Omgaan met verlies en rouw

Colofon

ISBN 9789083395906

NUR 749

© 2020 Barbelo Christina Uijtenbogaardt

© Omslagillustratie: Barbelo Christina Uijtenbogaardt

Fotografie voor- en achterkaft Hawaï: door auteur.

Dit boek is een uitgave van Uitgeverij Gopher.

Koningsweg 72

5211 BN 's-Hertogenbosch

Telefoon 0341 74 61 00

Exemplaren zijn rechtstreeks te bestellen via internet: www.gopher.nl en bij iedere boekhandel.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgever.

Alle personen in deze publicatie zijn fictief en elke vergelijking met personen, dood of levend, berust puur op toeval.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

All characters in this publication are fictitious and any resemblance to real persons, living or dead, is purely coincidental.

Omgaan

met

verlies en rouw

Een handreiking bij rouwen

Barbelo Christina Uijtenbogaardt

Dit boek wil ik opdragen aan jou en je familie

Inhoud

Dankwoord

Voorwoord

Inleiding

1 Wat is verlies, wat is rouw?

Verlies

Rouwen

Wanneer is rouwen klaar?

2 Wat kun je zelf doen?

Wat maakt rouwen zwaarder?

Wat maakt rouwen lichter?

Irrationele gedachten en Choice Therapy

3 Een tipje van mijn rouwsluier

Mijn verdronken zusje

Rouw en emigratie

Mijn bijna-doodervaring

Rouw na verandering van werkkring

Mijn ouders

Rouw en verlies van vrije tijd

Een functie viel uit

4 Ingrijpend verlies en rouw

Rouw en hersenletsel

Rouw en amputatie

Herstel na operatie

Jonathan rouwt over ‘het zichzelf kwijt zijn’

Rouw en ‘het fantoom der jeugd’

Rouw en moord

Rouw en oorlog

Verlies in het gezin

5 Fasen en rouwverwerking

Fasen in de rouw, Kübler-Ross (1926-2004)

Fasen in de rouw, auteur

Rouw en overlevingsstrategie

Rouw en emoties

6 Existentiële crisis en stervensbegeleiding

Existentiële crisis

Stervensbegeleiding

De natuur en rouwen

Fasen na de dood

Fasen bij sterven

Visualisatie ‘Over de grens van de dood’

7 Hypnotherapie en rouwen

Hawaïaanse wijsheid en hypnotherapie

Oefeningen

Methoden in het kort

Losmakingsritueel, Hanna en haar moeder

Kinesthetisch werken met deelpersoonlijkheden, Jasmijn en de eigen plek innemen

Focustherapie & act, Jasmijn en luisteren naar haar gevoel

Tijdlijn therapie, Johnny en emigratie

8 Rituelen en rouw

Rituelen en rouwverwerking

Levensovertuiging, rouw en rituelen

Cultuur, rouw en rituelen

Vergeving, rouw en rituelen

Dankbaarheid en rouw

Tot slot

Literatuurlijst

Publicaties van de auteur

Bijlage 1 Hartcoherentie-oefening

Bijlage 2 Innerlijke tuin en innerlijk huis

Bijlage 3 Innerlijke gids

Hazrat Inayat Khan:

Vertaald door auteur

‘Het verlies van elke voorbijgaande dag

is een aanwinst in de tijdloosheid van het leven,

omdat het ’t hart laat ontwaken dat slaapt,

zowel gedurende pijnvolle als fijne ervaringen.

Als je je eigen leven en functioneren goed observeert,

zul je zien dat er geen verlies is waar je spijt van hebt

en dat onder de oppervlakte van elk verlies een grote schat verborgen ligt.

Je zult ook ontdekken dat voor alles wat je ontvangt er eerder een verlies was

en als je dat wat je ontvangt vergelijkt met je verlies

het groter zal zijn dan het verlies was.’

Dankwoord

Allereerst wil ik Ric Hofmans bedanken, die mij namens Gopher (Wedding) heeft gevraagd dit boek te schijven. Ric, jouw timing is geweldig. Ik had het niet eerder en ook niet later kunnen schrijven.

Graag wil ik ook alle meelezers bedanken: mijn lieve man, een vriend, mijn liefste vriendin, mijn tante. Dank voor het op jullie manier meekijken naar de tekst. Dit was fijn.

