Marjan van den Berg

Zo!

Iskander Uitgevers

@ 2024 Marjan van den Berg

@ 2024 Iskander Uitgevers

Opmaak binnenwerk: Zicht Ontwerp / Janneke Visser

Omslagontwerp: Zicht Ontwerp / Janneke Visser

ISBN: 978-90-833951-1-1

NUR: 401

Voor Merel, Amber en Kirsten

ZO!

Dat is een dik boek! Hier vind je alle columns die ik van 1992 tot en met 1999 over mijn pubermeiden schreef voor Margriet. Mijn vader plakte ze in. Want die had, apetrots, een abonnement genomen. Hij kreeg er een dubbelwandige zilveren theepot bij als welkomstgeschenk. Mijn vader heeft die pot al die jaren gebruikt. Hij knipte elke week mijn column uit, plakte die op een vel papier, zette de datum eronder en borg het op in een grote ordner. Hij had opgegeven dat ik ooit tot de Grote Drie van zijn tijd zou gaan behoren: Mulisch, Reve, Hermans. Als troost plakte hij een spreuk op de ordner:

Quintilianus: ‘Men moet zo schrijven dat de lezer het begrijpt, of hij wil of niet.’

Een week nadat mijn vader mijn laatste column opplakte, erfde ik de zilveren theepot.

Ik heb de ingeplakte columns over laten tikken. Destijds schreef ik ze in WordPerfect; ze staan niet meer in mijn computer. Die puberdochters, waar ik toen over schreef, zijn nu zelf moeder. Daardoor zijn ze ineens nieuwsgierig naar dat wonderlijke columndagboek waarin zij de hoofdrol speelden. Vooral op hun verzoek ligt hier nu ZO!

Iedereen is van harte uitgenodigd om lekker met ze mee te lezen. Als ZO! uit is, is er AF!: een keuze uit de columns tussen 2009 en 2024. Minstens zo dik. Minstens zo leuk.

Lees ze!

Marjan van den Berg

28 september 1992

‘Oh, heb je ook kinderen?’

‘Ja, drie.’

‘Drie?’ Dat laatste roept men altijd iets harder, maar nog net niet ontsteld. Zo uitzonderlijk groot is mijn gezin nu ook weer niet. Maar toch grijns ik altijd een beetje en zeg, haast verontschuldigend: ‘Ja, drie. Drie dochters.’

Dat is een verklaring. Men knikt. Men begrijpt. Die laatste is een mislukte zoon. Dat is natuurlijk ook zo, en ik beken het altijd volmondig. Zelfs ongevraagd. Maar dan vertel ik erbij dat ik na de laatste bevalling een half uur verzuimde de hamvraag te stellen of het een jongetje of een meisje was. Daar dacht ik geen moment aan. Ik had gewoon een baby. En nog een mooie ook. Een teleurstelling was het dus niet. Welnee. Ik heb, nu ja, wij hebben drie dochters. En hèbben mag wel tussen aanhalingstekens.

Merel is twaalf, een aarzelend puberende brugklasser. Amber is tien, speelt gitaar en heeft een hekel aan rekenen. Dan is er nog Kirsten, de ‘baby’ van zeven. Ze zit in groep vier en probeert alle voorrechten van overal-te-jong-voor-zijn wanhopig vast te houden: ‘Dat kan ik nog niet.’ Daar trappen haar zussen natuurlijk niet in. Aan haar haren slepen ze haar mee in mijn pogingen dit rommelige huishouden op orde te houden. Alles onder het motto: als er straks iets leuks op televisie is, dan ben je daar ook niet te klein voor.

Jip de kat, Janneke de hamster en de goudvis maken de levende have compleet.

Met een sportmodel als vader en een lezende moeder was het al een verrassing wat voor kinderen we zouden krijgen. Jan: ‘Als ze jouw doorzettingsvermogen en mijn hersens hebben, dan wordt het niks.’ En dat terwijl ik ieder boek uitlees, al is het nog zo vervelend. Zijn hersens vallen ook best mee. Maar wee de dag dat Amber erachter komt wat haar vader op zijn rapport had voor rekenen. Met die kleine mensen delen wij ons huis. Ze zijn onze beloften voor een betere toekomst. Wij investeren in hun opvoeding en opleiding centen en vooral veel tijd om ze naar sport en muziek te brengen. In ruil daarvoor gaan wij later bij ieder kind tweemaal per week eten. De zevende dag eten wij brood. ‘En reken maar dat wij open aanmerkingen zullen maken op jullie kookkunst’, dreigen wij ons nageslacht eensgezind na het gebruikelijke geklier aan tafel over alles wat ze niet lusten. Dan eten ze zwijgend hun bordjes leeg en bedenken menu’s. Voor later. Voorlopig eten ze bij mij aan tafel. Mijn drie dochters.

5 oktober 1992

Ik ben niet zo’n sportmodel. Ik ga pas hardlopen als er een engerd achter me aan zit. Omdat dat niet zo werkt op de Olympische Spelen, heb ik geen record op mijn naam staan. Eén keer in mijn leven heb ik mijn benen uit m’n lijf gerend om een zwerm horzels voor te blijven. Maar dat was maar een heel klein stukje.

Toen stond ik al veilig achter een glazen deur. En ik beken dat ik liever de auto pak dan de fiets. Mijn betere helft heb ik ter aanvulling op mijn tekortkomingen uitgezocht. Hij is sportief. Fanatiek ook nog. De drie dochters zijn een vreemde mix geworden. Amber had zich laatst tot mijn stomme verbazing opgegeven voor een zwemmarathon. ‘Ga eens precies aan de meester vragen wat je dan moet doen’, raadde ik haar aan. Ik had zo mijn bedenkingen over haar zwemprestaties. Na schooltijd klapte ze haar tas in een hoek, plofte op een stoel en zei: ‘Ik doe daar niet aan mee, hoor, aan die marathon. Meester zei dat je heen moet zwemmen, en dat vind ik prima. Maar dan moet je ook weer terug!’

Merel leest net zo veel als ik, maar vindt daarnaast voldoende tijd om fanatiek te tennissen. Ze zit, stoer, op een heuse racefiets met stang en een lading versnellingen en draait haar hand niet om voor een duurloopje. Op het schoolkamp waren racefietsen en mountainbikes echter verboden. Dat zou maar gaten slaan in het schoolpeloton. ‘Mag ik jouw fiets lenen?’ vroeg ze. ‘Tuurlijk’, zei ik grootmoedig. Ik kan mijn fiets makkelijk een maand missen, Dus drie dagen is geen probleem. Omdat we in een dorp wonen en een eind van alles af, heb ik een excuus om de auto te nemen altijd lekker makkelijk bij de hand. Ze nam mijn brik mee ter keuring. Maar kwam sip terug: ‘Afgekeurd. Je banden zijn versleten.’ ‘Hoe kan dat nu? Je moeder fietst nooit’, kwam Jan. Het was niet beledigend bedoeld. Hij viel ècht om van verbazing. Omdat hij mij niet aanzag voor stiekeme nachtelijke duurtrainingen, zei hij: ‘Die leraar heeft zeker net dat ene stukje van de band gezien. Dat stukje waar je moeders fiets altijd op staat.’ Ik heb maar snel twee nieuwe fietsbanden gehaald. Met de auto.

12 oktober 1992

‘Morgen heb ik een dagje vrij, en dan wil ik uitslapen.’

‘Tuurlijk, mam. We maken je om half tien wakker, oké?’

‘Heerlijk, jongens!’ Opgetogen stap ik tussen de lakens. Man op werkweek, tweepersoonsbed voor mij alleen, hard gewerkt en een halve schoonmaak achter de rug: wat staat mijn zoete sluimer nog in de weg? Niets toch?

Om zes uur valt de krant in de bus. Dat hoor ik. Ik draai mij heerlijk om. Hmmm.

Om zeven uur staat Kirsten naast haar bed. Zingend. ‘Hou je mond’, smoor ik iedere muzikale aanleg. ‘Ik mocht uitslapen!’

‘O, ja!’ Neuriënd, ze kan het niet laten, zakt ze af richting Kindernet op de televisie. Amber en Merel zijn beter getraind in de geruisloze afdaling. Mijn oren registreren ze niet. Ik doezel en fantaseer over cruises naar witte stranden met palmen.

Tot er uit de keuken gesnik opstijgt. Kirsten brult luidkeels al haar frustratie uit en staat tien tellen later onderaan de trap.

‘Mááám!’

‘Ja!’ Dat laatste kortaf, bits. Het is half acht. Ik kan nog twee uur reizen in dromenland. Nou ja, zou nog kunnen… ‘Ik mag niet meedoen een cake bakken.’ Amber gaat in volume ruimschoots over haar zusje heen met de mededeling dat ze haar mond moet houden, maar ik heb het toch gehoord. Rechtop in bed gil ik: ‘Een cake bakken?’ Merel komt me geruststellen. Nee, ze zullen zich niet aan de oven branden. Nee, ze zullen geen gasexplosie veroorzaken.

Nee, ze zullen niet met hun vingers in de mixer komen. Ja, ze zullen afwassen. Nee, ze zullen geen ruzie maken. En ik krijg straks koffie met zelfgemaakte cake.

Ik geef me over. Aan mijn kinderen en mijn slaap. Tot ik weer een enorm lawaai hoor. ‘Wat is dat?’ brul ik. Onder aan de trap komt een haastig verslag. Het buurjongetje kwam langs met zijn nieuwe tennisracket. De plant leeft nog, maar de pot is stuk.

Het is acht uur. Zou ik nog? Ach, wel ja! Toch willen de stranden en de palmen niet terugkeren. Ik krijg eerder beelden van aarde op het vloerkleed, met scherven waar de kat zich aan snijdt. Op de achtergrond zie ik in de oven een cake rijzen tot ver over de rand. Om half negen sleep ik me naar beneden en ga aan tafel zitten. Daar staan de koffie en cake, en alles is keurig. ‘Jullie gunnen me ook niks’, dacht ik nog op de trap. Aan de tafel zeg ik hardop: ‘Jongens, wat is dat fantastisch. Wat een heerlijke ochtend!’

19 oktober 1992

‘Die auto wordt veel te duur’, zucht Jan. Een stapel papieren ligt op tafel. Vader doet aan budgettering. Kinderen kosten een hoop geld, het dak moet vernieuwd en de auto begint kuren te vertonen. Zo gauw Jan bij de garage aan komt rijden, staat de eigenaar stiekem te juichen. Gelukkig doelt hij niet op mijn elf jaar oude autootje.

Ik kreeg het van mijn vader, die niet meer durfde te rijden. Tweemaal in de week startte pap nog zwetend de motor, om schrikkerig naar de supermarkt te schokken. Als hij met een half pak vla en een netje sinaasappels thuiskwam, was zijn bloeddruk tot griezelige hoogten gestegen. De rest van de boodschappen had hij van de zenuwen vergeten. Ik heb een verstandige vader en rij dus enorm goedkoop.

Jan pakt prompt de telefoon. Tot mijn stomme verbazing hoor ik hem al een afspraak maken voor motorrijles. Als hij ophangt, straalt hij. ‘Wat krijgen we nu?’ ‘Motorrijles! Een motor is veel goedkoper dan een auto. Zuiniger, minder vervuilend en sneller’, zegt hij op een toon van iemand die in één klap de oplossing voor milieuvervuiling heeft bedacht.

‘Wat moeten we nu met ons vijven op een motor?’ vraag ik. In mijn kleine autootje zijn drie kinderen op de achterbank een ramp. ‘Nog even en de meiden willen niet eens meer met ons mee’, zegt hij. De optimist. Dertien, tien en zeven zijn ze. Ik zwijg. Zou hij denken dat ik bij hem achterop ga? Ik moet er niet aan denken. Diezelfde avond komt hij opgetogen terug. Met een instructeur heeft hij kilometers gereden. ‘Wauw, een motor’, zucht Merel. Die ziet een vader in zo’n stoer pak wel zitten. ‘Voor jullie koop ik een zijspan’, belooft de toekomstige Easy Rider. ‘En je moeder hoeft niet mee’, zeg ik vals. ‘Die gaat elke avond uitrekenen hoeveel die motor ons bespaart.’ Zijn handen gaan de hoogte in. ‘Oké. Ik geef me over. Ik heb dit mijn hele leven gewild.’ Wekenlang was de motorrijles het onderwerp van gesprek. Kwam er iemand op visite, dan begon Jan altijd: ‘Het is veel goedkoper, een motor.’ Dan kuchte ik en hij ging door: ‘Oh, nee. Die smoes mag ik niet meer gebruiken.

Ik moet bekennen dat ik het gewoon hartstikke leuk vind.’

Heerlijk toch? Om jezelf iets te gunnen wat je machtig vindt? Hoewel ik vrees dat de stoppen doorgeslagen zijn, als hij vervolgt: ‘Als ik mijn motorrijbewijs heb, wil ik een cursus parachutespringen, en daarna ga ik mijn vliegbrevet halen.’ Lang leve de bewaker van ons banksaldo.

26 oktober 1992

Wij wonen in een dorp. Mijn man is daar geboren, tot op zekere leeftijd ook getogen. Zijn vader en grootvader woonden er al. Hij is aan de gewoonten gewend.

Ik kom uit de stad. Theater, bioscoop en terrassen. In het begin had ik wel op mijn knieën terug willen kruipen. Zoals die ene keer toen Janus met zijn koeien over de weg liep om ze van de ene wei naar de andere te brengen. Ik was met de auto op weg naar een tentamen en parkeerde netjes aan de kant. Voor de gelegenheid zag ik er keurig uit. Lichte rok, idem blouse.

