Twents
Abecedarium

Twents Abecedarium
Copyright © 1963, 2024 Twentse Courant/Joh. Buursink

Bron: Twentse Taalbank
Auteur: Joh. Buursink
Samensteller: A. Broeze

ISBN Hardcover: 978-90-8328-448-4
ISBN Paperback: 978-90-8328-449-1
ISBN E-boek: 978-90-8341-700-4

Uitgegeven door Uitgeverij de IJsvogel
Amersfoort 2024

Voor deze uitgave:

© 2024 Uitgeverij de IJsvogel. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de rechthebbende(n).

© 2024 Uitgeverij de IJsvogel. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without the prior permission in writing from the proprietor(s).

Twents
Abecedarium

Door Joh. Buursink

Samengesteld door A. Broeze

Bron: Twentse Taalbank

Voor mijn vader
Jacob Gerrit (Jaap) Broeze (1934-2021)

Een rasechte Twentenaar die mij de liefde
voor de Twentse taal heeft bijgebracht.

Uit het feit dat ik veel van zijn uitdrukkingen,
zegswijzen en spreekwoorden terugvond in de artikelen van Johan Buursink, is het idee ontstaan voor dit boek.

Voorwoord

Enige tijd geleden ontdekte ik op de Twentse Taalbank vrijwel alle afleveringen van de Abecedarium-artikelen uit de jaren 1963-1966 van Johan Buursink.

Bij het doorlezen ervan herkende ik veel uitdrukkingen van vroeger die we tegenwoordig niet veel meer horen, maar leerde ik ook een flink aantal “nieuwe” woorden, uitdrukkingen en gezegden.

Helaas bestaat het PDF-bestand op de Twentse Taalbank uit gescande krantenartikelen, vaak met van vlekken of aantekeningen, waardoor het niet prettig leest. Het Twents is en blijft echter een mooie taal en deze artikelen van Johan Buursink vormen een bijzonder naslagwerk dat het verdient om opnieuw uitgegeven te worden. Om die reden leek het mij een goed idee om de gescande krantenartikelen op te schonen en te bundelen in een boek.

Johan Buursink schreef deze artikelen in dienst van de Twentse Courant (later Twentse Courant Tubantia), tegenwoordig eigendom van DPG Media. Zij hebben mij toestemming gegeven om deze artikelen in boekvorm uit te brengen, waarvoor ik erg dankbaar ben. Ook de nabestaanden van Johan Buursink ben ik dank verschuldigd. Zonder hun hulp en enthousiasme was dit boek er niet gekomen.

Dit boek bevat alle 225 afleveringen uit de eerste serie artikelen uit de jaren 1963-1966 en het artikel “Oete miene Twentse Breevenbus”. De overige artikelen (de aanhangels van de geheimtalen en de tweede serie) zijn gepland voor een volgende uitgave later dit jaar. De oorspronkelijke PDF waarop dit boek gebaseerd is, is te vinden op de Twentse Taalbank:

http://www.twentsetaalbank.nl/media/teksten/2142.html.

Arjen Broeze
8 maart 2024

(oorspronkelijke)
Inleiding

Onze medewerker Joh. Buursink is met de opzet bezig van een Abecedarium (A- B-C-boek) van het Twentse taalgebruik.

De afronding ervan zal geruime tijd in beslag nemen. Met ingang van heden zullen wij proeven uit dit werk publiceren onder de titel: Twents Abecedarium.

Deze publicaties zullen een voorlopig en fragmentarisch karakter dragen, omdat er mogelijkheden voor correcties en aanvullingen open dienen te blijven. De groepering zal ook niet altijd strikt alfabetisch kunnen zijn, uit publiciteitsoverwegingen.

Vanzelfsprekend neemt de schrijver het stads-Twents van Enschede tot uitgangspunt. Het systematisch verwerken van plaatselijke nuanceringen valt voorlopig buiten de opzet van dit werk. Onze opzet is het schrijven van een populaire “encyclopedie”. waarbij het in de eerste plaats om het practisch taalgebruik gaat, en om het vastleggen van verouderde uitdrukkingen en woorden.

Op- en aanmerkingen van lezers uit Twente en Salland, alsmede aanvullingen zijn van harte welkom. Men kan daartoe gebruik maken van de “Twentse brievenbus” van de auteur, via de redactie van deze krant.

A

A is ‘n anlöp, now gaot my oet zied,

A’j dèn nich goed nemt, dan kom y nich wied!

1

Wat kunnen wij in het Twents met het eerste lettertje van het alfabet, kort uitgesproken, toch al veel doen! Is ‘t nów-à berregaonstied?: Is het nù al tijd om naar bed te gaan?

In alle andere betekenissen is het Nederlandse “al” ook in het Twents: al.

In samentrekkingen gebruiken we a ook voor het Nederlandse als. Maar we zitten niet voor één gat gevangen, want we kunnen daarvoor as of at gebruiken: at ‘t ees moch wêen en ‘t is zo wied: als het ooit nog eens zo ver mocht komen...

Veel voorkomende samentrekkingen zijn:

a’k = ak = als ik

a’s= as = als je

a’j = aj = als je

at’t = attet = als het

a’w = aw = als wij

à, à-bah, à-wàt, à-gat, à-dà. àllà

Als waarschuwingsroep wordt. de korte à gebruikt. Een kind komt te dicht bij de kachel; de moeder roept verschrikt: à... en laat daar dan steevast op volgen : mài-toch-nich! Er zit dus een afkeurende waarschuwing in.

Zo ook in: à-bah of à-gat

Allà heeft meer de betekenis van: schiet op, ga weg. hou op!

In à-dà (dàg) heeft de a een versterkende, een “aanloop”-functie, terwijl a in à-wàt ons meer een afkorting lijkt van ach (och) wat, zodat het ook wel klinkt: ao-wat! Een laatdunkende uitroep voor: och wat. och kom. kom nou!

Om een uitroep te versterken wordt à ook als voorvoegsel gebruild: à-boeh! Dat is een uitroep om kinderen bàng te maken, met de nadruk op boeh! Ook: à-poeh voor Poeh!