Langs deze weg wil ik nogmaals alle cliënten en studenten bedanken die op hun eigen wijze mijn wijsheid hebben aangescherpt. Dank hiervoor, zonder jullie had ik mijn boeken niet kunnen schrijven en zeker niet dit boek.

Ik hoop dat ik een verschil heb kunnen maken in de levens van velen. Want dit is wat ik hoop te doen.

Voorwoord

Met dit boekje hoop ik dat je makkelijker kunt omgaan met verlies en dat het je helpt om door te kunnen met je leven.

Al decennialang houd ik me professioneel bezig met het thema rouw en verlies. Momenteel valt het me op dat het onderwerp de laatste maanden veel aandacht in de media krijgt. En nu ik dit boek in april 2020 aan het afronden ben nog meer door het coronavirus. Iedereen heeft met een stukje verlies te maken. Het verzoek van de uitgever om dit boek te schrijven is voor mij een bijzondere uitdaging. Dit is een uitdaging om af te bakenen en uit te zoeken wat voor jou meerwaarde kan hebben en het niet als een docent te schrijven. Het kan zijn dat je door dit boek meer begrip voor iemand krijgt. Iemand die kampt met een gemis of met iets wat hij niet meer kan. We hebben elkaar nodig, het is goed dat we elkaar gadeslaan en bijstaan. Dit is wat via de media ook onder de aandacht wordt gebracht, dat we er meer voor elkaar zijn, niet alleen nu, maar ook na het coronavirus.

Wat ik je wil aanreiken is dat een probleem een kans is. Een kans om in en met jezelf en anderen iets bijzonders te doen. Je van iets bewust te worden en om te buigen, los te laten of te transformeren, zodat uiteindelijk liefde kan stromen.

Wat zo bijzonder is, is dat ik vlak na het verzoek om dit boek te schrijven op reis ging naar Hawaï. Hierdoor kreeg ik contact met de oude wijsheid via de bewoners van deze eilandengroep. Ik ben al zo’n dertig jaar hypnotherapeut en gaf hier in deze periode ook les in, en wat mij werkelijk verbaasde was dat men in Hawaï vanuit dezelfde uitgangspunten leeft als van waaruit de moderne hypnotherapeut werkt. Eigenlijk alle basiswaarachtigheden en grondbeginselen komen overeen. Het nodigde mij uit om dit nader te onderzoeken. Hierover vind je in hoofdstuk 7 meer. Ook zie ik veel overeenkomsten met de Yama’s en Niyama’s van Patanjali, waarin ik ook al dertig jaar lesgeef. Dit is een zesduizend jaar oude wijsheid, mogelijk uit Tibet (dit heeft een student ooit voor me uitgezocht). Kahuna betekent in het Hawaïaans ‘het geheim’ en tevens ‘priester’ of ‘expert’. De Hawaïaanse priesters droegen het geheim door de eeuwen heen met zich mee en hielden hierdoor deze prachtige kennis in stand. En nu blijkt ineens dat in de acht stappen van Patanjali de oude wijsheid van Hawaï verborgen ligt. Mogelijk putten we uit dezelfde oude bron.

Wil je meer weten over hypnotherapie, bekijk dan mijn Handboek Moderne Hypnotherapie, of andere boeken die ik over dit onderwerp heb geschreven. Wil je meer weten over de oude wijsheid van Hawaï, lees dan vooral: Huna-genezing, De oude wijsheid uit Hawaï (zie meer boeken hierover in de literatuurlijst).

Wat me zo opviel, was hoe de Hawaïanen elkaar opvangen en bijstaan. Wat kunnen wij nog veel leren van hun medemenselijkheid! Want het gaat in het leven toch vooral om liefde, en familie is het belangrijkste.

Ik hoop dat dit boek je verder brengt, waar je ook moge zijn in je leven, en mogelijk tot ziens. Wie weet dat je eens contact wilt leggen, dan is dit altijd goed: info@barbelo.nl.

Inleiding

Dit boek, Omgaan met verlies en rouw, is voor jou geschreven, want iedereen rouwt over grote en kleine dingen. Alledaagse dingen kunnen zich opstapelen tot je niet goed meer kunt functioneren, en een eenmalig zwaar verlies kan je zomaar omverhalen. Alledaagse dingen worden onnodig zwaar als je geen ruimte geeft aan rouw. Ziekte ten gevolge van het coronavirus kan je even in een impasse brengen, omdat je plotseling gedwongen wordt in een beperkte ruimte te leven. In een crisissituatie, zoals tijdens het coronavirus of tijdens diepe rouw, kunnen al je gevoeligheden zich scherper aftekenen. Dit kan gaan over karaktertrekken, maar ook over oud trauma, aangeleerde gedragingen of weggedrukte emoties met grote ladingen. Een kans voor bewustzijn en verandering.

