Speciocide

In ons dagelijks leven lopen velen van ons eraan voorbij. We lezen vaak dat verschillende dier- en plantsoorten verdwijnen, er wordt over gepraat, maar we zien het niet. We staan er dan ook nauwelijks bij stil, bij het uitsterven van dier- en plantsoorten. Zonder overdrijving is er op dit moment sprake van de zesde grote uitstervingsgolf. We denken dat we een verdwenen dier, plant of insect niet direct missen, maar door het verdwijnen van één soort, ook al lijkt het maar een weinig spectaculair plantje, kan een heel ecosysteem in onbalans raken.

De oorzaak van de eerdere uitstervingsgolven waren bijvoorbeeld uitgebarsten vulkanen, gevallen asteroïdes of bulderende tsunami’s. Deze zesde uitstervingsgolf wordt veroorzaakt door de mens. Wij zorgen ervoor dat soorten (bijna) uitsterven, wij plegen speciocide. En gek genoeg lijken we niet te beseffen dat wij zelf, door het plegen van die speciocide, óók kunnen verdwijnen. Het uitsterven van soorten moet stoppen. Van elke soort, want voor we het weten begaan we grootste idiotie die de mens maar kán begaan: speciocide op onszelf.

In twintig lotgevallen vertelt Robert-Jan Trügg hoe verschillende dier- en plantsoorten door toedoen van de mens (bijna) het loodje legden, en nooit (volledig) zullen terugkomen. Onder meer de speciocides op de atlasleeuw, de blauwgrijze ara, de gouden pad en de Chinese vlagdolfijn krijgen in dit boek een podium.

Speciocide

(bijna) uitgestorven

door de mens

in twintig lotgevallen

Robert-Jan Trügg

Copyright © 2023 R.J. Trügg

Eerste druk: december 2023

Uitgever: ALT129 Publicaties

Redactie: Haags Bureau | Boekenmakers

Vormgeving omslag en binnenwerk: Haags Bureau | Boekenmakers

Beeld omslag: Shutterstock, AFP, Catawiki, Wikimedia Commons, Ben Sheppard, David Sischo

Drukwerk: Drukkerij Nautilus

ISBN: 978-90-903798-5-2 (softcover)

ISBN: 978-90-833942-0-6 (eNook)

NUR: 600

De uitgever heeft ernaar gestreefd de fotorechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Wie desondanks meent zekere rechten te kunnen doen gelden kan contact opnemen met ALT129 Publicaties.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een gegevensbestand en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de auteur.

Door hoop ingegeven
opdat natuur bloeit
menselijk inzicht groeit
en alles en allen leven

Voor Crispijn, Steven en Bo

Uitgestorven door de mens

De aanslag op biodiversiteit

Uitsterven van dieren en planten

Als het om dieren gaat die door toedoen van de mens zijn uitgestorven, dan wordt vaak als eerste de dodo (Raphus cucullatus) genoemd. De walgvogel – zijn andere naam – is echter slechts een van duizenden soorten die door de mens is uitgeroeid of ernstig wordt bedreigd.

145 wetenschappers uit vijftig landen werkten drie jaar lang aan een rapport onder de vlag van het Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosysteem Services (IPBES) van de Verenigde Naties. Hun rapport verscheen op 6 mei 2019 en de conclusie is schokkend: onze inzet om de natuur te beschermen is onvoldoende. Inmiddels worden een miljoen soorten flora en fauna met uitsterven bedreigd, waaronder ook gedomesticeerde soorten. In 2022, tijdens de UN Biodiversity Conference in Montreal, kwamen meer zorgelijke cijfers naar boven. Onze voedselvoorziening is de grootste oorzaak van de het uitsterven van soorten. Van de 28.000 bedreigde soorten die zijn onderzocht, is in 85 procent van de gevallen landbouw de primaire oorzaak. 1 Het is niet verwonderlijk dat op 14 september 2023 de NOS berichtte dat de mens de planeet aarde ‘ruim buiten de veilige ruimte voor de mensheid heeft geduwd’ 2 en dat biodiversiteit één van die grenzen is. De nieuwsdienst baseerde zich op een artikel in het tijdschrift Science Advances. In het artikel staat: ‘Het huidige tempo van het uitsterven van soorten is naar schatting tientallen tot honderden keren hoger dan het gemiddelde van de afgelopen tien miljoen jaar, en neemt nog steeds toe… Van de naar schatting 8 miljoen planten- en diersoorten zijn er ongeveer 1 miljoen met uitsterven bedreigd, en meer dan 10 procent van de genetische diversiteit van planten en dieren is de afgelopen 150 jaar mogelijk verloren gegaan. 3