‘Draai je raam dicht,’ riep hij nog. Te laat. Berta 2 liet van de zenuwen (koeien voelen zich nu eenmaal prettiger als ze herkauwen op een stuk gras) een enorme plak op straat spetteren. Mijn rok zat onder de bruine spatjes. Zeer landelijk ruikend, legde ik mijn mondeling letterkunde af. Of die andere keer, toen ik op de bank zat met een boek. Helemaal van de wereld. Staat er ineens een wildvreemde kerel in de kamer die monter roept: ‘De bakker!’ Ik was daar een week later nog schrikkerig van.

Maar in het dorp kom je nu eenmaal achterom. Alleen de dominee en de dokter bellen aan. Toen ik een knip op de poort monteerde, ramde het buurjongetje met zijn skelter de barricade aan gort. Voor dergelijke fratsen is hier geen ruimte.

‘Wil jij ook eens proberen te melken?’ nodigt Janus uit als ik de stal inloop om mijn kinderen op te halen.

‘Nee, dank je,’ lach ik beleefd. Een koe is heel groot van dichtbij.

Maar de meiden zien kalfjes geboren worden, sjouwen met jonge boerderijkatjes, geven potlammeren de fles en vinden dat doodgewoon.

Ons kent ons in het dorp. De lange weg leg je groetend af.

‘Hoi!’ ‘Doeg!’

Laatst fietsten Jan en ik op een mooie avond naar het kerkhof. Aan het begin van het stille laantje staat een toepasselijk bord: Doodlopende Weg. We kennen veel namen op de stenen, halen herinneringen op in oude verhalen. Verbazen ons ook over de jaartellen. Is het alweer zo lang geleden?

‘Ik laat me toch maar niet cremeren,’ peinst Jan op de terugweg.

Ik weet het wel. Hij wil voor altijd op zijn dorp blijven.

9 november 1992

‘Maak dan een duidelijk beschrijving. Dan lukt het wel’, zegt Jan, vol vertrouwen in zichzelf en met een blik op de wasmachine. Ik heb een bereidwillige echtgenoot. Hij doet wat hij kan. Stofzuigen, afwassen, enzo. Maar de was? Of strijken?

‘Ik heb dat ook nooit geleerd’, verontschuldigt hij zich.

‘Ik wel. Ik heb er een speciale opleiding in gevolgd’, smaal ik. Maar nu ga ik een week weg, en ik moet niet denken aan de stapels wasgoed die drie ijdele dochters en een fanatiek sportende echtgenoot in een week kunnen produceren. Dus teken ik de voorkant van de wasmachine, met alle knoppen. Daarnaast lever ik een handleiding voor wit en bont, compleet met de stand waarin de knoppen moeten. Idem dito voor de droger. Handige pijlen wijzen op de vakjes waar het waspoeder in moet en op het maatbekertje staat al een rode streep. Een kind kan de was doen. Jan ook. Met koeienletters zet ik eronder: SPIJKERBROEKEN APART! ALLES WAT JE NIET VERTROUWT, LATEN LIGGEN TOT IK TERUG BEN!

‘Komt best in orde. Ga jij nu maar.’

Hij deed zijn best. De dochters ook. Alles was gewassen toen ik terugkwam. Eén wasje biechtte hij op: verknald door een oranje T-shirt. Dat had mij ook kunnen overkomen. Ik wist niet wat ik zag. ‘Dat is fantastisch!’

‘We hebben gewerkt als paarden’, zei hij trots. Hij voerde me aan de hand mee langs de lege wasmand in de bijkeuken. De kamer in. Gestofzuigd. Geen afwas.

En koffie. Hoera! Rust ook, want de kinderen waren al naar bed. ‘Ik heb ze alle drie onder de douche gehad. Hun haren zijn ook gewassen. ’Tegen de kast staan drie kartonnen dozen. Vol wasgoed. ‘Je moet het alleen nog opvouwen,’ zegt de huisman, ‘want dat kan ik niet.’

Ik heb het puntje van mijn tong afgebeten en gezwegen. In de middelste doos lag Jip te slapen op de kreukelige handdoeken. De bovenste laag kon met die zwarte haren zó weer de was in. De rest was lekker aangeplet. Dan kon er meer bij. Ik heb de hele maandag stapels wasgoed gestreken. Maar mijn hart zong. Ik wist het weer zeker. Ik ben onmisbaar.

16 november 1992

‘Wat doen wij nu fout?’ vraag ik ontredderd, terwijl boven mijn hoofd de kinderen ruziënd van kamer tot kamer gaan en met deuren slaan. ‘Niets,’ zegt Jan kalm, ‘Ze zijn niet goed snik.’ Het is zondagmiddag, familiedag. Hij heeft de meiden een kwartier geleden naar boven gestuurd met de opdracht nu als de donder die zwijnenstal op hun kamers op te ruimen, want ‘je vader en je moeder werken de hele dag, en jullie moeten niet denken dat wij hier aangenomen zijn om jullie troep achter je kont op te ruimen’. Zoiets, in die strekking. Ik was het volledig met hem eens. Maar het werkt niet. Al driemaal kwam er een betraand kinderkoppie om de hoek van de deur met de melding dat ‘zij niets deed’.

‘Mam, ze zegt dat al die rommel van mij is en nu gooit ze alles op mijn kamer.’

Telkens als ik maar een teen bewoog, beet Jan me toe: ‘Nee, jij blijft nu hier zitten.’ En dan tot de huilende spruit: ‘Niet zeuren, jullie zoeken het samen maar uit. Je hebt nog drie kwartier.’ Ik weet dat het niet werkt. Vaders denken dat, maar moeders weten beter. Een gezin wordt er ook niet gezelliger op met zulke maatregelen. Bovendien zit ik me al een kwartier te verbijten. Ik word stiknerveus van dat geruzie boven mijn hoofd. Jan knipt de tv aan en zoekt de kabelkrant op. ‘Hé, die wedstrijd is toch niet afgelast!’

Buiten breekt een waterig zonnetje door. ‘Dan ga je toch even kijken?’

‘Vind je dat niet ongezellig?’ ‘Nee, hoor’, zeg ik vals. Hij zwicht voor voetbal en ontvlucht de herrie. In een tel zit ik boven. Drie uur later komt hij weer thuis. Lekker uitgewaaid. Hij heeft genoten.

En wij? Wij maken een legpuzzel in de kamer. De kaart van Nederland in 1500 stukjes. Boven zijn alle kamers keurig opgeruimd. Voor het raam branden kaarsen en in de allesbrander smeult een houtblok. ‘Gezellig’, wrijft hij z’n handen voor de kachel. En ik ben moe. Moe en voldaan. We doen het niet verkeerd. Welnee. Nou ja, misschien een beetje.

Een heel klein beetje.

30 november 1992

‘Kijk’, zei Jan trots en leidde me aan een arm door de keurig opgeruimde kamer. Gestofzuigd en…’ Spannende stilte. Ik zag het niet. Niemand ziet ooit hoe een partner zich uitslooft in het ondankbare huishouden. Toen: ‘Ik heb je ramen gelapt!’ Dat kan alleen een man bedenken. Ik reageer onmiddellijk: ‘Mijn ramen?’ Maar hij vindt het eenvoudig een geweldige prestatie. Hij heeft immers de ramen gelapt?

Een week lang spraken we alle bezittelijk voornaamwoorden met ongewone nadruk uit. ‘Ik heb je sokken gewassen’, deelde ik plechtig mee. ‘Ik heb je licht uitgedaan in je slaapkamer’, verklaarde Kirsten ernstig.

‘Ik heb je vuilnisbak voor je huis gezet.’ Jan werd er tureluurs van. ‘Je overdrijft’, vond hij. ‘Het zijn toch mijn ramen niet?’

‘Als je ze wat vaker lapt wel. Je moet ze je meer eigen maken. Als het eenmaal zover is, wil ik jóuw ramen ook wel een keer lappen. Als het uitkomt, tenminste.’ Jan zweeg en de kinderen, zich plotseling bewust van al die onverwachte bezittingen, stelden vragen als: ‘Is het huis van papa of van jou?’

‘Van ons samen. Het staat op naam van papa en van mij.’ Merel: ‘Dus hij heeft jullie ramen gelapt?’ Toen knalde hij bijna uit elkaar. Wij hebben namelijk kennissen, Ans en Charles, die het altijd over ‘onze’ hebben.

Zo van: ‘Heb je onze nieuwe slaapkamer al gezien? Ja, we hebben ons behang met zorg uitgezocht…’ Ans is dan aan het woord en Charles staat er zo’n beetje schaapachtig bij. Wij noemen ze altijd ‘onze Ans en Charles’ en maken stiekem grapjes over ze. Maar om zo’n kleine afwijking doe je je kennissen toch niet weg? Maar Jan stond dat helder voor ogen toen hij losbarstte: ‘Zie je wel hoe stom? Ik had vol trots moeten zeggen dat ik onze ramen had gelapt. Als jij daar zo’n waarde aan hecht, dan moet je vanmiddag eens ons dak op gaan om onze scheefgewaaide pannen recht te leggen.’ Daar had ik niet van terug. Hij trok zijn regenjas aan en zei: ‘Ik ga naar mijn werk. Geld verdienen voor jullie.’ ‘Jouw zakgeld’, fluisterde ik nog maar gauw tegen Merel. Die giechelde. De arme man met vier vrouwen in huis ging gebukt naar zijn werk. ‘Daar gaat hij,’ grijnsde Merel, ‘onze vader!

7 december 1992

‘Wij hebben pa voor beide kerstdagen uitgenodigd. Maar hij wil niet.’ Mijn broer legt het hele verhaal uit. Het is duidelijk: de familie heeft een probleem. Pa wil niets met de kerstdagen. Terwijl de meeste kinderen elkaar bellen in de trant van: ‘Nemen jullie moeder met de kerst? Wij zijn veertien dagen weg.’ Vreselijke gesprekken zijn dat. Zo tobben wij gelukkig niet. Zo hebben wij ook nooit getobd. Wij zijn niet zo uithuizig en vieren kerst meestal gewoon thuis. Allemaal. Pa kan kiezen.

Maar dat wil hij niet. Wat wil hij dan? We vermoeden dat hij thuis wil kniezen. Dat hij zuchtend op de bank zich zielig en alleen wil voelen. En dat mag hij niet van ons. Zaterdagmiddag zocht ik hem op. Hij zat te schemeren op de bank. In gedachten zag ik hem al twee kerstdagen zitten in die houding. Geen kaarsen, geen glinsterende ballen, geen hapje, geen gebabbel. Alleen maar herinneringen aan vroeger, toen het nog wel gezellig was.

Roerend in mijn thee zeg ik bedachtzaam: ‘Zeg pap, met de kerst...’

‘Daar wil ik het net met je over hebben. Ik zie daar zo tegenop.’

‘Waarom dan?’ Hij zucht. Waarom vraag ik dat ook. Waarom moet hij ons altijd alles uitleggen? Dat doet hij dan ook niet. Hij is niet alleen oud. Hij is ook nog een keer volwassen. Net als wij. En plotseling bedenk ik die ene vraag die we steeds vergaten: ‘Hoe wilt u het liefst kerst vieren?’

Pa veert op. Grijpt zijn kans. ‘Jullie komen eerste kerstdag hier op de koffie. Dan bestel ik een visschotel, we drinken een borreltje en als ik jullie zat begin te worden, zo tegen een uur of drie, gaan jullie naar huis. Dan ben ik voor twee kerstdagen moe en tevreden genoeg.’ Daar kijk ik van op. Is het zo eenvoudig? ’s Avonds al nodigt pa mijn broer en mijn zus uit, en voor de vorm mij ook nog maar een keer. ‘Neem je kerstversieringen mee?’ vraagt pa. Hij heeft nog voorpret ook. Daarna belt mijn broer, die mijn zuster al heeft gebeld, en daarna belt mijn zuster mij. Kortom: de opluchting is algemeen. En ik weet zeker dat ik het later ook zo doe: niet afwachten, maar uitnodigen, laten afwassen, en uitzwaaien die horde. En dan languit op de bank luisteren naar een kerstconcert. Heerlijk!

21 december 1992

‘Meester viert morgen feest. Hij neemt afscheid. We mogen allemaal verkleed komen.’ Amber deelt het achteloos mee en sopt haar biscuitje in de thee. De helft breekt natuurlijk weer af en zakt naar de bodem. ‘Zit dan ook niet zo te knoeien. Jakkes’, brom ik en hengel met een lepeltje de kledderzooi van de bodem. ‘Daar doen we bij ons op school niet meer aan’, snuift de brugpieper nuffig. Dat scheelt me heel wat hoofdbrekens. Want wij hebben geen verkleedkostuums in voorraad. Ik moet bij zulke gelegenheden altijd op het allerlaatste moment iets in elkaar frutselen wat ergens op lijkt- en vervolgens kletsen als Brugman, anders trekken ze het niet eens aan.

Omdat Kirsten mijn hoge hakken aan wil en een grote roze zonnehoed op, moet ik haar nog met de auto brengen en halen ook. Wanneer de school uitgaat, staan alle moeders hun gekostumeerde kinderen op te wachten. Nog misselijk van snoep en chips komen ze naar buiten gestommeld. Ik heb geen beste reputatie opgebouwd bij mijn collega-ouders. Ik ben geen moeder die limonade schenkt bij het voetbaltoernooi, een schoolvlag ontwerpt of zich aanbiedt als leesmoeder. Ik was veel te blij dat ik het onderwijs uit was en kom, eerlijk gezegd, zo weinig mogelijk in een schoolgebouw. Een moeder-vriendin naast me ziet mijn creaties het schoolplein op komen en sist vals: ‘Wat heb jij een leuke pakjes gemaakt!’ Haar dochter is al jaren een beeldig elfje, met haar oude wiegenkleed om de smalle heupjes. Voor de variatie is ze ook wel eens bruid, en draagt dan het kleed op haar hoofd.