De veerkracht kan bij jou langzaam, haast ongemerkt, minder worden doordat je meer of minder diepgaande ervaringen onderdrukt. Misschien heb je er even geen tijd voor of past het nu niet in je leven om toe te laten. Of word je misschien te veel geraakt als je emoties van rouw zou toelaten? Is het misschien te intens om te voelen? We leven in een tijd waarin iedereen het druk heeft en waarin ‘tijd nemen voor jezelf’ onder druk staat. En toch is het voor rouwen belangrijk om de tijd te nemen.

Ik hoop hier speciaal voor jou ondersteunende oefeningen en voorbeelden te geven. En mogelijk helpt dit boek je bewust te worden van kleine of grote dingen die in je leven plaatsvonden en die jouw aandacht mogen krijgen. Want wat vroeger plaatsvond heeft invloed op hoe je nu in een situatie bent, reageert en voelt.

Dit boek geeft erkenning aan eenvoudige en heftige gevoelens van rouw. Je ontvangt handvatten waardoor rouwen minder zwaar wordt, of zelfs sneller over kan zijn. Een rode draad in dit boek is je bewust worden van en tijd nemen voor rouwen, of het nou om groot of klein verlies gaat. En wat voor de een zwaar is, is voor de ander licht. Rouw kan zich opstapelen, en zogenaamd ‘licht verlies’ wordt dan zwaarder. Het is een kunst om niet te oordelen over de grootte van het verlies van de ander. Een gebeurtenis kan klein lijken en door eerdere ervaringen groot worden. En vergelijk niet jouw rouw met die van een ander: ‘Ik ben een ouder kind verloren en dus is het erger, jouw kind was nog maar een peuter!’ Dit soort uitspraken heb ik echt meegemaakt.

Er zijn vele soorten verlies en manieren van rouw. Verlies kun je hebben over verloren jaren of gemiste kansen tot verlies van geliefden. Of je kunt het hebben na een ongeluk of ziekte, waardoor je niet meer functioneert zoals je vroeger kon.

Een innerlijk verlies op identiteitsniveau betekent dat je vroeger iets niet hebt gekregen wat je nodig had om jezelf goed te kunnen ontwikkelen. Doordat je beseft dat je vroeger niet gekregen hebt wat je nodig had, terwijl het niet aan jezelf ligt, kun je het verdriet ervan voelen. Je rouwt dan over het feit dat je het niet meer krijgt en dat dit ‘gat’ ook niet door een ander is op te vullen. In mijn praktijk maak ik dit veel mee. De man die maar bleef publiceren om alsnog de erkenning van zijn overleden moeder te krijgen. Of de vrouw die alsnog van haar zoon of echtgenoot probeert te krijgen wat zij in haar jeugd van haar vader niet heeft ontvangen. Het geeft bij beide partijen frustraties. Degene die alsnog wil krijgen wat hij niet heeft ontvangen raakt gefrustreerd, want hij krijgt het niet van zijn partner. En zijn partner raakt gefrustreerd omdat hij niet kan geven wat de ander, vaak onbewust, wil krijgen. Door hierover te rouwen is er weer ruimte voor wat er wel is. Het gaat hier over grote dingen missen: aandacht, liefde en erkenning, vaak in kleine momenten. Het is de opeenstapeling die het gewicht ervan vergroot. Via de voorbeelden in dit boek krijg je mogelijk herkenning of erkenning over allerlei ervaringen waarvan je niet dacht dat ze effect op je leven zouden kunnen hebben en de huidige rouw nu zwaarder maken.

Vele factoren zijn van invloed op de zwaarte en de duur van het rouwen. Omstandigheden, karakter, eerdere gebeurtenissen, je wel of niet gesteund voelen, reacties van anderen, en vooral ook je eigen gedachten kunnen een rouwproces zwaarder of lichter maken en dus korter of langer laten duren. Rouwen over verlies van je kind of over je echtscheiding kan wel eens een heel leven lang in beslag nemen. En soms is het ook nodig om heel veel tijd te nemen, omdat bepaalde zaken gewoon tijd nodig hebben. Ik hoop dat je in dit boek mogelijkheden vindt als ondersteuning.