Soorten planten en dieren sterven uit. Dat is niets nieuws. Dit gebeurt al sinds er leven op aarde ontstond. Er worden vijf grote golven van uitsterving onderscheiden, ook wel de Big Five genoemd. De oorzaken van deze eerste golven zijn doorgaans te zoeken in meteorietinslagen, geologische en andere natuurlijke fenomenen.

Een grote groep wetenschappers geeft aan dat de wereld op dit moment opnieuw in een massa-uitsterving terecht is gekomen. Ook al is het nog te vroeg om te zeggen of deze ook de omvang zal krijgen van de eerste vijf golven, wordt het verschijnsel al wel de sixth extinction genoemd. 4 Het grote verschil met het eerdere uitsterven van soorten is dat deze zesde massa-uitsterving niet wordt veroorzaakt door de natuur zelf, maar door de mens. Mensen beïnvloeden de leefomgeving zodanig dat dier- en plantensoorten in hoog tempo verdwijnen. In wetenschappelijke kringen is zelfs berekend dat er elk halfuur een soort uitsterft, maar omdat we het niet direct zien, ervaren we het niet. We weten het dus niet, terwijl het wel gebeurt.

Het boek Threatened Birds of the World (bedreigde vogels van de wereld) zegt het ook hardop: ‘Mensen zijn de drijvende kracht achter deze uitstervingscrisis.’ 5 Voor het eerst in het bestaan van de aarde is een levend wezen zélf de veroorzaker van het op grote schaal uitsterven van dier- en plantensoorten. De mens is een geofysische kracht 6 geworden.

Wetenschappers geven aan dat we hiermee een nieuw geologisch tijdperk zijn binnengegaan: het antropoceen, 7 het tijdperk van de mens. Met andere woorden: deze keer is de mens de ‘meteoriet’ die dier- en plantensoorten uitroeit. 8 Het is belangrijk om uitsterven van soorten door toedoen van de mens te onderscheiden van vormen van uitsterven door een andere oorzaak.

Het uitsterven van dier- en plantensoorten wordt taalkundig als iets passiefs neergezet. ‘Ze zijn uitgestorven’. Ook in het Engels zegt men ‘they went extinct’. Alsof het gewoon maar gebeurt, alsof de soorten zelf de keuze hebben gemaakt om uit te sterven. Bij soorten als dinosauriërs, die door een natuurlijke ramp zijn uitgestorven (zeer waarschijnlijk een meteorietinslag die zoveel stof in de atmosfeer veroorzaakte dat het lange tijd donker werd op aarde en plantengroei tot stilstand kwam) en dus door natuurlijke extinctie verdwenen, is het aannemen van een passieve houding niet vreemd. De laatste paar honderd jaar is echter bijna altijd de mens de oorzaak van het uitsterven van dieren en planten. Er is sprake van actief menselijk handelen dat leidt tot uitroeiing, vergiftiging, overexploitatie, verdringing en moord en doodslag. Als de mens het uitsterven van een dier of plant veroorzaakt, hebben we een naam nodig om het onderscheid te kunnen maken met uitsterven door een natuurlijke oorzaak. Door duidelijke naamgeving dringt het wellicht beter tot ons bewustzijn door wat er op dit moment gebeurt, en dat er iets helemaal mis is.

Speciocide

Er is een tot nu toe weinig gebruikte term 9 die aansluit bij de omschrijving: een soort uitgestorven door de mensheid. Die term luidt: speciocide. Het woord is een samentrekking van de Latijnse woorden ‘species’ (een soort) en het achtervoegsel ‘cide’ dat doder betekent. Het herinnert ons aan die andere verschrikkelijke handeling waar de mens zich schuldig aan maakt: genocide.

