DE KUIL

DE KUIL

NICO KWAKMAN

Een roman van Uitgeverij Hartklopper

Eerste druk: mei 2024

ISBN 978-90-834345-5-1

NUR-code 301

© 2024 Nico Kwakman

Omslagontwerp: Artgen

Vormgeving binnenwerk: Artgen

Ebook productie: ePublicist

Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde fotobestanden of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

www.uitgeverij-hartklopper.nl

Elke keer, allerliefste dames, als ik denk aan jullie aangeboren teerhartigheid, besef ik dat het begin van dit boek voor jullie wel bijzonder akelig en wrang moet zijn (…).
Maar ik zou het betreuren als jullie, in de overtuiging dat de hele lectuur met tranen en zuchten gepaard zal gaan, wat volgt ongelezen laten.

Giovanni Boccaccio (1352)

Proloog

Ik heb dit niet verdiend.

Hoe ik het ook probeer, ik kan Hannah er niet van overtuigen dat ik dit niet heb verdiend.

Ik ben lucht voor haar. Ze luistert niet naar mij en zegt dat de nacht geen dag wordt door er argumenten tegen aan te voeren.

Ze start haar striptease en pompt me weer vol begeerte die geen uitweg vindt. Ik zit gevangen in een wrede tantaluskwelling die ze uit wraak voor mij heeft uitgedacht met een raffinement dat je zelfs van een vrouw niet zou verwachten.

Ik weet het: het was niet zo netjes, die fatale reeks gebeurtenissen die ik in gang had gezet. Maar dat die zulke desastreuze gevolgen zouden hebben, was niet te voorzien. Die vallen mij niet aan te rekenen.

Jon heeft haar gehersenspoeld, net zolang totdat ook zij ervan overtuigd was dat degene die een oorlog begint, verantwoordelijk is voor alle schade, ook de schade die de tegenpartij heeft veroorzaakt. En dus opdraait voor de herstelbetalingen, de Wiedergutmachung.

Jon heeft haar wijsgemaakt dat zijn eigen rol in het verloop der dingen was voorbestemd. Hoewel van doorslaggevende betekenis voor de fatale uitkomst, was zijn aandeel een noodzakelijke en logische volgende stap in de oorzakelijke reeks gebeurtenissen die ik in gang had gezet. Hij is de oorlog niet begonnen. Hij heeft Hannah zelfs wijs kunnen maken dat hij zelf het slachtoffer is geworden van zijn eigen handelen. Hem treft geen enkele blaam.

Hannah trapte erin en had medelijden met hem. Ze was het met hem eens dat de herstelbetalingen voor mijn rekening komen. Nu Jon er niet meer is en mij daar niet meer op kan aanspreken, heeft zij die taak van hem overgenomen: zij zal mij ervoor laten opdraaien. Totdat ze met mij heeft afgerekend, hoelang dat ook zal duren.

Ik vraag me af waar ik dat aan te danken heb. Ze kan toch niet in alle ernst menen dat de argumenten waarmee Jon zichzelf heeft vrijgepleit, en die aan alle kanten rammelen, voldoende reden zijn om de gevolgen van ons avontuur aan mij, en enkel aan mij, toe te rekenen? Daar moet iets anders achter zitten.

Ik heb mijn hersenen gepijnigd, uitgewrongen, maar ik kom er niet uit. Ik weet dat een mens niet alles moet willen begrijpen. Er gebeuren dingen die niet zijn uit te leggen, die het verstand te boven gaan. En toch blijf ik, tegen beter weten in, zoeken naar een verklaring. Anders houd ik het niet vol. Al vind ik maar een begin van een aanwijzing, een indicatie van een mogelijke of zelfs onmogelijke reden waarom ik deze tantaluskwelling moet ondergaan. Dan kan ik er wellicht mee leven. Maar zolang ik geen idee heb waaraan ik dit te danken heb, zie ik geen uitweg. Dan is het over en uit. Dan vreet de nutteloze begeerte waarmee Hannah me opscheept, me van binnenuit op, als een parasiet die me levend en nog altijd vol levenslust leegzuigt en me achterlaat als een leeg omhulsel. Ik voel dat het al bijna zover is, er is haast geboden.