Iedereen rouwt anders en dit is ook goed. In vele culturen bestaan er handreikingen over hoe je kunt rouwen. Levensovertuigingen of godsdiensten kunnen je zelfs richtlijnen en steun bij een rouwproces bieden. Je hoeft er niet in te geloven of ze aan te hangen om er ideeën uit op te doen. In hoofdstuk 8 vind je hierover meer. Ik wil geen oplossingen aandragen, maar mogelijkheden.

Zelf werk ik graag met diverse therapeutische mogelijkheden, waaronder hypnotherapie. Al deze therapeutische richtingen (of het nu gaat om hypnotherapie, familieopstellingen of Choice Therapy – afgeleid van Choice Techniek uit EFT (Emotional Freedom Therapy) – of een andere therapie) geven kansen voor het verlichten en verkorten van jouw rouwproces. Hypnotherapie omvat op zichzelf al een schatkist met wel vijftig methoden, waarvan er vele bij rouwverwerking bruikbaar zijn. Doordat je naar binnen gericht bent, in trance, ga je meer voelen dan denken. Hierdoor ontstaan innerlijke beelden en ervaringen (vergelijk de Huna-geneeskunde, hierover meer in hoofdstuk 7). Door gebruik te maken van deze beelden en ervaringen kan een therapeut met jou onder meer werken aan: je innerlijke balans, het hervinden van je authentieke zelf, loskomen van belastende gedachten of personen, of van verantwoordelijkheden die niet van jou zijn. Door de erbij gegeven voorbeelden krijg je inzicht in de mogelijkheden van deze therapie. Een cliënt van mij zei: ‘Mijn hart wil weer vlinderen.’ Dit is prachtig gezegd. Ze wilde weer vleugels krijgen vol inspiratie en kansen en er liefde bij voelen.

Soms kan relatietherapie nodig zijn als je bijvoorbeeld samen rouwt over een verloren kind of over ongewild kinderloos blijven. Er kan hulp nodig zijn om elkaar te blijven begrijpen en te ondersteunen. Rouw in een relatie kan je diep treffen. Samen een kind verliezen en er dan allebei anders mee omgaan kan een kloof teweegbrengen. Door het tijdig inlassen van relatietherapie ontstaat er weer verbinding en ruimte, zodat je weer samen, of ieder op je eigen manier, kunt rouwen.

Door familieopstellingen te geven heb ik gemerkt dat een onverwerkt verlies vele generaties kan worden doorgegeven. Onverwerkt verlies geeft verstrikkingen in relationele contacten van volgende generaties. Niet rouwen en er in de familie niet over praten, of zelfs helemaal geheimhouden, kan generaties lang in een familiesysteem rondwaren en interacties verstoren.

Elke therapie voor het positief omkeren van gedachten kan een rouwproces lichter maken. We doen veel met onze gedachten. Denk maar aan je verantwoordelijk voelen of schuldgevoelens hebben. Het zijn uitvloeisels van je eigen gedachten, die je kunt veranderen. Je kunt de windrichting niet veranderen, maar de stand van je zeilen wel.

Er zijn vele soorten rituelen die rouwen kunnen verlichten. Ik geef later in dit boek ideeën over hoe je een ritueel kunt gebruiken. Er is meer mogelijk dan wij in Nederland met elkaar gewend zijn. Een ritueel toepassen kun je meestal heel eenvoudig zelf. Gewoon door bijvoorbeeld iets wat je dwars zit symbolisch aan de natuur terug te geven, zie hoofdstuk 8. Rituelen uit andere culturen kunnen ons veel leren. Je kunt rituelen alleen of met elkaar doen.

Door een ritueel met elkaar te doen, kun je je bewust worden van eerdere rouw. Hoeveel mensen staan op een begrafenis niet te huilen over een eerder verlies in plaats van over de persoon die daar in de kist ligt? Dit laatste kan zijn omdat de gestorvene wat verder van je af staat en omdat je die eerdere rouw nog niet hebt verwerkt.

En omgekeerd kan het zijn dat je onverwachts diep bent geraakt door het sterven van een familielid. Je wordt je dan tijdens het sterven van de ander, of tijdens de begrafenis bewust van de plek die deze persoon in je leven had.

