© Telos Uitgevers, 2024

De oorspronkelijke uitgave van dit boek verscheen in 1980.

Vormgeving omslag: Mijke Wondergem

Verzorging e-book: Zetspiegel B.V.

Tekstredactie inleiding: Eelke Warrink

All rights reserved.

ISBN: 978 90 834 0790 6

Voorwoord

Met veel plezier presenteer ik deze heruitgave van Tractaat over het spieken, waarvan de eerste en tweede (en tevens laatste) druk in 1980 het licht zagen bij Ambo in Baarn. Ik was zelf nog volop aan het werk als onderwijzer in het lager onderwijs toen ik dit boekje in december 1982 aanschafte. Sindsdien ben ik het blijven koesteren als een prikkelende, steeds weer tot nadenken stemmende en geenszins verouderde beschouwing over ons onderwijs, een vakgebied dat auteur Cornelis Verhoeven (1928-2001) als leraar klassieke talen van binnenuit kende. De achterflap van de oorspronkelijke uitgave (ontleend aan het voorwoord) meldt dan ook terecht dat Verhoeven hierin nadrukkelijk als docent aan het woord is, als iemand die dagelijks betrokken is bij het onderwijs en niet als iemand die er van buitenaf tegen aankijkt en zich wat vlotter een brede visie kan veroorloven. Dat laatste is helemaal vintage-Verhoeven, want een van de punten die hij naar voren brengt, is dat maar weinigen over een filosofie van het onderwijs beschikken, maar des te meer mensen een ‘visie’ hebben of er in elk geval een mening op nahouden.

Het Tractaat was niet het eerste werk van Verhoeven waar ik mee kennismaakte; dat was diens Inleiding tot de verwondering uit 1967, dat ik in november 1974 kocht en las. Om het echt te doorgronden had ik op dat moment, als twintigjarige beginnend onderwijzer, nog veel te weinig bagage. Overigens viel me later een verwantschap op tussen beide boeken: de Inleiding bevat, direct al in de eerste pagina’s, een frontale aanval op een bepaald soort denken over onderwijs dat Verhoeven met alle macht probeert te bestrijden: het oppervlakkige, ‘vlotte’ denken dat zich tevredenstelt met het soort ‘inleiden’ dat bestaat uit het opsommen van feiten en weetjes. Uit zulk onderwijs kan hooguit de constatering volgen dat men ‘het heeft gehad’ op school, om het daarna zo snel mogelijk weer te vergeten. Ook in het Tractaat komen vele passages voor waarin deze praktijken worden aangevallen en waarin met dezelfde passie een alternatief wordt voorgesteld en verdedigd.

In enkele recente boekpublicaties besteedde ik aandacht aan het werk en de actualiteit van het denken van Verhoeven, zowel op het gebied van het onderwijs als daarbuiten. Eerst ging ik in Opvoeding en onderwijs tussen geduld en ongeduld (2019) in op zijn beschouwingen over wat hij noemt ‘het uitstel’ en de ‘vertraging’ en het belang daarvan voor cultuur en samenleving. In 2022 volgde Rondom Cornelis Verhoeven, waarin ik omtrekkende bewegingen rond een flink deel van zijn oeuvre maak en naga wat zijn filosoferen kan betekenen voor het onderwijs. Typerende termen daarin zijn ‘geschenk’, ‘dankbaarheid’ en vooral: ‘verwondering’. Dankzij de vele positieve reacties op Verhoevens ideeën die ik hiermee voor het voetlicht bracht, kwam bij mij de gedachte op dat een heruitgave van het Tractaat – dat allang uit druk is en antiquarisch alleen nog zeer sporadisch verkrijgbaar – een bijdrage zou kunnen leveren aan het voortgaande gesprek over opvoeding en onderwijs, het belang ervan, de doelen die we ermee beogen en wat wij er vandaag de dag van (weten te) maken.

Ik ben dan ook zeer verheugd dat ik Telos Uitgevers bereid heb gevonden om deze heruitgave te publiceren. Verder past hier een woord van dank aan de erven Verhoeven, in de personen van zoon Daan en dochter Neeltje. Net zoals bij mijn eigen boek was het contact over deze heruitgave zeer plezierig en ik ben blij dat ze haar vanaf het begin hebben verwelkomd. De voorbereiding van deze heruitgave bracht me opnieuw naar het Literatuurmuseum in Den Haag, waar ik toestemming kreeg om het manuscript – de handgeschreven teksten van Verhoeven – van het boek te bestuderen. Tot slot wil ik hier Hanke Drop en Henne Arnolt Verschuren hartelijk danken voor hun geestelijke en praktische ondersteuning van dit project.