Misschien moet ik bij mezelf te rade gaan? De straf voor een leven vol rafelranden die nooit zijn afgehecht? Het is waar: het beloofde weinig goeds in het begin. En dat ik, met behulp van Jon, mijn leven langzaam maar zeker weer op de rails heb gekregen, was misschien ook maar schijn. Want ik heb nooit kunnen voorkomen dat er bij mij af en toe weleens een wissel verkeerd staat, waardoor ik gemakkelijk weer ontspoor.

Had Jon dan toch gelijk gehad, ook al heeft hij dat nooit kunnen onderbouwen met deugdelijke argumenten? Omdat er nu eenmaal dingen gebeuren die we niet kunnen begrijpen, maar hij het desondanks toch nodig vond om het onbegrijpelijke uit te leggen?

Ik begin mijn leven te overdenken, speurend naar aanwijzingen voor een schuld die onverklaarbaar is, maar inherent aan het menszijn. Schuld als de aanzet tot de desastreuze gevolgen die niet waren te voorzien, maar die toch naar iemand worden toe geredeneerd. De mensheid kan niet zonder.

Als ik mijn best doe om in die geest mijn leven te overdenken, op zoek naar schuldbesef, houd ik het misschien wel vol. Dat zal de pijn van de begeerte waarmee Hannah mij straft, dragelijk maken. Dan kan ik haar wraak billijken en hoef ik haar er niet om te haten. Dat moet ik haar gunnen. Want ze is alles kwijt, behalve mij.

1.

De vader van Han had lukraak wat rond gesolliciteerd. Om zijn marktwaarde te bepalen. En tot zijn verrassing hadden zijn sollicitatiebrieven hem een baan opgeleverd die hij niet eens had durven ambiëren – want hij had er de capaciteiten niet voor – maar die hij ook niet kon laten schieten.

Op aandringen van zijn vrouw had hij zijn werkgever de keuze gelaten: ‘Kom over de brug, of anders ben ik weg.’ En toen zijn werkgever hem slechts gedeeltelijk tegemoet wilde komen, had zijn vrouw erop aangedrongen niet het onderste uit de kan te willen en het aanbod te accepteren. Want ze woonden hier mooi, mooier kon bijna niet. De kinderen waren in dit huis geboren, hun schoolvriendjes woonden in de buurt. Zijzelf had hier haar vriendinnen, haar parttimebaan, haar vrijwilligerswerk, haar Spaanse les, haar wekelijkse koffieochtenden en de maandelijkse etentjes met haar eetclubje. Waarom dat alles op het spel zetten voor een beetje extra geld?

En meer van dergelijke argumenten en bezwaren. De gebruikelijke in dit soort discussies.

Maar tussendoor ook een enkel dreigement: ‘Als je gaat, dan ga je maar alleen. Ik vertik het om weer helemaal opnieuw te moeten beginnen.’

Maar hij had doorgezet. En zij legde zich erbij neer. Niet zonder reden, maar daar kwam ik pas later achter.

Dus had Han mij voorzichtig, stapje voor stapje, voorbereid op het naderende onheil: we zouden van elkaar worden gescheiden, uit elkaar worden getrokken, met als doekje voor het bloeden de belofte aan elkaar dat we elke vakantie bij elkaar zouden logeren.

Maar het mocht niet baten.

Als het besef ons te veel werd, trapten we balletje tegen een blinde muur, om ons af te reageren. Zo hard mogelijk, zodat de buurtbewoners die in hun tuin zaten te zonnen, ons zouden toeschreeuwen dat we moesten oprotten. Maar daar trokken wij ons niets van aan en trapten de bal nog eens extra hard tegen de muur, in een gestaag en gekmakend ritme, kaboenk…, kaboenk…, kaboenk...

Totdat ze op ons af kwamen stormen en wij moesten vluchten voor ons leven, de bosjes in. Daar hadden we een bijna onvindbare en onbereikbare plek ontdekt waar we ons schuil hielden totdat het gevaar was geweken.

Om de verveling te verdrijven haalden we er herinneringen op aan de zonden waaraan we ons al die jaren schuldig hadden gemaakt. Dan gniffelden we om de centen en stuivers die we hadden opgehaald langs de deuren, rammelend met een spaarpot, zo’n luxe glimmende van de spaarbank. Waarbij we met een stalen gezicht logen dat het voor de weeskindjes in Afrika was.