In een enkel geval kan de à de betekenis hebben van naar. Wy deuden de vroogerdag nog wal ees “oale-boertje-spöllen.” Dat draeiden dan meestal op appelgappen oet. Eén van oons was dan ‘t oale boertje, dat reup: à, wat mot dat daor? De aandern leupen dan had vot en särren et buerken: oale boertje (ok wal oale besvaar) à-hoeez - hoeez - hoeez! Dit moet geleidelijk verbasterd zijn van: naor hoes, nao-hoes, oa-hoes of à-hoes = naar huis!

(Het weglaten van de aanvangs-n komen we méér tegen: agosie voor negotie, nen oost voor een noest).

2 - Aander, ‘n aander, aanders

Aander is ander. Wanneer wij zeggen ‘n aander maol, dan kunnen we zoiets bedoelen als: met Sint Juttetnis, ofwel: een volgende keer. De aandere wekke, de aandere maond, aanderjaor: de volgende week. maand. jaar. ‘s Aanderdagens of: ‘n aandern dag: de volgende dag - als men iets uit het verleden verhaalt. In plaats van de aandere wekke zegt men ook: tookem (toopen) wekke. tooknwek. Aandere duur - als men aan de verkeerde deur rammelt - wil zeggen: volgende deur. Van ‘t een op ‘t aander: van het een op het ander. Maar: as ‘t één as ‘t aander (asteen-astaander) hoorde ik als stopwoord voor: zowel het één als het ander, of: al met al. Van ‘t één op ‘t aander: om nu ineens op wat anders over te gaan.

Van ‘n eenen op ‘n aandern is niet best. Dat doot de vleu ók! En weet u nog van vroeger?” Toen stonden vader en moeder nog al gauw klaar met: “klits-klats-klaander, van d’ene bil op d’aander!” Dat was dan een pak voor de broek.

‘n Aanderman is iemand anders.

Wel aanders, wel aans is wie anders, maar ook: iemand anders.

‘n Aander is letterlijk: de andere. iets of iemand anders. Aandere leu zijn werkelijk de andere mensen. Maar er ligt een subtiele gevoelswaarde in dat woord. Ieder kind heeft wel eens gedrenst bij moeder: ik mai nooit niks en ‘n aander mag aait allens! Maar wanneer met ‘n aander “eigen” bedoeld wordt, eigen broertje of zusje die wél mogen wat ik niet mag, dan is dat ‘n aander beledigend. Terechtwijzing, die dan volgde: ‘n Aander is ‘n värkendreet.

Aanders is anders. Waoraanders (wraanders) of waorêrgensaanders (wrêengsaanders) is ergens anders, op een andere plaats, elders. Is de moor naor ‘t maark? Nee, ze is wraanders hen. Ze is êengsaanders hen. I’j mot aer wrêengsaanders zeuken. - Hee is luk aanders: hij is iets anders dan normaal.

Aandersum is andersom. Hee hef de kruant aandersum: hij heeft de krant ondersteboven. Hee les de kraant aandersum: hij leest de krant achterstevoren. Hee les aandersum: hij leest het tegendeel van wat er staat. Hee hef ‘t hêemp aandersum an: achterstevoren. of binnenste buiten. Ook: krang.

Um ‘t aaander is beurtelings.

Aanderweggent, aanderweggens is ergens anders, op een andere plaats.

3 - Al met àl

Al is een woordje, dat veel en velerlei toepassing kan vinden in het Twents, vooral als er de klèmtoon op komt te liggen. Voor het Ned. al = reeds zeggen wij vaak gewoon à: het rêgent à - het regent al. Het verouderde Nederlands: al de dag, al mijn (zijn) leven, al de weg, voor: de gehele dag, mijn (zijn) gehele leven, de hele weg, vinden we nog in het Twents: al-zien-lêven - altijd. Hee hef al-zien-lêven a luierd. Mien tied en àl is een uitroep van verbazing.

Al oons volk: onze hele familie.

Al waor is een typische Twentse uitdrukking voor wèl waar: da’s nich waor - da’s àl waor , wordt: ‘s nich waor - ‘s àl (‘s wàl, ‘s wà) waor, en: snich - swà = ‘s nietes, ‘s welles in populair Hollands.

Alvedàn is een van de mooiste Twentse woorden voor aldoor. Alvedàn vedàn - voortdurend verder.

Al of alle betekent ook: allemaal. Tebak en foesel motter wêen, zei de boer; brood motter ók wa wêen mär da t kan d’r alle nich of!

Het Duitse ‘alle’ in ‘Das Bier ist alle’, komen we in het Twents naar mijn mening niet tegen, maar wèl zeggen wij: et bier (beer, beier) is àl oop - het bier is allemaal op.

Al in de betekenis van voortdurend: et vocht àl zo àn - het (mot)regent almaardoor.

Alsmaar is een lelijk woord, dat in het Nederlands min of meer burgerrecht heeft verkregen. Wij volgen die Hollandse slordigheden niet en zeggen consequent: al mär. ‘n Rêgen hölt àl mär àn.

Het Nederlands ‘al’ in ‘al pratende’, enz. kan niet zo in het Twents gebruikt worden. Wij zeggen: oonder ‘t praoten.

Alleman is iedereen. Alleman hefter wat ôwer te zeggen: iedereen steekt er zijn neus in, iedereen heeft er aanmerkingen op! Allemansgekken (almnsgèkn) groeien tussen de aardappels: d’r löpter één met almnsgèk! Nederlands: klitten of kleefkruid.

Aaltied, aalt, aait, aaitend is altijd. Mangs wà, aait nich: soms wel maar niet altijd.

Dan komt in het Twents al ook voor in de betekenis van wel: ‘t is al good = ‘t is wel goed. Als een Twent eens zegt: al good of al goed! dan bedoelt hij daarmee zoiets van: het is wel goed, toe maar, ik zal je wel gelijk geven (maar je hebt het natuurlijk niet!) laten we er verder maar niet over praten. Als tussenwerpsel zouden we ‘t misschien nog ‘t best kunnen vertalen met: afijn! Tien tegen één dat al good juist wil zeggen: ‘t is helemaal niet goed, maar we worden het toch niet eens!

4 - An of vàn

Dee appel bint têgen ‘t riep wodden àn: zijn bijna rijp.

‘t Ister an too: het is (bijna) zo ver.

An of vàn: ja of nee.

Anblessen: op bomen, die gekapt moeten worden, wordt met de bijl een plek schors afgeslagen ; er wordt een “bles” (een witte plek) op gemaakt. Dat noemt men “anblessen”.