Je moet maar boffen. Maar ik heb mijn kinderen goed geïnstrueerd. Amber draagt een oude witte jurk en heeft een speelgoed-stethoscoop om haar nek. ‘Verpleegster?’ raadt de creatieveling van het wiegenkleed. ‘Nee, internist’, antwoordt Amber stralend. Ze heeft duidelijk triomfen gevierd in de klas. De moeder van het elfje krijgt al een lachrimpel, Als Kirsten aan komt waggelen op mijn hakken, met haar mandje vol buitenlandse munten aan haar arm, fluister ik haar toe: ‘Ze is een stinkend rijke vrouw. Zij renteniert!’ Moeder elf snikt nu van het lachen. Ach, ik ben niet gefrustreerd over mijn dochters. Maar ze worden piloot; geen stewardess. Wel arts; geen verpleegster. Nooit secretaresse; wel directeur. Het is alleen bedreigend dat het zulke leuke meiden zijn. Dat kon hun toekomst wel eens verknallen. Stel je voor dat ze alleen maar gelukkig willen worden.

28 december 1992

‘Ken je het Haarlemse zetje?’

‘Welnee. Ik dam nooit. Bestaat dat dan wel?’

‘Jawel, je kent het wel. Je trapt erin!’

Pok, pok, pok, ik ben alweer drie stenen kwijt. Verbijsterd staar ik naar het bord. Tegenover me zit een dertienjarige die mijn aandacht vreselijk afleidt en me dan genadeloos afstraft.

‘Dam!’ Twee zetten later stelt ze remise voor. Dat nooit! Het ergst zijn haar opmerkingen tussendoor.

De radio speelt het liedje van ‘Cheers’ en terwijl ze de vreselijkste vallen voor me bedenkt, zegt ze: ‘Dat vind ik zo’n mooi liedje. Dat wil ik op mijn begrafenis. Dat regeltje: ‘Sometimes you wanne be where everybody knows your name’ is zo toepasselijk.’

‘Je kunt dat liedje beter eerder kopen. Kun je er zelf nog naar luisteren’, brom ik. ‘Hé, mam, wat knorrig. Ben je soms in de overgang? Ik las laatst dat vrouwen daar vreselijk humeurig van worden.’ Pok, pok, pok. Wéér drie stenen kwijt tegen één van haar. ‘Nee, maar ik verlies niet graag van een puber.’

‘Jij, pap?’ Verbaasd staar ik naar hun spel. Ze speelt heel anders dan met mij. Wijst naar een koolmeesje in de boom en zet snel een steen. Drie vakjes vooruit. Hij laat haar wat te drinken inschenken en pikt vlug drie stenen van het bord. Ze hebben een lol! Als Jan dreigt te verliezen, tilt hij plotseling het bord op en zegt: ‘Hé, je hebt een steen onder het bord verstopt!’ Daarna kibbelen ze tien minuten over hoe de schijven lagen en besluiten tot een remise. Zo zal het voorlopig gaan, besef ik. Ik ben in een competitie beland met mijn oudste dochter. Ze is ineens groot geworden. We worden al een beetje ‘vrouwen onder elkaar’. Die steken onder water, dat spiegeltje, spiegeltje aan de wand. Met haar vader heeft ze dat niet. Die pakt ze grinnikend in. ’s Avonds vertel ik haar op haar verzoek alles wat ik weet over aids, seropositief zijn en condooms. Mijn keel komt langzaam dichter te zitten. Mijn dochter wordt groot. Help. Tot slot bladeren we in een speelgoedfolder. ‘Die vind ik zo leuk, mam. Of ben ik daar te oud voor?’ Ze wijst op een pluche speelgoedhondje met een strikje. Als ze slaapt, ga ik nog even bij haar kijken. Morgen koop ik dat speelgoedhondje. Nu kan het nog.

1 januari 1993

‘Daar zou ik dolgraag eens naar toe willen’, wijs ik op de televisie naar de piramide van Cheops, de Potala in Tibet of de Verboden Stad in China. ‘Spaar me. Leg mij maar op een strand en keer me van tijd tot tijd om’, bromt mijn wederhelft. Ziedaar het vakantiedilemma in een notendop. Voeg daar nog de wens van de kinderen aan toe: een tent op een camping met ’n zwembad, veel kinderen om mee te spelen en iedere avond Hollandse pot voor we naar de familiebingo gaan. Dan is het geen dilemma meer: het is een ramp. Tot vorig jaar probeerden we die wensen te combineren. Ik kwam nooit zover als ik wilde, maar bereikte toch wandelingen naar de eeuwige sneeuw met oog op de Alpenflora en de vergezichten. Man en kinderen sjokten daar humeurig achteraan. Wij zaten mokkend voor een tent, kookten aangebrand eten in dunne pannetjes en sliepen onrustig op veel te dunne matrasjes, terwijl de kinderen genoten. Jan luierde uren achtereen op een handdoek terwijl ik om het uur vroeg wanneer we weer wat gingen doen. We bezaten een tent en een vouwcaravan. We huurden een compleet ingerichte tent die al voor ons klaar stond bij aankomst. We huurden een huisje. We kochten zelfs een camper. Niets beviel. Wij vonden het voortuffen door verschillende landschappen heerlijk, maar de kinderen vroegen steeds: ‘Zijn we er al?’ Ze misten de camping en griezelden van het ‘wild’ kamperen. Ook het feit dat Jip onze kat mee moest, droeg niet bij aan het succes. We konden in de snikhitte slecht ventileren, want dan ging Jip er vandoor.

Het lukte hem tot tweemaal toe te ontsnappen en na veel kattenbakgerammel kwam hij een dag en een nacht later doodgemoedereerd weer aanlopen. De opluchting kon het verdriet van een mogelijk definitief afscheid niet overschaduwen. Daarbij is slapen in een camper met een kat die om drie uur ’s nachts zijn kattenbak moet opzoeken geen pretje. Ach, leven valt wel mee. Maar vakantie is pas echt lijden. Nu de folders in de bus beginnen te vallen, begint er toch iets te kriebelen. ‘Ik ga dit jaar alleen. Ik ga fietsen in de Ardennen en daarna een week luieren’, kondigde Jan aan.

‘Dan ga ik naar Engeland, met een tentje. Lekker wandelen en kletsen met John en everyman’, vond ik. De meiden werden er stil van. ‘En wij dan?’

‘Jullie gaan naar kamp. Een pony-, creatief-, overlevings-, of weet ik wat voor kamp’, beslisten we. Ze huiverden. ‘Moet ik morgen naar school?’ hoorde ik Kirsten laatst aan Merel vragen. Ze heeft van tijd geen benul. ‘Ja het is morgen woensdag. Dan heb je ’s middags vrij’, lichtte haar zus in. Ze zuchtte opgelucht. ‘Gelukkig, dan is het nog geen vakantie.’

11 januari 1993

De wekker gaat. Mijn oogleden zitten dichtgeplakt van de slaap en willen echt niet open. Maar daar hebben mijn kinderen geen last van. Er staat er alweer een bij mijn bed die vraagt of ze haar trui nog een dagje aan kan.

Daarbij vergeet ze voor het gemak dat er voor mij ’s ochtends alles kan als het maar in diepe stilte is. ‘Ga weg’, krijg ik er met moeite uit en probeer de wilde haatgevoelens tegen mijn huisgenoten en de rest van de wereld te onderdrukken. Beneden aangeland, ogen nog dicht en een vodderige badjas om me heen gesjord, krijg ik er weer een geluid uit: ‘Doe uit.’ Dat is gericht tot de malloot die op dit onzalige tijdstip alle netten controleert op tekenfilms. ‘Ook uit’, richt ik tot een ander kind dat ik vanwege mijn ogen niet eens herken, maar dat de radio aanzet. ‘Stil’, commandeer ik vroege zangers of hummers. Mijn gezin lijdt onder mij. Mijn man gaat elke morgen opgelucht de deur uit. Want mijn donkere wolken verspreiden zich als een verstikkende deken over mijn familie, mijn familie zonder ochtendhumeur. Na twee koppen zwarte koffie waag ik een blik in de spiegel. Dat valt iedere ochtend weer zwaar tegen. Dat komt nooit meer goed, flitst het dan door mijn hoofd. Het leuke kuiltje dat ik na mijn dertigste in mijn wang kreeg als ik lachte, bleek een paar jaar later een gleuf te zijn. Een vouw die ’s ochtends als gestreken in mijn wang zit en zich voortzet in mijn onderkin. Er is steeds meer crème nodig om hem te effenen. Ik poets wat weg, poets wat op en dan moet het maar. Mijn hoofd probeert vriendelijk te kijken maar van binnen zit een nors mens dat geen zin heeft in de dag. Beneden word ik weer belaagd met vragen. ‘Mam, zal ik de tafel van acht even opzeggen? Mam, hoe werkt een strijkijzer?’ Ik brom dan: ‘Weet niet.’ Ik ben blij als ik eenmaal alleen in de auto zit, op weg naar mijn werk. Het liefst in het donker. Dan kijk ik in de auto’s naast me bij het stoplicht. Daar zitten mijn lotgenoten, Allemaal met een ochtendhumeur. Ze staren chagrijnig terug. Heerlijk.

Ik kijk ze een voor een humeurig aan. We begrijpen elkaar. Ach, het is ongeneeslijk en jammer genoeg niet erfelijk: ochtendziekte. Iedereen zou er in zijn partnerkeuze rekening mee moeten houden. En er bovendien aan moeten denken dat kinderen tot hun puberteit aan het ontbijt al de slappe lach kunnen krijgen. Dan is het leven pas echt lijden. Laatst hoorde ik iemand die op een boerderij werkt, zeggen: ‘Iedere morgen denk ik: de wereld wordt wakker en ik ben erbij.’ Dat vond ik prachtig gezegd. Maar ik hoorde het dan ook pas ’s avonds laat.

18 januari 1993

Welk noodlot heeft zich over mij uitgesproken? Welk rampzalig toeval bepaalt dat al onze verjaardagen op zondag vallen? De avond voor Merels verjaardag versieren wij de kamer. Kirsten staat vijf minuten later al te brullen met een punaise in haar voet. Als ze bedaard is, wil ze een grote zelfgemaakte felicitatie ophangen aan het schilderij met het scheepje. Ik vind het een draak, maar het is een erfstuk van Jan. Het moet heel blijven, ondanks dat een taxateur hem heeft verzekerd dat de lijst tweemaal zoveel waard is als het doek.

‘Dat kan niet met punaises’, zeg ik kalm. ‘Laat dat kind toch!’ bromt Jan. ‘Oké, prik maar in het schilderij.’ ‘Nee! Niet in het schilderij!’ ‘Dat zei ik toch.’ Ik ben dan al moe. En de verjaardag is nog niet eens begonnen. Die zondag haal ik opa op.

Om elf uur zit er al een flinke ploeg aan de koffie met taart.

‘Gezellig, zo’n zondag’, geniet oom Pieter. ‘Je kunt zo lekker blijven plakken.’ Als we aan de borrel gaan, komt oma. Ik zet koffie. Voor oma speciaal met gekookte melk, voor haar maag. Taart voor oma. De rest zit aan een glaasje. Af en toe zie je ze naar buiten kijken. Dan denken ze natuurlijk dat ze voor hun fatsoen al lang hadden moeten vertrekken. Dan komen Merels vrienden en vriendinnen. Allemaal willen ze wel wat fris. En taart. ‘Ik heb wierook gekregen van Amber’, laat Merel zien. Dat willen ze meemaken. De hele horde gaat naar haar slaapkamer. Flessen frisdrank, bak chips en wierook mee. ‘Je mag ook wel beneden met wierook’, zeg ik. ‘Je wil ze zeker uitroken, hè mam’, giechelt Merel. Ik knik. Vreemde geuren komen de trap afrollen. Als ze zijn uitgedampt denderen ze de trap af en kondigen aan dat ze verstoppertje gaan doen. O, kon ik dat ook maar. Zal ik? In een keukenkastje? Met een boek.

‘Wilt u nog iets drinken?’ ‘Ik ben wel toe aan een kopje thee,’ Is dat geen reden voor een crime passionel, edelachtbare? Men kan toch niet het uiterste van mij verlangen? Maar ik hoor me zeggen: ‘Tuurlijk! Komt eraan!’ ‘Als jullie patat halen, blijven we hier eten’, vleit een neefje. ‘Wat jammer nu. Wij eten spruitjes’, zeg ik vals. Even zit ik en lever mijn flutaandeel in de oppervlaktediscussie. Straks wordt het echt erg. Dan gaat oom Pieter moppen vertellen. Maar eerst buigt hij zich naar mij toe en vraagt: ‘Wanneer ben jij ook al weer jarig, Marjan?’

‘Ik ben niet meer jarig. Zo vreemd. Vorig jaar was ik het nog een dag. Maar dat was de laatste keer.’ Oom Pieter doet net of hij het niet begrepen heeft. Maar ik weet dat hij op mijn verjaardag als eerste op de stoep staat. Want die valt ook op zondag.

25 januari 1993

‘Maak jij even mijn wiskunde af ?’ Paniek. Ik krijg van Merel een schrift, een boek, een liniaal en een potlood onder mijn neus geduwd. Een brugklasser moet zoveel. Ze moet naar school fietsen. Zo’n kilometer of vijftien door weer en wind. Op die tengere schoudertjes hijst ze een tas waar vroeger kolensjouwers in opleiding mee oefenden. Twee dagen in de week slingert ze er een sporttas naast. Met schoenen, broeken en deo. Daar hebben wij een intiem gesprek over gevoerd.