We wisten ook wel dat ze ons door hadden, maar we speelden de vermoorde onschuld. Dat was zó aandoenlijk dat iedereen het spelletje wel mee wilde spelen en een paar centen in de spaarpot stopte. Zodat we, ontmaskerd of niet, een aardig bedragje bij elkaar wisten te sprokkelen om er salmiak, trekdrop, spekkies en andere lekkernijen van te kopen.

Toen het trucje niet meer werkte, besloten we oude kranten op te halen. Met een gammele bolderkar, of wat daar nog van over was. We konden ze zo inladen als ze in stapeltjes op de stoep waren klaargezet voor de buurtvereniging. We verpatsten ze aan een voddenboer, die er, na de buit te hebben gewogen, hooguit een cent per kilo voor gaf. Maar genoeg om er, na een keer of vijf verzamelen, een pakje goedkope sigaretten van te kopen. En als onze ouders vroegen wat we toch met het verdiende geld deden, maakten we hen wijs dat we spaarden voor een modelspoorbaan, die er natuurlijk nooit kwam.

Nadat we een paar keer waren afgetuigd door boze buurtbewoners die ons hadden betrapt, kwamen we tot de conclusie dat de risico’s te groot waren en dat we er te hard voor moesten werken. Vanaf dat moment gooiden we het over een andere boeg: je kon die pakjes sigaretten ook gewoon pikken uit het winkeltje van de blinde sigarenboer als we een pakje drum met vloei voor mijn vader moesten kopen.

De sigarenboer was wel blind maar niet gek. Hij ontdekte al snel dat er uit de vitrinekast naast de toonbank regelmatig pakjes sigaretten verdwenen waar alleen kinderhandjes bij konden. Toen dat bekend werd, was het hele dorp in rep en roer en heeft de school moeten beloven er een project aan te wijden. In elke klas werd er wekelijks een dagdeel aan besteed om de dorpsjeugd te behoeden voor de verlokkingen van de criminaliteit zoals je die onder jongeren uit bepaalde wijken in de grote steden weleens tegenkwam. Het motto van het project was: als je eenmaal de smaak te pakken hebt, wordt het van kwaad tot erger en is het eind zoek.

Wij hebben ons nooit aangesproken gevoeld, want volgens ons vielen de kwajongensstreken die we uithaalden, nogal mee. Zo zouden we het bijvoorbeeld niet in ons hoofd halen om iemand te bedreigen met een mes of een pistool.

Niet dat wij nooit over de schreef gingen, maar dat beperkte zich tot onschuldig kattenkwaad dat, voor zover ik het nu kan inschatten, geen blijvende schade of letsel veroorzaakte.

Ik aarzel, wat dat betreft, nog wel over een paar dingetjes waarbij we misschien wat te ver zijn gegaan en onze slachtoffers wellicht een traumatische ervaring hebben bezorgd. Zoals die keer dat we op 11 november een paar kinderen afpersten om het snoepgoed dat ze met St.-Maarten hadden opgehaald, aan ons af te geven (ik herinner me nu nog die hartverscheurende taferelen: de gierend jankende kinderen, de tranen met tuiten, het ongeloof, de ontreddering en de van angst vertrokken gezichten). Of die keer dat we de kettingkasten van een paar buurtkinderen hadden doorboord met onze houten zwaarden toen we riddertje speelden (dat geluid als je met je zwaard door het strakgespannen en geplastificeerd canvas heen stak. En de verbijstering die we zagen op de gezichten van de slachtoffers, die als verlamd stonden toe te kijken hoe hun kettingkasten aan flarden werden gestoken. Om kippenvel van te krijgen). Maar verder was het allemaal nogal onschuldig vermaak.

Ik wil me niet op de borst kloppen of de indruk wekken dat ik nergens spijt van heb. Dat is natuurlijk wel zo, ik heb nergens spijt van, maar zelfs als kind had ik al snel in de gaten dat je daar maar beter niet mee te koop kunt lopen. Want als het erop aankomt wordt dát je nu juist zwaar aangewreven. Met het betuigen van spijt maak je wat je hebt uitgespookt, niet ongedaan. Maar het wordt je nog maar nauwelijks, en soms helemaal niet meer, kwalijk genomen. Als je daarentegen geen berouw toont (omdat je vindt dat kinderen nu eenmaal kattenkwaad uithalen), wordt er teruggerekend. En uit terugrekenen volgt aanrekenen en uit aanrekenen volgt afrekenen.