Het woord speciocide werd (mogelijk) voor het eerst gebruikt in een artikel over het ongebreideld uitroeien van de wolf in vooral Noord-Amerika, waarbij tot 1900 ongeveer 2 miljoen wolven werden gedood en ook in de twintigste eeuw (in 2005 nog 3.000) ging dit door. Het artikel legt speciocide uit als ‘het uitroeien van verschillende soorten’, 10 dat werd gepleegd als – in de ogen van de mens – een hele soort het verdiende om vernietigd te worden. De definitie is summier. Een later artikel in 2011 over eveneens de wolf van dezelfde schrijver verandert dit niet. Een verdere zoektocht naar een uitleg van de term in andere bronnen levert weinig op. In de Nederlandse taal bijvoorbeeld is speciocide een onbekend woord. In een Engels woordenboek stond nog wel een uitleg: the elimination of an entire species 11 Dit maakt het duidelijker, maar schiet nog tekort. Hier mist de duiding dat menselijk handelen de oorzaak van het uitsterven van een soort is. De definitie van het woord speciocide zou moeten luiden: het (bijna) uitsterven van een soort door het handelen van de mens. In het Engels: the (near) elimination of an entire species as a consequence of human intervention. Het woord ‘bijna’ moet hieraan worden toegevoegd. Dat is van groot belang, omdat speciocide niet tot volledig uitsterven hoeft te leiden om als zodanig gekwalificeerd te worden. Als een dier- of plantensoort door menselijk handelen de status ‘ernstig bedreigd’ krijgt, is er al sprake van speciocide.

Speciocide gaat over het behoud van soorten en daarmee over het belang van biodiversiteit. Over biodiversiteit is al veel geschreven, en in de basis is het heel eenvoudig: het leven op aarde heeft een grote verscheidenheid aan dier- en plantensoorten nodig om te kunnen functioneren. Alle soorten, of dat nu planten, dieren, schimmels, insecten of vissen zijn, houden gezamenlijk meerdere ecosystemen in stand. Deze ecosystemen produceren zuurstof, voedsel, medicijnen, grondstoffen (voor kleding en als bouwmateriaal), bestuiven planten, zorgen dat bomen kunnen ademen en houden CO2 vast. Biodiversiteit houdt plagen, ziekten en zelfs overstromingen binnen de perken.

Hoe meer de mens het fundament onder de ecosystemen kapotmaakt door de biodiversiteit geweld aan te doen, hoe meer wij daar zelf last van gaan krijgen. Niet alleen op het gebied van voedselvoorziening, gezondheid, leefomgeving en cultuur, maar ook economisch. Aanvullend op het feit dat miljoenen jaren aan evolutie verloren gaat, hebben volksgezondheid, cultuur en economie te maken met serieuze schade. Aangezien de schade vaak lokaal is en op andere plekken op aarde niet (snel) wordt opgemerkt, wordt de wereldwijde impact van de dramatische gevolgen van het uitsterven van soorten niet volledig begrepen. 12

Dat dier- en plantensoorten in hoog tempo verdwijnen is om meerdere redenen, en voor iedereen, waar ook ter wereld, alarmerend. Het uitsterven van soorten, massaal, of nét niet, is een indicator voor een slechte, en ongezonde leefomgeving. Op het moment dat bepaalde soorten (bijna) verdwijnen, ontstaat geleidelijk, maar soms ook plotseling, een disbalans in het betrokken ecosysteem. Daardoor kunnen bijvoorbeeld plagen ineens een kans krijgen. Een verscheidenheid aan soorten zorgt voor een productieve evenwichtstoestand, waarin een ecosysteem een knauw kan krijgen zonder dat het instort. Nu de mensheid ervoor zorgt dat steeds meer soorten (bijna) uitsterven, wordt de weerbaarheid van ecosystemen ernstig beperkt. Het gevolg is ecologische simplificatie. 13

Uitsterfspiraal

Het ecosysteem vereenvoudigt, en met elke volgende verdwenen soort wordt het gevoeliger voor negatieve invloeden. Uiteindelijk leidt dit tot ineenstorting van het ecosysteem waar de uitgestorven soort behoorde. Wanneer de speciocide een sleutelsoort 14 betreft, dus een soort die cruciaal is voor het voortbestaan van andere soorten, dan verzwakt het ecosysteem sneller. Voorbeelden van sleutelsoorten zijn het konijn, de wolf, de honingbij, de regenworm, de haai of de eekhoorn. Bij het wegvallen van een sleutelsoort kan een heel ecosysteem ineenstorten.