Angaon: Wat goa’j toch àn: wat ga je toch te keer!

Wat lao’j ow toch wat àngaon: wat heb je toch een verbeelding, kapsones.

Dat geet my ja nich àn: dat gaat mij immers niet aan.

‘t Geet ‘r op àn: het staat te gebeuren.

‘t Geet nog op ‘n houwen àn: het draait nog op een vechtpartij uit.

Anhalen: ‘t Haalt àl zo àn: het wordt àl erger, bijv.:

‘t haalt àl zo àn met de köälte!

‘n Mêens kan zik wat ànhalen: zich wat op de hals halen.

Anslaon:

De saldaot sleug àn: de soldaat salueerde.

‘n Hoond sleet àn: de hond slaat aan, begint te blaffen.

Ansprekken:

Ze hebt de fleske duftig ansprokken: ze hebben de fles behoorlijk aangesproken.

Zö’w de fleske mär ees ansprekken?: Zullen we de fles maar eens openmaken?

Zo kun je van alles “ansprekken”: vooral als iets nog vol of volledig is: ‘n pakje sigaretten, een doos sigaren, nen kreentenstoeten (ook: ansnieën).

Ansprekken is ook: aanzeggen.

‘n Ansprekker (bij een sterfgeval of begrafenis) de aanzegger.

Ansprekken: iemand aanschieten; ook iemand moed inspreken; eens met iemand gaan praten.

Nen kraanken ansprekken: op ziekenbezoek gaan.

Anstoten: stotteren.

Heet stöt luk an: hij stotteert iets.

An de weeg stoten: even de schommelwieg in beweging brengen maar ook: toasten met het glas!

Anbrengen:

dat brech nog à wat àn: dat levert nogal wat op.

Dat brech de strop nich an: dat zal me de kop niet kosten.

5 - Nog meer met an

Angêven (àngêwwen) is aangeven, maar ook: iets eraan geven.

Gêw àn: hou daarmee op, laat dat!

Anlachen: tegen iemand lachen.

Lach i’j mi’j àn of lach i’j mi’j oet?

Ankommen:

‘t zal d’r op àn kommen: het is de vraag.

Anhoalen:

Hee höäldt ‘t op hoes op àn: hij gaat naar huis.

Wi’j hoaldt ‘r op àn: Wij richten ons naar iets; wij nemen ons iets voor; dat houden we dan voor afgesproken!

Anlangen: aanreiken.

An lopen:

loop es wat àn: loop eens wat vlugger.

Hee leup rood an: hij kreeg er een kleur van.

Anmaken:

maak es wat àn: maak eens wat voort!

Annemmen:

(bij de prot.) ‘t Geleuf annemmen: belijdenis doen. ‘

t Annemmen: de belijdenis.

Anplakken, anpleern: wordt hier en daar wel gebruikt voor kussen, vrijen.

Anstaon:

Gao’r ees ànstaon: nou moet je eens horen!

De duur steet àn: de deur staat op een kiertje.

Ansturen:

‘k zal de hoond op ow àn sturen: ‘k zal de hond op je afsturen.

Ankopen:

hee hefter zik één ankoch (ankoft) - hij heeft (onderweg) ergens aangelegd om een borrel te drinken.

Antrekken: aankleden.

Trek ow mär an, trek ow mär oet: kleed ·je maar aan (uit).

Antrekkelijk:

ik bin nich zo antrekkelijk: ik trek me er niets van aan.

Anwäeien:

‘t is em van de weend nich anwäeid - hij is niet vanzelf zo (rijk, gezond, verstandig, enz.) geworden.

Anwennen:

‘t is zo’n anwennen: het is zo’n aanwensel.

Anzetten:

één ànzetten: iemand in dienst nemen.

ook hee hefter één bi’j àn zat: hij heeft er een kind bij gekregen.

Anzeggen:

‘k zal em de wacht anzeggen: ik zal hem een waarschuwing geven.

6

Aamgeunstig (aomgeunstig): begerig.

Vooral niet te verwarren met ofgeunstig = afgunstig.

Aomgeunstig lijkt ons afgeleid van: geunsen naor aom = hijgen naar adem, dus ademhijgend naar iets verlangen. Vandaar misschien ook, dat het woord in een vaste uitdrukking in verband wordt gebracht met een hond : wat bi’j toch nen aamgeunstigen hoond! Is ow de aamgeunstigheid (begerigheid) baas?

Aamper: amper, nauwelijks.

‘t Is aamper-àn twee jaor: het is nauwelijks twee Jaar geleden.

Aanders (aans): anders.

I’j könt aans met ‘n woord wat kriegen!

Aap: aap, kwajongen.

Vuur aap spöllen: Zich gek aanstellen.

Vuur ‘n aap hoalen: voor de gek houden.

I’j könt my nen aap vlooien: je kunt het me doen!

Als iemand een sterk verhaal vertelt, kan hij zeggen : d’r mag mi’j nen aap ofgaon, a t ‘t nich waor is.

Aperi’j: kwajongensstreken.

Aard: aard, karakter, manier, geaardheid.

In mijn tuin staan nog bloemen, die ik bij mijn trouwen, meer dan 25 jaar geleden, mee gekregen heb uit de tuin van mijn “volkshoes”. Met die bloemen ben ik nu nog “in ‘n aard”, maar er zijn andere bloemen waarmee ik helemaal “oet ‘n aard bin kommen.”

Hee hef ‘n aard van zien vaar: hij heeft een aardje naar z’n vaartje. Hee is oet ‘n aard slagen: hij heeft een heel ander karakter, dan zijn milieu zou rechtvaardigen; hij is anders dan zijn familie.

Op wavvenen aard hee boerket, is mi’j ‘n raodsel: het is mij een raadsel, welke wijze van bedrijfsvoering hij erop na houdt.

Aard is ook: kenmerk van ras of soort.

Nao Twenter aard: karakteristiek Twents. naar Twentse trant.

Hee kreeg d’r van langs, dat ‘t ‘n aard had: hij kreeg er van langs van wonder en geweld.

Aardig: vreemdsoortig maar ook: aardig, vriendelijk.

Wat aardig: wat leuk.

Wat is dàt ja ‘n aardig: wat is dat ‘n grappig (vreemdsoortig, eigenaardig) mannetje.

