Colofon

ISBN 9789083393346

1e druk, 2023

©: 2023 Anneli Meijer

Cover: ontwerp-hulp.nl

Illustraties: Anneli Meijer

Dit boek is een uitgave van Uitgeverij Gopher.

Koningsweg 72

5211 BN 's-Hertogenbosch

Telefoon 0341 74 61 00

Exemplaren zijn rechtstreeks te bestellen via internet: www.gopher.nl en bij iedere boekhandel.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Inleiding

1. Tristan en het noodlot.

De naam Tristan heeft door heel Europa geklonken. En nu nog is zijn naam bekend en met hem de naam van Isolde, zijn geliefde. Door een noodlottige vergissing is hun liefde ontstaan, een liefde tot in de dood.

Tristan en Isolde dronken de liefdesdrank waardoor zij van elkaar zouden houden. Die toverdrank was niet voor hen bestemd. De moeder van Isolde had deze drank gemaakt voor de huwelijksnacht van Isolde met koning Marc, maar door toeval dronken Tristan en Isolde deze kruidenwijn op hun reis naar koning Marc. Het verhaal van Tristan is het verhaal van het noodlot.

2. Overlevering.

Dit verhaal heeft velen tot de verbeelding gesproken. In de Middeleeuwen was het zeer geliefd en al in de twaalfde en dertiende eeuw werd dit verhaal beschreven in bijna alle landen van Europa. (Zie kaart met uitleg, pag. 178).

Met de Renaissance komt een breuk. De blik van schrijvers richtte zich uitsluitend naar de Oudheid en Italië en verhalen als van Tristan en Isolde kwamen in de vergetelheid. Pas met Wagner en zijn opera in de negentiende eeuw komt dit koningspaar weer tot leven en krijgt hun verhaal gestalte in boeken en films.

Het verhaal van Tristan gaat terug naar de orale traditie van de Kelten. We kunnen niet nagaan hoe het oorspronkelijke verhaal was. Eén ding is zeker: er zijn in de loop der tijd talloze episodes aan toegevoegd.

Wat weten we van de Kelten? ‘Kelten’ is een verzamelnaam van de volkeren die in Europa leefden voor de Romeinse overheersing. Wat hen bond was een natuurgodsdienst waarin aan bomen, bloemen en kruiden magische krachten werden toegekend en die als goden werden vereerd. De eik was van de bomen de belangrijkste God. We begrijpen nu de woede van het volk toen Bonifatius een heilige eik om wilde hakken. Hij moest dit met de dood bekopen.

De Keltische vertelstof vol tover en magie wordt wel de ‘Matière de Bretagne’ genoemd. De vertelstof uit Bretagne: Engeland, Ierland, Schotland en Bretagne, de landen die de Romeinen het laatst veroverden. Het verhaal van Tristan is hier mondeling overgeleverd totdat het in de twaalfde eeuw voor het eerst werd opgeschreven door Béroul. Hij schreef in het Frans van die tijd, het romanz. De datum van zijn schrijven wordt gesitueerd in de tweede helft van de twaalfde eeuw.

3. De personages.

De drie hoofdpersonen in de Tristan: Marc,Tristan en Isolde, zijn onderling met elkaar verbonden. Marc is oom en heer van Tristan, echtgenoot van Isolde. Isolde is zijn vrouw, minnares van Tristan. Tristan is de neef en vazal van Marc en is hem hiervoor alle eer verschuldigd. Als minnaar van Isolde verbreekt hij zijn eed van trouw aan Marc.

Deze amoureuze driehoeksverhouding is ook geografisch een driehoek, als we de lijnen tussen het Cornwall van Marc, Bretagne van Tristan en Ierland van Isolde met elkaar verbinden.

Twee secundaire figuren spelen een belangrijke rol. Het zijn Brenguin, de vertrouweling van Isolde, en Gorneval, de leermeester van Tristan.

In de verhalencyclus die om Tristan ontstaan is, komt Tristan tevoorschijn als een held die zijns gelijke niet kent. Niet alleen blinkt hij uit in moed en kracht, maar hij is ook een kunstenaar die harp speelt, liederen componeert en zijn eigen avonturen bezingt. Maar vooral zijn vurige liefde voor Isolde heeft van hem een legendarische figuur gemaakt.

