Gerard, gefotografeerd door Teigetje in de keuken van hun huis aan de Plantage Kerklaan 43 II in Amsterdam. Hij schenkt zichzelf nog eens in van de koppige Kaapse wijn, die hij met Tijger geïmporteerd had van een wijnhandel in Kassel. Dit huis is het decor van Bezorgde Ouders, dat voor een groot deel autobiografisch is. Gerard noemt zichzelf hier ‘Treger’ en hij noemt Tijger ‘Eenhoorn’.

Willem Bruno van Albada, Amsterdam, zaterdag 2 december 2023

U heb ik lief

De eeuw van Gerard Reve

Samenstelling Æde de Jong

© 2024 Uitgeverij Nobelman, Groningen

Het copyright op alle teksten berust bij de afzonderlijke auteurs.

Foto graf op de Nieuwe Begraafplaats in Machelen-aan-de-Leie (Zulte): Suhaila Sahmarani

Omslagontwerp: Sven Schriever

Met dank aan de auteurs, aan Teigetje & Woelrat en aan Anton Brand en Klazien Veenstra voor de eindredactie.

ISBN: 978-90-834201-2-7

NUR 323

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

www.nobelman.nl

Na mijn dood word ik op de scholen tien jaar vrijwillig gelezen en daarna nog eens tien jaar verplicht. Dan noemen ze een straat naar me. En dan ben ik helemaal vergeten. Niemand weet toch meer wie Tweede van der Helst was?

Gerard Reve, In Gesprek (1983)

Voorwoord

Mijn generatie heeft over het algemeen weinig met Reve. Een duidelijk voorbeeld daarvan was een hoorcollege van Mathijs Sanders over ironie in De Taal Der Liefde. In het bijzonder ging het om de beruchte brieven, waaraan ‘het belegen literaire wonderkind H.M.’, Harry Mulisch, eerder ook al aanstoot nam; ze zetten hem aan tot het schrijven van het pamflet Het ironische van de ironie. Reve’s ironie wordt steeds vaker niet begrepen, of waarschijnlijker: niet geaccepteerd. De dubbele bodem van de ironie, waar Mulisch op wijst, kan tegenwoordig op weinig enthousiasme rekenen. Reve schreef trouwens meerdere boeken die weerstand opriepen en nog steeds oproepen. Wat de protagonist van Bezorgde Ouders allemaal uitkraamt, is ‘bepaald niet fris’, schrijft Piet Gerbrandy in Boeken die ertoe doen, maar daar ‘staat tegenover dat het boek zo geestig is, dat men een onverbeterlijke zuurpruim moet zijn om boos te worden over Reve’s op hol geslagen fantasieën.’ Laten we vooral het kind niet met het badwater weggooien. Zeker de ‘klassieke Reve’, zoals Gerbrandy hem in Pelgrimsliederen noemt – van De Avonden, Op Weg Naar Het Einde en Nader tot U –, is een te belangrijk onderdeel van de literaire canon om zomaar aan de kant te zetten.

Gelukkig weet Reve’s werk nog steeds een aantal kenners te bekoren, getuige de bijdragen in deze bundel. Dat wil niet zeggen dat al deze auteurs Reve’s schrijfsels dan wel publieke uitlatingen zonder meer voor lief nemen, natuurlijk niet. Een beetje lezer vereenzelvigt de auteur niet met diens personages. En ook als een auteur buiten zijn boeken uit de bocht vliegt, is dat geen reden om het hele oeuvre de rug toe te keren.

Soms moet je Reve met een korreltje zout nemen. Laten we vooral ook deze woorden uit het gedicht ‘Afscheid’ (uit: Het Zingend Hart) negeren:

Vergeet mij maar. Doe mij maar weg

uit Uw herinnering.

Tot eens, bij toeval nog, gij leest:

‘in alle stilte plaatsgevonden’,

en schudt het hoofd, en gaat Uws weegs.

Æde de Jong

Groningen, maart 2024

Lieve Bernard, 1938-1991

Liefhebbers van het werk van Gerard Reve zijn het er doorgaans snel over eens dat de correspondentie met Bernard Sijtsma niet tot beider boeiendste publicaties heeft geleid. Reve’s aandeel, verschenen in 1981 onder de titel Brieven aan Bernard S. 1965-1975, is een nogal curieus boek, zo wordt geoordeeld, maar toch onmisbaar, allicht, in het gehele oeuvre.

Diezelfde lezers geven zo goed als zeker vervolgens te kennen dat Sijtsma’s initiatief om zijn deel van de briefwisseling openbaar te maken een ‘gênant’ product opleverde (aldus Frans de Rover in Vrij Nederland): de uitgave van Lieve Gerard. Brieven aan Gerard Reve 1965-1980, die in 1981 aan Reve’s brievenboek voorafging, werd hard neergesabeld. Zó hard, welhaast meedogenloos, dat ik Bernard, die ik in 1985 leerde kennen en met wie ik bevriend raakte, wel over de verzamelbundels As en Regen en De navel der aarde (beide 1981) heb horen vertellen, en ook over de roman Berlijn is geen Duitsland (1983), maar zelden of nooit over de brieven die hij aan Reve schreef en de publicatie daarvan.

Nee, het was geen schaamte die hem weerhield, hij was er domweg de man niet naar om waarover dan ook op te scheppen, daar was hij te bescheiden en verlegen voor. Diep in zijn hart wilde hij niets liever dan bijna net zo beroemd zijn als de Grote Volksschrijver, maar hij wist dat hij er de pen en het talent niet voor had, en de overtuigingskracht en het doorzettingsvermogen evenmin. Op aanraden van uitgever Peter Loeb prees hij Lieve Gerard op het omslag aan als ‘een ontroerend document dat getuigt van geloof, hoop en liefde’. En het kostte hem geen moeite om niemand minder dan Johan B.W. Polak bereid te vinden een inleiding voor As en Regen te schrijven. Daarin lezen we weliswaar dat ‘zich af en toe in bescheiden mate de invloed van onze grote schrijver Gerard Reve doet gelden’, maar Polak vergeleek Bernard ook met Arnoud Aletrino en Anna Blaman wegens ‘een soortgelijke kleur van duisternis’ en hij prees Bernards humor en de ‘bevrijdende werking’ die daardoor van de droefenis uitgaat. Reve zelf beval As en Regen aan door middel van een handgeschreven brieffragment in facsimile op de achterflap: ‘Dit genre is je kracht. Als je gewoon doorwerkt, zal alles je gelukken.’

Maar onderwijl doopte hij zijn kroontjespen of ganzenveer alweer in vitriool om een venijnige, reviaans droomachtige verantwoording te schrijven bij zijn eigen brieven aan Bernard. Wonend in een plaggenhut vlak bij het militaire vliegveld Eelde stuurde hij ‘des avonds’ de toen nog jonge Bernard S. er in vrouwenkleren opuit ‘om voor mij blonde, krijgskundige vliegende luchthelden mede te lokken.’ Totdat Bernard S. ‘te oud voor zijn taak werd’ en naar Amsterdam vertrok. Daar bleef Reve hem ‘gedragen kleding en brieven met goede raad sturen’, en uitgerekend deze brieven konden ‘als door een speling van het lot’ gebundeld worden.