Dat heeft mij jaren later nog eens behoorlijk de das omgedaan toen ik weigerde schuld te bekennen omdat ik vond dat je een bedrogen of afgewezen minnaar zijn wraak of genoegdoening moet gunnen. Wraak die in het uiterste geval zelfs kan leiden tot een crime passionnel, waarvoor iedereen diep in zijn hart wel enig begrip kan opbrengen, ook al valt dat nooit goed te praten en weigert de dader het boetekleed aan te trekken. Maar dat doet hier niet ter zake. Ik wil slechts benadrukken dat het je nog aardig kan opbreken als je je niet behoorlijk gedraagt en vervolgens weigert spijt te betuigen.

Het gebeurde zelden, maar de enkele keer dat we werden betrapt door het gezag, was het een kwestie van je rug recht houden of doen alsof je van de prins geen kwaad weet. Geschokt reageren op een beschuldigende vinger in jouw richting of zelfs maar een hint van een verdenking, wilde ook nog weleens werken. Want meestal hadden ze geen poot om op te staan en waren ze als de dood dat ze iemand ten onrechte zouden beschuldigen.

En als ze aan de spottende blik in onze ogen en het glimlachje om onze mond zagen dat we ze te slim af waren geweest, waren ze in alle staten en moesten ze zich beheersen om ons geen draai om de oren te geven, of nog erger.

Zo zijn we niet eens in beeld geweest als verdachte van wat wij beschouwden als ons pyromanische hoogtepunt: de brand die we hadden gesticht in een verlaten keet in het bos, een voormalig honk van de padvinderij (dat stelletje lulletjes rozenwater, stuk voor stuk in zo’n achterlijk uniform en met zo’n hoed met deuken erin op hun kop. We hadden er zó nog een paar extra in geslagen als we er ooit eentje waren tegengekomen).

Van de keet bleef niets over.

De rookpluim trok de aandacht van een paar surveillerende dienders, die even later op hun motor met zijspan kwamen aanscheuren. We bleven staan toekijken hoe de agenten de schade opnamen en uit een stuntelig soort plichtsbesef hier en daar een stuk brandend of na smeulend hout uittrapten. We toonden ons nieuwsgierig en zelfs behulpzaam, alsof we ook zelf de brand net hadden ontdekt.

De agenten keken ons af en toe onderzoekend aan, maar we gaven geen sjoege. Ik had mijn lesje wel geleerd: niet in de verdediging gaan of vluchten, maar bluffen, in woord en gebaar. Eerder waren we al eens betrapt door een stel agenten op een motor met zijspan toen we in het kurkdroge bos een onverantwoord groot vuur stookten. Toen ik de motor op ons af zag komen, dook ik van het pad af het bos in en wist ik te ontkomen. Han, die de agenten rustig opwachtte, was niet interessant voor hen. Hem lieten ze links liggen. Ze keerden hun motor en zetten de achtervolging in. Maar ze kregen me niet te pakken.

Toen ik een paar dagen later een van de agenten tegenkwam, kreeg ik de wind van voren. Ik had me volgens hem heel kinderachtig en onsportief gedragen door er vandoor te gaan. En ik kreeg een waarschuwing: de volgende keer bleef het niet bij een schrobbering (het woord alleen al), maar zouden ze met mijn ouders overleggen over een passende straf. Zelf dacht hij aan een maand huisarrest.

Han heeft er nooit meer iets van gehoord. Uit wraak omdat ze mij weer moesten hebben en niet hem, heb ik van alle bomen die nog maar net waren geplant op het grasveld voor ons huis (om er een plantsoen van te maken, waardoor we er niet meer konden voetballen) de bast rondom de stam weggesneden. Zodat ze, op een paar na, een week of wat later het loodje legden. Ze zijn nooit vervangen. Na al die jaren kun je er nog steeds de gevolgen van zien. Her en der een boom. Het slaat nergens op. Maar er kon in ieder geval weer worden gevoetbald.

Mijn ouders wisten op het laatst niet meer wat ze met me aan moesten. Het enige wat ze konden bedenken als ze werden aangesproken op de schade die wij hadden veroorzaakt (zoals de aan flarden gestoken kettingkasten, ingegooide ruiten, bekraste auto’s, vernielde bushokjes en ander straatmeubilair), was het betalen van de schade om die vervolgens in dubbeltjes van mijn zakgeld af te trekken. Daar kwam dan standaard nog een straf bij: een weeklang geen tv.