Dit laatste geldt ook voor Isolde, een onverschrokken en zeer intelligente jonge vrouw, de liefde voor Tristan heeft haar vereeuwigd.

Kaart van driehoeksverhouding

Zij komt steeds naar Tristan als hij haar roept en trotseert daarmee het gevaar ontdekt te worden en ter dood te worden gebracht. De heimelijke ontmoetingen van het liefdespaar geven het verhaal zijn spanning. Zullen ze ook deze keer ontsnappen aan het verraad?

4. De jeugd van Tristan.

Deze wordt niet door Béroul beschreven. Zijn manuscript is onvolledig. Het verhaal van zijn jeugd vinden we in andere bronnen zoals bij Gottfried van Strassbourg in de dertiende eeuw.

Zoals gebruikelijk in ridderromans wordt eerst de liefde van de ouders van Tristan beschreven en daarna pas zijn geboorte. Zijn vader Rivalin, koning over Lohnois, stierf kort voor zijn geboorte op het slagveld. Zijn moeder, Blanchefleur, stierf na zijn geboorte in het kraambed. Zij was de zuster van koning Marc, die over Cornwall regeerde. Naar diens hof wordt de jonge Tristan gebracht door Gorneval, de leidsman van Tristan.

Er is weleens verteld dat in de Tristan het woord tristis, ‘verdrietig’ verborgen is, maar dat is onjuist. Het woord tristis betekent droevig in het Latijn. Het is geen Keltisch woord. Wel is er veel droefenis in het leven van Tristan.

Aan het hof van koning Marc krijgt Tristan een opvoeding een edelman waardig: hij leert alles van de krijgskunst, bovendien leert hij zingen en zich met de harp begeleiden. In zijn leven zal de muziek een belangrijke rol spelen.

Nog heel jong, hij is dan zestien jaar, verslaat hij de reus Morholt die uit Ierland kwam en een oom van Isolde was. De reus eiste jaarlijks het leven van driehonderd jonge mannen en meisjes. De reus daagde eenieder uit hem te verslaan. Geen der edelen nam deze uitdaging aan. Ze zwegen in alle talen. Alleen Tristan durft het gevecht op te nemen en hij verslaat de reus zoals David Goliath versloeg. Maar Tristan is ongeneeslijk gewond. Als niets meer helpt zet Marc hem in een boot zonder roer en zonder riemen. Nu moet het lot bepalen waar hij komt en of er redding mogelijk is. En zo brengen de golven Tristan naar Ierland, waar Isolde hem geneest met geneeskrachtige kruiden.

Zij weet dan nog niet, dat Tristan haar oom, de reus, heeft gedood. Als zij dit hoort, wil zij zich wreken op Tristan en gaat hem met zijn zwaard te lijf. Maar Tristan weet te ontkomen en vlucht naar Cornwall terug.

Aan het hof van koning Marc dringen de edelen erop aan dat hij trouwen zal om een erfgenaam te krijgen. Op dat moment vliegt een zwaluw de zaal binnen waar zij verenigd zijn. De zwaluw heeft in zijn bek een lange blonde haar. Koning Marc zegt dat hij zal trouwen met degene aan wie die haar toebehoort. Dat is Isolde en Tristan moet haar halen. Tristan gaat naar Ierland en voert Isolde mee op een boot terug naar Cornwall. Op de boot begaan ze de fatale fout door de toverdrank te drinken die voor Isolde en koning Marc bestemd was in de huwelijksnacht. Zij die samen die drank drinken, zullen voor altijd van elkaar houden. Dat zijn nu Tristan en Isolde en niet koning Marc en Isolde voor wie de drank bestemd was.

Nu worden Tistan en Isolde door een alles overheersende liefde verbonden. Isolde en koning Marc trouwen, maar Isolde zal altijd proberen bij Tristan te komen als hij haar vraagt te komen.

Dit is in het kort het verhaal van Tristan dat aan het manuscript van Béroul voorafgaat. Van de jeugd van Isolde weten we niets.