Dat van die goede raad was misschien het meest waar: Reve had Bernard al eens met succes geadviseerd, lees: nadrukkelijk opgedragen, zichzelf als auteur niet Bernard J. Sijtsma te noemen, zoals op zijn eerste vier boeken, maar de initiaal van zijn tweede voornaam, Johan, weg te laten omdat goede schrijversnamen – Gerard Reve – nu eenmaal makkelijker te onthouden zijn als ze die dwingende combinatie bevatten van twee beklemtoonde lettergrepen, gevolgd door een onbeklemtoonde. En hoewel hij best een zekere sympathie had voor Bernards verhalen – ‘…ik vind Sijtsma zijn werk, met al de zwakten die het aankleven, een bepaalde waarde hebben, en bijvoorbeeld belangrijker dan dat van Anne Wolkers of Herrie Mulles’ –, wees hij hem er bij herhaling op dat een aanbeveling zijnerzijds eerder averechts of zelfs ‘desastreus’ zou uitpakken dan bijdragen aan Bernards doorbraak en welslagen als schrijver.

Bernard begreep die goede raad, maar had ook te maken met het complexe, serieuze en vooral ambitieuze thuisfront dat hem, de aimabele kunstenaar, sinds hun kennismaking in februari 1971 op handen droeg: zijn man Frederik – ook wel: Freek – Ariesen.1 Je hoort als het ware hoe het is gegaan. ‘Bernard, lieverd, als Gerard zoveel succes heeft met Oud en Eenzaam en Moeder En Zoon, en nu ook met Brieven aan Wimie, móét jij de brieven bundelen die je aan hem schreef; je zult zien dat het een triomf wordt en dát zal de verkoop van je vorige boeken en je nieuwe vertellingen enorm ten goede komen.’ (Frederik sprak liever over ‘vertellingen’ dan ‘verhalen’.) Bernard volgde niet Reve’s raad op maar die van Frederik. Hij sloeg aan het herlezen, ordenen, uittypen en corrigeren, en zag: ‘Verrek. Het geheel laat zich waarachtig als een roman lezen.’ Dus: ‘Ik heb de hele zaak aan Frederik gegeven. Hij was zo geboeid, dat het hem een deel van zijn nachtrust kostte. Aangezien hij toch te betrokken is om objectief te kunnen oordelen, besloot ik het aan Peter Loeb te sturen.’

Die zag er brood in. Maar Bernards droom kwam niet uit. ‘De literaire kwaliteit van deze brieven is nul komma nul,’ vond Frans de Rover, ‘druilerig taalgebruik.’ Hans Warren betichtte Bernard er zelfs van dat hij Reve als ‘kruiwagen’ probeerde te gebruiken. Milde besprekingen van de verhalen in As en Regen en De navel der aarde, niet lovend maar best welwillend (‘niet onverdienstelijk’), konden de schade amper compenseren: toen ik Bernard – en ook Frederik – op 31 maart 1985 voor het eerst begroette, was hij al verworden tot een schrijver in de marge.

Maar koppig en vasthoudend. Hij schreef door – aan verhalen en vertellingen, een nieuwe roman met als werktitel Bellamy’s Droom, een toneelstuk over Eva Braun en meerdere scripts voor korte tv-spelen, uit te zenden door de NOS. Tijdens zijn leven mocht hij echter nog maar één nieuwe publicatie beleven: het verhaal ‘Geen werk’ in Hollands Maandblad (december 1988/12). De titels Bij de Meester (2009) en ‘Aber gnädige Frau’ (2011) verschenen postuum.2

‘Ik zit in de wachtkamer,’ schreef hij me op 5 september 1989.

Gedane zaken nemen geen keer. Maar Bernard, zowel de schrijver en verteller als de hartelijke, zachtmoedige vriend die zo van het leven hield en toch slechts 52 jaar oud mocht worden, had meer verdiend. Wellicht had hij beter naar Reve moeten luisteren, die hem, bij alle buitenissigheden in zijn brieven, vaak goedgezind was, al liet hij ook niet altijd het achterste van zijn tong zien. Zo meldde hij in mei 1981 aan Geert van Oorschot dat zijn Brieven aan Bernard S. ‘beslist ondieper (waren) dan de Brieven aan Wimie. Ik denk dat het komt omdat ik Bernard S. wel met belangstelling bejegend heb, maar misschien toch nooit voor vol heb aangezien.’

Hoe het ook zij, Bernard schoot er niets mee op, niet na het verschijnen van Lieve Gerard en Brieven aan Bernard S., en uiteindelijk ook niet op langere termijn. En Reve liet het erbij. Zoals Nop Maas in zijn monumentale biografie constateerde: na de publicatie van een brievenboek verloor Reve langzamerhand zijn belangstelling voor de geadresseerden. Het gebeurde onder anderen Ludo Pieters en Josine Meyer, aldus Maas, en het overkwam ook Bernard Sijtsma. De jaartallen in de titels van beider brievenboeken zijn indicatief: Reve hield het bundelen van de brieven die van ná 1975 dateren voor gezien, terwijl Bernard tot eind 1980 doorging. Lieve Gerard zou een paar maanden later verschijnen. De ‘jonge gade’ van Peter Loeb had de titel gevonden. ‘Lieve Gerard. Verrassend eenvoudig en heel logisch. Ik had het zelf kunnen bedenken.’

‘Gezellig dat jullie komen de 31e. Je kunt dan ook Bernard Sijtsma leren kennen, hetgeen misschien zelfs ongedwongener is dan bij een speciaal gearrangeerde ontmoeting – voor het geval jullie elkaar niet zouden liggen.’ Dat schreef Cor Jellema – de dichter C.O. Jellema, een vriend van Bernard – me toen hij ons, George en mij, uitnodigde een concert bij te wonen in ’t Huis Tijdverblijf, de pastorie in Zuidhorn, waar hij toen nog woonde. Waarom Cor zich afvroeg of Bernard en ik elkaar wel zouden liggen, weet ik niet, dat is nooit uitgesproken, feit is dat de kennismaking het begin was van een wederzijds welgemeende vriendschap die duurde tot Bernards ontijdige dood in februari 1991 en die dus bijna zes jaar heeft mogen zijn.

Het waren jaren waarin Bernard nijver voortwerkte aan nieuwe teksten, die hij echter – het is hard om vast te stellen – aan de straatstenen niet meer kwijtraakte. Bij Peter Loeb kon hij niet meer terecht, die had immers te weinig overgehouden aan zijn optimistische investeringen in Lieve Gerard, de twee verhalenbundels en de roman (‘…waarschijnlijk kostte ik meer dan hij had verwacht,’ schreef Bernard me berustend in die brief van 5 september 1989), en de omzwervingen langs tal van andere uitgevers leidden eerst tot frustratie en later tot een gevoel van miskenning. Hij deelde die ervaringen zwart op wit met Johan Polak, in wie hij niet ten onrechte een beschermheer en pleitbezorger zag. Maar die kreeg er gaandeweg schoon genoeg van dat Bernard alsmaar andere uitgevers benaderde – hij had inmiddels De Bezige Bij, De Harmonie en Elsevier al versleten – en zich maar niet honkvast wilde of kon betonen.3 Zoals dat ook met Reve het geval was, verwaterde Bernards contact met Polak.