Deze heruitgave bevat de integrale tekst van de oorspronkelijke publicatie. De indeling is geheel gehandhaafd; de door Verhoeven gebezigde spelling, inclusief het hier en daar wat overdadige kommagebruik, is overgenomen. Wel is bewust ‘Tractaat’ met een c gehandhaafd. Enkele kennelijke drukfouten zijn gecorrigeerd.

De tekst van Verhoeven staat centraal in deze uitgave. Die kan, bijna 45 jaar na eerste publicatie, nog steeds uitstekend op zichzelf staan. Niettemin leek het me goed om in een korte introductie lezers die niet bekend zijn met zijn denken een kader voor de lectuur te verschaffen; hiertoe dient de inleiding. Daarnaast achtte ik het nuttig om op enkele plaatsen door middel van noten zaken toe te lichten.

Joop Berding

Den Haag, 8 januari 2024

Inleiding

1. De auteur en zijn oeuvre

Cornelis (‘Kees’) Verhoeven werd op 2 februari 1928 geboren in het Brabantse Udenhout en beleefde als tiener de Tweede Wereldoorlog. Hij kwam uit een boerenfamilie, waarin het rooms-katholieke geloof een centrale rol speelde. Zijn ouders verwachtten dat hij priester zou worden en dus ging hij naar het seminarie. Het bleek niets voor hem, maar hij raakte er wel vertrouwd met Grieks en Latijn. Hij ging filosofie studeren en verdiepte zich in Spinoza, Bergson en Heidegger en daarnaast in de oude talen en religie. Verhoeven voltooide zijn studie met drie scripties, waarvan hij er een in 1956 omzette in een proefschrift, over de ‘symboliek van de voet’. Inmiddels had hij een aanstelling als leraar klassieke talen in Den Bosch, waar hij ruim een kwart eeuw les zou geven. Vanaf circa 1953 schreef en publiceerde hij columns, essays en reflecties, eerst in katholieke en later in meer algemene tijdschriften.

Het jaar 1967 markeert een hoogtepunt in zijn werk: de publicatie van Inleiding tot de verwondering, een boek dat de kern van zijn filosofie bevat, of misschien beter: zijn filosoferen. In 1980 ontving Verhoeven de P.C. Hooftprijs voor beschouwend proza. In 1982 werd hij hoogleraar antieke filosofie en later metafysica aan de Universiteit van Amsterdam, waar hij in 1993 met emeritaat ging. Hij hield zich voornamelijk bezig met klassieke teksten, die hij ook vertaalde. Een overigens onvolledig overzicht laat zien dat zijn oeuvre meer dan 3700 titels omvat, waaronder meer dan zestig boeken. Verhoeven stierf op 11 juni 2001 in Den Bosch. Hij was een filosoof die naast zijn huiselijk leven met twee kinderen en het lesgeven een ‘echt filosofenleven’ leidde, van lezen, studeren en schrijven. Overigens was dit voor hem geen actieve beslissing, zoals een vrij gekozen hobby; hij ervoer het als iets wat hem in zijn leven overkwam en waar hij bijna machteloos tegenover stond. Dit pathos vinden we op veel plaatsen terug in zijn werk. 1

Zie voor een uitgebreidere bio- en bibliografie mijn Rondom Cornelis Verhoeven. Ruimte voor vertraging in filosofie en onderwijspraktijk. Antwerpen/Apeldoorn: Garant, 2022, pp. 15-30.

2. Titel en ‘toon’

Tractaat over het spieken: wat voor een titel is dat?! Een tractaat – een woord dat eigenlijk met een k moet worden geschreven – is een verhandeling over een bepaald onderwerp, vaak in de vakgebieden van de geschiedenis, theologie of filosofie. Daarmee was Verhoeven natuurlijk zeer vertrouwd. Hij zal zeker hebben geweten van grote voorgangers zoals Spinoza (1632-1677), die een nooit voltooid traktaat schreef over de verbetering van het menselijk verstand, en de Schotse filosoof David Hume (1711-1776), met zijn Traktaat over de menselijke natuur (1739-1740). Als literaire vorm gaat het traktaat heel ver terug. Een lijst met beroemde traktaten op (de Engelstalige) Wikipedia wordt aangevoerd door Het traktaat over de oorlog van Sun Tzu, daterend uit 500 v.Chr. Andere bekende traktaten en auteurs zijn De heerser uit 1532 van Machiavelli (1469-1527), Het ontstaan van soorten uit 1859 van Charles Darwin (1809-1882) en Het kapitaal uit 1867 van Karl Marx (1818-1883). Verhoeven bevindt zich dus in goed gezelschap waar het de gekozen vorm betreft.