Hoe meer ecosystemen verzwakken en instorten, hoe groter de kans op een kettingreactie die kan leiden tot de vernietiging van grotere ecosystemen, zoals regenwouden, koraalriffen of hele oceanen. Al het leven op aarde, met al haar op elkaar inwerkende omgevingen, is onderdeel van één groot zelforganiserend systeem. 15

Zo grijpen het regelmatig terugkerende verschijnsel El Niño en de Amazone op elkaar in en versterken ze elkaar, en beïnvloeden ze op hun beurt waarschijnlijk ook weer de moessons – de regenseizoenen – in Azië en Afrika. 16 We komen er steeds meer achter dat de hele wereld uit één groot stelsel bestaat, met haar oceanen en continenten, en dat alles is opgebouwd uit clusters, waaronder dus de ecosystemen die elkaar beïnvloeden. Een negatief effect op het ene systeem kan in een ander systeem gevoeld worden. Door allerlei invloeden kan in een ecosysteem zelfs een uitsterfspiraal 17 optreden.

Ongeveer 80 procent van de Nederlandse plantensoorten wordt door insecten bestoven. Zonder insecten geen bloemen, bessen en vruchten. Door het gebruik van bestrijdingsmiddelen (chemische pesticide 18 en dan met name neonicotinoïden) verdwijnen er steeds meer bestuivers zoals de honingbij, slobkousbij, klikjesdikpoot, wilde bij en 350 andere soorten bijen, maar ook zweefvliegen, hommels en vlinders, waardoor er minder bloemen komen, waardoor er weer minder voedsel voor de bestuivers is, waardoor er weer minder bestuivers komen, en zo door. Een gezond evenwicht zorgt ervoor dat zo veel mogelijk dier- en plantensoorten blijven voortbestaan en dat de mensheid blijft voortbestaan. De grootste idiotie die we als mensheid kunnen veroorzaken, is dat ons eigen handelen ertoe leidt dat we zelf uitsterven.

Er bestaat een antropoceen wereldbeeld waarin de mens de aarde volledig overheerst en overlevende diersoorten en ecosystemen beoordeelt op bruikbaarheid. Alleen wat bruikbaar is voor de mens, wordt beschermd. 19 Bij dat wereldbeeld meent men dat de zesde massa-uitsterving een gevolg is van het recht van de sterkste, dat de mens bepaalt welke soorten mogen overleven. Als een soort misplaatst antropoceen darwinisme. 20 De mens is helemaal niet in staat om te overzien of een soort, of een ecosysteem, al dan niet zou moeten voortbestaan. Elke keer weer blijkt het systeem vele malen complexer dan we denken, waardoor keuzes die de mens maakt, verkeerd uitpakken. Bovendien gaat dit wereldbeeld eraan voorbij dat de natuur ook rechten heeft, en dat dieren en planten niet rechteloos zijn. Gelukkig is dat een beeld dat zich wereldwijd steeds sterker manifesteert. Het idee dat de natuur rechten heeft, heeft een belangrijke functie: zelfbehoud. Het gaat over ons, mensen. Het gaat over onze morele verantwoordelijkheid én over een gezonde leefomgeving waarin wij zelf kunnen voortbestaan. De natuur moet rechten hebben om onszelf te beschermen en als de natuur rechten heeft, dan is speciocide op twee manieren een misdaad. Het is een misdaad tegen de natuur én het is een misdaad tegen onszelf, tegen de mensheid. Elke soort die door ons eigen toedoen verdwijnt, is een aanslag op ons eigen voortbestaan.

Er is sprake van speciocide wanneer een soort, of het nu een plant, dier, schimmel, mos of een insect is, (bijna) uitsterft door menselijk handelen, of door de mens ernstig bedreigd wordt in het voortbestaan. Er is sprake van uitsterven als van een soort in het wild nog maar zo weinig exemplaren over zijn, dat er geen levensvatbare genetische verzameling meer is die zich nog kan voortplanten. Een niet levensvatbare zeer kleine groep in het wild overgebleven individuen van een soort wordt ook wel zombiepopulatie of the living dead genoemd. De toevoeging ‘in het wild’ is belangrijk om te voorkomen dat iemand roept dat er toch nog een paar kleine populaties in dierentuinen zijn, of dat er een fokprogramma is opgezet. Dit zijn belangrijke initiatieven, maar geen alternatief voor soorten die in het wild leven.