5. De Tristan van Béroul en het vervolg.

In de roman van Béroul worden de heimelijke ontmoetingen van Tristan en Isolde beschreven, totdat zij ontdekt worden en tot de brandstapel worden veroordeeld. Nog voordat Isolde hieraan wordt overgeleverd, geeft koning Marc haar aan de koning van de melaatsen. Nu zal haar straf veel langer duren. Maar Tristan weet Isolde te redden uit de handen van de melaatsen. Daarna volgt een periode van geluk en angst. Tristan en Isolde verschuilen zich in het bos van Morois, waar zij drie jaar verblijven. Dit leven wordt te moeilijk voor Isolde. Met de tussenkomst van een kluizenaar geeft Tristan Isolde terug aan koning Marc. Zelf moet hij leven in ballingschap. Koning Marc neemt Tristan niet terug.

Weer volgen heimelijke ontmoetingen. De drie verraders die steeds opnieuw hun slag willen slaan worden om de beurt door Tristan ter dood gebracht. Hier eindigt het manuscript van Béroul.

Het verhaal gaat verder zoals Gottfried von Strassbourg het beschreef. Tristan trouwt Isolde met de witte handen. Het is een huwelijk dat nooit geconsumeerd wordt. Uit wraak verraadt Isolde met de witte handen Tristan. Hij sterft door haar.

Tristan en Isolde hadden elkaar bij hun afscheid beloofd elkaar te hulp te komen in geval van nood. Dit doet Tristan als hij dodelijk gewond is. Isolde snelt naar hem toe en vaart naar Tristan. Tristan heeft met de kapitein afgesproken dat het schip witte zeilen zal hebben als het Isolde meebrengt en zwarte als zij niet komt. Isolde met de witte handen ziet het schip van verre komen met de witte zeilen, maar aan Tristan vertelt ze dat het schip zwarte zeilen heeft. Nu Tristan denkt door Isolde verlaten te zijn, sterft hij van verdriet. Isolde komt te laat en sterft naast hem.

Na mijn vertaling van Béroul volgt mijn vertaling van het einde van het leven van Tristan zoals Thomas die beschreef. Hij was een tijdgenoot van Béroul, maar men neemt aan dat zijn manuscript van later datum is.

6. De rol van de natuur.

De natuur speelt een grote rol in het verhaal van Tristan, zozeer zelfs dat we Tristan als een personificatie van de natuur kunnen beschouwen. Hij wordt in de natuur weergegeven en lokt Isolde naar zich toe met boodschappen uit de natuur, zoals door het gezang van de nachtegaal te imiteren, door bootjes te sturen die gemaakt zijn van bladeren of door een tak met bloeiende kamperfoelie te leggen op de weg die Isolde moet gaan. Een tijdelijk onderkomen vinden beiden in de natuur: in het bos van Morois in een hut van bloemen en bladeren. Als uiteindelijk uit hun graven bloemen of bomen groeien die zich met elkaar verstrengelen, heeft de natuur gewonnen.

7. De seizoenen.

De natuur die in literatuur van de twaalfde eeuw zo’n grote rol speelt, manifesteert zich ook in de seizoenen. Zowel poëzie als proza in de twaalfde eeuw begint meest met een beschrijving van de lente. Dit noemen we een natuuringang, naar het Duitse Natureingang. Het begin van de Perceval van Chrétien is hier een goed voorbeeld van. Talloos zijn de openingszinnen van de troubadoursliederen die de lente bezingen.

De beschrijving van de lente met vogelgezang, bloemengeur en het ruisen van een beekje verblijden de dichter die de liefde voelt in zijn hart. Door de lieflijke omgeving wordt de liefde in de dichter verdiept. Het is zeldzaam een natuurbeschrijving te vinden die niet overeenkomt met de stemming van de dichter.

In de corresponderende cycli van de seizoenen komen lente, dageraad, en jeugd overeen.

De cycli die met elkaar corresponderen zijn: ten eerste de seizoenen, de onderliggende tijd, die van de levensfasen van de mensen en daarna die van dag en nacht. Bepaalde symbolen en geestesgesteldheden komen met de seizoenen overeen.

Als een dichter verdriet wil beschrijven kiest hij vaak voor de achtergrond van de herfst, tijd van afscheid en verval. Het beroemde gedicht Herbst van Rilke is hier een mooi voorbeeld van. Wer jetzt alleine ist, wird es lange bleiben.