‘Mam, na de gymles staan al die meiden te schreeuwen om deo.’ ‘Douchen jullie dan niet?’ ‘Hè, welnee. Niemand doucht. Iedereen rolt met een deo!’ Deodorant dus. Merel heeft nu ook een deo. Zonder deo ben je niks in de brugklas. Douchen is uit, deo is in. Gelukkig is huiswerk maken wel in. Merel doet dat van de eerste tot en met de laatste opdracht. Zonder te berekenen wat ze nog wel even in de pauze kan inzien. Dus maak ik twee wiskundeopgaven. Tot mijn stomme verbazing begrijp ik het ook nog. Ik moet twee assenstelsels maken, stippen zetten op coördinaten en als ik ze verbind dan staat daar warempel een olifant. ‘Teken zelf maar een slagtand en een oog’, zegt het boek. Dat doe ik en Merel is vol lof. ‘Je snapt het toch wel hé?’ aarzel ik. ‘Natuurlijk’, zegt de studiebol verachtelijk. Dan stapt ze op haar fiets. Amber en Kirsten treuzelen nog wat. Amber flierefluit. Haar werkstuk over Lego is af, dus zij kan de hele wereld aan. ‘Ik heb vast een tien’, straalt ze. ‘Wacht eerst maar eens af ’, zeg ik. Ook daar heb ik enige inzet bij getoond.

Ze had een brief geschreven aan ‘Lieve directeur van de Legofabrieken’ en kreeg zo’n pakket informatie terug dat het haar duizelde. Enige begeleiding was niet overbodig. Wat hebben we met z’n allen geleden onder haar werkstuk! Toch heeft Kirsten het het moeilijkst van allemaal. In groep vier moet ze tafels leren. De tafels van één en van tien gingen nog wel, die van twee oefenden we in de auto. Gelukkig woont de familie ver weg, dus na twee verjaardagen zat de tafel er aardig in. Die van vijf nekt haar. Ze zegt hem op als de intercity van Amsterdam naar Amersfoort. Niks mis mee. Maar door elkaar wil niet lukken. ‘Je moet er niet bij nadenken. Gewoon antwoord geven’, roep ik al mijn pedagogische talenten aan. Dan zegt ze snikkend; ‘Alle kinderen in de klas spieken op hun horloge. Ze hebben een horloge met de tafel van vijf erop. Tot twaalf keer vijf !’ Ik kijk verbaasd op de mijne. Ik heb ook een horloge met de tafel van vijf ! Kirsten klaagt: ‘Het is niet eerlijk. Ik wil ook een horloge. Maar dan met de tafel van zes!’

1 februari 1993

Amber is een beetje ziek. ’s Nachts gespuugd en nu nog als een dweil. Maar ze moet en zal uit bed. De rupsen moeten verschoond worden en gevoerd. De glazen pot staat in de vensterbank met de handleiding ernaast. De pot met inhoud is een biologieproject, en rouleert in de voorjaarsvakantie onder de leerlingen.

Een vriendje had de pot drie dagen geleden afgeleverd. Over de inhoud ontspon zich een aardige discussie. ‘Ze moeten koolblaadjes, hé? En die poppen moet ik besproeien. Maar waar zijn de eitjes?’ ‘Eitjes?’ ‘Ja, eitjes, waar de rupsen uitkomen.’ ‘Oh, zitten die er dan in?’ ‘Ja, toch? Volgens de meester wel.’ ‘Nou, mij is geen ei opgevallen.’ De handleiding gebiedt een schoonmaakbeurt om de drie dagen. Het is wel duidelijk waar die eitjes zijn gebleven. Die vissen we nu weer uit een bak voor groente-, fruit- en tuinafval. Amber staat een beetje bibberig naar de pot te staren. Dat de poppen bewegen bij het sproeien is al heel wat, maar nu zit er een heus koolwitje tegen het glas. Dat is wat. Een vlinder. Ze trekt haar nachtpon over haar knietjes en duwt haar neus bijna tegen het glas. Nooit eerder zagen wij een koolwitje zo bewust als nu. Ze knapt er helemaal van op. Wat nu, ziek? Hier gebeurt een wonder in een jampot! Van de handleiding moeten we een stukje gele spons doordrenken met een suikeroplossing om de vlinder extra aan te sterken voor hij uitvliegt. Maar wij weten niet hoe je een koolwitje uit een jampot krijgt zonder zijn vleugels te beschadigen. We reiken het koolwitje een stokje aan, en ja hoor: hij gaat erop zitten. Hij wandelt bedaard van het stokje af en gaat bovenop het sponsje zitten. Dat is een modelkoolwitje! Die denkt ook: ik loop zelf wel. Aan mijn vleugeltjes geen polonaise. Langzaam rolt een draderig tongetje zich af. Heb ik het stukje van mijn afwasspons wel goed afgespoeld? Zou er geen afwasmiddel meer in zitten? Het vlindertje proeft van de suiker, wij voelen ons enorm verantwoordelijk voor dit stukje voedselketen. Hij wordt al levendig en wappert met zijn vleugeltjes. Dan vertrekt hij. Het raam staat open en de verte lokt.

Hoewel….rommelig daalt hij neer op de tegels in de tuin, waar hij gaat zitten hijgen van zijn proefvlucht. Met een enorme sprong duikt onze kater Jip van de schutting. Hap. Weg koolwitje. We staren verbijsterd over de vensterbank naar beneden. Dan zegt Amber witjes: ‘Ik ga toch nog maar even naar bed. Ik voel me niet zo lekker.’

8 februari 1993

‘Vind jij mam nog mooi?’

‘Wie?’

‘Mama.’

‘O, mama.’ Pa kijkt eens kritisch. Van top tot teen. ‘Je moeder heeft best een aardig gezicht. Als ze lacht. Dat doet ze jammer genoeg niet zo vaak.’ Ik val ernstig in: ‘Je uiterlijk maakt niet uit. Het gaat om je karakter.’ Daar trapt Amber niet in.

‘Voordat ze weten wat een enig karakter ik heb, moeten ze me wel de tijd geven om naar me te luisteren.’ Ze moet sinds drie dagen haar buitenboordbeugel dag en nacht in. Ze lijdt onder haar blikken uitstraling. ‘Jij weet niet wat het is om uitgelachen te worden. Of uitgescholden’, bijt ze me toe. Ze heeft gelijk. Ik heb maar één frustratie uit mijn jeugd. Ik kreeg altijd degelijke schoenen. Bruine molières met veters. Ik weet nog goed hoe ik een vriendinnetje kwijtraakte, toen haar moeder mijn schoenen ontdekte en voor haar ook zo’n paar stappers kocht. Ze heeft het me nooit vergeven.

Het ergste was toen mijn bruine schoenen te klein werden.

‘Het is mooi weer. Tijd voor sandalen’, kondigde mijn praktische moeder aan. Ze zette de schoenen op het aanrecht en sneed met een mes de neuzen er af. ‘Ziezo. Nu kan het weer even.’ Ik weet niet of ik ermee gepest ben. Wel weet ik hoe een kind zich dan voelt.

En dat je een hekel aan jezelf kunt hebben, komt me meer recentelijk bekend voor. Ik heb striae tot aan mijn nek. Ik zit na drie zwangerschappen zo ruim in mijn vel, dat ik een royale donatie zou kunnen doen aan de huidafdeling van de donorbank. Sindsdien draag ik geen bikini meer en kom nooit meer in de sauna.

Hoewel mijn buik het excuus voor de sauna is. In de sauna die we vroeger, toen al mijn vel nog strak zat, wel eens bezochten, ontmoeten we vaak bekenden. Zo kwam ik ooit naakt naast de bakker te zitten. ‘Ach, bakker’, zei ik, ‘ik ben er morgen niet . Hangt u een half bruin en een zak puntjes aan de deur?’ De bakker was zelf ook half bruin. Hij zonnebaadde blijkbaar wel in zwembroek. De sauna proestte. De opmerkingen over mijn broodbestelling werden steeds meliger, en ik begon me ongemakkelijker te voelen. Tot er iemand binnenkwam die zei: ‘Hé, juf !’ Oud-leerling dus. Had ik vier jaar in de klas gehad. Hoewel strak, zat ik ook toen niet prettig in mijn vel.

‘Vind je mij mooier dan mama?’ ging ze door. Hij kijkt eens kritisch. Zijn ogen blijven hangen bij de enorme beugel en er gaat hem een licht op. Daar knoeit het dus. En hij zegt: ‘Ja. Jij bent mooi. Als je lacht. Dat moet je maar vaak doen.’ Dan grijnst ze triomfantelijk de hele ijzerhandel bloot.

22 februari 1993

Kirsten zit aan tafel met haar poesie-album. Ik heb dat altijd letterlijk zo uitgesproken. Er is immers een heel verschil tussen poesie en poëzie. ‘Ik ga juf vragen of ze erin wil schrijven’, zegt ze, al bladerend. ‘Die schrijft altijd hetzelfde’, zegt Amber, en ze haalt haar poesiealbum uit de kast. Ze zoekt het versje op. ‘Kijk, deze.’ Kirsten leest. ‘Nou en? Ik vind dat een mooi versje.’ Amber zucht. ‘Zo bedoel ik het niet, chagrijn.’ Bij mij aan tafel is er altijd harmonie volop.

‘Die heeft ze ook in mijn album gezet’, komt Merel tot de ontdekking. In de brugklas is een poesie-album verleden tijd, maar ze weet nog precies waar het te vinden is, Op een rijtje zitten ze. Alle drie met hun eigen verzameling. ‘Bij jou heeft opa een versje geschreven. Bij mij niet’, ontdekt Amber in Merels album. De grootouders staan, traditioneel, voorin. Vlak na mijn versje en het blanco blaadje waar Jan nog moet dichten. Maar ook dat komt in de beste poesiekringen voor. In mijn eigen album is nog steeds een pagina gereserveerd voor mijn broer. Die is inmiddels een halve eeuw oud, dus het vers waarop hij zit te broeden, belooft wat. In Ambers album staat wel een versje van oma. Mijn moeder. Aarzelende letters bibberen het eerste couplet van ‘Daar schommelt een wiegje’ op papier.

Kirstens lip begint te trillen. ‘Opa staat er niet in en oma heeft ook niet in mijn album geschreven.’ ‘Die waren er niet meer,

pop, toen jij je album kreeg.’ ‘Welles. Oma was er nog wel.’

Ze weet het nog zo goed.

Ze wilde altijd mee naar het huis waar oma verpleegd werd. Ze huilde zelfs toen ik haar de laatste zondag thuis wilde laten. Oma was al zo slecht. ‘Ga dan maar mee’, zuchtte ik en we gingen. Zij huppelend en ik met lood in mijn schoenen. Oma was dement. Oma kon niet meer schrijven. Af en toe zongen we met haar. Ook ‘Daar schommelt een wiegje’. En oma, mijn moedertje, werd het luisteren nooit moe. Het leven wel. We kunnen Kirsten niet troosten. Ook mijn versje, een kopie van wat mijn moeder eens in mijn album schreef, helpt niet. Vooral niet als ik het voorlees. ‘Mijn klein, klein dochterke, mijn hart’. Het is te veel voor haar.

Ze registreert feilloos dat verstopte bibbertje in mijn stem. Dikke tranen rollen over haar wangen. In die poesie-albums zie je de tijd verstrijken. Wat vonden we onze kinderen rijk met twee opa’s en oma’s.

We stonden niet stil bij de gedachte dat je blaadje voor blaadje moet inleveren. Voordat je er erg in hebt, blader je in een album vol herinneringen. Handgeschreven erfenisjes, tot de tijd de inkt verbleekt.

1 maart 1993

‘Dat spel is natuurlijk niks met al die smerige overtredingen, maar die jongens hebben mooie kontjes in die glimmende broeken’, zeg ik met een blik op de televisie.

Merel gilt van het lachen. Voetbal belachelijk maken is dè manier om Jan op de kast te krijgen. Zijn kaken verstrakken. Hij kijkt grimmig. Mijn voorzetje over de kontjes is voldoende. Bij de eerste hoekschop joelt Merel: ‘Lekkere billen!’ Amber komt ook even geïnteresseerd kijken. Met: ‘Ik vind die leggings leuk staan onder hun broek’, gaat ze op de modetoer. Kirsten vergelijkt de sterspelers met haar klasgenoten. ‘Ik vind die nummer acht een stuk. Veel leuker dan Paultje’, keurt de zevenjarige vamp. We hebben een goed zicht op nummer acht, want hij ligt na een vreselijke uithaal te kermen op de grasmat. ‘Houden jullie nu eens je mond!’ roept de gekwelde voetballiefhebber. Vier vrouwen om je heen is menig man al te erg. Vier vrouwen die seksistische opmerkingen maken bij het edele voetbalspel is dodelijk. We gedragen ons als bouwvakkers. Hoewel ik eerlijk gezegd nog nooit een metselaar fluitend en smerige dingen roepend van de steiger af heb zien vallen als ik passeerde. Maar goed. De strijd is duidelijk. Op het andere net is ‘Beverly Hills 90210’. Dat willen wij zien.

