Na een lang leven samen… alleen verder

Colofon

ISBN 9789083393391

NUR 749

1e druk, 2021

© 2021 Maria de Greef, Marjon Weijzen

Omslag illustratie: Gerdy Beurskens en Jan Weijzen, 10 juli 1965. Foto: Martin Collin

Dit boek is een uitgave van Uitgeverij Gopher.

Koningsweg 72

5211 BN 's-Hertogenbosch

Telefoon 0341 74 61 00

Exemplaren zijn rechtstreeks te bestellen via internet: www.gopher.nl en bij iedere boekhandel.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Na een lang leven samen… alleen verder

Maria de Greef & Marjon Weijzen

Inleiding

Interviews

Liesbeth Miedema-Hekman (79) – 1,5 maand*

Gerdy Weijzen-Beurskens (81) – 3 maanden

Titia Liese (71) – 8 maanden

Nel Neerhof-Schoemaker (85) – 8 maanden

Dorien van Dam-Weening (85) – 10 maanden

Riet van ’t Erve-Mossink (84) – 10 maanden

Ank Brekelmans (72) – 1 jaar

Marie-Blanche de Moor-van Leeuwe (84) – 1 jaar

Riek Vleeming-Wijlhuizen (78) – 14 maanden

Diny van Bussel-Jansen (88) – 2 jaar

Hans van de Valk (80) – 3 jaar

Lenie Trienekens-Vermeulen (78) – 3 jaar

Gerd Kelling (89) – 3,5 jaar

Anna Withaar-Willems (84) – 5 jaar

Trix de Vries-Smit (80) en Fred de Vries (90) – 5,5 jaar en 5 jaar

Ans Kamphuis-van Dijk (82) – 8 jaar

Frans van Lieshout (75) – 8 jaar

Gerda Coldema-Beerda (79) – 13 jaar

Helene Esmeijer-Alexander (84) – 16 jaar

Corrie van Solingen-Stabler (97) – 31 jaar

Verantwoording en dank

Bronnen

Verder lezen

* Na het overlijden van de partner

Vanochtend toen ik de deur uitging

hoorde ik je weer:

“Je brood!”

Niet echt natuurlijk

maar je had wel gelijk;

ik denk nergens meer aan.

Misschien toch wel goed,

dat je weg bent, dacht ik even,

nu blijf je tenminste bij me –

kun je zorgen dat ik nog wat eet.

Yke Schotanus

Als de dood ons scheidt, een inleiding

Je geliefde verliezen op oudere leeftijd. De mens met wie je misschien al veertig of vijftig jaar samen was, of nog langer. De mens die je trouw beloofde ‘tot de dood ons scheidt’. Wat gebeurt er áls de dood jullie scheidt? Of als je de mens verliest met wie je nieuw geluk vond, nadat je je eerdere levensgezel verloor. Wat doet dat verlies met je? Verandert wie jij zelf bent, als je jarenlange metgezel wegvalt?

‘Ik weet niet eens wie ik ben zonder Dick’, vertelde mijn tante Cathy na het overlijden van haar man, ‘zelfs als ik nu alleen televisie kijk, denk ik: vind ik dit programma zelf ook wel leuk? Of was hij dat?’

Hoe vind je, als je al wat ouder bent, weer houvast en betekenis in je leven?

Bijna zonder uitzondering voelden de mensen die we spraken voor dit boek zich aanvankelijk ontredderd, verlaten of geamputeerd.

Radiomaker Frits Spits omschrijft het in zijn boek Alles lijkt zoals het was (over het missen van zijn vrouw Greetje, die stierf in mei 2018):

‘Haar afwezigheid verlamt me soms zo, dat het lijkt of een reusachtige hand me tegenhoudt. Af en toe, niet altijd. Het is echt niet zo dat ik vierentwintig uur per dag met tranen in mijn ogen zit. De werkelijkheid is anders, anders dan ik me ooit heb kunnen voorstellen, als ik me er al ooit een voorstelling van heb gemaakt, anders dan ik dacht dat het zou zijn. Ik heb er geen grip op. De dood van mijn vrouw Greetje, die me heeft overvallen, laat niet alleen een leegte achter, de grote leegte, zoals ik dat noem, maar ook een gevoel waarop ik geen vat krijg, het is glibberig, het glipt me uit de handen.’