Een rouwproces bestaat meestal uit diverse fasen, van ontkenning tot acceptatie, met ertussenin ‘marchanderen’, wat letterlijk onderhandelen betekent. In de fasen van ontkenning en marchanderen is het zo dat je gevoelens van rouw niet erg toelaat. Dit kan voor een korte periode heel nuttig zijn. Maar als dit – vooral ‘het niet-voelen’ van boosheid en verdriet – te lang duurt, dan kan er een depressie ontstaan. Hierbij kunnen allerlei geestelijke en lichamelijk klachten ontstaan.

Kübler-Ross, die zelf een langdurig stervensproces doormaakte, heeft in de bloei van haar leven de beroemde opeenvolging van fasen in het rouwproces gedefinieerd. David Kessler schreef over haar eigen rouwproces en lange ziekbed.

Kübler-Ross was expert op het gebied van rouwprocessen. De door haar beschreven fasen van rouwverwerking tref je hier aan met mijn aanpassing erbij vanuit mijn therapeutische praktijk. Eigenlijk is het heel gezond om door al deze fasen heen te gaan, ook al lijkt dit niet altijd zo. Het is wel belangrijk dat je steeds in de volgende fase van het proces terechtkomt, want stagnatie in het proces kan zowel geestelijk als lichamelijk problemen geven (zie hoofdstuk 5).

In het derde hoofdstuk van dit boek vertel ik je iets over rouw in mijn eigen leven, een tipje van mijn eigen rouwsluier. Ik kom uit een gezin waarin een zusje op anderhalf jarige leeftijd is verdronken. Dit heeft op elk gezinslid een eigen uitwerking gehad. Mijn ouders hebben hierover ook verschillend gerouwd.

In mijn therapeutische praktijk heb ik wekelijks met allerlei vormen van rouw en verlies te maken. Wij, mijn cliënten (met hun toestemming en gefingeerde namen) en ik gunnen je er een kijkje in.

Rouwen is gezond en hopelijk geef ik je hier een zetje om te mogen rouwen mocht je dit nodig hebben. Rouwen en toch met je leven door kunnen gaan. Misschien staat bij jou namelijk je leven even stil omdat je een groot verlies had dat je eigenlijk hebt weggedrukt, en dat nu weer wordt aangeraakt.

Wie weet kun je straks accepteren, eventueel vergeven, en nog mooier: dankbaar zijn voor elke storing of verlies in je leven. Zodat je net als de Hawaïanen ‘een betrokkene en/of jezelf met liefde in het licht kunt zetten’.

Mocht je op dit moment stervensbegeleiding geven, dan heb ik mogelijk een paar tips voor je (zie hoofdstuk 6).

Over het algemeen is het steeds zo dat bewustwording het begin is. Daarna kun je verwerken. Dit is belangrijk voor je eigen geluk en mogelijk ook voor dat van de ander.

Ter illustratie heb ik voorbeelden uit mijn praktijk in een andere letter gezet. Het vertellen over iemand, meestal een cliënt, doe ik met dit lettertype. De interviews met Celine en Carola heb ik niet in deze speciale letter gezet.

In een kader staan oefeningen die je met jezelf of met een ander kunt doen. De visualisaties kun je voor iemand anders gebruiken of aan jezelf laten voorlezen (zie hoofdstuk 6 en Bijlage 2 en 3).

1 Wat is verlies, wat is rouw?

In dit hoofdstuk komen diverse vormen van verlies en rouw aan de orde. Van ouder worden tot het verliezen van een dierbare.

Verlies

Verlies kan gaan over iets verliezen of kwijtraken, over niet meer beschikken over; jezelf verloren voelen of iets innerlijk verloren zijn; over achteruitgaan in je gezondheid; over benadeeld zijn of schade ondervinden.

Verlies kan gaan over vervlogen jaren, over gemiste kansen, over ouder worden. Marie vertelde me dat ze met een bevroren lepel dagelijks haar wallen wegwerkte, ze wilde niet ouder dan zestig lijken, terwijl ze natuurlijk toch langzaam ouder werd dan dat.

Ouder worden op zich gaat niet zonder verlies. Dingen gaan trager, je kunt minder op een dag, bent sneller moe, functies kunnen uitvallen of verminderen. Soms kan, zoals mogelijk bij Marie, de angst spelen: ‘wat als ik ouder word?’