Ook: vrij veel:

‘k Heb a aardig wat beuk: ik heb al vrij veel boeken.

De weend haalt aardig àn: de wind steekt behoorlijk op.

Aardigheid: zin, liefhebberij, schik.

He har d’r bepaold aardigheid an: hij had er bepaald schik in, liefhebberij în.

Hee kreeg al gauw de aardigheid d’r of: hij had er al spoedig geen zin meer in.

Daor is now net niks gin aardigheid an: daar is nu net hel erna al geen aardigheid aan.

Aardigheidje: vriendelijkheidje, kleine attentie.

Aarm: arm.

Hee hef wat an ‘n aarm: hij heeft verkering.

Met ‘n krommen aarm: met de kromme arm. Aan een kromme (gebogen) arn hangt de hengselkorf, waarin allerlei geschenken meegebracht worden. Bijvoorbeeld als men op kraamvisite gaat: koffiebonen, koekjes, nen kreentenweggen. Met ‘n krommen aarm kommen wil dus zeggen: niet met lege handen komen.

Naobers aarm rekt ôver ‘n hoogsten toeën: buurmans arm reikt over de hoogste schutting.

Mekaar in ‘n aarm: gearmd.

7

Aarm, aarmood, aarmlästig: arm, armoede, armlastig.

Van aarmood (= noodgedwongen) hoeft nog niet altijd oet aarmoed (= uit armoede) te zijn. Toch kan van armood ook van armoe of uit armoe betekenen.

Wel van aarmood spreenk, spreenk nich wied: noodsprongen zijn niet groot.

Keender brengt gin aarmood: want kinderen helpen op de duur het gezinsinkomen vermeerderen.

Met dèn hoow i’j gin aarmood te hebben: met hèm hoef je geen medelijden te hebben; dèn is nich aarmlästig.

Aarmood kan ook getob, geklaag betekenen: wat har e weer ‘n aarmood: wat was hij weer aan ‘t klagen.

A’w di’j ees nich hadden - zêe de boer têgen de vrouw – en wi’j hadden gin brood, dan mossen wi’j van aarmood stoet etten!

‘n Aarm mêens, aarme leu: arme, armen.

Dèn weet nog ees, wat ‘n aarm mêens tookoomp.

‘n AarmeIeu’s koo is een geit.

Aarmeleus pannkookens en riekeleus kwäölkes kö’j ‘t wiedste roeken: armeluis pannekoeken (gebakken in goedkope, slecht en ver ruikende raapolie) verspreiden een scherpe baklucht, maar van hun kwaaltjes en ziekten wordt geen ophef gemaakt.

Aarmeleus ossens en riekeleus keender bint vróo groot: armeluis ossen omdat ze vroeg moeten trekken; armeluis kinderen worden lang klein (kort) gehouden.

Ahbedoedas (ook wel labbedoedas) is een sterk verouderd woord voor opstopper; ik zal ow nen abbedoedas verkopen! Laten wij niet om dit verlies treuren.

Abbesloet: absoluut. Ik vind dit woord zo onsympathiek, omdat het zo verbasterd en zelfs achterlijk klinkt. Als stadsdialect is het in geen geval gangbaar en evenmin acceptabel. Het doet zo gemaniëreerd en geforceerd aan als men het nog eens tegenkomt in een brief of een stukje van een dialectschrijver, die zijn dialect alle eer aan wil doen. Naar mijn mening moeten we zulke woorden absoluut diskwalificeren in ons huidige dialectverkeer.

8 - Achter

In een Twentse textielfabriek sta je achter het touw (weefgetouw) of achter de een of andere machine. Hee steet achter de töw: hij is wever. Wanneer iemand ontslag krijgt, heet dat: ze hebt ‘r hem achterhèn daon. (Over ontslag krijgen en nemen zie naderhand ook onder J).

Iemand, die in de fabriek (dus niet op kantoor of fabriekskantoor) een administratieve functie heeft “steet achter ‘t hook”, zo iemand is vaak ook “‘n betke baas.” Hij heeft een kleine, vaak primitieve lessenaar ter beschikking, waarachter hij staande “het boek” bijhoudt. Ik heb ook wel eens gehoord, dat men zei: hee steet vuur ‘t book, en dat achter zowel als vuur wordt ook gebruikt bij radio en t.v.: wi’j hadden d’r nèt ‘n mooi programma achter. Maar dat is dan toch wel ‘n beetje primitief Twents.

De uitdrukking “achter ‘t linnen” hoort men tegenwoordig niet meer. Achter de rollen linnen in ‘t kabinet werd vroeger het spaargeld bewaard.

Een typische uitdrukking voor iemand, die bij z’n vrouw onder de plak zit, is: hee slöp achter de vrouw. Een ouderwetse bedstede is eigenlijk een tweepersoons slaapgelegenbeid met één toegang.

Normaal slaapt de vrouw achteraan en de man vooraan, op het “gevarenplaatsje.” De achterste slaper gaat het eerst in bed en komt er het laatste uit; de achterste plaats is dus tweederangs.

Achteràn kommen: de laatste zijn.

Hêemp-in-’n aers koomp aait achteràn: hij is altijd de laatste.

Bi’j ne begraffenis gaot de plorrigsten achteràn: bij een begrafenis lopen de armsten achteraan.

Achter aom:

hee hef zik achter aom (achter ‘n aom) lopen: hij is buiten adem van het harde lopen.

Achterbóks: wanneer d’r een de achterbóks antrek (de’ achterbroek aantrekt) dan krabbelt hij terug. De achterbóks is ‘n deel van ‘n paerezellen (paardezeel).

Achtereers: achterstevoren, van achteren het eerst.

Doot de koompelmêenten an wel ow achtereers terneut koomp: doe de groeten aan wie je achterstevoren tegenkomt.

Achtereers gaon: achteruit lopen.

Achterhèn:

Kom d’r ees achterhèn kieken: kom er eens achterheen kijken, kom eens aanlopen.

Zo’j daor now ees nich achterhèn zitten: zou je daar nu eens geen werk van maken?

Achternao: achterna, maar ook: achteraf.

‘n Woord achtenao: Een slotwoord.

Achternao woonder ik mi’j: achteraf verbaas ik me erover.