En het doel heiligt de middelen. Niet alleen voetbal is oorlog. Precies vier minuten en zevenenveertig seconden na ons eerste offensief gromt Jan; ‘Saaie wedstrijd. Ik weet toch al dat het nul-nul blijft.’ We schakelen over, kruipen bij elkaar en kijken naar middelbare scholieren die beeldschoon rondrijden in flitsende sportwagens. De kinderen in de serie zijn ondanks hun weelde ook nog gewetensvol. Als Brandon in beeld komt, zucht Amber diep. Merel droomt weg bij de wenkbrauwen van Dylan en ik doe in gedachten mijn schooltijd nog eens over, maar dan een stukje luxer. We genieten. Kirsten moet nodig naar bed, maar dat mag Jan doen. Die kijkt toch niet meer.

‘Samen kunnen wij Jan aan’ is een leuke variant op ‘Samen kunnen wij Europa aan.’

Heel wat minder beladen ook. Deze vier vrouwen willen Europa helemaal niet. Wij willen romantiek. Wij willen kijken naar iets wat altijd goed eindigt. Voetbal zouden wij nog wel aardig vinden, als ze elkaar maar niet trapten. Wij dames hier in huis zijn het roerend met elkaar eens. Wij kijken liever naar mooie jongens die elkaar niet voor de schoenen trappen. Jan heeft zich neergelegd bij ‘Beverly Hills’ en kijkt even mee. ‘Dat is een mooie meid’, zegt hij plotseling vol belangstelling als Brenda in beeld komt. Afkeurend sissen wij hem toe: ‘Seksist!’

8 maart 1993

‘Je doet ook zo gek’, zegt Merel nurks, als ik buiten op straat met Kirsten sta te dansen bij het draaiorgel. ‘Je houdt je mond hoor. Je zegt geen gekke dingen’, waarschuwt ze me, als ik met de auto haar vriendinnen ophaal om ze af te leveren bij de schooldisco. Nog niet zo lang geleden vond ze me wel grappig. De brugklas heeft een onverwachte invloed op haar. Ik ben plotseling een gek, oud mens dat vooral ‘gewoon’ moet doen. ‘Dat staat je niet’, oordeelt ze hard als ik sta te dralen voor de spiegel. ‘Je bent te dik. Doe gewoon een spijkerbroek aan.’ Een vriendin die bij mij op visite komt, vergast ze op mijn onvolkomenheden. ‘Weet je wat ze laatst deed…? Ik schaamde me dood! En toen zei ze ook nog….!’

De vriendin giert om dat verraad. Ze voert Merel met uitspraken als: ‘Oh ja? Vreselijk zeg! Welke moeder doet dat nu?’ Kortom: Merel is mij aan het opvoeden in plaats van andersom. De vriendin wil nog wel eens de staatsloterij winnen met de daaraan verbonden wereldreizen, de kleine comfortabele bungalow en de hulp in de huishouding. Daar kon ik dus niet meer mee aankomen, toen ze vroeg: ‘En jij, mam?’ Ik draaide mijn ogen naar boven en zuchtte: ‘Oh, dineren met Adriaan van Dis. Bij kaarslicht. Een bad met ezelinnenmelk, zoals Cleopatra. Of ’s nachts heel woest dansen op een zigeunerfeest in de Camarque. Met mijn haar zó.’ Ik draai mijn krullen naar boven en kijk smachtend. ‘Doe niet zo mal!’ Ze springt van de bank af. ‘Zie je’, zegt ze tegen de vriendin, ‘dat is toch niet normaal?’ Ik weet het wel. Ik had moeten zeggen dat ik een magnetron wil, of een handig keukentrapje met drie treetjes. Iets ‘gewoons’. Een puber wil een gewone moeder. ‘Waar gaat dat boek over?’ vraagt ze aan de vriendin, die een boek van Benoîte Groult op tafel legt om mij te laten lezen. ‘Dat gaat over dochters die achteraf altijd op hun moeder lijken. De eeuwige cirkel. Geen dochter wil het, maar geen dochter komt onder die erfenis uit. Jij lijkt ook op je moeder’, zegt de vriendin. Merel gruwelt. ‘Ik wil helemaal niet op mijn moeder lijken.’ ‘Nee dat is het hem juist. Dat wil niemand. Maar toch is het zo’, spreekt de vriendin tegen. Verslagen gaat Merel naar bed. Wanneer we de volgende dag naar het journaal kijken en ik me opwind over afschrikwekkende beelden, zegt ze rustig: ‘Ja mam, zo zit de wereld nu eenmaal in elkaar.’ De dertienjarige fatalist. Ze legt zich gemakkelijk neer bij al dat wereldleed. Maar ze vecht tegen het feit dat ze op me lijkt.

15 maart 1993

‘Maar heb je dan je huiswerk niet in je agenda staan?’ vraag ik aan Amber, elf jaar oud. Want Amber moest Drenthe leren. Blinde kaart, dat werk. Een week geleden kwam ze met twee kaartjes van Drenthe thuis. ‘Snap jij dat, mam?’ ‘Ik niet.’ Ik begreep niet dat je van twee blinde kaarten zonder plaatsnamen Drenthe kon leren. Wat ik veel later begreep was, dat ze tijdens de les op één van die kaartjes de plaatsnamen had moeten invullen. Maar dat was na het cijfer voor Drenthe. ‘Wat had je voor Drenthe?’ ‘Een drie.’ ‘Een drie voor Drenthe?!’ Storm aan tafel. Dan komt de ‘Goede Tijden Slechte Tijden’- agenda tevoorschijn. Op iedere bladzijde helden als Peter, Arnie en Mark. Verder staat er weinig in. ‘Moet je daar je huiswerk niet in schrijven?’ Ze kijkt verbaasd. Daar was ze uit zichzelf nooit opgekomen. Handig eigenlijk, een agenda, hoewel….

Je ziet haar denken. Zo’n agenda legt je wel vast natuurlijk. Daar kunnen wij over meepraten.

Ons hele leven wordt geregeld door die ene agenda op het bureau. Ook Merel noteert haar afspraken, schooldisco’s en beugeltandartsen keurig. Maar als je elf bent, láát je dat toch gewoon voor je regelen? ‘Wat heb jij eigenlijk zitten doen, toen de hele klas die plaatsnamen van de Drenthe zat over te nemen?’ Amber staart naar de grond. Het moment is haar vanzelfsprekend ontgaan, anders had ze het wel gedaan. Ze haalt haar schouders op. Haar oudste zus doet een duit in het zakje.

‘Als je nu al Drenthe niet leert, wordt het volgend jaar niks met jou in groep acht.’ Ziezo, dat is er uit. Elf jaar en geen toekomst meer. Daar worden wij toch even stil van. We herinneren ons al die keren dat ze bijna huilend een poging deed een tafel zonder fouten op te zeggen. Bij ieder fout mompelde ze dat ze er niets van begreep. ‘Hoeft ook niet, gewoon uit je kop leren,’ zeiden we dan. Uiteindelijk heeft ze die tafels onder de knie gekregen. Waarom Drenthe dan niet? ‘Waarom heb je het niet geleerd? Het is toch helemaal niet leuk om zo’n laag cijfer te halen?’ wil ik weten. Amber haalt diep adem. ‘Wij gaan nooit naar Drenthe. Wat heb ik er dan aan?’ Wat moet ik daar nu voor antwoord op geven? Zelf kijk ik even op de kaart als ik naar Drenthe moet. ‘Misschien gaan we in de vakantie wel naar Drenthe,’ probeer ik. Haar blonde koppie buigt diep over haar gitaar, Ze vertaalt raadselachtig notenschrift met vlugge vingers in een aardig melodietje. Klein voetje tikt de maat. Want dat kan ze. Dat begrijp ze, En na de laatste noot heeft ze ook nog het laatste woord: ‘Lijkt mij niks aan, Drenthe.’

22 maart 1993

‘Waarom krijgen wij nu geen hondje?’ ‘Ach kind, je weet niet waar je om vraagt. Ik had vroeger ook een hond.’ ‘Zie je wel. Waarom wij dan niet?’ En ik mijmer. Over dat hondje, dat bovenaan stond op mijn verlanglijstje. En ik kreeg het. Een pluizenbal, crème met wit. Vuilnisbakkie, inteelt?

Ik weet het niet. Maar ergens bovenin dat koppie zat een schroefje los. Ik noemde hem Azor, naar de hond die vroeger van mijn moeder was. Dit frummeltje heette al gauw Sortje. Sortje was lief, aanhalig en vreselijk dom. Normale honden kunnen de deur wel eens uit en komen dan gewoon terug. Sortje niet. Hij verdwaalde. Liep jankend in de straat om de hoek, volledig de kluts kwijt. Sortje was uitsluitend rampspoed. Het losse schroefje zat voornamelijk op de plek waar in de hondenhersens de voortplantingsdrift zetelt. Sortje pakte iedere hond die hij tegenkwam, vrouwtje of mannetje. Of hij greep een kat. Was er geen kat, dan greep hij kinderen van de kleuterschool. Mijn moeder schaamde zich te pletter. Ging er een deur open, dan schreeuwde iedereen: ‘Waar is Sortje?!’ Sortje los op straat betekende een eindeloze reeks redeloze aanrandingen. In het minste geval ging hij in een partij rotte vis liggen rollen of liep het kroos op van de Singel, in de veronderstelling dat het gras was. Merkte hij eenmaal dat hij niet meer liep, maar zwom, dan keerde hij niet om. Hij ploeterde naar de overkant, schudde zijn vacht en zwom terug. Stomme hond.

Zijn meest schaamteloze verovering was tante Auf. Zat zij op de driezitsbank, dan kroop Sortje zachtjes achter haar langs, sloeg zijn pootjes om haar nek en maakte bewegingen waaruit moest blijken dat hij tante Auf zeer aantrekkelijk vond. ‘Wat doet die hond?’, gilde tante angstig, terwijl wij met vereende krachten de hond verwijderden. Geef daar maar eens antwoord op. Uiteindelijk werd hij ziek. In de kinderwagen van de buren bracht ik hem naar de dierenarts. Sortje kwam niet meer terug. Ik liep de hele weg terug achter de lege kinderwagen te janken, zijn riempje in mijn jaszak.

Mijn moeder huilde ook, maar achteraf denk ik dat daar ook een stuk opluchting achter stak. ‘Zeg nu eens waarom wij geen hond mogen? Het is toch gezellig, een hond?’ Ik mompel iets over vakanties, poep op straat, uitlaten en dat je een hond niet lang alleen thuis kunt laten. Daarbij, waar moet ik een hond laten met drie kinderen op de achterbank? Flauwekul natuurlijk. Ik ben als de dood voor de reïncarnatie van Sortje.

29 maart 1993

Het is me weer overkomen. Ik trap er elke keer opnieuw in. Ga ik met de meiden en een babypakje of een teddybeer op kraamvisite, dan zegt de nieuwbakken vader trots: ‘Wil je de foto’s zien?’ En dan antwoord ik enthousiast: ‘Ja leuk!’ Ik leer het dus nooit. Want tegenwoordig krijg je in full color de complete reportage van de eerste centimeter ontsluiting tot de laatste hechting onder je neus geduwd. Zomaar, naast de beschuit met muisjes. En daar hou ik nu eenmaal niet van. Wat moet je met goed fatsoen zeggen, als je zulke foto’s bekijkt? Wat staat ze er leuk op? Of: wat heb je daar de belichting prachtig ingesteld?

De meiden zijn er beter in. Die hangen over mijn schouder en kijken mee. Kirsten maakt met haar vingertje en vettige ronde afdruk op het glanzende fotopapier en vraagt: ‘Is dat tante Jet? Wat doe je daar, tante Jet?’

‘Daar krijg ik een baby’, zegt Jet, geheel naar waarheid. Kirsten kijkt nog eens goed. Ze had Jet met dat enorme rode hoofd niet zo gauw herkend. Ze haalt haar schouders op en gaat de babykaarten bewonderen. Amber houdt het langer vol. ‘Vond u dat leuk, dat ome Wim steeds foto’s maakte?’ ‘Nou, steeds,’ zegt Jet en ik hoor de wanhoop toeslaan. ‘Mooie scherpe foto’s,’ leid ik het onderwerp wat af. Maar de lachkriebels vanuit mijn buik veroorzaken een raar bibbertje in mijn stem.

‘Keek ome Wim ook gewoon, ik bedoel zonder zijn camera,’ zet de kleine criticus door. Dat wordt te erg. ‘Natuurlijk wel,’ brom ik en we gooien het op de onderwerpen borstvoeding, kraamhulp, wipstoeltjes en tepelkloven. Toch bladert Amber het langst in het album. Daarna drinkt ze haar fris op en staart voor zich uit. En als Jet met de nieuwe aanwinst stralend de trap afdaalt, stelt ze de laatste onafwendbare vraag. ‘Doet dat pijn, baby’s krijgen?’ ‘Dat valt best mee. Anders had ik het ook geen drie maal voor elkaar gekregen,’ lieg ik. ‘Maar al dat bloed dan? En dat hechten en die navelstreng die ze doorknippen,’ griezelt ze. Ze besteedt vervolgens opvallend weinig aandacht aan de baby. Als ze het kleintje vijf minuten op schoot heeft gehad, geeft ze het resoluut aan Jet retour. ‘Ze stinkt,’ meldt ze afgemeten. Er mankeert niets aan haar reuk en de diagnose is juist. Maar de toon! Jet pakt haar pronkstuk dan ook wat beledigd aan. ‘Hij spuugt,’ wijst Kirsten. Een dun straaltje melk loopt uit het mondje. ‘Getver!’ Op de terugweg in de auto zegt Merel nog: ‘Ik denk niet dat ik later kinderen neem. Al dat gekrijs.’ Wat heb ik toch enorm de pest aan zulke foto’s. Zo word ik natuurlijk nooit oma!