Nadat ze tot de conclusie waren gekomen dat straffen juist averechts werkte, hebben ze nog geprobeerd het over een andere boeg te gooien. Toen ik weer eens een zak snoep uit de supermarkt had gejat, en snoepjes uitdeelde alsof ik jarig was – maar alleen aan de grootste raddraaiers van de klas, om daarmee de ogen uit te steken van de zwakkelingen die altijd werden gepest – kwam dat ter sprake tijdens een van de koffieochtenden die de moeder van Han altijd organiseerde. Ik werd weer eens op het matje geroepen. Mijn ouders bestraften me dit keer niet, maar ik moest mijn excuses aanbieden aan de chef van de supermarkt. En mijn vader betaalde zoals gewoonlijk de schade, die hij in dubbeltjes van mijn zakgeld aftrok. Daarnaast wachtte mij geen straf maar een beloning als ik me de hele volgende maand netjes zou gedragen. Dat wilde ik wel beloven. Want de maand daarop was er kermis in het dorp. Als het me lukte me aan de afspraak te houden, zou mijn vader met mij ’s avonds alle attracties van de kermis afwerken, zou ik die avond snoep krijgen zoveel ik wilde, en mocht ik opblijven tot en met het vuurwerk na afloop.

Ik wist hem ervan te overtuigen dat ik me aan de afspraak had gehouden, en hij hield woord.

Maar het heeft weinig geholpen. Mijn ouders waren ten einde raad.

Wie ons durfde te verraden, was nog niet jarig. Het duurde even, maar de wraak bleef nooit uit. Han had geduld. Als het moest, kon hij wachten totdat het winter was en het had gesneeuwd. Ik had minder geduld, maar hij zei altijd: ‘Je moet het ijzer smeden als het heet is.’ Ik wist welke wraakactie hij in gedachten had, dus die uitdrukking sloeg nergens op. Maar het was een van zijn favorieten. Als we ’s winters tijdens de pauzes sneeuwbalgevechten hielden onder elkaar of met de leerlingen van de school tegenover ons, stopte Han altijd stenen in de sneeuwballen en dan was het prijsschieten. Hij wist nog precies wie ons ooit had durven te verraden of ons weleens de voet had dwars gezet. En hij presteerde het dan telkens weer om ze eruit te pikken en hen vol in het gezicht te treffen, tot bloedens toe. Omdat in een sneeuwbalgevecht de sneeuwballen van alle kanten komen, is niemand er ooit achter gekomen dat die keiharde ballen van hem kwamen. Trouwens, er is ook nooit iemand geweest die heeft ontdekt dat er stenen in zaten. Iedereen ging ervan uit dat er met ijsballen werd gegooid. Dat gebeurde geregeld. Het was ook mijn favoriete methode om mijn wraak een zeker gewicht mee te geven. Vooral als de sneeuw begon te smelten en je de papperige sneeuw zonder al te veel moeite kon samenpersen tot een keiharde ijsbal. Dan kwam zo’n bal volgens mij even hard aan als de ballen van Han met stenen erin. Maar Han dacht daar anders over.

Jammer genoeg zouden de slachtoffers nooit te weten komen dat het om een wraakactie ging. Dat was wel een minpuntje, vond ik. Maar Han zag dat anders. Als ze het zouden weten, zouden ze ons misschien weer te grazen nemen, en dan wij hen weer, en zo bleef je bezig. Ja, Han was wijs voor zijn leeftijd.

Een van onze favoriete bezigheden waarmee we op school de loze tijd verdreven, was het pesten van klasgenoten. Vooral van die meiden die van huis uit hadden meegekregen dat je nooit lichamelijk geweld mag gebruiken. Ook niet als iemand jou een klap of een trap verkoopt. Dan sla of trap je niet terug, maar dan probeer je erover te praten. Of je schakelt de schoolleiding in, en als het te gek wordt, je ouders.

Dankbare slachtoffers waren het. Hun verdriet en de angst tekenden voortdurend hun gezichten. En de tranen van ellende en wanhoop welden al op in hun ogen als we de eerste aanzet gaven tot wat de lafaards die bang waren er zelf het slachtoffer van te worden, met zijn allen voor ons afmaakten. Wij stonden er dan bij en distantieerden ons ervan. Af en toe roepend: ‘Nou, nou. Moet dat nou zo?’