‘Hoe nu verder?’, schreef hij in zijn boek een jaar later. ‘Dat is de vraag die me bezighoudt. Hoe kan ik verder in dit leven? Op de een of andere manier wil ik mijn herinneringen aan Greetje bij me houden, maar ik wil de wereld om me heen niet voortdurend belasten met mijn verdriet. Toch merk ik dat dat gebeurt.

Ik wil schrijven tot ik haar terugvind, ik wil huilen totdat het dal waarin ik terechtgekomen ben volstroomt met mijn tranen, zodat ik naar haar toe kan zwemmen.’

De ontreddering, het gemis is enorm. Voor veel mensen die verliezen, oud of jong, is dat een herkenbaar gevoel. Toch lukt het de meeste mensen om na verloop van tijd het verlies te integreren in hun verdere bestaan en om vanuit eigen regie een leven van na-bestaan op te bouwen.

Maurits Mok (schrijver/dichter) verwoordt het in dit gedicht:

‘Steeds meer tijd die niet terugkeert,

steeds dichter bij een einder

waaraan geen ster ontwaakt.

Geluiden gaan langzamer

in mist op, tekens uit

een half verloren wereld die alleen

langs zenuwdraden van gepeins

nog bovenkomt,

een dodelijk vermoeide beweging in het niets’.

Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat vijfentwintig procent van de ouderen moeite heeft om met het verlies van de partner om te gaan.

Om te achterhalen wat zou kunnen helpen voerden het Nationaal Ouderenfonds, coöperatie DELA en Roessingh Research and Development samen met partners uit Zwitserland en Portugal een onderzoek uit onder oudere weduwen en weduwnaars. Daarbij werden rouwende ouderen uit deze drie landen geïnterviewd. Het bleek dat oudere mensen die alleen komen te staan, vooral behoefte hebben aan lotgenotencontact.

De rouwende ouderen vertellen dat, na het overlijden van hun partner, zij vaak in de directe omgeving niet de steun kregen waar zij wel op hadden gehoopt of zelfs op gerekend. Een ervaring die ook Gerda en Dorien in dit boek beschrijven. Achtergebleven partners merken dat het contact – als alleenstaande – met de vertrouwde kring anders voelt dan voorheen. Zij gaan daarom vaak op zoek naar nieuwe contacten voor steun. De mensen die in ‘hetzelfde schuitje zitten’, zijn daarbij het meest waardevol.

We kwamen dit ook tegen bij het interviewen. Zoals Nel, die in coronatijd haar kopje koffie drinkt, terwijl ze telefoneert met iemand anders die dan – in zijn of haar eigen huis – ook aan de koffie zit. Het troost haar en geeft voor een half uurtje verlichting in haar eenzaamheid.

Kenmerkend voor rouw bij de oudere mens is de opeenstapeling van verschillende verliezen. Ze incasseerden vaak al het nodige door het hele leven heen: het gemis van dierbaren, verlies van gezondheid, werk, toekomstperspectief.

Daar komt bij in deze levensfase dat de gezondheid afneemt, dat men afhankelijker wordt van hulp en dat in de naaste omgeving mensen ziek worden of sterven. Het vertrouwde huis moet misschien worden verlaten om in een verzorgingstehuis te gaan wonen. Goethe zei al: ‘Het is geen kunst oud te worden, het is een kunst ermee te leven’.

We weten dat een nieuw verlies soms eerdere verliezen aanraakt, oprakelt en weer vol in het licht zet. Oude pijn resoneert mee met nieuwe, wanneer je partner overlijdt.

Dat kan simpelweg al zitten in taalgebruik. Zoals Helene verderop in het boek zegt: ‘Nu ben ik weduwe, dacht ik na het sterven van Nol. Dat vind ik zo’n naar woord, mijn moeder was weduwe vanaf dat ik negen jaar oud was. Ik heb zo’n hekel aan die term gekregen.’

Oude pijn die mee resoneert met recent verlies gebeurt bijvoorbeeld wanneer een echtpaar een kind verloren heeft. Na het overlijden van de partner kan voor de achterblijver het verdriet om het overleden kind weer in alle volheid de kop opsteken. In mijn praktijk vertelde een weduwnaar dat bij het overlijden van zijn tweede vrouw, hij ook pas écht ging rouwen om zijn eerste echtgenote. Toen zij overleed was hij halverwege de vijftig, had een opgroeiend gezin en hertrouwde al vrij snel. De rouw om zijn eerste partner had hij nog niet ten volle kunnen beleven en dat gebeurde pas toen zijn tweede vrouw na een huwelijk van bijna dertig jaar overleed.