Erover spreken deed hij niet: zijn contacten met uitgevers en het schrijven van nieuwe vertellingen waren een hermetisch gesloten boek, alsof er een taboe op rustte. Toen hij George en mij voor het eerst een manuscript in wording liet meelezen, Bellamy’s Droom, in het najaar van 1989, schreef hij daar nadrukkelijk bij dat ‘niemand anders’ het mocht zien – wee je gebeente. Die houding tegenover zijn schrijverschap en wijze van omgang met mogelijk nieuwe publicaties maakten zijn werk ook voor goede vrienden onzichtbaar en dus ontoegankelijk: dat hij tussen 1983 en 1988 zijn oudste herinneringen aan zijn privé kennismaking met Reve in Greonterp vastlegde in Bij de Meester ben ik pas te weten gekomen toen Ronny Boogaart en Eric de Rooij er in De Parelduiker (2009/3) over schreven en de novelle publiceerden.4 Bernard was toen al achttien jaar dood. Frederik, begrijpelijkerwijs ingenomen met de beschouwing van Boogaart en De Rooij, zag er ‘in wezen een ondubbel-zinnige herontdekking en tegelijk een rehabilitatie’ van Bernard in.

Datzelfde gold voor zijn verhalen over Uut Hulsing, de talentvolle cabaretière die met het communisme sympathiseerde, bij wie hij in de jaren zestig enige tijd in Amsterdam in huis woonde en met wie hij optrad in het Uilenspiegelcabaret. Dankzij haar werd hij benoemd tot intendant van het Kunstmaandorkest van Anton Kersjes, later het Amsterdams Symphonie Orkest. Uut overleed in oktober 1970, nog maar 59 jaar oud, kort voor Bernard debuteerde met de bundel Bloed onder de nagels (1971), die hij aan velen maar als allereerste aan Uut opdroeg. Over haar schreef hij de verhalen ‘Over Uut’ (in: Klein vaderland, 1975) en ‘Requiem’ (in: De navel der aarde, 1981), maar ik heb toentertijd niet geweten dat hij minstens nog twee verhalen aan haar heeft gewijd: ‘Aber gnädige Frau’ en ‘Zingen voor een dode vrouw’, beide postuum verschenen in 2011. Genoeg om nog eens in één bundel verzameld te worden. Daar zou Bernard vast trots op zijn geweest: ‘En ik hield van haar. Ik hield van haar.’ – ‘En na nog wat brandewijn, draaide ik de rollen om en zong ik voor háár.’

Bernard was meer een toneelspeler dan een schrijver, heb ik weleens gedacht. Hij had er het postuur en de stem voor, en hij genoot van weinig zozeer als te doen of hij zich stond in te leven in een rol, hoegenaamd auditerend, liefst stampvoetend, met gebalde vuisten, luid roepend: ‘Dit kan ik ook, dít kan ik ook…’, en dat steeds maar herhalend. Des te bevreemdender vond ik het dat hij, die op een uitgesproken dictie prat kon gaan, zich voor een presentatie vaak zo opvrat dat hij zijn verhaal en de daarin besloten emoties alleen verstild voor en over het voetlicht kon brengen – bijna schuw, terughoudend om in de openbaarheid te treden, of dat nu voor een klein publiek was in het Literair Café AaBC in Groningen of in de enorme zaal van Theater De Tamboer in Hoogeveen. Wat het verschil was? Als toneelspeler leefde hij zich in een ander in, als auteur die een voordracht hield had hij het veelal over zichzelf.

Zo introvert als hij over het schrijven was – zijn briefwisseling met Reve, zijn nieuwe vertellingen –, zo extravert en ook open kon hij zijn over andere dingen die in zijn hoofd bleven rondspoken. Dat waren bijvoorbeeld de herinneringen aan zijn jongste jaren in Amsterdam tijdens de oorlog, de vlucht met zijn moeder naar Friesland in 1944 en de nooit beantwoorde vraag wie zijn echte (biologische) vader was. Over zijn verblijf in Oost-Berlijn in 1961, door tussenkomst van Theun de Vries, kon hij met een aanstekelijke ironie vertellen. Zijn voornaamste hobby’s, hoe prozaïsch ook, waren koken (hij bereidde bij voorkeur Catalaanse gerechten) en het ontwerpen en inkleuren van wat hij ‘metropolen’ noemde – imaginaire plattegronden van gedroomde steden, de kleuren van de bouwblokken een indicatie van de bestemming die ze hadden, blauwdrukken van wat in Frederiks bouwkundige jargon ruimtelijk-functionele structuren heette.

Bernard Sijtsma, Metropool (fragment), augustus 1989

Zelfs over hun permanente geldzorgen was Bernard buitengewoon open, in het bijzonder over de opwindende plannen die Frederik telkens weer smeedde om nieuwe bronnen van inkomsten aan te boren en daarmee de financiering van hun huishouden dragelijker te maken. Zo tekende en bouwde Frederik in Eelde eigenhandig een ruime, vrijstaande woning, niet voor henzelf, maar om te verhuren of verkopen. Op een middag liet hij George en mij trots de constructie in aanbouw zien.5 En toen in de zakenwereld en bij de overheid het begrip consultancy opgeld begon te doen, kwam hij op het ogenschijnlijk lumineuze idee een adviesbureau op te richten, ingeschreven bij de Kamer van Koophandel: Bureau Sijtsma management consultants, ‘met name gespecialiseerd in het aantrekken van hooggekwalificeerd personeel’. Hij liet een chique brochure drukken met een begeleidend schrijven, commercieel van toon. Voor meer informatie kon contact worden opgenomen met consultant F. Ariesen. ‘Als u mag kiezen tussen een perfecte hamer of een vakbekwame timmerman om een houten schuur te bouwen, dan zult u ongetwijfeld kiezen voor de timmerman.’ De mensen zijn immers belangrijker dan de middelen.

Of het bureau ooit enige omzet heeft gehad, weet ik niet. Ook Frederik kon, als het erop aankwam, zwijgen.

De droombeelden die Frederik creëerde en soms ook werkelijk realiseerde waren voor Bernard niet perfect, hij had andere aspiraties, en dat was in de eerste plaats de publicatie van nieuwe vertellingen of die nieuwe roman. Maar tot meer dan ‘Geen werk’ in Hollands Maandblad kwam het niet. Ik feliciteerde hem ermee, en hij schreef terug: ‘Het verhaal in H.M. heb ik in de eerste week van december ’88 geschreven en naar Poll6 gestuurd. Hij belde mij op om te zeggen dat hij het nog per se in het decembernummer wilde opnemen. Dat was wel leuk dus.’ Maar in die brief van 21 januari 1989 kreeg vervolgens het gevoel van miskenning de overhand en sloeg de vertwijfeling toe: ‘De roman. Niemand wil hem hebben. Onbegrijpelijk, vervelend, maar waar. Ik ben maar eens diep over mijzelf gaan nadenken. Pijnlijk en moeilijk. (…) Ik heb met pijn en moeite uitgevonden dat het korte verhaal, de novelle desnoods mijn kracht is en dat het schrijven van een roman geen innerlijke noodzaak is. Wonderlijk dat je er zo lang over moet doen om weer bij je uiteindelijke “ik” terug te komen. Ik schrijf geen romans meer. Nooit meer. Ik wil proberen zoveel mogelijk verhalen te publiceren, ze te bundelen en er dan een uitgever voor zien te vinden.’

Die verhalen verschenen dus pas postuum, maar al in de zomer van 1989 toonde Bernard zich niet trouw aan zichzelf: hij werkte verwoed verder aan Bellamy’s Droom, zijn nieuwe roman – en die bleek na al die jaren niet van reviaanse oprispingen vrij.