5 april 1993

‘Wat heb jij toch een lieve kinderen.’ Alleen kennissen zonder nageslacht kunnen zo’n opmerking plaatsen. Zij mèt weten wel beter. Ik roep dan ook altijd royaal: ‘Neem ze maar mee.’ Niemand doet het ooit. Déden ze het maar. Het idee van een weekeinde vrijheid openbaart me visioenen van gelukzaligheid. Met een fles wijn voor de televisie. Dat alles zonder dat ik gedwongen naar hùn programma’s zit te kijken. En uitslapen zonder tussen zeven en tien uur ’s ochtends de meest wonderlijke vragen naar je hoofd geslingerd te krijgen. Na zo’n weekeinde wil ik ze wel weer terug natuurlijk. Zo ontaard ben ik nu ook weer niet. Na twee dagen mis ik ze al. Later, later krijg ik tijd voor mezelf. Maar later lijkt nog zo ver weg. ‘Ik wil rust,’ roep ik van tijd tot tijd. Dat heeft nog nooit geholpen. Gek, ik dacht ooit in een duister dom verleden: ik neem een paar kinderen. Dan hebben ze wat aan elkaar. Inderdaad. Ze kunnen geen moment van elkaar afblijven. Ze zitten elkaar in de haren en gunnen elkaar geen kruimel extra. Ze zijn eigenlijk alleen maar lief als ze slapen. Ik heb ooit gespeeld met de gedachte een therapeutisch slaapalbum te maken. Want daar heb ik leuke foto’s van! Amber slapend met een Mexicaanse hoed op. Merel slapend achterin de auto en Kirsten die een dutje doet naast Jip de kat, op de bank. Om te knuffelen zo lief. Ja, een album om in donkere dagen door te bladeren, zou zeer rustgevend zijn. Want ach, wie is er eigenlijk niet lief als ie slaapt? Vandaar natuurlijk al die sprookjes met slaapsters.

Wat was Doornroosje lief toen ze sliep. Het hele paleis was aandoenlijk. Maar zodra het gezelschap ontwaakte, kreeg het koksmaatje een lel van de kok. En Doornroosje huwde de prins. Dat lijkt een aanlokkelijk einde, maar het is volgens de cijfers van de burgerlijke stand in veel gevallen het begin van alle ellende. Neem nu Sneeuwwitje. De dwergen snikten en de prins stortte zich vol aanbidding bovenop het glazen kistje. Wat doet ze? Ze laat haar kleine vriendjes prompt in de steek voor een onbekende snuiter op een paard die beweert een prins te zijn. De dwergen hebben nooit meer iets van haar vernomen. Het wordt tijd dat ik ontwaak uit de droom dat ik later meer rust krijg. Voorlopig is het nog lang niet zover en ik realiseer me de laatste tijd dat ze steeds langer opblijven. Ze slapen steeds minder! Ze blijven langer wakker! Later, later krijg ik tijd voor mezelf ? Mijn ‘later’ schuift steeds verder weg. Ver genoeg om er slapeloze nachten van te krijgen.

12 april 1993

‘Zit er kleurstof in de limonade? Want dat mag hij niet hoor!’ Verontrust blikt de moeder van Peter naar de fles die ik uit de koelkast heb gevist. ‘Je kunt tegenwoordig haast geen limonade met kleurstof meer krijgen’, spot ik. ‘Zelfs snoep met kleurstof is een hele toer.’ Agressieve kinderen door kleurstof. Het is bewezen, dus ik zal er niets over zeggen.

Maar ik word soms zo moe van alles wat niet mag en alles wat moet. Mijn buurvrouw kookt uitsluitend macrobiologisch en –dynamisch en zonder toevoegingen. ‘We kregen wortelsap’, zegt Merel vol afgrijzen, als ze er gespeeld heeft. Niet dat ze bij mij iedere dag cola krijgt, maar ik deel haar afgrijzen.

Gefrituurd zeewier, gekookte gierst met brandneteltoppen: ik vind dat geen gezellige maaltijd. Tot de twijfel toeslaat. Ik heb het druk gehad, kom laat thuis en besluit de vetschuur aan te spreken voor een voedzame en ongezonde maaltijd. ‘Eten we nu alweer patat’, zegt Amber teleurgesteld. Zij lust liever spinazie. Bingo! Moeder heeft acuut een schuldgevoel. Waardeloos ben ik. Als ik ze straks niet bijvoer met vitaminepillen, vallen hun haren uit. En hun tanden. Bovendien zou zelf koekjes bakken, samen met de kinderen, getuigen van heel wat meer huiselijkheid dan die zakken patat die we haastig naar binnen werken. En dan ook nog met je bord op schoot voor de televisie. Dat is geen opvoeden meer, dit is in leven houden! Ik moet me schamen. Doe ik dan ook. En ik maak het goed. Een week lang gooi ik me in het gezonde alternatieve voedselcircuit. Ik hak brandnetel- en paardenbloemblaadjes door de rauwkost. Ik haal eieren bij een boer met echte scharrelkippen en ik bak volkorenbrood. Wat staan ze te kijken van mijn zelfgemaakte appelmoes. Maar nog verbaasder kijken ze naar de madeliefjes op de sla. Merel werpt een blik in de kom en spreekt bijna plechtig: ‘Bloemen eten wij niet.’ En vanaf het moment dat ze in haar schoolpauze in een onbespoten appel beet en daar onverwacht wormachtig gezelschap in aantrof, weigert ze alle fruit. ‘Maar dat is gezond’, smeek ik. ‘Het is ook vies’, oordeelt ze. Kirsten vraagt wanneer we eindelijk weer eens patat eten.

Natuurlijk halen we dat de dag daarop.

Maar we eten nu aan tafel. En ik zet er een enorme bak rauwkost bij. Ik ben nog lang niet totaal verlost van die spookgedachte over loszittende tanden. Geniepig heb ik daar een massa bieslook doorheen geknipt; dat kwam gelukkig al naar boven in de tuin. ‘Heerlijk meiden. Goed voor je’, prijs ik mijn vitaminestoot aan. Drie dagen later staat de bieslook in bloei. Het zijn sneeuwklokjes.

19 april 1993

‘Ik ben helemaal niet lekker.’ Amber staat voor me. Wit snuitje en rode wangen. Ik leg mijn hand op haar voorhoofd. Koorts. Nou ja, op zijn minst verhoging. ‘Mag ik een bedje op de bank?’ vraagt ze een beetje klagelijk. Een bedje op de bank is immers het lekkerste wat er is. ‘Als je ziek bent, hoor je in bed,’ zegt Merel met een scheef oog naar haar zus die even later heerlijk in een slaapzak ligt te kijken hoe iedereen zich haast om op tijd op school te komen. Natuurlijk is het verwennerij. Ik weet het best. Maar ik heb het van huis uit meegekregen. Mijn moeder was een kei in het maken van bedjes op de bank. Er schuilt een levensgroot gevaar in bedjes op de bank. De volgende ochtend staat Kirsten een beetje te zwaaien op haar benen. ‘Zo duizelig,’ mompelt ze. Al snel bezet zij met een slaapzak en kussen de tweede bank.

Het zijn twee rare zieken die ik in huis heb.

Het ene moment willen ze eruit om te spelen en het andere moment liggen ze diep te slapen. Ik voel me aan het eind van de dag zelf ook niet al te lekker, Maar ik moet doorgaan. Daar ben je moeder voor. De ochtend daarop betrekken ze hun plekje alsof ze niet van plan zijn de rest van de week de bank te verlaten. Amber lijkt al een beetje opgeknapt, maar Kirsten koortst nog gloeiend tegen me aan. In de badkamer stommelt Merel. ‘Wat heb je?’ vraag ik. ‘Zo beroerd’, mompelt ze, ‘zo’n hoofdpijn.’ Och hemel. Ik heb geen banken meer. In de achterkamer staat nog een sofa. ‘Wil je daar een bedje?’ ‘Goed mam.’ Ze is haar uitspraak dat je in je bed hoort als je ziek bent, totaal vergeten. Ze doezelt op haar sofa, eet beschuitjes en drinkt thee. ‘Gezellig hè’, zegt ze als ik haar instop.

Ik besef dan pas wat mijn moeder bezielde met haar bedjes op de bank. Die dankbaarheid dat dit voorbij gaat. Dat ze gezond zijn en zo’n simpel griepje hebben wat niets voorstelt. Dat ze straks weer giechelend met hun vriendinnen naar school fietsen en onder het hooi thuiskomen van het spelen in een hooiberg. Ooit stond ik op een camping zuchtend roetzwarte sokken te boenen. Tegenover mij stond de moeder van Peter. Peter reed in een indrukwekkende rolstoel vol lichten, toeters en bellen. Ze diepte een sok uit haar emmer en zag dat die nog spierwit was. ‘Dat is de sok van Peter’, zei ze en ze gooide de sok zonder te boenen in de spoelbak. Toen heb ik dankbaar al die zwarte sokken staan boenen. Nu verwen ik dankbaar drie meiden op hun bedjes op de bank.

26 april 1993

Sinds kort wonen Mario en Luigi bij ons in huis. Twee computermannetjes die een niet te onderschatten invloed hebben op ons leven. Merel had er lang voor gespaard en daar stond hij dan, de spelcomputer. Sindsdien beheerst hij de kamer. Nog nooit kwamen er na schooltijd zoveel vriendjes en vriendinnetjes spelen als na de komst van Mario en Luigi. Ook ik krijg instructies. Het is ingewikkeld. Als ik moet springen, zit ik vaak op het verkeerde knopje te drukken. Ook de reuzensprong kan ik niet. ‘Geef maar hier, dat doe ik wel even voor je,’ zeggen ze dan en voor ik het weet, zit ik erbij en kijk ernaar. Dat vind ik nog het ergste van Mario. Onwillekeurig zit je geboeid toe te kijken hoe dat malle mannetje de ene wereld na de andere verovert. Wel met een goed doel, want de koning is betoverd en ik geloof dat ook de prinses bevrijd moet worden. Maar je kunt je ogen er niet vanaf houden. En dan dat vreselijke muziekje! Lang nadat ze uitgespeeld zijn, dreunen de melodietjes nog na in mijn hoofd. Ik heb het er niet bij laten zitten. Stiekem heb ik geoefend, iedere dag speel ik een uurtje Mario. Tot mijn buurvrouw langs mijn raam liep op weg naar de brievenbus. Ze keek ongelovig naar binnen. Op de terugweg belde ze even aan. ‘Zit jij een computerspelletje te spelen, zie ik dat nu goed?’ gierde ze. Ik voelde me vreselijk betrapt. ‘Wil jij ook even?’ nodigde ik uit. ‘Dan zet ik gelijk koffie.’ ‘Ik kom er zo aan, ik moet even wat halen,’ grijnsde ze. Even later stond ze in de kamer. Een zakcomputerspelletje in haar hand.

‘Moet je kijken, je moet die aap uit zijn boeien bevrijden. Ik heb er gisteren tot diep in de nacht mee gespeeld. Maar ik heb nu wel het puntenrecord van mijn dochtertje verbeterd!’ Sinds mijn oefenperiode tel ik een beetje mee. ‘Zullen we even Mario’en, mam?’ vraagt de één na de ander. Maar eerlijk is eerlijk: ik mag alleen meedoen in wereld 1. Dat heb ik nu zo vaak gespeeld dat het aardig lukt. ‘Jouw moeder kan het goed, joh!’ zei een vriendje gisteren nog waarderend. ‘Doet jouw moeder het ook wel eens?’ probeerde ik hem uit te horen. ‘Nee, die niet. Maar mijn vader is goed in Eendenjacht,’ zei het kereltje ernstig. Ik ken zijn vader. Ruim twee meter met kolenschoppen van handen. Die zit dus met een plastic afstandsgeweer eenden van de televisie af te schieten! En mijn buurvrouw bevrijdt telkens dezelfde aap! Zou ik me dan nog druk maken dat ik me als volwassene wijd aan zo’n verheven doel als het verbreken van de betovering van de koning? Nee toch zeker!

3 mei 1993

‘O, nee hè!’ Merel staat in de snoepwinkel verwoed in al haar zakken te voelen. ‘Mijn portemonnee is weg.’ De mevrouw achter de toonbank staat er bedremmeld bij. Voor haar neus liggen vier puntzakken vol snoep. Zelf uitgezocht voor in haar snoepautomaat. ‘Denk even rustig na. Waar heb je hem voor het laatst gebruikt?’ sus ik. We zijn al de hele middag op pad. Winkel in en winkel uit. Ze voelt paniekerig al haar zakken na.

Maar hij is weg. Echt weg. ‘Hij zat in mijn jaszak. Ik weet het zeker,’ zegt ze met een klein stemmetje. ‘Als je hem in een winkel bent verloren, heb je goede kans dat je hem terug krijgt,’ zegt de mevrouw van de snoepwinkel tegen haar.

‘Want winkelpersoneel steelt niet.’ Ik deel haar vertrouwen in de mensheid niet. Welnee. Die portemonnee is weg en blijft weg. Daar loopt iemand nu mee feest te vieren. ‘Hoeveel zat er eigenlijk in?’ vraag ik voorzichtig. ‘Tachtig gulden. En mijn bankpasje,’ zegt ze beteuterd. Ik moet slikken om niet de vreselijkste dingen te zeggen. Maar in mijn hoofd roep ik dingen als: ‘Waarom neem je ook zoveel mee? Waarom doe je die portemonnee niet in de zak van je spijkerbroek?’ Maar dat weet ze allemaal zelf ook wel. Wel kijk ik op mijn horloge.

‘We hebben nog een kwartier. Dan loopt mijn meter af en heb ik straks nog een parkeerbon ook,’ brom ik. Terug maar. Voor de snoep kochten we grote pantoffels met apensnoeten.