Intens verlies brengt het leven uit balans. Niet ieder verlies wordt even intensief ervaren en niet ieder mens ervaart hetzelfde. Rouw is een heel persoonlijk proces.

Rouwen betekent het verlies integreren in je verdere leven. De verloren geliefde blijft je nabij, leeft in jou mee. Zoals Rob de Nijs zong: ‘Vandaag begraaf ik jou in mij’

En de verlorene blijft ook bij je, als je een nieuwe liefde vindt. Dat ervaarden een aantal mensen die we interviewden. Die nieuwe liefde bleek een “toetje” in het leven te zijn, maar vaak ook voor emotionele verwarring te zorgen.

Joost Prinsen overkwam het na het overlijden van zijn vrouw Emma. In Trouw vertelt hij erover:

‘Dat ik nu een nieuwe vriendin heb betekent niet dat ik Emma ontrouw ben of zo. Het was wel raar en verwarrend ook, om na vijftig jaar weer te gaan denken aan seks met een andere vrouw. Ineens was ik weer een vrije man, maar ik wist niet goed wat ik met dat gevoel aan moest.’

En:

‘Ik kende Noraly al langer, Het klikte meteen weer, maar er is wel één groot verschil: ik ben eigenlijk nooit alleen geweest, terwijl zij het al dertig jaar in haar eentje rooit. Soms wil ik iets met z’n tweeën doen, terwijl zij liever eerst zelf nog even zus of zo doet, met andere woorden: jij bent nog niet aan de beurt Prins. Dat vind ik weleens lastig.’

Niet alleen de leeftijd, maar ook psychische veerkracht en de sociale contacten beïnvloeden hoe een mens op het verlies reageert. Hoe ben je je leven lang met emoties omgegaan? Kon en mocht je je uiten, wat ben je gewend?

Daarnaast is er de behoefte naar of afwezigheid van zingeving. Hoe lang leef ik nog en hoe vul ik die (korte) tijd in? Draagt de liefde die er tussen mijn partner en mij was mij door deze jaren heen? Hoe ga ik om met het intense gemis?

Irvin Yalom schrijft in zijn boek Een kwestie van dood en leven (over de dood van zijn vrouw):

‘Hoewel ik inmiddels in mijn 88e levensjaar zit, heb ik nog veel te leren over het leven, met name hoe ik moet leven als zelfstandige, alleenstaande volwassene.’

Dat er uit de omgeving regelmatig een opmerking komt als: ‘Wat fijn dat jullie zolang samen geweest zijn’. Of: ‘Jullie hebben een mooi lang leven gehad samen’ biedt meestal geen troost. Het benadrukt dat degene met wie je je leven lang lief en leed deelde, er niet meer is en dat kan nog meer gevoelens van leegte en zinloosheid geven.

Oud-politica Hedy d’Ancona verloor in 2018 haar man Aat Veldhoen aan de gevolgen van een hersenbloeding. Hoezeer ze hem ook mist, ze relativeert het sterven van een mens op hoge leeftijd:

‘Aatje nam zijn tijd. Hij lag nog tweeënhalve dag in het AMC. Zijn hart bleef kloppen, maar hij was er zelf niet meer bij. Ook al ben je zo innig verstrengeld als wij waren, waarbij je niet meer weet waar je zelf ophoudt en de ander begint, je moet ook realistisch zijn. Het noodlot slaat niet toe als iemand van 84 doodgaat, zonder aankondiging, zonder lang ziekbed. Het noodlot slaat toe als je een kind verliest. Of: als je vader, na jaren concentratiekamp, op weg naar de vrijheid, op z’n zevenendertigste alsnog sterft. Maar goed, het verliezen van Aatje was heel ellendig.’

(Bron: Volkskrant, interview juli 2020)

Yalom zegt in Een kwestie van Dood en leven:

‘Het gaat erom dat ik moet leren dat iets ook van waarde en belang kan zijn als ik de enige ben die het meemaakt, zonder dat ik het met Marilyn kan delen.’