Een geboorte daarentegen en de jonge mens die op pad gaat, wordt vaak in de lente beschreven als de natuur zich verjongt.

Zo ligt aan de structuur van het verhaal de structuur van het jaargetijde ten grondslag. De jonge mens gaat op pad in de lente, hij zoekt het avontuur, dat verschillende verschijningsvormen heeft voor de middeleeuwse held. Dit avontuur was tweeledig, de jonge held zoals Tristan verslaat de reus, en tegelijkertijd wint hij het hart van zijn geliefde. Hij onderscheidt zich dus met moed en liefde.

Tristan en Isolde drinken de noodlottige kruidenwijn op Sint Jansdag, 24 juni op het hoogtepunt van het jaar. Nu zijn ze voor altijd onlosmakelijk met elkaar verbonden in de liefde. Sint Jansdag is het hoogtepunt in de samenleving van de riddertijd: iedereen feest en alle ridders komen aan het hof bij elkaar voor de joie de la cour. Na de zomer, de tijd van samenzijn, komt het afscheid. Tristan moet met Isolde vluchten en koning Marc vinden we eenzaam in het stoppelveld, door eenieder verlaten. De zomer, de oogst, is voorbij. De winter brengt het isolement, in de werkelijkheid is de mens alleen doordat wegen onbegaanbaar zijn. De dood wordt vaak met de winter geassocieerd: ‘Het sneeuwt we zijn gestorven’, dichtte Nijholt in zijn Lied der dwaze bijen.

Bij Tristan, waar de handeling zo vaak begint bij de dageraad, zowel in vrede als in oorlogstijd, vinden we de seizoenssymboliek terug. Zoals de seizoenen de natuur veranderen, zo verandert ook het leven van Tristan.

De seizoenssymboliek is een structuur die aan veel verhalen ten grondslag ligt en het verhaal verdiept, en nieuwe dimensie geeft.

8. Symbolen van de natuur.

In de Tristan van Béroul levert de wereld van de natuur de meeste symbolen op. De belangrijkste wil ik hier bespreken zodat de tekst duidelijker wordt:

A. De bomen.

Als Tristan bij een appelboom of linde staat, is dat niet toevallig, het zijn bomen van de liefde. De hazelaar is de boom waar de kamperfoelie zich omheen windt. Dit wordt zo beschreven in het Lai, lied, van ‘Kamperfoelie’ van Marie de France, een tijdgenote van Béroul. Ook zij kwam uit Frankrijk en leefde aan het Engelse hof. De hazelaar staat symbool voor liefde en vruchtbaarheid. De appelboom die met de linde voor de liefde staat, wordt vaak genoemd bij Tristan, evenals de meidoorn die Tristan beschermt. Dit gebeurt bijvoorbeeld wanneer Tristan zijn leven waagt als hij van een hoge rots springt. De meidoorn was een heilige boom bij de Kelten.

De boom is als het ware een goed teken. Zo staat een meidoorn ook op de plaats waar Isolde de Kwade Pas moet oversteken, waar zo velen in water en modder zijn beland. Maar Isolde bereikt veilig de overkant. Ook staat er een meidoorn waar Tristan schuilt voor het leger van de koning en de melaatsen. Daar lukt het hem Isolde te bevrijden. En Gorneval schuilt onder een meidoorn wanneer de verraders naderen.

Slechte mensen bestraft de meidoorn, zo vergaat het de dwerg slecht die zijn hoofd in die struik verbergt.

Bomen groeien tenslotte in veel versies van de legende uit de graven van Tristan en Isolde, de natuur verenigt hen in de dood. Dit zien we bijvoorbeeld in een Ballade uit IJsland. Hier groeien uit de graven van Tristan en Isolde bomen, evenals in andere Scandinavische sages. En in een latere versie van het Tristan verhaal, bij Heinrich van Freiberg, lezen we hoe koning Marc op hun graven een roos en wijnrank plantte. De roos bij Tristan, de wijnrank bij Isolde. Zij schieten wortel, groeien en bloeien, en, zo lezen we: ‘Boven de graven neigden de twee struiken zich naar elkaar, om uiteindelijk de twee liefderijk te verenigen.’