Bij Bellamy denkt een Nederlandse literatuurliefhebber vermoedelijk eerst aan de Zeeuwse, patriottische dichter Jacobus Bellamy (1757-1786), auteur van Roosje, maar Bernard had Edward Bellamy (1850-1898) op het oog, een Amerikaans schrijver die kon fantaseren over een wereld zonder geld en zonder de uitwassen van het kapitalisme. Hij schreef er een klassiek geworden bestseller over, vol visionaire voorspellingen en utopische vergezichten: Looking Backward: 2000-1887 (in vertaling: Terugblik uit het jaar 2000). Het boek verscheen in 1888, en was goed voor een wereldwijde miljoenenoplage en het ontstaan van de internationale Bellamy-beweging. Als de hoofdpersoon in 2000 wakker wordt nadat hij in 1887 in slaap is gevallen, is hij terechtgekomen in een tijdperk van samenwerking, harmonie en een gelijke verdeling van rijkdom. Een eeuw na het verschijnen van zijn meesterwerk, op de drempel van het nieuwe millennium, trok Bellamy nog altijd een zekere aandacht: in september 1987 zond de VPRO in het documentaireprogramma Het Spoor Terug een reportage uit over Nederlandse Bellamyanen en hun herinneringen en ambities, ‘In de ban van Bellamy’s droom’. Bernard heeft het zonder twijfel gezien en wist zich erdoor geïnspireerd. Zijn eigen ervaringen met socialisme en communisme indachtig, liet hij een van de personages in zijn roman met hartstocht zeggen: ‘Het was Bellamy’s droom om het geld voor eeuwig af te schaffen en uit te bannen. Geld was de bron van àlle kwaad.’ Maar daar dacht hijzelf, net als Reve, dan weer helemaal het zijne van.

Hoewel minder goed dan Berlijn is geen Duitsland vond ik Bellamy’s Droom een geslaagde roman die gaandeweg aan zeggingskracht won. Gepubliceerd is het boek niet, maar wie weet ligt het manuscript of typoscript nog in Den Haag, in het archief van het Letterkundig Museum, waar Bernards literaire nalatenschap wordt bewaard. Mijn aarzeling betrof voornamelijk dat Bernard het niet kon laten zich andermaal met Reve te associëren – waarmee hij welbeschouwd al diens goedbedoelde raadgevingen opnieuw in de wind sloeg. Centraal in de eerste versie, die Bernard in 1989 hoopte af te ronden, stond een dichter die een klein landgoed in het zuiden van Frankrijk bezit en daaraan stoer verder bouwt, een ‘dichtervorst’ en ‘een verslinder van jongmanlijk schoon’, en ook een man vol norm- en maatschappij-tartende opinies. Nee, Bernard mocht dan uit Reve’s leven zijn verdwenen, Reve bleek nog diep in Bernard te zitten. Mijn commentaar – en dat van George, die de roman ook las – liet hem niet onberoerd, en ook Frederik niet, en zo kwam binnen de kortste keren een herschreven versie tot stand. De hoofdrol is nu weggelegd voor ‘een tamelijk beroemd homofiel dichter’, een uitgeweken Roemeen, geboren in 1930, een alom gewaardeerd auteur van wie hij me een gedetailleerd cv stuurde, met inbegrip van al diens (fictieve) publicaties, reizen en tv-optredens. De verteller van het verhaal, de ‘ik’, en zijn partner Wouter – in wie we natuurlijk meteen Bernard en Frederik herkennen – hebben die Roemeense dichter halverwege de jaren zeventig bij toeval ontmoet in een Berlijns café, zijn bevriend geraakt en houden contact door elkaar geregeld brieven te schrijven. ‘Een verzinsel?’ schreef Bernard me op 28 september 1989 retorisch. ‘Welnee. Welja. Het hele leven is een verzinsel.’

Niet uit te sluiten valt dat hij verdergaande plannen met de roman had: ‘…het boek is niet uit. Ikzelf ben dol op een “open einde”. Vond ik maar een uitgever die het boek als eerste van een triologie zou willen bekijken!’ Maar zover is het niet gekomen. Begin 1990 was Bellamy’s Droom voltooid. Bernard stuurde de roman toe aan De Bezige Bij en De Prom. ‘Het oude liedje,’ liet hij me op 3 april 1990 weten, ‘in de wachtkamer dus.’

Daar bleef het bij. Bernard werd ziek. Kanker. Hij overleed op 11 februari 1991 in Norg. Gerard Reve stierf ruim vijftien jaar later, op 8 april 2006. In de Nederlandse letteren blijven ze door twee brievenboeken met elkaar verbonden. En door het open einde van Bernards novelle over zijn eerste bezoek aan de Meester in augustus 1965: ‘De schrijver hief zijn glas en glimlachte naar mij.’

Anton Brand

Een Circusjongen
Het gefantaseerde leven van Gerard Reve

In 1975 las ik Een Circusjongen voor het eerst, blijkens een aantekening voor in de uitgave van de roman, die ik meteen bij verschijnen kocht. Ik was toen negentien jaar. Hoewel ik het boek bij mijn weten slechts één keer heb gelezen staat het behoorlijk verfomfaaid bij me in de kast. Ik heb het vijftig jaar lang met me meegesleept. Langs zeven huizen in Groningen. Blijkbaar lijden boeken daaronder. Het ziet eruit alsof het vele malen is gelezen en jarenlang in een vochtige kelder bij een antiquaar heeft gelegen.

Ik was zo onder de indruk dat ik het boek een tijdje beschouwde als hét voorbeeld voor het geval ikzelf een roman zou willen schrijven. Ik was tweedejaars student Nederlands aan de Rijksuniversiteit Groningen. Ik heb inderdaad rond die tijd een eerste roman geschreven, die nog ergens in ‘het archief’ oftewel in een doos met oude paperassen moet zitten. Het is me tot nu toe altijd te veel moeite geweest het manuscript, nog op een oude typemachine à la W.F. Hermans geschreven, op te zoeken.

Eerlijk gezegd was Hermans al gauw mijn favoriete schrijver, vooral met Onder Professoren, dat in hetzelfde jaar, 1975, uitkwam, en later met Uit talloos veel miljoenen, dat ik nog steeds een geweldig boek vind.

Ik heb Een Circusjongen na vijftig jaar weer gelezen, en eerlijk is eerlijk, het is vermakelijk. De vraag is alleen: wat trok me destijds zo aan in de roman en waarom vond ik het een voorbeeld voor een door mijzelf (mijzelve zou Reve zeggen – maar ik zal zijn magnifieke taalgebruik niet na-apen) te schrijven literair werk?

Stijl

Ik kan alleen maar proberen mijn geestesgesteldheid als jonge letterkundestudent te reconstrueren. Ik ben trouwens afgestudeerd in de richting taalkunde/linguïstiek, omdat ik het na mijn kandidaatsexamen (tegenwoordig bachelor) plotseling maar een raar idee vond wetenschappelijk studie te maken van literair werk (fictie) dat door schrijvers zomaar uit de duim was gezogen – het leek me een onzinnige bezigheid, liever ging ik zelf schrijven.