Als eerder gezegd, is het ook speciocide wanneer een soort ernstig in haar bestaan bedreigd raakt door menselijk handelen. Dit is vooral van belang omdat het vaststellen of een soort uitgestorven is, geen gemakkelijk proces is. Naarmate het leefgebied groter, en minder toegankelijk is voor de mens, is dat moeilijker te onderzoeken. Dit verklaart ook waarom veel van de in de moderne tijd aantoonbaar uitgestorven soorten op eilanden voorkomen. Het is gewoon eenvoudiger om een eiland te onderzoeken en vast te stellen of een soort die daar leefde, of groeide, er niet meer is. Het vaststellen of een soort is uitgestorven, is over het algemeen lastig omdat er soorten zijn die rondtrekken, zich verstoppen, moeilijk waarneembaar zijn of vluchten. Er kan mogelijk nog ergens een laatste zaadje van een plant op de grond liggen. Zo komt het dat er soorten zijn die al dertig of veertig jaar niet meer gezien zijn, maar die toch niet de status uitgestorven krijgen, omdat het te moeilijk is vast te stellen of de soort er ook echt niet meer is. Er zijn ook situaties waarbij het bekend is dat de soort gaat uitsterven, omdat het een zombiepopulatie is geworden door een gebrek aan genetische diversiteit, de soort zal op termijn uitsterven. Of een soort door menselijk handelen ernstig in haar bestaan wordt bedreigd, is vaak wel vast te stellen, zodat er maatregelen getroffen kunnen worden.

Strafbare speciocide

Speciocide is een misdaad tegen de natuur én een misdaad tegen de mensheid. Speciocide moet om beide redenen strafbaar worden gesteld. Dit geldt in het bijzonder voor verwijtbare speciocide. De speciocide moet – als het gaat om een strafrechtelijke benadering – direct aan een natuurlijk persoon of een of meerdere rechtspersonen (of de bestuurders daarvan) kunnen worden gekoppeld. Optimaal is het als de strafbaarstelling aan personen én (indien van toepassing) aan een bedrijf of instelling wordt gekoppeld. Met als idee dat niet alleen het bedrijf of de instelling wordt gestraft, maar dat ook de bestuurders ervan hoofdelijk aansprakelijk worden gesteld.

Speciocide kan bewust en onbewust worden gepleegd, en kan direct of indirect worden gepleegd. Speciocide is bijvoorbeeld bewust en direct als een premie wordt uitgeloofd voor het uitroeien van een soort, waardoor de soort ook uitsterft. Bewust en direct is als een soort wordt vergiftigd of besmet met een ziekte met als doel de soort te bestrijden. Dieren en planten kunnen overigens op grote schaal direct en bewust worden gedood terwijl het geen speciocide is, zoals bij het slachten van vee. Omdat de soort wordt gefokt, komt deze als soort niet in gevaar en is het geen speciocide.

Speciocide is bewust en indirect als een exoot 21 volgens plan wordt uitgezet, waarna die zich ontwikkelt tot een plaag waardoor inheemse 22 (ofwel: endemische) soorten worden verdrongen, terwijl dit niet de bedoeling was. Een voorbeeld hiervan is de speciocide op slakken in Hawaï, waarover meer verderop in dit boek. Een andere vorm van speciocide is het lozen van giftige afvalstoffen in water. Dit heeft niet als doel een soort te bestrijden, maar het is een bewuste handeling en heeft als indirect effect dat speciocide op een soort wordt gepleegd, doordat deze bijvoorbeeld onvruchtbaar wordt.

Speciocide is onbewust en direct bij bijvoorbeeld overbevissing. Het is niet het doel van de vissers een bepaalde soort uit te roeien, dan zouden ze immers geen werk meer hebben, maar als vissers niet gebonden worden door quota of geen inzicht hebben in de omvang van de populatie van een soort, is speciocide wel het directe gevolg van hun werk. Een ander, wellicht sterker voorbeeld, is een exotische ofwel uitheemse soort die onbedoeld meelift met een vliegtuig of schip en zich op de plaats van aankomst niet alleen vestigt, maar ook de inheemse soorten verdringt door ze bijvoorbeeld op te eten, of door het voedsel van de inheemse soort op te eten. Er is sprake van indirect en (in eerste instantie bij velen) onbewust, als diersoorten bijvoorbeeld uitsterven door de klimaatverandering die wij als mensen veroorzaken. Op dit moment zijn we ons allemaal wel bewust van die klimaatverandering, maar toen die pas begon waren we ons daar nog niet zo bewust van.