In de Sage van Tristram en Isond uit Noorwegen, van Frère Robert, begin dertiende eeuw, lezen we: ‘Men zegt dat de vrouw van Tristan, Tristram en Isond ieder aan een kant van de kerk liet begraven zodat ze in de dood niet dicht bij elkaar zouden zijn.’ Maar het lot heeft het anders bepaald; we lezen verder: ‘Maar het gebeurde dat er een eik of een boom uit ieder graf groeide, zo hoog, dat hun takken zich met elkaar verstrengelden boven het dak van de kerk. En zo zien we hoe sterk de liefde was van hun beide.’

Dit is een oud motief: bomen die uit de graven groeien en zich met elkaar verenigen. Een verhaal van Vergilius uit zijn Metamorfosen uit de Oudheid heeft een vergelijkbaar motief. Hier zijn het de mensen zelf die in bomen veranderen. De verandering in bomen is een geschenk van de goden aan de twee oude mensen die hen liefderijk ontvingen. Het was hun wens samen te sterven. De goden vervullen hun wens. Zij veranderen de oude mensen na hun dood in bomen die dicht bij elkaar groeien en van verre te zien zijn. De twee oudjes heetten: Philemon en Baucis en de Goden die zij zo gastvrij ontvingen waren Zeus en Hermes. (Metamorfosen, boek VIII, vers 626 – 724) ‘Nog altijd wijzen Phrygische bewoners/ die bomen aan, twee naast elkaar uit mensenvorm ontstaan’. (Vertaling M. d’Hane-Scheltema).

Bomen komen bij de Kelten ook in hun kalender voor. De Keltische bomenkalender is te vergelijken met de Romeinse Dierenriem. Je werd geboren onder het teken van een boom en werd geacht de eigenschappen van de boom te krijgen die in jouw teken stonden. Zo zijn mensen die onder het teken van de eik geboren zijn krachtige vrijheidsstrijders.

Terwijl Tristan met een roos vergeleken wordt in een Deense Ballade, vergelijkt hij zichzelf met een deel van een boom wanneer hij als melaatse is vermomd. Zo zegt hij bij Béroul, dat zijn huid net boomschors is. Maar van welke boom die schors is, zegt hij niet.

Soms hebben de bomen een voorspellende functie: als de heilige bomen van de Kelten genoemd worden, die de mensen beschermen, weten we dat het voor Tristan goed afloopt. Zo wordt het paard van Marc aan een appelboom gebonden voordat hij de Hutte Fleurie binnentreedt en Tristan slapend vindt. Maar door die appelboom, boom van de liefde, weten we dat Marc hem geen kwaad zal doen. Een slapend mens doden, dat kan in het Oude Testament ook David niet. Als David koning Saul, zijn vijand, slapend vindt, snijdt hij een stuk van zijn mantel als bewijs dat hij hem had kunnen doden, maar dat niet deed. Hier neemt Marc de ring van de vinger van Isolde en doet haar de zijne aan. Hiermee bewijst ook koning Marc dat hij geen kwaad in de zin heeft.

In Tristans taalgebruik tenslotte, noemt hij bomen als goed teken: v. 3354: ‘Breng haar nog meer groeten dan er knoppen zijn aan een boom in mei.’ Dit zegt hij tot Perinis, zijn boodschapper. Dergelijke uitspraken vinden we niet bij Isolde.

B. De bloemen en kruiden.

Het waren toverkruiden waar de moeder van Isolde de fatale liefdesdrank mee brouwde. Wat voor kruiden waren dat? In oude kruidenboeken vinden we bijvoorbeeld viooltjes, tijm en honing. Het geloof in kruiden toverdranken bestaat nog steeds! Nog steeds worden er liefdesdranken, gemaakt van kruiden, verkocht!

Isolde kende het geheim van andere, geneeskrachtige kruiden; zij genas Tristan hiermee, toen zij nog niet wist wie hij was. In de Middeleeuwen was het niet ongewoon dat koninginnen en prinsessen de heelkunst beheersten. De kasteelvrouwen beheerden de medicijnkast, zo genazen zij bijvoorbeeld de wonden van hun heer als hij gewond uit een toernooi of oorlog terugkwam. En deze kennis gaven zij hun dochters door.