Dit inzicht raakt misschien wel de kern van Na een leven lang samen: als partners ben je zo verweven geraakt. Het moeten missen van je geliefde vraagt om het ontrafelen van het weefsel. Wie ben jij alleen in dit leven? Ook zonder die ander in je dagelijks bestaan is het leven interessant, van waarde of met betekenis. Maar dat gevoel ligt niet altijd meer voor het oprapen.

Hans verwoordt het verderop in zijn verhaal als volgt:

‘Om eerlijk te zijn vind ik er alleen niet veel meer aan. Ik doe mijn best om gezond te blijven, maar ik heb weinig levenslust meer, het voelt als een verplichting. Ik ben niet suïcidaal, maar ik vind tachtig wel een mooie leeftijd om te gaan.’

Het is de zoektocht naar weer invulling, zin en betekenis vinden in het leven die voor veel mensen op leeftijd herkenbaar is. Daarnaast is ieder rouwproces uniek en kent ieder mens eigen pijn en moeite, eigen verlangens en eigen troost. We willen met dit boek graag recht doen aan wat het betekent om op latere leeftijd je partner te verliezen en hopen herkenning, inspiratie en handvatten te bieden met de interviews.

Maria de Greef

Interviews

Als je mij nog iets wilt geven

dan zou ik vragen:

sterf niet met mij,

maar omhels het leven.

Je mag bedroefd zijn

maar wanhoop niet,

verdrink niet in te groot verdriet.

Als je mij nog iets wilt schenken

dan zou ik willen

blijf toekomst zien,

blijf hoopvol denken

zodat je uitgroeit

en voluit leeft,

het leven kansen geeft.

Yvonne van Emmerik

Liesbeth Miedema-Hekman (79)

Geen lijdensweg, een goed afscheid en ik kijk terug op een fijn leven samen

Een levensgrote foto met een waxinelichtje erbij is niks voor haar. Liesbeth Miedema pakt uit een boekenkast een klein ingelijst fotootje van Popke, zittend in het gras, tijdens hun eerste vakantie samen, op Schiermonnikoog. Ze waren toen allebei gescheiden en hadden hun kinderen het huis uit. Afgelopen mei werd aan Popke euthanasie verleend.

Liesbeth: “Een vriendin, ook gescheiden, zei: ‘waarom kijk je niet eens tussen de advertenties in de krant?’ Zij had weer een nieuwe liefde in haar leven. Ik logeerde bij haar, het was vlak voor kerst, en dat gerommel in de slaapkamer, dat klonk eigenlijk wel gezellig, dat wilde ik ook wel weer. Ik keek dus bij de advertenties onder nummer, zoals het toen heette, en reageerde op twee. Popke kreeg veel reacties en daarom duurde het best lang voordat we afspraken. Mijn andere date was op niks uitgelopen. Toen hij aanbelde, tien minuten te vroeg, stond ik nog met de stofzuiger in mijn hand. Dat was een gekke situatie en het klikte meteen tussen ons. Ik was eind veertig en Popke begin vijftig. We werkten allebei fulltime, hij in Wageningen als bioloog-onderzoeker, ik in Arnhem, in een ziekenhuis. We waren allebei gescheiden en onze kinderen waren het huis uit. Ik wilde eerst samen ergens opnieuw beginnen, maar het was praktischer, ook financieel, dat ik bij hem introk. Ik woon hier nu nog steeds, en Popke is hier overleden, in het huis waar hij ook met zijn eerste vrouw woonde en waar zijn dochters geboren zijn. Voor mij was Popke mijn nieuwe levensgezel, ik was voor hem ‘zijn tweede leven’. In zijn eerste huwelijk was hij, denk ik, niet gelukkig. Voor mij voelde het anders. Mijn huwelijk was ‘op’. Natuurlijk hebben mijn ex-man en ik de laatste jaren van ons huwelijk wel ruzies gehad, maar de scheiding is goed verlopen en we hebben altijd contact gehouden, al liep dat met name via de kinderen, en later via verjaardagen van de kleinkinderen, en werd het contact wel steeds minder. Popkes contact met zijn ex-vrouw was moeizamer, en zijn oudste dochter heeft hem ook jaren niet willen zien. Dat veranderde toen haar eerste kind, ons eerste kleinkind Pieter, op komst was.