Wat sprak me zo aan in Een Circusjongen? Het zal ongetwijfeld het taalgebruik oftewel Reve’s literaire stijl geweest zijn. Dat archaïsche. En zijn ironie. In die tijd waren intellectuelen, onder wie ik mezelf ook schaarde, politiek gezien links. Links en progressief. Behalve W. F. Hermans dan, die open en bloot rechts was en zelfs het lef had naar de apartheidsstaat Zuid-Afrika af te reizen. Trouwens, ook Gerard Reve reisde in 1984 naar dat land en verdedigde zelfs het apartheidsregime. Reve en Hermans leken politiek gezien wel wat op elkaar. Allebei hadden ze van die rechtse praatjes. Maar desalniettemin dachten wij toentertijd dat Reve, net als wij, vast ook wel progressief (en dus links) was. Hij was immers homoseksueel. En homo zijn betekende ‘anders zijn’, niet met de massa meegaan en dus móést Reve wel links zijn. Wás mijn redenering althans (let wel: ik probeer mijn denkwijze van destijds te reconstrueren). Dus, Reve hield er rare praatjes op na, maar hij was ‘goed’, want zijn choquerende uitspraken vielen onder het begrip ironie (op een licht spottende manier het tegenovergestelde zeggen van wat je eigenlijk werkelijk vindt). Wij, jonge (aanstaande) letterkundigen, konden Reve dus met een gerust hart waarderen als schrijver van nogal aanstootgevende teksten.

Vier afdelingen

Een Circusjongen is verdeeld in vier afdelingen: ‘Geboorte’, ‘Dood’, ‘Hellevaart’ en ‘Verrijzenis’, die tezamen het boek als het ware in tweeën delen.

In de eerste twee delen (‘Geboorte’ en ‘Dood’) is de schrijver vooral op een ouderwetse manier, zoals de lezer tot dan toe van hem gewend was (bijvoorbeeld in De Taal Der Liefde en Ik Had Hem Lief), bezig verhalen te vertellen over jongens waar hij het graag mee wil doen of die hij zijn vrienden Jakhals, Tijger en Jurgen et cetera zozeer gunt. Zo vertelt hij Jakhals bijvoorbeeld over een zekere Harry die een muffe lucht verspreidt maar zo graag met de schrijver seks wil hebben dat hij, omdat hij banketbakkersknecht is, slagroomtaarten voor hem en zijn vriend meebrengt. Daarbij denkt Reve (je komt er niet omheen de ik-persoon met de schrijver te vereenzelvigen) aan een andere jongen die Jurgen heet. En zo gaat het maar door. Het is een en al seks en geweld. Bij Reve moet er nu eenmaal af en toe een flinke klap uitgedeeld worden tijdens de liefdesdaad. En dat allemaal in zijn bekende archaïsche schrijftrant, en grappig genoeg soms ook in de alternatieve, modieuze woordspelling uit de jaren zeventig (aksie). Ja, die spelling, dat weet ik nog wel. Ik vond het maar raar. Maar wij leerden destijds op college dat het er niet toe deed hoe je de woorden spelde, als het de lezer maar duidelijk was wat je bedoelde.

Broodschrijver

Reve heeft heel wat woorden nodig om zijn verhalen te vertellen. Je ontkomt soms niet aan het gevoel dat hij zijn best doet om aan de wens van de uitgever tegemoet te komen om een roman van redelijke omvang te leveren. Af en toe is het pure woordkakkerij, beschrijvingen met veel bijvoeglijke naamwoorden. Reve is een echte broodschrijver. Zoals hij zelf zegt: er moet brood op de plank komen. Je ziet hem genieten terwijl hij de nietszeggendste pagina’s volkrabbelt. Weer een paar honderd gulden verdiend.

Jakhals liet mij begaan (…) Ik keek naar zijn Liefde, die men wel bedekt, maar wegens hare afmetingen onmogelijk verborgen zoude kunnen noemen en die ik met al mijn verlangen van mijn voor eeuwig aan Jakhals’ verslaafde hart wilde zien opstijgen en zich verheffen als een schoon, in zijn slaap gestoord roofdier.

Et cetera.

De inhoud van zijn verhalen? Sprak die mij ook aan? Ik denk dat het heel simpel is. Ik heb niks met homoseksualiteit behalve dan dat ik nogal wat homoseksuele mensen (m/v) tot mijn vriendenkring reken. Ook vijftig jaar geleden (er is nu eenmaal niks nieuws onder de zon) ging ik al veel met homo’s om. In Groningen had je homodancing The Duke en daar ging je als studentje met plezier naartoe. Het avontuur tegemoet. Ik herinner me de fameuze travestietenshows nog goed. Dragqueen shows zouden we tegenwoordig zeggen.

Ik was niet gechoqueerd door de verhalen van Gerard Reve in Een Circusjongen. Wel vond ik al die beschrijvingen van seks tussen mannen nogal veel van het goede en van hetzelfde.

Blijkbaar werd Reve in de jaren zeventig breed gelezen. De Taal Der Liefde uit 1972 las ik al op mijn zestiende en het stond doodleuk op de leeslijst voor mijn eindexamen Nederlands op het zeer christelijke gymnasium waar ik op zat. Geen mens die zich er druk om maakte. Als je dat vergelijkt met de agressieve reacties van allerlei reactionaire figuren op de woke-kringen van tegenwoordig, leefden we toch wel in een heerlijk vrijgevochten tijd in die mooie jaren zeventig.

Reve verkocht ook nog eens goed. Tegenwoordig heeft ieder progressief denkend mens (toegegeven, het zijn er steeds minder) de mond vol van lhbtqia+, maar probeer als uitgever maar eens een boek in de markt te zetten in de queer-categorie. Dan blijkt de markt ineens nogal beperkt te worden. In 2021 bracht ik bij Uitgeverij Nobelman De jongen van de Zweedse schrijfster Tova Gerge uit en die roman werd nauwelijks gerecenseerd in Nederland. De belangrijkste kranten en tijdschriften met literaire rubrieken en pretenties lieten het afweten, terwijl in Zweden elk zichzelf respecterend medium er uitgebreid aandacht aan besteedde. Als een boek als queer in de markt wordt gezet, willen de algemene media er niet aan, en van de gay-bladen moet je het ook niet hebben. Te kleine oplage, geen serieuze boekenrecensies. Noem maar op. Maar we dwalen af.

Het tweede deel, ‘Dood’, zit vol symboliek die naar dood en verderf verwijst. Aan het slot van dit deel gaan de ik-verteller en Jurgen samen een doodskist kopen bij een begrafenisondernemer ergens op het Friese platteland, die voor het gemak de raaf genoemd wordt en wiens adres ze uit het telefoonboek hebben gehaald.

‘Is er haast bij?’ vraagt de raaf. Het was een vraag waarmede ik geen rekening had gehouden.

‘Haast…? Het is… nee, dat dacht ik niet…’

En een eind verderop:

‘Voor wie is het?’ vroeg de raaf.

‘Nee, eh… het is voor mijzelf,’ zeide ik idioot duidelijk. Ik had de gewaarwording, dat ik een enorme, slechts zeer gedeeltelijk gaar geworden pannekoek met spattend geweld op de vloer had laten vallen. De vrouw met de gezwollen oogleden liet een luid slurpend, slijm ophalend geluid horen.

(Reve en Jurgen bevinden zich in een kamer vol rouwende mensen.)

‘Het komt zo,’ sprak nu de jonge raaf op aanbiddelijk onhandige toon, ‘schoonvader Zwart is overleden, en de zaak is opgeheven. Vandaag is de begrafenis. We wachten op de stoet, die zo dadelijk voor komt rijden.’