Het is niet altijd gemakkelijk te bepalen of speciocide direct, indirect, bewust of onbewust is gepleegd. Bij de vier varianten speelt de vraag: had de betrokkene (een persoon, een bedrijf of instantie) kunnen weten dat zijn of haar handelen tot speciocide van de soort zou leiden?

Te rechtvaardigen speciocide

Het lastige is dat speciocide soms een functie heeft. Speciocide is – en dat is voer voor de filosofen onder ons – in sommige gevallen mogelijk te rechtvaardigen. In het artikel ‘A Bug’s Death’ van Olivia Judson, dat verscheen in The New York Times van 25 september 2003, introduceerde de schrijfster in plaats van de term speciocide de term specicide. De schrijfster vraagt zich in het artikel af of er voor de malariamug een gen ontwikkeld kan worden waardoor het insect uitsterft en malaria als ziekte zou worden uitgeroeid. Het uitroeien van de mug is in dit voorbeeld specicide. Deze term lijkt zoals eerder gemeld erg op speciocide, maar ook op pesticide, en dat is precies de bedoeling. Specicide als de ultieme verschijningsvorm van pesticide, als de bewust ingezette vorm van speciocide ter bestrijding van een plaag. De definitie van specicide is: het doelbewust en weloverwogen veroorzaken van het uitsterven van een dier- of plantensoort, omdat deze een bedreiging vormt voor mens en/of natuur, en de enige oplossing daarvoor is om dat uitsterven zelf te veroorzaken.

Waar bij de malariamug speciocide door specicide misschien gerechtvaardigd is, geldt dat bij de meeste ‘plagen’ doorgaans niet. Heel wat soorten werden een ‘plaag’ genoemd omdat dat de kortste weg was om de samenleving zover te krijgen dat de neuzen dezelfde kant op stonden om een soort uit te roeien. Zo konden we van de ‘lastige’ soort afkomen. Vaak waren ook andere methodes voorhanden om met de ‘plaag’ om te gaan, maar werd dat te omslachtig of te duur gevonden. Zo zijn in het verleden een groot aantal carnivoren die een stuk vlees (lees: vee) op hun menu hadden staan, gekwalificeerd als een plaag. Die carnivoren zijn door economisch gewin en door onwetendheid, onkunde of bijgeloof uitgestorven. Een voorbeeld hiervan is de warrah of falklandwolf (Dusicyon australis).

Ecocide

In het kader van speciocide kan ecocide niet onbesproken blijven. Ecocide is het vernietigen van een heel ecosysteem. Op 26 februari 2022 bevestigde het Europees Parlement haar steun aan de beweging Stop Ecocide International die ervoor probeert te zorgen dat ecocide als misdaad wordt opgenomen in het statuut van het Internationaal Strafhof. Het is voorspelbaar dat hierdoor speciocide terzijde geschoven wordt, omdat men al bezig is om ecocide als misdrijf erkend te krijgen. De vraag rijst wat speciocide zou kunnen toevoegen. Het antwoord is net zo voor de hand liggend als simpel: speciocide kan een indicator zijn voor een aanstaande ecocide. Het signaleren van het uitsterven of ernstig bedreigd raken van soorten kan ecocide voorkomen. Een of meerdere speciociden of één speciocide op een sleutelsoort kan tot ecocide leiden. Een soort kan ook verdwijnen terwijl het ecosysteem intact blijft, waardoor de speciocide onbestraft zou blijven. Ecocide kan leiden tot speciocide. Ecocide en speciocide vullen elkaar vooral aan in het maatschappelijk debat en in het juridische spectrum. Beide moeten bestreden en vervolgd worden.