Ik kan me nog herinneren dat we ons, ook toen al, weleens afvroegen of we misschien niet een beetje te ver waren gegaan. Zoals die keren dat we meisjes overhaalden hun blote kont te laten zien. Dat wilden ze meestal wel, mits wij maar beloofden dat wij daarna ook zelf onze broek zouden laten zakken. Maar als het onze beurt was, hielden we ons natuurlijk niet aan de afspraak. Dat was niet fair. Daarmee overschreden we een grens. Want een belofte moet je nakomen. Anders wordt het maar een rotzooitje in de wereld.

Maar afgezien van een zekere gewetenswroeging hadden we achteraf altijd de grootste lol. We hadden een bloedhekel aan die meiden. Ze liepen op het schoolplein te paraderen als exotische sierkippen, terwijl ze nog geen ei konden leggen. We hadden ze toch maar mooi te grazen genomen. Om hen de genadeklap te geven, tekenden we met stoepkrijt rondjes op het schoolplein met een verticale streep erdoorheen en een punt in het midden. En we schreven er de namen onder van de meisjes die zich aan ons hadden blootgegeven, met daarachter: ‘kuthoer’ of ‘stoephoer’. En we rolden over de grond van het lachen.

Sommigen van hen namen wraak door achteraf bij hun ouders te klagen dat wij hen zouden hebben gedwongen hun broekjes uit te trekken. Vooral dat laatste bezorgde ons een slechte naam in de buurt.

Het was de druppel die de emmer deed overlopen: vanaf toen begonnen ouders hun kinderen van school te halen. Wij zouden een slechte invloed op ze hebben. Niet dat wij daar nou zo mee zaten. Maar onze ouders des te meer. Vooral die van Han. Waarschijnlijk heeft dat meegespeeld bij hun beslissing om te verhuizen. Want ze wisten het zeker: ik groeide op voor galg en rad. Dit soort kwajongensstreken, het stadium van onschuldig kattenkwaad al lang voorbij, zou op den duur onherroepelijk leiden tot zware criminaliteit. Tenminste, als mijn ouders niet op tijd zouden ingrijpen. Dan zou het niet lang meer duren voordat het criminele circuit mij – en misschien Han ook wel – in de smiezen zou krijgen. En dan was er geen weg meer terug. Dus was het zaak Han zoveel en zover mogelijk bij mij uit de buurt te houden. Een verhuizing kwam hen bij nader inzien dan ook heel goed uit.

Han vertelde me dat allemaal. Zijn ouders hadden hem van alles en nog wat over mij op de mouw gespeld om voor hem de pijn van de breuk met zijn boezemvriendje wat te verzachten. En dat terwijl Han volgens mij nog erger was dan ik. Ik zou zelfs durven beweren dat hij meestal de aanstichter was en dat ik dus meer werd beïnvloed door zijn boefjesgedrag dan andersom.

Hij heeft het zelfs een keer gepresteerd om geld van mijn moeder te stelen. Toen hij me een keer kwam ophalen en in de keuken op mij stond te wachten, heeft hij het geld gejat dat mijn moeder op de vensterbank had klaargelegd voor de bakker. Toen we later langs de auto van de buurman liepen, zei Han dat hij onder buurmans auto weleens geld had gevonden. Wie weet, het was het proberen waard. Nadat hij half onder de auto was gekropen, kwam hij al na een paar seconden weer tevoorschijn, triomfantelijk, met een hand vol muntgeld. Toen ik later van mijn moeder hoorde dat Han dat geld uit de keuken had gepikt, wilde ik dat eerst niet geloven. Want samen kattenkwaad uithalen was één ding, maar elkaar besodemieteren, dat was van een heel andere orde. Toen hij het me later opbiechtte, was ik laaiend, maar wilde het hem uiteindelijk wel vergeven, mits het de laatste keer was geweest. Dat beloofde hij plechtig.