Mi’j duch achternao: achteraf bedenk ik.

9

Achteroet boerken: erop achteruit gaan.

Achterop kommen: ten achter komen.

Achterstevuurten: achterstevoren.

Achterste:

Hee gung op ziene achterste peut staon: hij ging op z’n achterste benen staan.

Dat jeungken motter neudig wat achtervuur hebben: dat ventje moet nodig een pak voor z’n broek hebben.

Dat mot wat vuur ‘n ächtsten (spreek uit: ‘n eksen) hebben: dat jongetje moet wat voor z’n bibs hebben.

‘n Achtersten of ‘n ächsten (eksen) kan ook de betekenis hebben van de laatste (van een rij), ook wel: ‘n lessen, ‘n lesten of zelfs ‘n letsten. Voor de “allerlaatste” hebben wij wel eens gehoord: ‘n gànsen.

Zo leerde (‘t is jaren geleden) een boerenwever zijn hulp het inrijgen van snel als volgt: “van ‘n vönsen op één nao ‘n eksen en van één nao ‘n vönsen op ‘n gànsen.”

Het stadsjongetje begreep niet dat dit betekende: van de voorste (le) op de 3e (één na de achterste, laatste) en van de 2e (één na de voorste) op de gans laatste (4e).

Acht: acht.

Als in ‘t Nederlands: acht gêven: goed opletten! Hee gef wàl acht: hij is wel oplettend.

Acht dagen is een week. Vandaag acht dagen: vandaag voor een week. Vandaag ôver acht dagen: vandaag over een week.

Aer: aarde.

Door de wezenlijke verhollandsing van het Twents is het woord aer (eer) voor aarde langzamerhand verouderd, maar in het stadsplat is aerpel voor aardappel nog goed in tel. (Langs de grens spreekt men van tuffel, dat in het meervoud eigenlijk onveranderd blijft, maar veelal toch ook als tuffels wordt gehoord).

Aer betekent zowel de aarde als aarde = zand, grond.

Bladaer: bladaarde.

Wol i’j mi’j met aer an de boks smieten: wou jij me zand tegen de broek gooien?

Vrêe op aer: Vrede op aarde.

Aerpel:

waor gin aerpel bint pott, weelt ‘r ók gin wassen!

Aerpel ofkienen: aardappelen ontkiemen, de uitloopsels van de aardappelen breken.

Aerpelkêlder: aardappelkelder.

Aerpellaandse röw: rogge, die op het aardappelland wordt gezaaid (wisselbouw).

Smietaerpel: de groene vruchten van de aardappelplant.

Het zijn ronde bolletjes, die op een aangepunt stokje werden geprikt om ze zo goedgemikt te kunnen “smieten.”

Aers: bibs.

Een pak voor de broek wil nog wel goed aankomen, maar “de haand vuur ‘n aers” viel als bestraffing in de regel nog wel mee. Ook heette het dan wel: “‘k zal di’j ‘n aers ees waarm maken!” Vroeger kon je voor een licht vergrijp al “nen waarmen aers” halen. De kleinsten, die aan het spel van de groteren mee wilden doen, deden dat als “hêmp in ‘n aers.” Van iemand, die de kinderschoenen nog niet is ontgroeid, kan gezegd worden: “hee hef de eierschalen nog an ‘n aers hangen”, of ook wel: “hee hef ‘n kreenk van ‘n kakstool nog vuur ‘n aers zitten.”

10

Affroont, (ver)affronteren: wordt ook plaatselijk als offroont uitgesproken: belediging, beledigen.

“Dat zol vuur mi’j ‘n affroont wêen”: dat zou voor mij een belediging inhouden.

Agosie: negotie.

Woorden als agosie (negotie), allosie (horloge), e.d., zou ik toch wel tot de Twentse primitivismen willen rekenen. Dergelijke verbasteringen moesten we eigenlijk alleen maar tussen aanhalingstekens gebruiken. Maar ik geef mijn mening graag voor een betere.

Akkedearn:

Dat wil nich al te best akkedearn: er is geen goede verstandhouding. (Accorderen).

Ammaol: allemaal.

Behalve dezelfde toepassingen als in het Nederlands heeft dit woord nog een extra betekenis: heel veel! D’r zitt àmmàól saldaoten in ‘n trein: de hele trein zit vol soldaten.

Ook: alleen maar. bijv.: d’r komt àmmaól spreeuwen in ‘n boom.Het Ned. allemaal wordt niet altijd door allemaol (ammaol) vertaald. bijv. in: goeiendag, allemaal: g’ndag tehoop!

Apart, ampat.

Het woord “ampat”, dat ik bij voorkeur niet gebruik, is niet alleen een Twents maar evenzeer een Hollands primitivisme. (In het Twents wordt de T niet uitgesproken, maar dat is niet zo erg als de wijze waarop in het Nederlands tegenwoordig de r wordt gescandaliseerd. Daar wordt zoiets als apajt of zelfs ampajt gezegd).

Apart betekent niet alleen afzonderlijk, afgezonderd, e.d. (aerpel apart in tegenstelling tot duurpot), maar ook heeft het woord een moeilijk te definiëren betekenis als men op iets de nadruk wil leggen.

Voorbeeld: Bi’j pas urn twaalf uur nao ber hen gaon? Dan he’j apart nich vol slaop had! Of: He’j midden op ‘n dag honger, dan krie’j in hoes ampat (apart) nich völ te etten!

Als een soort tussenwerpsel beeft het woord apart in dergelijke gevallen een versterkende betekenis van de erop volgende ontkenning.

11

Alle baat wat!:

Alle baat wat: weer een voorbeeld, dat het woord alle niet alleen alle en allemaal, maar ook alles betekent.

Alle is ook elk in: alle wekke: elke week, wekelijks; alle maond, alle jaor, en zelfs: alle vief menuten, en: alle nachte (zonder n!): elke nacht.

Uitroep van verbazing of verontwaardiging: wel alledagens!

All’ns, allêens!:

Maar alles is ook àllens (àll’ns). Voorbeeld: He’j now a weer owwe zöndagense bóks an? I’j maakt ok aait all’ns allêens.

Allêens: gelijk, gelijkluidend, gelijkend.

Krek allêens: precies gelijk.

Maar: gelijkenis is geliekenis. Dee hebt gin gellekenis met mekaar.