Vormen van speciocide

Er zijn verschillende vormen van speciocide:

Het gericht uitroeien van een soort (in het wild)

De (tijdelijke) vernietiging of beïnvloeding van een leefomgeving

Overexploitatie: overbejaging, overbevissing en andere ‘overs’

De bewuste of onbewuste introductie van exoten die inheemse soorten verdringen

De concurrentie met de mens om voedselbronnen en zoet water

Niet ingrijpen of niet beschermen van een soort die in gevaar is

Het gericht uitroeien van een soort (in het wild)

Het gericht uitroeien van een soort waardoor deze niet meer, of alleen nog in gevangenschap leeft, is een veelvoorkomende vorm van speciocide. Vooral soorten die beschouwd werden als een plaag of die werden beschouwd als gevaarlijk zijn hier slachtoffer van geworden. Het uitloven van premies op geschoten of gevangen exemplaren, het grootschalig vergiftigen van dieren en gerichte jachtpartijen zijn hier voorbeelden van. Een minder bekende variant is het gericht uitroeien van een soort als een vorm van oorlogsvoering om op die manier de vijand een bron van voedsel te ontnemen. Het uitroeien van een soort wordt dan ingezet als wapen in een strijd.

De (tijdelijke) vernietiging of beïnvloeding van leefomgeving

Het vernietigen of negatief beïnvloeden van leefomgevingen is zonder twijfel de meestvoorkomende vorm van speciocide.
Voorbeelden van vernietiging en beïnvloeding van de leefomgeving zijn:

Klimaatverandering

Fragmentatie van leefgebieden

Geluidsoverlast

Vervuiling (licht, temperatuur, lucht, water, grond, etc.)

Oprukkende landbouw en woningbouw (verstedelijking)

Vergiftiging

Het bouwen van dammen

De lijst is langer. De meest extreme vorm is speciocide door ecocide. Niet alleen vernietiging, maar ook ‘slechts’ een beïnvloeding van de leefomgeving kan al voldoende zijn. De meeste uitstervingen vinden plaats in tropische regenwouden, koraalriffen en wetlands. 23 We hebben vaak geen idee – door gebrek aan onderzoek – wat we dier- of plantensoorten eigenlijk aandoen als we een stuk regenwoud in de Amazone neerhalen. We weten niet wat er in dat stuk regenwoud leeft, welke planten er groeien en hoe zeldzaam ze zijn. Dit wordt niet, of te weinig onderzocht, en de kans is groot dat door de vernietiging van het leefgebied soorten uitsterven die niet eens beschreven zijn. We hebben ze nooit bestudeerd, nooit een naam kunnen geven en nooit kunnen vaststellen wat hun plek was in het grote geheel. We moeten ons dus vaak verlaten op schattingen of trendanalyses. In veel landen ontbreekt het bijvoorbeeld aan gegevens over vooral insectensoorten, maar uit de gegevens die er wel zijn blijkt hoe het met ze gaat; de cijfers wijzen bijna allemaal in dezelfde richting: steil naar beneden. 24 Het beïnvloeden van een natuurlijke leefomgeving kan overkomelijk lijken, maar het kan net zo destructief zijn. Geluidsoverlast bijvoorbeeld is een probleem. Dieren worden verjaagd door gedreun en geluid van scheepsschroeven of sonar, raken gedesoriënteerd of kunnen geen voedsel meer vinden. Een belangrijke variant is de fragmentatie van leefgebieden. De leefgebieden worden naar het lijkt voor het grootste deel intact gelaten, maar de aanleg van wegen, spoorbanen of andere kunstwerken dwars erdoorheen maakt dat groepen van elkaar geïsoleerd raken. Veel diersoorten bewegen zich voort via het gebladerte. Een snelweg is dan ineens een onoverkomelijk ravijn. Hierdoor kunnen groepen elkaar niet bereiken, waardoor de genetische uitwisseling door voortplanting verschraalt, wat uiteindelijk leidt tot uitsterven.