‘Daar heb je gezeten om die apen te passen,’ hijg ik rennend.

‘Misschien is je portemonnee toen uit je zak gerold.’ Eenmaal in de winkel, wijst Merel: ‘Daar zat ik.’ Er ligt niets. Natuurlijk niet. Achter de kassa staat een jonge knul onverschillig op kauwgom te kauwen. ‘Zij is haar…’ begin ik. Hij draait zich om en bukt onder de toonbank. Onverschillig gooit hij iets in Merels richting. Ze vangt. ‘Mijn portemonnee!’ Ze bedankt uitbundig, maar hij reageert er nauwelijks op. Alsof ie denkt: ‘Maak niet zo’n drukte. Logisch toch dat je terugkrijgt wat je hier laat vallen?’ Ik vind die jongen een wonder. Hij ziet er uit als zo’n jongen waar je je tas even steviger bij vasthoudt als ie je passeert. Maar hij deugt. Ik niet met al mijn slechte gedachten en vooroordelen. Ik deug van geen kant. ‘Nu gaan we het ook even aan die mevrouw van de snoepwinkel vertellen.

Daarna trakteer ik op patat,’ besluit Merel. De mevrouw van de snoepwinkel slaat haar handen ineen. ‘Kind, wat ben ik blij voor je.’ Snel een zak patat en dan: ‘Rennen mam, anders heb je een bon,’ ontdekt Merel. Maar er stonden nog zeven minuten op de meter. Lang genoeg om ingelukkig die patat op te eten.

10 mei 1993

‘Nu ga ik een mop vertellen. Heb ik op school gehoord,’ meldt Kirsten aan tafel. ‘Nee hè’, roepen haar zussen, ‘die van dat konijn met die wortelentaart hebben we al zóóó vaak gehoord!’ Kirsten zet door. ‘Nee, een nieuwe. Ik moet er een theezakje bij hebben en lucifers.’ Bij lucifers ontwaak ik pas echt uit mijn mijmeringen over moppen. Lucifers? Gevaarlijk. Wat is dat voor verhaal?

‘Laat nu maar even’, knikt Jan, ‘de brandweergarage is vlakbij. Weet jij het nummer van de brandweercommandant uit je hoofd?’ Natuurlijk weet ik dat. Die woont twee huizen verderop. ‘Nou dan. En ik weet 06-11.’

Kirsten, opgetogen, begint. Het theezakje in haar handen. ‘Er wil een mannetje naar de maan. Maar een raket is veel te duur. Dus hij gaat naar een winkel en vraagt wat een theezakje kost. Een dubbeltje. Dat heeft ie ook niet. En wat kost het als ik dit eraf haal?’ Onderwijl scheurt ze het labeltje eraf. ‘Vijf cent? Nog te duur. En als ik dit eruit haal?’

Kleine vingers scheuren het nietje eruit en ze leegt de inhoud van het zakje naast haar bord. Wat een gruis. Zet ik daar altijd thee van, denk ik verbaasd. Maar nog vreemder vind ik de constructie van het theezakje. Ze vouwt het uit tot een kokertje en zet het rechtop op tafel.

‘Nu is het gratis.’ ‘Mooi,’ zegt het mannetje. ‘Dan ga ik nu naar de maan.’ De kleine pyromaan pakt de lucifers en wil het kokertje aansteken. ‘Hé, dat kan niet op tafel hoor,’ vind ik.

‘Jawel, dat kan wel. Hij gaat omhoog en je krijgt heus geen brand.’ Voor de zekerheid zetten we de zogenaamde raket toch maar op haar bord. Daar staat het steviger. Zo’n beetje vastgeplakt in de restanten van bloemkool en aardappels. Kirsten steekt het aan. Er gebeurt niets. Er gaat niets omhoog en zeker niet naar de maan. Behalve dan mijn theezakje. In tranen is ze. ‘Het moet ook op tafel. Op school deden we het ook op tafel.’

We pakken een schoon bordje en een tweede theezakje. ‘Nu vertel ik het verhaal niet meer, hoor,’ zegt Kirsten. ‘Dat kennen jullie nu wel.’

Wanneer uiteindelijk een tweede kokertje op het bord staat, gebeurt het wonder. Ze steekt de bovenkant aan en het zakje vat vlam. Dan stijgt het omhoog. Wij zijn vol verwondering. Helemaal tot het plafond gaat ie! Zo’n succes heeft ze met de wortelentaart nooit gehad. Toch zit de wortelentaart diep in haar moppen-onderbewustzijn. Als ik haar ’s avonds instop voor ik naar bed ga, kijkt ze me met grote droomogen aan.

‘Ik weet een mop,’ mompelt ze. ‘Van een raket?’ vraag ik.

Terwijl ze zich omdraait, mompelt ze: ‘Nee, van een konijn en wortelentaart.’

17 mei 1993

Ze valt uit bomen. In het minst erge geval hangt ze tussen twee takken en moeten we haar bevrijden. Iedere dag struikelt ze wel een keer. Ze zit zonder het te merken met haar elleboog in de boerenkool. Dat is Amber. Een geboren brokkenpiloot. Terwijl ik zit te schrijven, rinkelt de telefoon.

‘Het is Amber, ze gaat met juf Patricia naar de dokter’, vertelt de hoofdonderwijzer. ‘Ja, vinger tussen de buitendeur.’ Zijn toon is zo kalm dat de vlammen me uitslaan. Het is dus erg. Anders belt hij niet op en meldt niet zo sussend dat het ‘allemaal wel mee valt’. Binnen een kwartier zit ik naast haar in de spreekkamer. De huisarts pakt net haar rechterwijsvinger weer in. ‘Daar moet de eerste hulp even naar kijken,’ zegt hij ongezouten. Amber ziet erg bleek. We zetten haar achterin de auto en ik rijd naar het ziekenhuis. Bij de eerste hulp hebben ze een prima neus voor het verschil tussen serieus drama en ‘kan nog wel even wachten’. Wij mogen meteen door. Amber moet op een onderzoektafel liggen. ‘Gaat het een beetje, meid?’ vraagt de vrouwelijk arts. ‘Ja zuster,’ zegt Amber beleefd. De broeder die haar bijstaat, noemt ze hardnekkig ‘dokter’. Het verband gaat er af. Daaronder vandaan komt iets wat op een wijsvinger lijkt. Ik schrik met te pletter. ‘Ze speelt zo mooi gitaar,’ zeg ik tegen de dokter.

Misschien heb ik het me verbeeld, maar ik zie het botje eruit steken. Het topje bungelt er naast. ‘We naaien het netjes aan elkaar,’ zegt de dokter vol vertrouwen op de goede afloop. ‘Ik wil gewoon een pleister,’ zegt Amber zachtjes.

Maar ze huilt niet. Ook al zegt de dokter dat dat mag, als ze in haar vinger prikt met de injectienaald. Het duurt lang. Ik fluister haar allerlei woordjes in haar oor. Af en toe jammert ze.

‘Toch wel interessant,’ zegt ze nuchter wanneer we weer buiten staan. Tien dagen later mogen de hechtingen eruit. De nagel is blijven zitten, maar je ziet een litteken rondom het topje. De vinger is wat dikker dan haar andere vingers die ooit tussen een deur hebben gezeten. Ze speelt gitaar. Gelukkig wel. Veel last heeft ze er ook niet van. Eerder gemak. Ambers vinger is ons weerhuisje. Als ze meldt dat haar vinger jeukt, dan slaat het weer om. We hebben al onweersbuien, zonnige dagen en een storm correct voorspeld gekregen.

Amber gaat gelukkig makkelijk om met haar aangeboren neiging tot brokken maken. Kirsten slaat op een dag uit kwaadheid de deur met een klap dicht. Amber kijkt even op van haar tekenwerk en zegt verbaasd: ‘Hé, ik heb mijn vinger er niet eens tussen!’

24 mei 1993

‘Doe dat nu niet! Straks haalt hij uit,’ waarschuwt Jan. Merel duwt ondertussen Janneke de hamster onder de neus van kater Jip. ‘Welnee, Jip doet dat niet. Hè Jip?’ vleit Merel. Jip kijkt wat verstrooid naar het muisachtige mormel dat nu wel erg dicht in de buurt van zijn kaken rondscharrelt. Jip gaapt.

Janneke rommelt wat rond. Ach, onze Jip is een lieve sufferd. Niks wilds aan. Iedere nacht gaat hij op pad en iedere ochtend om een uur of vijf kleppert hij met de brievenbus. Dat houdt ie vol totdat iemand er niet meer doorheen kan slapen en zuchtend de deur opendoet. Triomfantelijk, zijn staart omhoog, rent hij dan naar zijn brokken, eet zich rond en zakt ergens in slaap. Jip is de liefste, leukste en goedaardigste kat die er bestaat. Jip heeft ons dan ook uitgezocht in het asiel. Hij zat met twee broers en twee zussen in een hok. De meiden en ik vielen op zijn rode broertje. Maar die moest niets van ons hebben. Hij blies en krabde. Onderwijl deed Jip zijn best om ons al kopjes gevend duidelijk te maken dat hij en wij bij elkaar hoorden. Jip kwam in huis en hoorde er dadelijk bij. Als Jip dorst heeft, drinkt hij met een felroze tongetje uit de goudvissenkom. In het begin vreesde ik voor het leven van Bluppie. Maar Jip kijkt beledigd om, wanneer ik bestraffend zijn naam roep. Zijn blik zegt: ‘Mens, maak je niet druk. Je denkt toch niet dat ik die goudvis zal mollen?’ Nee, deze Jip zal zich toch nooit aan een hamster vergrijpen?

‘Welnee, Jip doet niks,’ zeg ik en ik ga op zoek naar mijn fototoestel. Merel gilt. In een flits heeft Jip toegeslagen. Met een rake mep slaat hij al zijn nagels in de kleine Janneke en hij klapt zijn kaken in de richting van het hamsternekkie.

‘Máááááám! Oh rotkat!’ Merel is bijna net zo snel als die onverwacht felle rover en redt de hamster.

‘Niks rotkat. Dat is zijn natuur,’ zegt Jan effen. Merel en ik zijn verbaasd. Gek is dat, je herkent in die luie kattenmassa geen killer. Ik vergeet, als ik Jip aai, dat hij me heel af en toe een vogel komt brengen die hij trots aan mijn voeten legt. Maar Janneke heeft het overleefd. Zonder schrammetje, schijnbaar.

Ze zit veilig achter haar tralies, scharrelt met strootjes en stopt haar wangen vol voer. Jip zit naast de kooi en kijkt met een scheef koppie naar de prooi die net nog zo dichtbij was. Merel aait zijn zwarte glanzende vacht. ‘Gek hè?’ zegt ze, ‘Al had hij Janneke vermoord, dan zou ik toch van hem houden.’ Wat Jip ook doet, hij blijft de liefste kat. Onze kat. Maar we zijn wel een stuk voorzichtiger met hem. Jip en Janneke is een aardige combinatie, maar bij ons moeten er wel tralies tussen.

31 mei 1993

‘Ik weet het niet,’ aarzelt Amber als ze het pashokje uitkomt.

‘Dat shirtje zit zo strak. Je kunt alles zien.’ Ze plukt wat aan de stof en trekt de voorkant recht naar beneden.

‘Je ziet je borsten,’ zegt Kirsten vol bewondering.

‘Tutkind. Hou je kop,’ snauwt Amber en ze verdwijnt weer achter het gordijn. Merel glipt mee om haar te steunen. ‘Dat heb ik ook,’ hoor ik haar troosten. ‘Ik vind het ook een stom gezicht.’

De twee zussen zijn het eindelijk een keertje met elkaar eens. Hèhè. Maar het probleem blijft. Je kunt je borsten niet een zomer lang wegmoffelen onder wijde truien. Dat lukt alleen in de winter.

‘Met een spijkerjack erover zie je er niks van,’ bied ik aan. Met het verhaal dat je trots moet zijn op je lijf, hoef ik heus niet aan te komen.

Ze trekken nog liever een habijt aan dan dat ze topless op het strand gaan liggen.

‘Had jij daar vroeger ook problemen mee?’ informeert Merel, wanneer we in een restaurantje wat zitten te drinken. Och jee, ja. Ik herinner het me als de dag van gisteren. Maar ik had een tegenovergesteld probleem. Ik was en bleef zo plat als een dubbeltje. Op mijn vijftiende kocht een vriendin een behaatje voor me, met vulling. Zelf durfde ik dat niet. Als je geen hoofd hebt, ga je toch ook geen hoed kopen? Het was nog een hele toer dat behaatje een beetje op zijn plaats te houden, want het schoof alle kanten op. Mijn bikini had plastic cups. Van dat plastic met gaatjes. Dat leek heel wat, maar als ik op mijn buik ging liggen, deukten die cups in. En als ik weer omhoog kwam, hoorde je die dingen met een plof weer naar voren schieten. Ik doe de meiden voor hoe dat er ongeveer uitzag. Ploef, ploef, met mijn vuisten boven de glazen cola op het tafeltje. De meiden gieren. Ik weet nog goed hoe ik in die bikini langs het trapje het zwembad uitklom. De leukste jongen van het zwembad stond aan de rand naast het trapje, wierp een blik in mijn kunststof decolleté en riep teleurgesteld naar zijn vrienden: ‘Er zit niks in!’

‘Wat een rotjoch,’ oordeelt Amber, die zo langzamerhand een andere kijk begint te krijgen op haar figuur.

‘Dus toen ik eindelijk iets zag groeien, sprong ik een gat in de lucht, beken ik. Ze knikken begrijpend.