Niet alleen vrouwen kenden de geheimen van bloemen en planten. Ook Tristan kende het geheim van bloemen: hij bezat tenslotte een toverbloem waarmee hij zich insmeerde om onherkenbaar te zijn. Dit wordt beschreven in de ‘Folie de Tristran’, een werk uit de dertiende eeuw.

De bloemen die de grootste rol spelen in ons verhaal zijn de lelie en de roos. Dit zijn van oudsher de bloemen van Maria. Op afbeeldingen van de Verkondiging komen zij veelvuldig voor. Hier worden ze ook op Isolde van toepassing gebracht: zij wordt lelie en roos genoemd in de Noordelijke balladen. Het is uitzonderlijk dat ook Tristan, een man, met een roos vergeleken wordt in de IJslandse Ballade. Daar lezen we dat zijn lichaam in de dood ‘zo rood als een roos’ was.

Een andere belangrijke bloem is de kamperfoelie. Bij Marie de France is de kamperfoelie met de tak, die haar omrankt, symbool van de liefde. Tak en rank, onlosmakelijk met ekaar verbonden, zijn een topos, gemeenplaats geworden die veelvuldig optreedt in onder andere de Franse poëzie van de Renaissance, zoals bij Ronsard.

Tristan en Isolde belijden het christelijk geloof. Zij roepen God de vader aan in alle kritieke momenten. Zij geloven dus, maar we zien ze nooit ter kerke gaan. Tristan komt alleen in een kapel als hij van daaruit vluchten kan. Dat hij zijn dood niet tegemoet gaat is een wonder, daarvoor zorgde zijn geloof. Het mag verwonderlijk klinken dat de minnaars die volgens het geloof in zonde leven, zich op God verlaten en door Hem geholpen worden. In de Middeleeuwen was het karakter van de liefde bepalend, zij houden innig van elkaar, hun liefde is zuiver, door tover ontstaan, buiten hun wil. Zo zegt Brenguin het: ‘(God) … is een vader die ervoor zorgt/ dat er nooit kwaad geschiedt/ met degenen die goed en trouw zijn. (vers 378 380, in deze vertaling van de Tristan van Béroul.)

Zo is het onverwachte einde van de Tristan van Heinrich von Freiberg beter te begrijpen. Hij vertelt aan het eind van zijn verhaal hoe koning Marc een rozenstruik plant op het graf van Tristan en een druivenrank op het graf van Isolde. ‘De rozenstruik en de druivenrank drongen in de aarde met hun wortels door tot het hart van elk van de gestorven geliefden die van hoge en edele afkomst waren, en de liefdestoverdrank die nog steeds werkzaam was, toonde zijn kracht in de harten die zonder leven waren. Want boven de twee graven neigden de twee struiken naar elkaar om uiteindelijk op verliefde wijze zich met elkaar te verenigen. Weldra was het allen bekend dat de rozenstruik en de wijnrank in elkaar verstrengeld waren en vermengd. Wat Thomas van Bretagne in de taal van Lombardije heeft verteld, over deze twee mooie jonge mensen, heb ik op precieze wijze in de Duitse taal verteld.’

Daarop volgt de epiloog die interessant is door de vergelijking met Christus. Hij begint zo: ‘En nu, U die zich aan de liefde voor de wereld heeft gewijd, kijk in de spiegel en zie hoe kortstondig en vluchtig de aardse liefde is!’ Tegenover deze wereldse liefde zet Heinrich von Frieberg de eeuwige liefde voor Christus. ‘Hij die aan het kruis de wonden en doodsangst verdroeg, Hij die voor ons rozen droeg, terwijl Hij wrede martelingen onderging, rode rozen op het hart op zijn voeten en handen, aan Hem moeten wij Christenen ons lichaam, ziel en ons leven wijden. Want alleen wij zijn de wijnrank die Hij uit zichzelf deed ontstaan en die ons in staat stelt vruchten te dragen, de druiven die rede en begrip verbeelden. Wij bidden nu de Vader van de Heilige Zoon, opdat Hij ons de werkelijke bloeiende rozenstruik laat omarmen, Christus, zijn zachtaardige zoon, unigenitus, en opdat hij ons de gratie verleent ons om Hem te winden, zoals de wijnrank dat doet, de gratie om ons tot Hem te vermengen en met ons hart en onze geest een te worden met Hem, zoals men de wijnrank ziet die de rozenstruik boven de beroemde minnaars omstrengelt, die in de liefde de dood vonden. Zegt allen Amen, amen, amen.’