Vervuiling is een wereldwijd probleem en lastig onder controle te krijgen, omdat de consequenties per soort verschillend zijn. Oversterfte is daarbij direct zichtbaar. Als geslachtsorganen en hormoonhuishouding worden aangetast waardoor geen reproductie meer kan plaatsvinden, of waardoor nakomelingen niet levensvatbaar zijn of te maken krijgen met een erfelijke aandoening, is dat soms pas na jaren zichtbaar. Het gebruik van pesticiden (tegenwoordig vooral neonicotinoïden), het lozen van afvalwater en de chemische stof pfas, de toename van medicijnresten in het grondwater, de plastic soep, luchtvervuiling en het lozen van koelwater zijn allemaal voorbeelden van vervuiling en vergiftiging. Het lastige is de geleidelijkheid waarmee de vervuiling effect kan hebben op soorten. Zo is de wereldwijde achteruitgang van de insectenstand vrij geleidelijk gegaan, waardoor het in het begin wellicht niet echt goed opviel dat er een probleem gaande was. Inmiddels weten we dat het ernstig gesteld is met het insect en dat naar schatting 40 procent van de insectensoorten met uitsterven wordt bedreigd en binnen enkele tientallen jaren zal verdwijnen. 25

Overexploitatie: overbejaging, overbevissing en andere ‘overs’

Speciocide door overexploitatie wijkt af van uitroeiing, omdat bij overexploitatie het vernietigen van de soort niet het doel op zich is, en het hier de uitputting van een ‘voorraad’ betreft.

Bij overbejaging en overbevissing worden zoveel dieren omgebracht of op een andere manier uit de natuur weggenomen, dat de soort zich nauwelijks meer voort kan planten om de populatie te herstellen. Op een gegeven moment is de genetische diversiteit te klein en dat leidt tot nakomelingen die niet kunnen bijdragen aan het voortbestaan van de soort. Stroperij, verzamelen, overmatige jacht, overbevissing zijn hier allemaal voorbeelden van. Bijna alle soorten commercieel gevangen vissen zitten in de gevarenzone. 26 Hetzelfde probleem doet zich voor bij planten, bomen en schimmels. Door overmatige kap van een boomsoort kan er sprake zijn van overexploitatie. De soort kan zich niet herstellen en zaailingen krijgen niet de kans uit te groeien tot een volwassen exemplaar dat kan zorgen voor voortplanting. Dit zou ook overoogsten genoemd kunnen worden. Een ander veelvoorkomend probleem voor gewassen is overbegrazing, waardoor planten zich niet kunnen herstellen.

De bewuste of onbewuste introductie van exoten die inheemse soorten verdringen

De komst van exoten (uitheemse soorten) naar een bepaald gebied is – met name door de ‘invasieve’ exoten die erg snel vermeerderen en schadelijk zijn voor inheemse soorten – een groter probleem dan het lijkt. Sinds de zeventiende eeuw zijn – voor zover dit door onderzoek achterhaald kon worden – in maar liefst 40 procent van de gevallen invasieve exoten betrokken geweest bij het uitsterven van inheemse soorten, met als beroemdste slachtoffer de dodo. Invasieve exoten kosten voor bestrijding en herstel van schade landen als Australië, Brazilië, India, Zuid-Afrika, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten naar schatting honderd miljard dollar per jaar. 27 In Nederland is de rode Amerikaanse rivierkreeft (Procambarus clarkii) een groot probleem, die veel schade veroorzaakt aan oevers en de Europese rivierkreeft (Astacus astacus) verdringt en besmet met kreeftenpest.

De grootste problemen rondom exoten – en dan vooral de invasieve exoten – zijn veroorzaakt door de onbewuste introductie van muizen en ratten. De knaagdieren voeren mee op de schepen die de hele wereld over voeren, en gingen aan land in gebieden die niet op de knaagdieren waren ingesteld. Nesten van de daar inheemse dieren werden door de meegereisde muizen en ratten leeggeroofd en voedsel werd weggekaapt, waardoor veel inheemse soorten tot uitsterven waren gedoemd. Met die muizen en ratten kwamen ook scheepskatten mee, die zich hier ook, net als in hun moederland, als massamoordenaars gedroegen.

De bewuste introductie van exoten is net zo schadelijk. Kolonisten lieten varkens achter op ‘onbewoonde’ eilanden zodat eventuele drenkelingen die het eiland wisten te bereiken, iets te eten zouden hebben. Ook de Portugezen lieten varkens achter, en wel op Mauritius, waar de krulstaarten een ware plaag werden en de eieren en kuikens van de dodo’s opvraten, waardoor er geen nageslacht meer kwam. Het betekende, nadat de vogel al slachtoffer was van de jacht door de Hollanders, de nekslag voor de soort. Het aantal varkens nam dusdanig toe dat men in 1709 besloot in te grijpen en in één dag duizend verwilderde varkens doodde. 28