All’ns:

Mags wa all’ns etten mär nich all’ns wetten! Je mag wel alles eten maar niet alles weten!

Duur ‘t algemeen.

Algemeen is gebruikelijk Twents, maar voor het Ned.: in ‘t algemeen, of: over ‘t algemeen, hoorde ik in het Twents zeggen: duur ‘t algemeen. Het klink me nog niet eens zo gek in de oren. maar of het algemeen gebruikelijk is ergens in Twente kan ik zonder meer niet beoordelen.

Alleen en alleenig.

Voor alleen wordt ook wel alleenig gezegd, maar ik meen dat woord weer tot de primitivismen te moeten rekenen, wat de praktijk van het tegenwoordige dialectgebruik betreft.

Hee is net as ‘n aander. alleen luk eigenwies: maar dan wat eigenwijs.

Wanneer in een huishouding de moeder geen dochter, of vooral geen schoondochter naast zich duldt, is het: de moor kan ‘n sleef alleen nog wal buuren.

Wanneer iemand nogal onder de invloed van alcohol is thuisgekomen, kan men zeggen: Now, i’j warren gisteraovond ók lang nich alleen.

Aleer, allerdagens: vroeger, in vroegere tijden.

Almansgekken: kleefkruid.

Appelweek.

Ze hebt em appelweek ofhouwen, ofslagen, ofgadderd, ofdösschet... ziedaar een uitdrukking, die moeilijk in even markant Nederlands vertaalbaar is. Letterlijk staat er: ze hebben hem appelweek afgehouwen. afgeslagen, afge ..... (?) afgedorst.

‘t Apteek:

Kosten voor dokter en apotheek zijn altijd “begrotelijk”, omdat je misschien ook zónder die wel weer beter was geworden. Bovendien zijn die kosten oncontroleerbaar.

“Doar bi’j in ‘t apteek” kan betekenen dat je ergens nogal duur uit bent. De uitdrukking zou ook beschouwd kunnen worden als een equivalent voor het Ned.: “Daar ben je in de aap gelogeerd!”

12 - Met an verdan!

‘t Is nao an of kort an wil zeggen, dat de nood hoog gestegen is. Ook wel: ‘t ister an too, wat we onmogelijk kunnen vertalen met: het is eraan toe.

An ‘t leste: tenslotte, ten laatste.

Hee is an ‘t leste: hij ligt op zijn sterfbed.

Ook: an ‘t lesten, antlesten, in ‘t leste. (Maar: lestens is onlangs).

‘t Is nogal an de pries zeggen we van iets dat erg duur is, mär woo mor ik daor met an?

Dat geet nich an: daar komt niets van in

Dat kö’j gerost oonder de kloomp anschrieven: noteren.

Daor bi’j nog nich an (dat ben je nog niet gewoon), mär wat dat angeet (wat dat betreft): wi’j zölt em ees ‘n maol ànscheeten (staande houden, aanspreken, iets in herinnering brengen), en at ‘t nich aans wil dan zö’w em vuur dee schoold mutten ansprekken (gerechtelijk vervolgen). Mär ‘t is vaak ne kwestie van anpappen, en van händig-an doon.

‘t Leek mi’j aalt nog wal zonnen anstäendigen keerl (nette vent), mär gisteraovend hef ‘n veldwachter em ook nog weer anhoalen umdate anschotten was.

Al dat soepen: doar is ja gin anhalen an dat löt zik ja wal an zeen.

Ik zei an (= tegen) den kearl, ik wil op ‘t hoes op-an, en daor gung ‘t an!

Het is ‘n verhaal dat zik luk woonderlijk an heurt, mär ‘t koomp d’r op an, da’j ow ‘n kachel nich an laot maken!

Lestens kwam e an lopen - wy hebt ja nogal völ angeloop - en ton e zag dat de duur anstun, beun e ‘t paerd an (bond hij het paard ergens aan vast), en gung e op de kökken an.

‘n Kettenhoond gung ‘t an astetoo (angaon as nen kettenhoond!), mär hee lêâ ‘t voort met hem an.

Hee kwam d’r in, deu de duur luk an (deed de deur iets verder dicht) en hee zei: wat dàt anbetreft (angeet) bin’k nich an de tooë duur kommen.

Wi’j hebt ‘t veur an ‘n haerd (het vuur in de haard) duftig anpokkerd en de koffie luk anlengd (aangelengd).

Hee vreug: zal ik dee plank in ‘n boozem anspiekern (vastspijkeren)?

In de kraant was ne advertêensie schrêven över nen leerzamen aovend bi’j . ... Kiek, zeg e, is daor daansen bi’ j-an? (bal na).

13 - Over de a als o, ao en äö

Deze hebben we voor een apart hoofdstuk bewaard. De jongere dialectsprekers vergissen zich nog wel eens met oa of ao waar het gewoon aa moet zijn. Bijvoorbeeld: het Ned. amper wordt in het Twents aamper en niet aomper.

Aosem, Aom: adem.

Hee is luk kòt op ‘n aom: hij is wat kortademig.

Hee koomp aom te kot: hij is achter adem.

Hee gaf gin aosem: hij gaf geen asem.

In ‘n aom scheeten: op adem komen.

Hee hef ‘t op de aompiepen: hij heeft het aan de luchtpijpen (bronchitus), hij is kortademig. (N.B. Aompiepen: adempijpen niet te verwarren met ôvenpieper, letterlijk: ovenpijper, is een krekeltje!)

Men dient goed uit elkaar te houden: aom: adem; aovend: avond; övend: oven.

Aond: Arend (eigennaam), maar ook mannetjesduif.

De aond en de minne zitt te koeren: de doffer en de duif zitten te kirren.

Aos: aas.

Zowel aas als schelm.

Klaover-aos, meerv. äös.

Wi’j hadden alle äös, mär zee hadden de meeste trüüw’ (troeven).

Verkleinwoord van aos is äöske; een versterking van het woord is aospêns, in de regel gemoedelijk gebruikt.

Äösen: hard werken.

Äösig: stinkend.

Hee is öäsig lui.

Wat rok dat hier äösig.

Aosen of äösen op iets: op iets azen.

Dee äöst ammaol op de êrfenis.

Äönen: vermoeden; äönen naor: belangstelling hebben voor.