Reve vertelt geen sprookjes maar probeert een soort mythologie op te zetten. Ook dit hoofdstuk eindigt na een hoop geouwehoer eigenlijk in het niets. Dat wil zeggen, plotseling wordt ‘de Troosteres en voor Eeuwig Gekroonde’ erbij gehaald.

‘Wees gegroet,’ fluisterde ik. ‘Wees gegroet, Gij Verloste en Verheerlijkte, Die nooit zult mogen sterven. Wil toch voor ons bidden. Bid voor ons zondaars, nu en in het uur van onze Dood. Amen.’

Wat moet de lezer hiermee? En toch lees je lekker door en verkneukel je je om zoveel humor, ironie en cynisme.

Een meisje

Ik kan dus niet zeggen dat het deze verhalen waren die mij het boek zo goed deden vinden. Maar dan komt het deel dat de schrijver ‘Hellevaart’ heeft genoemd. Nu gaan er verschrikkelijke dingen gebeuren. Pas in de tweede helft van de roman (zo reconstrueer ik nu mijn eigen belangstelling voor het boek) wordt het voor mij interessant, tenminste qua vertelling. Reve fantaseert dat hij vrachtautochauffeur is en een geslachtsloze lifter oppikt (hij kan niet vaststellen of het een jongen of een meisje is; in de jaren zeventig hadden jongeren lang haar en werd er door de conservatieve ouderen vaak snerend opgemerkt dat je niet meer kon zien of je met een jongen of een meisje te maken had). In het slaapkamertje dat hij achter de cabine heeft ingericht trekt hij de jonge lifter de kleren van het lijf. Dan blijkt het een meisje te zijn. Inmiddels bloedgeil geworden kan hij zich niet meer beheersen en verkracht hij haar op brute wijze. Daarna heeft hij het gevoel dat zijn bestaan voor immer zinloos is geworden.

Vanaf dat moment is blijkbaar mijn heteroseksuele aandacht gewekt. Aha, de grote schrijver heeft dus ook seks met meisjes, net zoals ik. Mijn belangstelling voor Reve stijgt. Er zij nog even vermeld dat Reve een vrachtwagen vol met piepkuikens in de zomerhitte ergens naartoe moet brengen. Maar omdat hij onderweg veel te lang stopt vanwege die verkrachtingsscène gaan alle kuikens dood. Het meisje ontvlucht de vrachtwagen. Reve laat haar gaan.

‘Kleine hoer,’ mompelde ik. Een zeer grote, zwarte automobiel stopte, het rechter portier ervan ging open, en ze stapte in. Eerst toen de wagen wegreed, stelde ik tot mijn verbazing vast, dat de auto een lijkwagen moest zijn. ‘Dood?’ mompelde ik hoofdschuddend.

Afijn, Reve komt tot inkeer en beseft ineens wat voor een vreselijke daad hij heeft begaan.

Eén enkele maal, voor het eerst, had ik een meisje mogen aanraken, en ik had het, argeloos en ongerept aan mij toevertrouwd, in een gruwelijke daad van doodzonde, voor haar gehele verdere leven onteerd.

Hare Majesteit

Vervolgens komt Hare Majesteit de Koningin in beeld, in de laatste twee hoofdstukken. Reve vertelt als het ware een sprookje, over de koningin in haar rijk versierde koets. Deze aanbidding van de Vorstin is natuurlijk al helemaal niet meer van deze tijd. Tegenwoordig overweegt men zelfs serieus de koning belasting te laten betalen. Reve zou zich omdraaien in zijn graf.

In hoeverre heeft een mens behoefte aan verhalen, decorum en mythen? Zo’n koningshuis met pracht en praal. Ook republieken hebben een staatshoofd dat met de nodige egards wordt ontvangen en met riten, parades en splendeur wordt omgeven.

Moeilijk om onder de humor die aan alle kanten uit het verhaal voortvloeit de tekst serieus te benaderen. ‘Verrijzenis’ heet dit vierde en laatste deel van het boek.

Reve legt een bezoek af aan het Hof en wordt door Hare Majesteit, met wie hij blijkbaar op vertrouwelijke voet verkeert, met alle egards ontvangen. Een grappige scène vind ik die waarin Reve vertelt dat hij met twee andere soldaten in de oorlog (Johnny, Matroos en ik) ergens in afwachting is van een vijandelijke infanterieaanval. Hij vertelt Hare Majesteit (de Vorstin) dat je niet bang hoeft te zijn voor een granaat die gilt en fluit. Want die doet niks.

‘…want zulk een granaat die moet heel ergens anders zijn, een flink eind verderop.’ (…)

‘De granaat die kwaad kan, dat is de granaat die geen snelheid meer heeft en die bloesj flup floesj zegt, dat wil zeggen: “hier moet ik wezen opgepast boem”.’ Het zweet brak mij uit.

‘Het is een gruwelijk bedrijf, de oorlog,’ meende de Vorstin.

Het zal duidelijk zijn dat je je niet verveelt tijdens het lezen van dit soort teksten. Wie de humor van Reve ontgaat, kan beter helemaal maar geen boeken lezen.

Ook een leuk stukje is het volgende (ik krijg de neiging het hele boek na te vertellen. Dat moet niet, maar dit wil ik de lezer toch niet onthouden): Reve fantaseert verder over zijn ervaringen op het slagveld.

‘Hij lag dus in zijn put, zijn pantservuist in de hand.’

De Vorstin keek me bevreemd aan. ’In zijn… put?’ vroeg zij aarzelend.

‘Je graaft een gat in de grond, en daar sta je in, en van daaruit vuur je op de vijand. Een schuttersput heet het ook. Als je een voltreffer krijgt, heb je meteen een graf, gratis, en in één moeite door dus.’

Hoe dan ook, in dit deel krijgt Reve een bijzondere koninklijke onderscheiding. En er is ook een vrouw, een non, met een door een brand geschonden gelaat, die deze onderscheiding krijgt. Deze vrouw heeft in haar jeugd, als meisje, een zeer schokkende ervaring gehad. ‘Wij weten ook, dat het dit leed is geweest, dat U bewogen heeft, de zondige wereld de rug toe te keren en reeds op zeer jeugdige leeftijd in te treden in de zusterorde, waarvan U thans een eervol lid bent.’ Aldus Hare Genade (de Vorstin) bij het uitreiken van de ridderorde tegen de non. Er ging een rilling door de schrijver heen.

Helemaal aan het eind van het boek komen we erachter dat Reve zichzelf als een jongen van het circus ziet. Een circusjongen die zich optuigt om het publiek te vermaken maar in werkelijkheid maar een onbelangrijk mens is. Of zoiets.

Archaïsch

Nu de vraag waarom ik op mijn negentiende een tijdlang Een Circusjongen een voorbeeldige roman vond. Ik denk niet zozeer vanwege de inhoud, maar om de stijl van de schrijver. Die archaïsche stijl die automatisch tot fabuleren leidt. Ik denk dat ik het idee had dat het er eigenlijk niet toe deed wat voor verhaaltje je verzon, welke plot, maar dat het erom ging dat je de lezer wist te blijven boeien. Lul maar lekker een eind weg, dan heb je op een gegeven moment wel een roman. Eigenlijk is dat ook wel een beetje zoals ik mijn boeken tot nu toe heb geschreven, althans die romans die ik niet van tevoren hoofdstuk voor hoofdstuk gestructureerd heb. Natuurlijk is de stijl waarin ik zelf schrijf niet de archaïsche stijl van Reve. Ik heb het idee dat ikzelf een nuchtere, heldere stijl hanteer. En toch werd ik ooit verrast door een recensent die mijn stijl ‘enigszins archaïsch’ noemde, wat godzijdank niet negatief bedoeld was.