‘Zullen we dan toch maar zo’n strak T-shirt ophalen? vraag ik aan Amber en Merel. Ze aarzelen. Ze kijken elkaar aan.

‘We kunnen het altijd nog doorgeven aan Kirsten,’ bedenkt Amber, met een keurende blik op haar kleine zus.

Kirsten trekt een beledigd gezicht en kijkt ontevreden naar beneden. Het is een duidelijke zaak. Er verandert ook nooit iets bij vrouwen. De wereld heeft er weer drie bij die ontevreden zijn met hun figuur.

7 juni 1993

‘Daar komt mijn moeder aan,’ sist Amber tegen twee vriendjes en twee vriendinnetjes. Het hele span staat bij de keukendeur. Een tel geleden was er nog sprake van een hevig debat. Nu valt er een gespannen stilte. ‘Hallo jongens, wat mag ik niet horen?’ vraag ik opgewekt. ‘Ik heb verkering,’ flapt één van de jongens eruit. ‘Goh, gefeliciteerd. Met wie?’ ‘Met haar.’ Hij wijst in de richting van ‘zijn’ meisje dat onverschillig op een bonk kauwgom staat te kauwen. ‘Maar híj is ook op haar,’ wijst de kleine verloofde op zijn vriendje. Die staat er inderdaad een beetje beteuterd bij. ‘Ja, daar hadden we het net over,’ vertelt Amber, druk en zenuwachtig. ‘Want we vinden het wel zielig voor hem en we weten dat Linda ook een beetje op hem is. Daarom willen we wel vragen of Linda verkering met hem wil.’ Linda staat er vanzelfsprekend niet bij. Die weet nog van niks. ‘Maar ik wil Linda helemaal niet,’ mompelt de afgewezen minnaar somber. ‘Kunnen jullie dan niet om de dag verkering nemen,’ stel ik een salomonsoordeel voor. ‘Ja, dat zou hij wel willen’, smaalt de uitverkorene, ‘daar komt niks van in.’

‘Ben jij ook op iemand?’ vraag ik Amber.

‘Ikke niet!’ schampert ze. ‘Maar Simon is wel op haar,’ deelt één van de vriendinnetjes mee. Dat is genieten bij de keukendeur. We zijn al tien minuten in diepgaand gesprek en het gaat nergens over. Volgens mij tenminste. Maar zij laten onbevangen de bodem van hun hart zien aan een vreemd mens. Wat een zaligheid. Om vier uur krijg ik het vervolg.

‘Het is weer uit,’ roept Amber al van de drempel. Ze heeft de ex-uitverkorene meegenomen, want die komt een Suske en Wiske-boek lenen.

‘Dat is snel,’ zeg ik bewonderend. ‘Ze vond het zielig voor de ander. Nu wil ze alleen stiekem. En dat wil ik niet,’ zegt hij ferm. Tien, elf jaar zijn ze. Maar ze laten zich nu al in de liefde geen doekje voor het bloeden aanmeten. Alles of niets, vinden ze.

’s Avonds dek ik Amber toe. ‘Wat doe je eigenlijk als je verkering hebt,’ vraag ik nieuwsgierig. ‘Niets, je doet niets. Je praat niet met elkaar of zo,’ antwoordt Amber. ‘De rest van de klas plaagt je ermee. Verder niets.’ ‘En zoenen ook niet? Of hand in hand over het schoolplein lopen?’ wil ik weten.

‘Hè mam, doe niet zo gek,’ giechelt ze. ‘Maar waarom heb je dan verkering?’ dram ik door. ‘Ik heb toch geen verkering? Ik wacht wel tot ik een jaar of twaalf ben. Dan is het misschien anders,’ deelt ze mee. ‘Met zoenen?’ vraag ik. Je ziet haar twijfelen. Dan, vastberaden: ‘Nee. Met hand in hand lopen.’

14 juni 1993

‘Van de moeder van Saskia mag het,’ zegt Amber, mij onbevangen aankijkend. Ze heeft de telefoon in haar hand.

‘Maar komt het haar dan uit?’ vraag ik. Onderwerp: een nachtje logeren. Amber en Kirsten zijn er keien in. Ze verzinnen van alles. Eten bij een vriendinnetje, vriendinnetjes die bij ons moeten eten. ‘Geeft mij haar moeder maar even,’ zeg ik. Die antwoordt: ‘Natuurlijk kan Amber hier slapen als jij een nachtje weg moet.’ Stomverbaasd ben ik. Hier is een complot gesmeed door twee snotneuzen! ‘Ik moet helemaal niet weg! Laat staan een nachtje!’ roep ik. We moeten er allebei om lachen en voelen ons tegelijk vreselijk gefopt. Die stinkerds. De logeerpartij komt haar trouwens slecht uit, want ze is net de slaapkamers aan het behangen. We stellen het hele plan uit en spreken af onze dochters eens flink op dit onderwerp aan te spreken.

‘Ik hou er niet van als jij dingen achter mijn rug in elkaar zet,’

zeg ik Amber. Maar eigenlijk was ik vroeger geen haar beter.

‘We gaan eerst naar mijn moeder en dan zeg jij dat je van jouw moeder ook mag,’ bezwoer ik vroeger mijn vriendinnetje. Het werkte toen, het werkt nu nog. ‘Mogen we naar de stad? Van Henriëttes moeder mag het ook,’ beweerde ik glashard en Henriët knikte volgens afspraak. Vooral dat woordje ‘ook’ werkt enorm. Daarna voltrok zich hetzelfde tafereel bij de moeder die zonder het te weten alles al een keer goed gevonden had. Ik heb me daar nooit schuldig over gevoeld.

Als ik eerlijk naar mezelf luister, moet ik bekennen dat ik het ze zelf geleerd heb. Als Kirsten vraagt of ze met het buurmeisje mag vissen bij de sloot, dan zeg ik: ‘Mag zij dat dan van haar moeder?’ Ik verschuil me laf achter de rug van de buurvrouw en als die het goed vindt, dan moet het maar. Zo zal ook een moeder van één van die vele vriendinnetjes wel eens gezucht hebben: ‘Vindt Ambers moeder dat goed?’

Gisteren betrapte ik me erop, dat ik dat verstoppertje spelen nog wel kan accepteren, maar niet in iedere vorm. Een vriendje van Kirsten kwam aan de voordeur en deelde mee: ‘Ik kom bij jullie spelen. Van mijn moeder mag het.’

‘Maar Kirsten is niet thuis,’ zeg ik nog vriendelijk. ‘Dat vindt mijn moeder niet erg. Ik speel wel op jullie computer,’ deelt de knaap kordaat mee. ‘Maar ik wel. Een ander keertje maar, goed?’ Die moeder weet natuurlijk niets van haar onzichtbare rol in deze conversatie. Maar deze jongeman staat nog onderaan de ladder van het spel der intriganten. Daar trap ìk zelfs niet in!

21 juni 1993

‘Mam!’ Bedremmeld wijst Merel op haar spijkerbroek. Lijm. Drie seconden en muurvast zit alles met die lijm. Haar felbegeerde en peperdure Levi’s. Ze heeft hem drie weken. Ze heeft hem ook al drie weken aan. Als die broek ’s avonds in de was moet, staat ze ’s ochtends naast de droger te wachten.

Hij zit als aan haar vastgelijmd. Hoewel nu zelfs iets te letterlijk. Een klodder lijm kleeft de broek aan haar bovenbeen. ‘Ik wilde even een oorbel lijmen,’ legt ze uit. ‘Het dopje wilde er niet af en toen schoot ik uit.’ Het vriesvak wil nog wel eens helpen. Maar omdat we deze lijm in het vriesvak bewaren, is het een nutteloze poging. Toen Amber twee weken geleden een broek in de was gooide met in haar broekzak een vastgekleefde kauwgom, kon ik er na bevriezing nog een portie afbikken. Toch moest ik een groot deel van de zak eruit knippen. Het drama van die stukgeknipte zak van een veel goedkoper merk valt absoluut in het niet bij deze ramp. Geen vriesvak dus. We staan erbij en kijken ernaar. ‘Laat maar zitten, ik weet het ook niet,’ stel ik voor. Ik kan me wel gaan opwinden, vertellen wat die broek kost, maar dat weet ze zelf ook wel. Ik kom er steeds meer achter dat opvoeden voor een groot deel bestaat uit wijselijk zwijgen. Iedere sukkel straft zichzelf het meest. Dat kreun ik dus wel. ‘Oooh, sukkel!’ Die lijmplek is keihard en begint na een paar dagen te scheuren, Er ontstaat een gat. Maar ze houdt hem aan. In de stad informeren we bij een spijkerbroekenspecialist hoe het nu verder moet met dat gaatje. ‘Laten zitten,’ adviseert de verkoper. ‘Een origineel gat in een originele broek, zeg maar.’ En tegen mij: ‘Als het groter wordt, kunt u er een lap achter zetten.’ ‘Rode roosjes,’ stel ik voor. Merel griezelt en deelt de verkoper mee: ‘Ze houdt ook van bloesjes met kanten kraagjes.’ Het gat zit op haar bovenbeen. Door dagelijks dragen en vooral veel plukken groeit het gestaag. Binnen twee weken is het een scheur. ‘Hou toch eens op met dat gepulk,’ zeg ik, Het helpt niet. Rafels moeten eraan.

Veel rafels. Het moet breder. En er moet straks, als ie echt op maat is, een lap uit een andere broek achter gezet. ‘Kijk mam, fantastisch toch,’ straalt ze, wanneer de scheur overdwars van naad tot naad loopt. Dan valt me iets eigenaardigs op. Wat heeft deze nagelbijter ineens keurige nagels! En terwijl ze met haar nagels een nog rafeltje bijpluist, verklaart ze: ‘Geen tijd gehad om aan mijn nagels te kluiven. Ik heb al die tijd aan mijn broek zitten rafelen.’ Een paar druppeltjes drie-secondenlijm hebben meer succes gehad dan vele flesjes anti-nagelbijtspul!

28 juni 1993

‘Waar is mijn biologieboek?’ ‘Weet jij waar mijn gymschoenen zijn?’ ‘Mijn spijkerbroek is weg.’ In dit huis is van alles zoek. En dan vindt iedereen ook nog eens een keer dat ik, ik, ìk moet weten waar het ligt! ‘Als jullie nu eens alles opruimen, en je spullen leggen waar ze horen, dan ben je nooit wat kwijt,’ foeter ik. Daar moeten ze om lachen. Want ik zoek altijd naar mijn tas. ‘Als mama om haar tas brult, dan staat ie meestal naast haar,’ grinnikt Amber. Ze heeft gelijk.

Kirsten is eigenlijk nooit iets kwijt. Zij weet gewoon niet waar het ligt. Want ze bergt alles op. Allerlei loslopende rommel gooit ze bij elkaar in een plastic tas en die zet ze dan in haar kast. Als ik haar zeg dat dit toch geen opruimen is, kijkt ze me verbaasd aan. Haar manier van organiseren overstijgt gewoon mijn bevattingsvermogen. Dat is het.

Het ligt aan mij. Uiteindelijk vindt iedereen alle spullen van een ander op de meest onverwachte plaatsen terug. Ik kijk er niet van op. Maar wel als ik op de raarste plekken dubbeltjes en kwartjes vind. ‘Die is van mij en die is van Amber,’ verdeelt Kirsten. Voor het eerst bergt ze netjes de centen op in haar spaarpot. ‘Hoe kom je daaraan?’ wil ik weten. ‘Verdiend,’ is het antwoord. ‘Waarmee?’ En dan volgt de verklaring. ‘Wij doen wel eens klusjes aan de deur. En dan krijgen we een kwartje of een dubbeltje. We halen gras tussen de tegels weg of maken een fiets schoon. Die meneer van nummer twaalf geeft altijd een kwartje als we geen klusje doen. Dat heeft ie liever, zegt ie. En soms verkopen we bloemen.’

‘Bloemen?’ Mijn kinderen hebben handelsbloed. Van wie hebben ze dat? Ze leuren langs de deuren. Ik schaam me dood en barst dan ook los in een salvo van vragen. Of ze toch zeker nooit bij vreemden naar binnen gaan en verdraaid, waar hebben ze die bloemen vandaan? ‘Hiernaast, uit het plantsoen. Het zijn meer bloeiende takjes,’ vertellen ze met een achteloos gebaar. Tijd voor een duidelijk les. Hier gaat opgevoed worden. Ik leg uit dat zoiets natuurlijk niet kan. De hele natuur, alles wat groeit en bloeit, haal ik erbij. Ze zijn het roerend met me eens.

Ze stoppen met de hele handel. ‘Klusjes heb ik zelf wel. Jullie kunnen voor mij meteen aan de slag. We gaan eerst eens de kast van Kirsten uitmesten’, combineer ik les en wanhoop vals. In de eerste de beste plastic zak die we omkeren, komen we wilgenkatjes en verdorde rozen tegen. Wanneer de kleine ondernemer haar handel in de vuilnisbak ziet verdwijnen, zegt ze met een zweem van spijt: ‘Droogbloemen. Twee kwartjes.’

12 juli 1993

Kirsten durft niet meer alleen naar boven. ‘Wat is er dan,’ vraag ik verbijsterd aan een snotterig kind dat helemaal over haar toeren in mijn armen hangt. ‘Heksen,’ hijgt ze. Ze heeft de film ‘Heksen’ gezien, naar het gelijknamige boek van Roald Dahl. Een kinderfilm. Maar sindsdien zijn alle schaduwen in haar kamertje verdacht. Bang, bang, bang. Voor ieder kraakje, knerpje van de deur. Haar zussen reageren lacherig en smalend. Eigenlijk vind ik het ook onzin. Heksen, nou ja! Maar toch…