Hee äönt nich naor de vrouwleu. (Ook: hee taalt ‘r n ich naor!)

Assche: as.

Hee hef a zo völ pötte bi’j de assche had: hee hef a zovöl bi’j de hakken had.

‘n Ieder raakt de assche op zienen eigen kooken: een ieder raakt de as op zijn eigen koek. (leder zorgt voor zichzelf).

As- at: als.

Tussen het gebruik van as en at bestaat in de praktijk weinig verschil.

Asse (atte): als hij, als zij.

aster (atter): als er.

asset (attet): als het.

At ‘t ees is: indien.

As (at) ‘t ees is en ‘t moch ees wêen: indien, ingeval (het eens mocht blijken).

B

B spreenk nich mi’j oet ‘n baand,

wat ik di’j kolveer,

‘t Koomp umsgelieks goed,

op miene maneer!

14 - An en van ‘n baand

Baand is band, in alle betekenissen. Er zijn veel samenstellingen mogelijk, die wat primitief aandoen. Maar daarvoor is het Twents dan ook een volkstaal, en (nog) geen cultuurtaal, zoals het Nederlands. Toch kan men uit enkele hier volgende voorbeelden zien, dat waar de volkstaal zich met eigen materialen kan redden, de cultuurtaal vreemde woorden adopteert. Zodat we toch voorzichtig moeten zijn, het Twents “maar een primitief dialect’’ te vinden!

Nen aliebaand: een ondeugende jongen, rekel; misschien het beste nog in het Nederlands (?) te vertalen met “nozem.”

Jaagbaand: hoepel. (jagen is: zich snel voortbewegen.)

Krallenbaand: band van kralen, kralensnoer.

Maantelbaand: in plaats van mantelband zegt men in het Nederlands liever: ceintuur.

Schoobaand: schoenveter.

Een mooi voorbeeld van nieuwe woordvorming in het Twents hoorde ik onlangs in het spontaan ontstane woord dräeibaand (draaiband) voor het niet eens in de Nederlandse Spelling schrijfbare Nederlandse (?) woord bandrecorder!

De moor har de vroogerdag aalt wà ‘n baand d’r oonder: moeder had vroeger altijd wel de wind eronder!

Dat is nog heel iets anders dan an ‘n baand hebben: in toom hebben, dat zowel gunstig als ongunstig bedoeld kan zijn. Maar ongunstig zegt men liever: an de ketten hebben! Van ‘n baand kommen: zonder toezicht komen. Oet ‘n baand springen: uit de band springen.

Het meervoud is bään.

Het verkleinwoord is bäändke, maar dat wordt tegenwoordig normaal verhollandst tot bandje. Wie nog praat van sigarenbäändke in plaats van sigarenbandje is luk ölewets, in het stadsdialect tenminste.

Baandrekkel: bandrekel, kwajongen die in toom moet worden gehouden.

15 - Baas bôven baas

Een baas is een flinke vent. In het Nederlands kennen we ook: bij de baas komen, waarmee het hoofd van een afdeling of bedrijf wordt bedoeld.

In de Twentse fabrieken har de baas ‘t vaak méér vuur ‘t zeggen as ‘n heer! Vroeger was ‘n baas ‘n baas; hij bemoeide zich alleen met de produktie. Personeelsbeleid kende men nog niet, zodat de benaming baas ôver ‘t volk nog na de laatste oorlog kon ontstaan voor personeelschef.

‘t Is nen baas! wordt gezegd van een baby of een kleuter, die erg flink doet. Maar ook van een vrouw, die nogal weet te heersen. D’r motter aalt één de baas wêen, zei Diek-meui, en dan wus Jan-eum dat e zik stil zol höolen.

Als je vroeger wat getreuzeld had op weg naar school of naar huis, hield je de eerste de beste man aan, die je tegenkwam en dan vroeg je hem: Baas, woo laat is ‘t?

Tegenwoordig leer je je kinderen, dat de aanspreektitel voor elke man is: meneer. Toch is het me de laatste tijd nog wel eens een enkele keer overkomen, dat een schoolkind me vroeg: “Baas, woo laat is ‘t?’’ Ik kon het heus niet erg vinden. Nog niet àlle schoolkinderen hebben tegenwoordig immers al een polshorloge!

Meervoud is : bazen.

Verkleinwoord: een baasje is ‘n kleinen baas. Eigenlijk zou het moeten zijn: bääske, maar ik ken dat niet in het normale spraakgebruik.

Van iemand, die in de fabriek zijn mede-arbeiders wat onder controle moest houden, hoorde ik zeggen: hee is ‘n betke baas. Van iemand, die zich verbeeldt wat méér te zijn dan zijn mede-arbeiders wordt wel gezegd: hee wil baas mèt wêen! Of: at de baas d’r nich is, wil héé baas wêen!

De baas spöllen: de baas spelen.

Bazig: bazig.

En baas bôven baas levert ook geen moeilijkheden op. Vroeger was de baas ook: ‘n dèlhanen, de haan op de deel. Omdat hij de thuiswevers achter de vodden zat om produktie te halen.

De baos (van ‘n värken): varkenszwezerik.

16 - Van bak en bakslag

Wat nen bak - zeggen we in het Twents voor: wat een mop. Tegenwoordig is het woord “mop” als hollandisme ook al geadopteerd in het Twents. Het woord bakslag voor grap of mop blijft voor mij echter het beste Twents. Bakzeil halen kennen we niet in Twente, omdat we niet in scheepvaarttermen denken. Als wij zoiets bedoelen zeggen we: de achterboks antrekken! Overigens is bakken bakken, ook in het Twents, maar: een poets bakken? Ik zou zeggen: ne loer dräen!

Baklêver: zie: balkenbri’j en: bloodkook.

Bal is bal. De bal en het bal.

Maar voor het bal zeggen we ook gewoon daansen.

Bij: bal, ballen hebben we in het Twents de merkwaardige umlaut-meervoudsvorming, maar die is verouderd: bäll. (Op deze meervoudsvorming kom ik separaat nog wel eens terug).

Bij een voetbalwedstrijd: d’r was wal vuur twee bäll volk an de lieën: zoveel publiek (achter de touwafzetting) dat van de entreegelden wel twee nieuwe voetballen gekocht konden worden. Zeg dàt nu eens in het Nederlands: er was wel voor twee ballen publiek! (Dat lijkt toch nergens op!).