Gerrit Brand

Over de auteurs

Anton Brand (1953) is schrijver en redacteur. Hij debuteerde in 1978 bij Uitgeverij Meulenhoff (Amsterdam) met de verhalenbundel Het aardse gebeuren en publiceerde nadien diverse titels, waaronder bij Uitgeverij Passage (Groningen) Liefdeknopen. Bericht van mijn ouders (2008) en Laatste reis. In de voetsporen van Vincenzo Bellini (2012). Als organisator van culturele evenementen was hij onder andere oprichter en gedurende 25 jaar de eerste voorzitter van de Stichting Van der Leeuw-lezing. Als voorzitter van SLAG (Noordwoord) werd hij onderscheiden met de Kees van der Hoef Ereprijs 2019. Sinds 2008 is hij voorzitter van de Noordelijke Afdeling van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde.

Gerrit Brand (1956) is uitgever en schrijver. Hij volgde het gymnasium in Hoogeveen, studeerde Nederlands aan de Rijksuniversiteit Groningen, met Zweeds en Portugees als bijvakken, en deed voor zijn doctoraalscriptie empirisch onderzoek op Curaçao naar het Nederlands aldaar. Hij was tolk-vertaler Portugees, communicatieadviseur en stichtte in 2011 Uitgeverij Nobelman, gericht op literaire fictie (Nederlands en vertaald) en non-fictie, zoals essays, biografieën en proefschriften. Zijn debuut als letterkundig auteur maakte hij in 2007 met de roman Tolvlucht (Omnia, Groningen); nadien publiceerde hij bij Nobelman nog vijf titels, waarvan Cinemascope (2023), een vervolg op Een heel nieuw leven (2011), het meest recente is. Zie: www.gerritbrand.nl

Frank van Dijl (1951) is journalist, schrijver en uitgever. Hij schreef voor kranten (Het Vrije Volk, Algemeen Dagblad, NRC Handelsblad) en tijdschriften (Bzzlletin, Literair Paspoort, HP/De Tijd), publiceerde de roman Van Steen (2019) en essays over het werk van Gerard Reve (De Avonden forever, 2022, en zes deeltjes over zijn reisbrieven). Hij is redacteur van de literaire website Tzum en van de opiniekrant Argus.

Paul Gellings (1953) studeerde Franse Taal- en Letterkunde in Parijs, vertaalde poëzie van Rutger Kopland in het Frans en romans van Patrick Modiano in het Nederlands. Hij publiceerde tien romans, vijf dichtbundels en twee verzamelingen korte verhalen. Hij woont in het oosten van het land, waar hij zich volledig wijdt aan schrijven en vertalen.

Vincent Hunink (1962) is universitair docent Latijn aan de Radboud Universiteit Nijmegen (Radboud Institute for Culture and History, en departement Geschiedenis, Kunstgeschiedenis en Oudheid). Sinds 1990 is hij actief als vertaler van vooral prozateksten uit de Romeinse keizertijd. Daarnaast heeft hij ook gepubliceerd over Gerard Reve, onder meer de Index Revianus (1989). Zie: www.vincenthunink.nl

Æde de Jong (1993) studeerde af aan de masteropleiding Neerlandistiek aan de Rijksuniversiteit Groningen met een scriptie over ironie en autofictie in Op Weg Naar Het Einde en Nader tot U. Hij is werkzaam als tekstschrijver en redacteur en schreef (poëzie)recensies voor Tzum, Meander, Poëziekrant, De Reactor en De Lage Landen. In 2022 verscheen zijn artikel ‘Gloeiende zandstormen van haat’ in Internationale Neerlandistiek, over de functie van het absurdisme in de antipolitieke ideeënroman Ik heb altijd gelijk van W.F. Hermans.

Marie-José Klaver (1969) is neerlandicus en germanist. Na een carrière in de journalistiek koos ze voor het onderwijs. Ze doceert Nederlands en Duits. Daarnaast is ze redacteur bij Neerlandistiek en het Handboek Didactiek Nederlands en jurylid van de BruutTAAL Regenboogboek-prijs van Tzum. Ze doet onderzoek naar lees- en literatuuronderwijs en publiceert daarover, meest recentelijk Omdat lezen loont (met Yra van Dijk, Micha Hamel en Els Stronks, Uitgeverij Pica, Huizen, 2022). Zie: www.marie-joseklaver.nl

Marina Kuipers (1966) studeerde Nederlandse Taal- en Letterkunde aan de Vrije Universiteit Amsterdam en is als docent Nederlands werkzaam aan het Murmellius Gymnasium te Alkmaar. Liefde voor de literatuur staat centraal in haar lessen. Al geruime tijd leidt en organiseert ze de De Avonden-WhatsApp-leesclub, waaraan gemiddeld honderd personen per jaar meedoen, door haar bedacht om vooral leerlingen Reve te laten lezen, maar inmiddels doen broers en zussen en ouders en andere familieleden ook mee en zelfs mede-neerlandici in het land.

Nop Maas (1949) publiceerde over negentiende-eeuwse Nederlandse letterkunde (o.a. Marcellus Emants, Carel Vosmaer en De Nederlandsche Spectator, en Multatuli). Hij was betrokken bij brievenuitgaven van Gerard Reve, Willem Frederik Hermans, M. Vasalis en Geert van Oorschot. In 2009-2012 verscheen zijn driedelige biografie van Gerard Reve. Hij bezorgde de eerste vijf delen van het Verzameld werk van Gerard Reve, was mederedacteur van het Verzameld werk van Karel van het Reve en was editeur van de oorlogsdagboeken van Hanny Michaelis. In 2021 verscheen Uren met Joop Schafthuizen (Korenmaat, Haarlem).

Huub Mous (1947) is kunsthistoricus en publicist. Hij publiceerde over diverse onderwerpen in tijdschriften en museumcatalogi, onder meer voor De Gids, Tirade, Kunst & Museumjournaal en Museum Boijmans van Beuningen. Hij publiceerde onder andere ‘Slauerhoff en het onbehagen in de cultuur’ in de bundel De fascinatie voor Slauerhoff (met als co-auteurs o.a. Philippus Breuker en Wim Hazeu, Uitgeverij Bornmeer, Leeuwarden, 2010), Modernisme in Lourdes, Gerard Reve en de secularisering (Uitgeverij Aspekt, Soesterberg, 2013) en Het algoritme van de waan. Naoorlogse geschiedenis door de ogen van een babyboomer (Uitgeverij Aspekt, Soesterberg, 2023).

Jos Palm (1956) is historicus en journalist, schrijft voor de NRC en de Groene Amsterdammer en is podcastmaker. In zijn boeken Moederkerk (Uitgeverij Contact, Amsterdam/Antwerpen, 2012) en Kind van Maria en Mao (Uitgeverij Atlas Contact, Amsterdam, 2023) beschrijft hij de ondergang van het katholicisme en het afscheid van de Kerk van hemzelf en zijn generatie. Hij schreef eerder journalistieke artikelen over Gerard Reve en Karel van het Reve.