Hierbij dient aangetekend te worden dat rode rozen algemeen voor martelaarschap stonden. Als Maria met het kindje Jezus op schoot ook met rozen wordt weergegeven, verwijzen deze al naar de kruisdood van Christus. Dit verklaart wellicht de veelal melancholieke uitdrukking op het gezicht van Maria. De heilige martelaren werden tenslotte vaak met rozen afgebeeld in de Middeleeuwen, een verwijzing naar hun martelaarschap. Heiligen die door hun werken heilig verklaard waren, dragen witte rozen.

C. De dieren.

Paarden en honden spelen een belangrijke rol in het ridderleven. Iedere edelman en edelvrouw bewoog zich te paard. Meestal hebben paarden en honden geen eigen naam, alleen bij de passage van het gericht berijdt Tristan een paard waarvan de naam wordt genoemd: Mooie Speler.

Nog een uitzondering is de jachthond van Tristan die Husdanz heet. Husdanz rouwt zo lang om de afwezigheid van Tristan dat hij tenslotte door koning Marc losgelaten wordt. Na speurwerk vindt de hond Tristan bij diens schuilplaats in het bos. Bijna verraadt hij met zijn geblaf de schuilplaats van Tristan. In het bos moet hij nu zwijgen, ook tijdens de jacht. En dat is niet makkelijk!

Het dresseren van een hond was bij de adel zeer belangrijk. De hond bepaalde de jacht en de jacht was het favoriete tijdverdrijf van de edelen. De hond is een brakhond, een Engelse Beagle. Deze jachthond heeft een buitengewoon sterke speurneus. De Engelse adel gaat graag op jacht met deze honden.

De hond staat algemeen voor trouw. Husdanz, de jachthond van Tristan krijgt Isolde bij het afscheid van Tristan. Hij staat voor de liefde en trouw van Tristan.

In sommige verhalen, zoals bij Thomas, speelt een toverhondje een rol. Hij draagt een belletje en als je dat belletje hoort klingelen, verdwijnt je verdriet. Isolde stuurde Tristan dit hondje, maar als hij merkt dat zijn vrolijkheid kunstmatig is opgewekt door dit belletje, gooit hij het belletje in zee.

D. Vogels.

Tristan kent de taal van de vogels, die hij al als kind leerde. Hij imiteert de nachtegaal om Isolde uit het paleis te lokken, zoals we zien in de vertaling van ‘Tristan en de nachtegaal.’ Leeuwerik en nachtegaal komen terug in Noordelijke Balladen om de idylle van het landschap te beschrijven. Zo eindigt een Ballade, waar het kasteel bezongen wordt dat Tristan voor Isolde bouwde:

Daar zingen leeuwerik en nachtegaal

Jonkvrouwe Isolde zingt erin.

De koning belegerde het zeven jaar

Het lukte hem nooit het in te nemen.

Op het schild van Tristan tenslotte prijken drie vogels. Welke dat zijn weten we niet. Het zijn kleine vogels die we op de afbeeldingen zien. (Noot 1)

Waren het nachtegalen? Het zijn zeker geen adelaars!

E. Het symbolisch landschap.

Met symbolisch landschap bedoel ik het landschap dat overeenkomt met de gemoedstoestand van het personage dat in dat landschap beschreven wordt. Een voorbeeld hiervan is: Koning Marc die alleen staat in het stoppelveld.

Zoals we al zagen, is dit een beeld van grote verlatenheid. Zijn mensen hebben Marc verlaten, de oogst is voorbij, de tijd dat mensen daar samen kwamen. Het is na Sint Jansdag, 24 juni, de dag van de Joie de la cour, waar de adel samenkwam om de koning. Nu komt de herfst met de winter, het dode tij. Het land is verbrand. (v.3036)