maakte het meer complex, omdat Jill* dan ook dichterbij voelt en daarmee ook de angst. Maar het is ook heel mooi, omdat we hopelijk gaan ervaren hoe het zal zijn om een dochter te zien opgroeien. Ik heb mij al vaak afgevraagd of onze dochters op elkaar zullen lijken.

Ç

Rond de twintig weken voelde ik haar voor de eerste keer in mijn baarmoeder bewegen. Ik vroeg me al twee dagen af of ik haar gevoeld had toen ik opeens een flinke uithaal voelde. Het voelde zo fijn om deze bevestiging van leven te krijgen. Toen ik haar regelmatig ging voelen zijn we overgestapt naar tweewekelijkse echo’s. Dit was ook prima, omdat ik genoeg bevestiging van leven kreeg door haar bewegingen. Toch blijft elke echo spannend. We blijven tot haar komst waarschijnlijk angst hebben dat er toch iets gebeurt waardoor we haar verliezen. Voor de achtentwintig weken was ik bang voor een vroeggeboorte, tot de dertig weken- GUO had ik angst voor een hartafwijking en momenteel speelt de angst voor een placentaloslating. De artsen blijven ons geruststellen dat we niet tot de risicogroep behoren (en dat doen ze goed), maar we weten dat dit niet betekent dat het niet kan gebeuren. We beseffen dat een echo een momentopname is en soms niet te voorspellen valt wat er gaat gebeuren. De artsen hadden bij Jill* niet verwacht dat ze zou overlijden in mijn baarmoeder en we hadden twee dagen daarvoor nog een positieve CTG en echo gehad. Dat deze zwangerschap anders verloopt en we alleen maar positieve echo’s hebben gehad geeft geen garantie. Een gedachte die vaker in mij opkomt; ‘misschien is dit wel te mooi om waar te zijn’. Gelukkig lukt het om naast de onzekerheid en angst ook met momenten te genieten van de zwangerschap. Vooral als onze dochter veel beweegt en papa haar ook kan voelen. Dan zijn we beiden even gerustgesteld dat ze leeft en sterk is.

Ç