Arjan Peters (1963) is literair criticus en interviewer voor onder meer HP/De Tijd, Awater en Argus. Recente publicaties: Burgzorgs Blik (Hoogland & Van Klaveren, Hoorn, 2023) en Twee luchtreizen (Hinderickx & Winderickx, Utrecht, 2023).

Jean Pierre Rawie (1951) is dichter, essayist en vertaler. Een van de meest gelezen dichters van Nederland. Zijn bundel Onmogelijk geluk (1993) was met negentien drukken binnen één jaar een ongekende bestseller. Over het vertalen van poëzie schreef hij het erudiete, maar tevens onderhoudende Een luchtbel in een vluchtige rivier (2022). In de herfst van 2024 verschijnen zijn Verzamelde gedichten.

Mathijs Sanders (1971) is hoogleraar Moderne Nederlandse Letterkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. Zijn onderzoek gaat over Nederlandse literatuur van de twintigste eeuw in internationaal perspectief en over hedendaagse poëzie. In 2016 verscheen zijn boek Europese papieren. Intellectueel grensverkeer tijdens het interbellum. Hij werkt aan een boek over late stijl in hedendaagse poëzie en is redacteur van Spiegel der Letteren en het Lexicon van literaire werken.

Peter Smeets (1966) is vader van drie kinderen, ondernemer, Limburger in Groningen, al bijna 40 jaar. Tijdens zijn studietijd in de jaren tachtig werd hij door een huisgenoot op Reve geattendeerd. Hij las toen vooral Hermans, en die huisgenoot vond dat hij daar wat somber van werd. Sindsdien is hij Reve blijven lezen - en ook verzamelen, wat toen nog een kostbare aangelegenheid was. Heeft Reve eenmaal in levende lijve gezien, in 1996 op het festival Winterschrift in de Groninger Stadsschouwburg, een van Reve’s laatste optredens. Is in 2003 begonnen met de nog steeds bestaande website www.nadertotreve.nl. ‘Mijn vrouw vraagt weleens als ik iets van Reve lees en moet lachen, hoe dat kan, na zoveel jaar en zoveel herlezingen: “Je weet het nou toch wel?” Maar het is niet anders: ik moet nog steeds om Reve lachen.’

Doeke Sijens (1955) was werkzaam als bibliothecaris en manager bij de Openbare Bibliotheek en Forum Groningen, en is nu uitsluitend nog schrijver. Hij publiceert in het Fries en het Nederlands. Recente titels zijn de novelle Vleugels (Uitgeverij kleine Uil, Groningen, 2024) en Der is neat om glêd te striken, de biografie van Trinus Riemersma, 1938-2011 (Uitgeverij Wijdemeer, Dokkum, 2024). Leest Reve al sinds zijn middelbareschooltijd in Dokkum. Favoriete titels zijn Op Weg Naar Het Einde en Nader tot U. Heeft eenmaal Greonterp bezocht.

Erwin K. de Vries (1963) studeerde Duitse Taal- en Letterkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. Na enkele jaren gewerkt te hebben als taxichauffeur in Groningen en campingmedewerker in Zwitserland, is hij sinds 1994 werkzaam als docent Duits in bijna alle geledingen van het Nederlands onderwijs, waaronder de laatste kwarteeuw aan het Willem Lodewijk Gymnasium in Groningen. Voordat hij in 2014 mede-eigenaar van boekhandel Godert Walter te Groningen werd, was hij tevens actief als vertaler, educatief auteur en uitgever.

Jeroen Vullings (1962) studeerde Nederlandse Taal- en Letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is literair criticus, sinds 2019 voor Elsevier Weekblad en het radioprogramma Nieuwsweekend. Eerder werkte hij decennia voor Vrij Nederland. Sinds 2020 is hij tevens parttime als docent Nederlands werkzaam op het Murmellius Gymnasium te Alkmaar. Hij schrijft de biografie van H.J.A. Hofland (1927-2016).

Piet van Winden (1956) stelde een groot deel van zijn werkzame leven in dienst van Gerard Reve door zich als antiquaar te specialiseren in het werk van de Volksschrijver. In 1997 organiseerde Antiquariaat AioloZ (‘altijd paraat als het om Reve gaat’), dat hij sinds 1985 met zijn vrouw Monique voerde, de Vijftigste Verjaardag van De Avonden in de Allerheiligste Hartkerk in Amsterdam. Een jaar later publiceerde hij Zelf Reve Verzamelen. Handleiding tot een fatsoenlijke collectie. AioloZ was ook de uitgever van de Revekrant Nader tot Hem (1999 – 2003), van diverse andere Reve-catalogi en van de Verjaars-brief voor Gerard van M. Vasalis (De Vijf Winden Pers, Leiden, 2003). Voor een in de OBA te vestigen Reve-museum werd in 2004 ‘de moeder van alle Reve-collecties’, die van Peter van Bergen, geleverd.

1 Frederik Ariesen werd op 3 januari 1939 in Heerlen geboren en overleed in Valkenburg op 4 december 2022.

2 Ook in december 1988 liet Bernard in Elseviers Magazine ter gelegenheid van Reve’s 65e verjaardag een fragment uit Bij de Meester afdrukken. Strikt genomen was dat zijn laatste publicatie.

3 Een paar maanden nadat Bernard en ik elkaar bij Cor hadden ontmoet schreef Johan me: ‘B doet zijn “public relations” altijd zo stom en daardoor vindt hij geen goede uitgever. Hij stelt zich nimmer aardig op tegenover de mensen, die zijn werk hebben “bevorderd” en dat maakt die mensen kwaad of teleurgesteld, terwijl je het van dezulken moet hebben.’ (27 augustus 1985).

Op mijn vraag of hijzelf weleens had overwogen Bernard uit te geven, antwoordde Johan: ‘Bernard Sijtsma is een zeer bijzonder schrijver en ik zou hem zelf graag hebben uitgegeven, maar omdat dat om welke reden dan ook er nooit van is gekomen, heb ik er alles aan gedaan hem elders onder te brengen. (…) Ik ben thans uitgever af en alleen nog adviseur.’ (2 september 1986).

4 Bij de Meester werd, ook in 2009, door Uitgeverij Elettra in Sneek in een bibliofiele uitgave gepubliceerd (110 exemplaren, waarvan 15 hors commerce). Frederik voorzag al die exemplaren van een in lichtblauwe inkt handgeschreven opdracht: Een liefdevol omlijst Bij de Meester en daarmee een uniek monumentje voor unieke Bernard. Frederik. Dat er sprake was van ‘herontdekking’ en ‘rehabilitatie’ schreef Frederik in een korte biografie van Bernard, opgenomen in ‘Aber gnädige Frau’ (Sneek, 2011).

5 Van Frederiks belangstelling voor architectuur en bouwkunde wilde zijn vader niets weten. Onvrijwillig kwam hij op de kweekschool terecht. Eind jaren tachtig, toen hij met Bernard in Grijpskerk, Eelde en Norg woonde, was hij in Friesland werkzaam in de buitenschoolse opvang. In 2014 publiceerde hij de autobiografische roman Bedevaart naar Berchtesgaden (Uitgeverij Aspekt, Soesterberg), waarin hij onder de naam Alfons beknopt ook vertelt over zijn leven met en het overlijden van Bernard (Geert).

6 Journalist en schrijver K.L. Poll (1927-1990) was vanaf 1959 de enige redacteur van Hollands Weekblad, later Hollands Maandblad.