Maar dan dat spieken … eenieder die onderwijs heeft genoten, zal zich dit fenomeen voor de geest kunnen halen. Het is een typisch schools verschijnsel, maar in de ogen van Verhoeven staat het voor iets veel groters of breders. In Tractaat over het spieken belicht hij in één zandkorreltje het volledige panorama van de ‘eigenlijke’ bedoelingen van het naar school gaan en daar onderwezen worden. Hij verdedigt deze tegen allerlei claims van buitenaf, vooral tegen de eis dat onderwijs maatschappelijk ‘nuttig’ moet zijn.

De toon van het Tractaat is vanaf het begin uitdagend, om niet te zeggen polemisch. Meteen al in de eerste paragraaf (in deze editie op p. 27) legt Verhoeven zijn kaarten op tafel: hij beschouwt de filosofie als ‘een systematische en hardnekkige poging om het zicht op essentiële zaken vrij te houden tegen de corruptie van de praktijk in’. Tot zijn ‘hardnekkige overtuigingen’ behoort ‘dat het onderwijs een relatie tussen een leraar en een leerling is, dat het een intellectueel karakter heeft, dat het berust op interesse aan de kant van de leerling en dat het een bijdrage is aan de vorming. Als deze (…) zaken ondersneeuwen, ontstaat een corrupte praktijk en is het een taak van grondige bezinning of filosofie om het wezen te redden.’ Daarmee zijn zowel onderwijs als filosofie gepositioneerd.

3. Voorlopers van het Tractaat

Het Tractaat verscheen in 1980, maar de basis ervoor werd veel eerder gelegd. In de jaren zestig liet Verhoeven zich in columns al kritisch uit over de ontwikkelingen in en rond het onderwijs: steeds meer invloeden van buitenaf, meer bemoeienis van mensen met een ‘visie’ (meestal dus een mening), steeds meer gepraat over onderwijs door mensen die zelf geen onderwijs gaven, onderwaardering van de geestelijke en culturele inhouden van de vakken en een tekort aan werkelijke democratisering op alle niveaus. De verhouding tussen onderwijs en maatschappij was voor hem een permanent denkthema. 2

In 1969 publiceerde Verhoeven de bundel Voor eigen gebruik, waarin hij in twee essays kritiek levert op het nuttigheidsdenken in het onderwijs. Een symptoom daarvan is het afschuiven van taken richting de school, wat leidt tot overladenheid – die weer leidt tot het uitverkiezen van ‘echt’ nuttige vakken. Volgens Verhoeven raakt het onderwijs ‘op die manier vervreemd van zijn eigen inspiratie; bijna gaat het zichzelf waarderen naar de mate waarin het van direct nut is voor de maatschappij’. Het resultaat kan niet anders zijn dan dat de school ‘gladde conformisten’ aflevert. 3 Verhoeven onderstreept het belang van kennis en verzet zich tegen het idee dat kennis een einde zou maken aan de verwondering: ‘Waar we het meest van weten, daar staan we het meest verbaasd over.’ In het onderwijs zou de ‘fascinatie van het kennen’ moeten worden gekoesterd en bevorderd. 4

Met wat we wellicht een profetische blik kunnen noemen, of in elk geval een gevoelige antenne voor wat er aan de hand was, signaleert Verhoeven de trend om het leerproces te vergelijken met een productieproces: ‘Er wordt geweldig gedokterd aan de machine die het hart moet vervangen, maar over het hart zelf, het genieten van onderwijs, wordt door de meest revolutionaire geesten nooit serieus gesproken.’ Er wordt een schijnwereld gecreëerd, ‘zonder genot en intellectuele passie’ 5, een wereld van vanzelfsprekendheden en dogma’s. Verhoeven stelt daar de verwondering tegenover: ‘In de verwondering verliezen de dingen hun vanzelfsprekendheid en worden zij tot vraag’, en dit niet alleen in intellectueel maar ook in ethisch, praktisch en (zelfs) politiek opzicht. 6

Alle genoemde thema’s, en nog een flink aantal andere, komen aan bod in het Tractaat. Verhoeven schrijft over de spanning tussen opleiding en vorming en gaat na wat de term ‘overdracht’ eigenlijk betekent als we spreken over ‘cultuuroverdracht’ als taak van het onderwijs. Spieken, het centrale thema, wordt voorzien van een commentaar over ‘schijnproductie’. De interesse van de leerling is voor Verhoeven een cruciale factor in het onderwijs, maar hoe staat het daarmee wanneer ‘leren’ het opzoeken en onthouden van ‘weetjes’ wordt? Hij rondt het boekje af met een beschouwing over het Oudgriekse begrip scholè – waarvan ons ‘school’ is afgeleid – en waarvan de ‘antitechnische’ betekenis volgens Verhoeven hernieuwde aandacht mag krijgen.