Maar hij hield zich niet aan zijn woord. Op een woensdagmiddag, toen het slecht weer was en we niet naar buiten konden, bouwden we op mijn kamer van mecano een middeleeuwse katapult. Een soort proppenschieter die we de volgende dag in de klas zouden uitproberen als de juf met haar rug naar de klas stond om iets op het bord te schrijven. Toen de katapult klaar was en Han naar huis was gegaan om te eten, merkte ik dat mijn klappertjespistool was verdwenen. Het kon niet anders: Han moest het hebben gepikt. Ik sprak hem erop aan, en hij ontkende het niet eens. Hij beweerde dat ik zijn klappertjespistool had vernield toen het weigerde, die keer dat we in het bos oorlogje speelden en ik had geprobeerd het te repareren. Dus nu had hij recht op mijn klappertjespistool. Hij wist het zo overtuigend te brengen dat ik me er nog bij neerlegde ook. Maar het eerste zaadje van de twijfel die langzaam maar zeker tot de verwijdering tussen ons beiden leidde, en die gelukkig samenviel met de wetenschap dat Han binnenkort zou verhuizen, was gezaaid. Het droeg ertoe bij dat ik zijn vertrek makkelijker kon aanvaarden en steeds minder gebukt ging onder het besef dat een leven zonder hem niet mogelijk was.

Maar toen Han en zijn ouders en zussen toch nog eerder dan ik had verwacht, waren vertrokken zonder nog even langs te komen om afscheid te nemen, wist ik niet waar ik het moest zoeken. Ik miste Han niet zozeer, of eerlijk gezegd helemaal niet. Maar wel de vele avonturen die we samen hadden beleefd, al zo lang ik me kon herinneren. Ik was ervan overtuigd dat ons leven, mijn leven, voorbij was. Van nu af aan had ik niemand meer die me uitdaagde, die me bij de les hield maar die het tegelijkertijd, evenals ikzelf, vertikte om zich de les te laten lezen. Ook niet door de meesters en de juffen die ons tegen beter weten in door dat oersaaie schoolleven heen probeerden te loodsen. We leefden voor de streken die we uithaalden. Dat we er soms voor moesten boeten, namen we op de koop toe. Het versterkte onze lotsverbondenheid en verdiepte onze vriendschap, elke keer opnieuw, zonder dat we dat hoefden uit te spreken. Het sprak vanzelf.

Nadat Han uit mijn leven was verdwenen, was er niets meer dat me nog kon bekoren. Ik bood niet langer weerstand en onderwierp me zonder mokken aan het regime dat het leven voor me in petto had. Elke vorm van gretigheid en gedrevenheid waarmee Han en ik elkaar altijd scherp hadden gehouden, maakte plaats voor berusting, overgave en lijdzaamheid. Ik was nog geen schaduw van de dondersteen die ik ooit was.

Was het dan toch waar wat ze beweerden: wie met pek omgaat, wordt ermee besmet? Maar dan vroeg ik me af wie van ons tweeën de pek was, het ‘foute vriendje’, Han of ik? En zoals altijd, zou ook hier het antwoord wel weer zijn: ’t is maar van welke kant je het bekijkt. Ikzelf was ervan overtuigd dat wij elkaars pek waren, van welke kant je het ook bekeek.

Hoewel in mijn binnenste nog steeds de veenbrand smeulde van het verzet tegen alles en iedereen die me in de weg stond, verbaast het me nu na al die jaren nog steeds hoe ik daarmee wist om te gaan en hoe ik me had leren aanpassen en beheersen. Ik kreeg zelfs af en toe complimentjes. Niet dat ik daarop zat te wachten, maar het was wel een nieuwe en soms zelfs prettige gewaarwording. Ik had nog nooit complimenten gekregen, dus ik moest er even aan wennen. Maar al gauw kon ik niet meer zonder. Het bezorgde me een warm gevoel, dat het gemis van een verloren vriendschap een beetje goedmaakte.

Maar niet helemaal. Heel af en toe stak het venijn weer de kop op, in alle hevigheid, en dan was er geen land meer met me te bezeilen.

Gelukkig kwamen die periodes van boosaardigheid en onhandelbaarheid nog maar zelden voor en wist ik mijn naderende woede-uitbarstingen te onderdrukken tot het moment waarop ik in mijn eentje op mijn kamer zat. Dan schreeuwde ik het uit als ik dacht dat niemand me kon horen. En daarna was het meestal wel weer klaar.

2.

Je zou het de ommekeer in mijn leven kunnen noemen: de dag waarop Jon in de loop van het laatste jaar van de basisschool naast me kwam te zitten in de klas. Sinds Han was vertrokken en ik mijn leven had gebeterd, was de leegloop op school gekeerd en zaten de klassen alweer bijna vol. Toch zat ik nog steeds in mijn eentje achterin aan een tweepersoonstafeltje vanwege de slechte naam die ik nog had uit de tijd dat Han en ik de boel op stelten zetten. Want ook al doe je nog zo je best om je voortaan netjes te gedragen, zo’n slechte naam blijft je tot in lengte van dagen achtervolgen.