Balorig: balorig, overmoedig.

Baldaodig: baldadig.

Balsturig: ongezeggelijk.

Balmundig: zie belmundig.

Barmödig of birremödig: meelijwekkend.

‘n Balken: de balk, de zolder, de zoldering.

Op ‘n balken: op zolder.

An ‘n balken: aan de zoldering.

Balkenbri’j: ....ja, wàt is dàt in ‘t Nederlands?

Het is een gerecht van meel, dat met bouillon van lever, stukjes lever, schraomen (kanen) e.d. gekookt wordt. Zie ook: bloodkook. Zie voorts mijn: Twents menu, vroeger in de T.C. gepubliceerd.

Balg en balgen: nen balg is een balg.

De Osseier moosbalgen zullen me niet kwalijk nemen, dat ik deze bijnaam maar niet in het Nederlands vertaal? Zullen we dat maar onder ons houden? Balgen (werkwoord) is zoiets van straatslijpen. rondslenteren en streken uithalen.

Barrekanen: wild met iets smijten.

‘k Zal ow ‘t hoes oet barrekanen!

17 - Op de bas basken

Bas (meervoud: bassen): zouden we in beschaafd Nederlands kunnen vertalen met: bovenbeen, bil.

De knip op de bas en dan nich bang: de portemonnaie in de achterzak van de broek.

Basken:

Duur ‘n dreksoppen basken: door de modder baggeren.

Vuur ‘n kop basken: voor het hoofd slaan.

Za’k di’j ees met ‘t vretkettelke vuur de höörn basken? ... (Wie dit nog lezen kan, heeft z’n Twents nog niet verleerd!).

Op de bassen basken: een pak voor de broek geven.

Zo’s bedankt worden!

Bedanken is bedanken, en dat gaat met enige plichtplegingen gepaard. Zo’s bedankt worden is kort en bondig: dankjewel (voor een geschenk of een dienst) of heel kort: daank!

Daank ow wà, of: daank di’j wà is eigenlijk overdreven, en m.i. onder invloed van het Nederlands dankuwel ontstaan. Wanneer men niet precies weet, of een kleine bewezen dienst betaald moet worden of niet, kan men vragen: kaan’k met bedaanken too? Of: ik kan wis wa met bedaanken too?

Erg leuk vond ik altijd het wat weifelende: ja, a’k di’j bedaank, daor he’s niks an! Dat hield een oprechte dankbaarheidsbetuiging in en wilde zoveel zeggen als: tot wederdienst bereid.

Wederwoord op de dankbetuiging: daar za’s ‘t vuur hebben! Ook wel schertsend: daor he’k ‘n zôlder vól van liggen! Of:. daankenskätken is van aanrmood störven!

In plaats van: daank werd ook wel gezegd: God zal ‘t di’j lonen! Wederwoord: daor wi’w ‘t dan mär op hôolen! Of: dat wi’w hoppen! Daor mot ‘t dan mär op-àn!

Een uitbundig bedankje: doezendmaal daank! Wederwoord: och, ‘t was ja mär ne kleinigheid!

Bedankt men voor iets, dat men niet wil hebben (Engels: no, thank you) dan zegt men: daankenswäärd! Wederwoord: ‘t was di’j aanders wàl ‘geund!

Uit dit kleine stukje gesprekskunst zien we, dat het Twents ook wel z’n voornaamheid heeft, in al z’n soberheid van woordkeus.

Beddeburen: (berreburen): de met veren gevulde binnenzakvan het beddedek. De buitenzak is het berretiek (tijk). De overtrek is ook: berretoog en kussentoog.

18 - Zik bedoon en zik bedroowen

Zik bedoon of zik bevoelen: zich bevuilen, in “ontlastende” zin.

Zik van oondern töt bôven bedoon: erger kan het niet.

Zik bedoon van ‘t lachen ... (een goed verstaander heeft geen verdere uitleg nodig). Bij ziekte zegt men in zulke gevallen: alles laoten gaon en kommen.

Bedroowd en bedreuuwd, of bedroofd en bedreufd: droevig en bedroefd.

‘t Is bedroofd: het is droevig.

Dat bedrooft mi’j: dat doet me leed.

Zik bedrooven: leed hebben om iets of iemand.

Ik mot mi’j ja ôver di’j bedrooven: je doet me verdriet.

Ik was echt bedreufd: ik was echt bedroefd.

Dat bedrög di’j: je komt bedrogen uit!

Beer en börg:

Beer is een verouderd woord voor bier. Ook: beier, maar dat hoort men alleen nog bij oude boeren in bepaalde buurtschappen. Beer is ook dunne stalmest, gier.

Beerput: gierput.

Beer: Een beer is een mannetjesvarken; maar ook schuldeiser.

Spreekwoord: l’j könt better beer wêen as bôrg wêen: (Een bôrg is niet alleen een borg - iemand, die “goed” gezegd heeft - maar ook: een gesneden beer!)

Beer is ook: bont.

Beermus: bontmuts.

Nen beer is ook een damesbont, boa. “Hef ow moo den beer nog?” is een bespotting van iemand, wiens moeder boven haar stand een bont draagt.

Bêenzeln, nen bêenzel: rommelen, lawaai maken; een heleboel.

Gebêenzel: gerommel, lawaai.

Begaoging (verouderd): vallende ziekte.

In de bagaoging vallen.

Begapen:

Dat kaan’k nich ammaol begapen: ik kan al dat werk niet doen, dat wordt me te veel.

De vrouw kan nich de hele hoeshöäling meer begapen.

Begerigheid: begeerte, hebzucht.

Was ow de begerigheid baas?: was je niet een beetje te begerig, hebzuchtig?

Begriepen: begrijpen.

Dat kö’j nèt begriepen: dat dacht je maar!

Kö’j begriepen!: dat spreekt vanzelf! (De betekenis ligt in de manier van intonatie). Ook wel: kö’j begrijpn!

Dat kaan’k mi’j nich begriepen: ik kan me dat niet indenken. Maar: dat kaan’k nich begriepen: dat kan ik niet begrijpen, niet vatten. Beter: dat begriep ik nich. Dat begriep ik nich, is weer: dat kan ik me niet indenken.

19 - Nog veel meer met be-

Begroten, begrotelijk.