Zie Rondom Cornelis Verhoeven, p. 39 e.v.

Verhoeven, C., Voor eigen gebruik. Utrecht: Ambo, 1969, pp. 93, 96, 121.

Idem, pp. 99-100.

Idem, pp. 104-105.

Idem, pp. 123-124.

4. Van manuscript naar boek

Tractaat over het spieken heeft een ingewikkelde publicatiegeschiedenis die ik hier in hoofdlijnen zal weergeven. Voor het een boek werd, was het een manuscript en overigens ook een typoscript. Beide dateren voor het grootste deel uit 1974, van september tot en met december, met al een eerste opzetje uit april van dat jaar. Daarin, onder de titel ‘Opnemen?’, noemt Verhoeven een aantal mogelijke onderwerpen, zoals ‘Ordeproblemen’, ‘Onderwijs als slaaf’, ‘Het examen’ en ‘School en maatschappij’. Sommige hiervan zouden hun weg naar het boek vinden, andere niet of in aangepaste vorm.

In 1975 werden de eerste drie hoofdstukken, over respectievelijk onderwijsfilosofie en cultuuroverdracht, over het spieken en schoolse schijn en over (des)interesse en motivatie, gepubliceerd in het Weekblad voor leraren, op respectievelijk 23 januari en 6 en 20 februari. Van het vierde hoofdstuk, ‘De vervreemding van de kennis’, werden de paragrafen 3, 4 en 5 los gepubliceerd in De Tijd, in mei en juni 1974. Het laatste hoofdstuk, ‘De waarde van eruditie’, maakt geen deel uit van het manuscript (en evenmin van het typoscript), maar is een tekst die Verhoeven in oktober-december 1978 schreef voor een essayprijsvraag (en die onder de titel ‘De intellectuele passie; de waarde van de eruditie’ op 9 februari 1979 verscheen in het Cultureel Supplement van NRC Handelsblad). Verhoeven maakte er overigens ook een lezing van, in meerdere versies, bij het zestigjarig bestaan van de R.K. Lycea in Den Bosch in 1979, maar deze wijkt op een aantal punten flink af van de in de NRC en het boek opgenomen tekst.

Het manuscript heeft de vorm van een verzameling (handgeschreven) blaadjes van A5-formaat, in twee boekjes gebonden. Het typoscript bestaat uit een verzameling getypte A4’tjes in een plastic map. Bij het bestuderen daarvan viel me op dat Verhoeven bepaald niet over één nacht ijs ging: alle pagina’s zijn gedateerd en alle onderdelen, zoals beoogde hoofdstukken en paragrafen, zijn genummerd. Hij bereidde elk hoofdstuk grondig voor met de opsomming van een aantal ‘punten’ dat hij wilde bespreken. De meeste tekst schreef hij vloeiend, zij het in een handschrift dat van de lezer wel enige moeite vraagt om tot zich te nemen. Er zijn maar spaarzaam doorhalingen of verbeteringen. Wel staat achter elk hoofdstuk een lijstje met ‘aanvullingen’, die soms hele alinea’s bevatten.

Op basis van deze manuscripten maakte Verhoeven vervolgens typoscripten, die een vergelijkbare ‘behandeling’ kregen. Tot slot bracht hij, alvorens het boek in druk verscheen, opnieuw wijzigingen aan, ook in de structuur. Zo zijn teksten die in het manuscript een autonome ‘status’ hebben in het boek als alinea’s van een hoofdstuk ingevoegd.

Er zijn ook grote coupures, onder andere enkele als ‘Uitweidingen’ in het manuscript opgenomen teksten, bijvoorbeeld over ‘Onderwijs en maatschappij’, die het boek niet hebben gehaald, maar wel een of ander tijdschrift, of die in de vorm van een lezing zijn uitgesproken. Uiteindelijk telt het boek 23 paragrafen, verdeeld over vijf hoofdstukken. Zoals in vrijwel al zijn publicaties is Verhoeven spaarzaam met verwijzingen naar andere literatuur. Op een van de eerste pagina’s van het manuscript staat wel een korte lijst met bronnen die hij heeft geraadpleegd. Daarin treffen we werken aan van onder anderen de filosofen Bernard Delfgaauw en Friedrich Nietzsche. Het onderscheid dat collega-filosoof Josef Pieper formuleerde tussen Ausbildung en Bildung vinden we in het manuscript als citaat terug, en in het boek als argument in een betoog over het onderscheid tussen opleiding en vorming – een kernpunt in Verhoevens onderwijsfilosofie.

5. Actualiteit