De onderwijzer omzeilde het dilemma. Nadat hij Jon aan de klas had voorgesteld, zei hij tegen hem: ‘Zoek maar een plekje’. En omdat de plek naast mij de enige lege plek in de klas was, had Jon niet zoveel te kiezen. Dat was mijn geluk. Want uit zichzelf was hij waarschijnlijk nooit naast me komen zitten en vriendjes met me geworden.

Jon was met zijn ouders en broertjes verhuisd van Amsterdam naar ons dorp omdat zijn vader was overgeplaatst naar een vestiging van zijn bedrijf in deze regio. Hij bekende mij dat hij het vreselijk had gevonden om te moeten verhuizen naar de provincie. In Amsterdam was altijd wel wat te doen; hier verwachtte hij zich kapot te vervelen. Toen ze nog ‘thuis’ woonden (hij had er blijkbaar nog niet echt afscheid van kunnen nemen) gingen ze vaak met het hele gezin naar de bioscoop, naar het theater of naar musea. Of ze woonden klassieke muziekuitvoeringen bij, soms zelfs in het concertgebouw. Af en toe een bezoekje aan Artis en ’s zondags als het mooi weer was, wandelen in het Amsterdamse bos of in een van de andere stadsparken. En daarna altijd lunchen in een restaurant of op een terras aan het Leidseplein, het Rembrandtplein of aan een van de grachten. Met de tram was je er zo. Je had in Amsterdam niet eens een auto of fiets nodig.

Uit de verhalen over wat hij en zijn vriendjes op hun vrije middagen zoal uitspookten, of liever gezegd ‘ondernamen’, begreep ik dat er in Amsterdam voor jongens van onze leeftijd veel te koop was op het gebied van muziek, sport en spel. Daarnaast las Jon alles wat los en vast zat over de vaderlandse en mondiale politiek, oorlog en vrede, misdaad en straf, de klassenstrijd en soortgelijke belangrijke zaken waaraan in de pers altijd veel aandacht werd besteed. Ik had van mijn leven nog nooit een krant ingekeken, maar hij had altijd alle kranten en tijdschriften verslonden die ze bij hem thuis lazen. Voor kattenkwaad was niet eens tijd meer geweest. In ieder geval niet in de kringen waartoe hij behoorde. Het enige kattenkwaad dat Jon en zijn vriendjes uithaalden, was Luilak vieren in het weekend waarin Pinksteren viel. Dat was traditie, dus dan mocht het. Op de zaterdag voor Pinksteren fietsten ze in alle vroegte, zo rond een uur of vier, door de straten met pannen en potten aan een touw achter hun fiets gebonden. Om zoveel mogelijk herrie te schoppen en de spot te drijven met de langslapers. Nou ja, langslapers? De bedoeling was natuurlijk de hele stad voor dag en dauw te wekken. En dan maar hopen dat er af en toe eens een woesteling achter hen aan kwam rennen die na een zware werkweek wel toe was aan een keertje uitslapen.

Al na een paar weken waren we de beste maatjes. Dat kwam doordat ik goed kon luisteren. Hij meende dat dat in mijn aard lag en dat waardeerde hij. Maar als hij aan het vertellen was, zweeg ik meestal omdat ik domweg geen woord wist uit te brengen van verbazing of van afgunst en soms ook van ergernis. Want uit zijn verhalen begreep ik dat wij het hier in het dorp maar slecht hadden getroffen vergeleken met Amsterdam. Ik wist niet of ik dat ooit nog zou inhalen.

Om zijn heimwee naar Amsterdam met mij te delen nodigde hij me vaak uit om bij hem thuis filmpjes te kijken. Zijn vader was een verwoed amateurfilmer en filmde alles wat los en vast zat: alle familie-uitjes en alle belangrijke en minder belangrijke gebeurtenissen in de huiselijke kring en daarbuiten. Dat bood volgens Jon een beter beeld van het leven in Amsterdam dan hij met woorden kon beschrijven. Dat kon ik niet ontkennen, maar volgens mij zocht hij vooral een reden om zich door het kijken naar de filmpjes weer even in zijn stad te wanen.

Na die eerste paar keer nodigde hij me bijna elke vrije middag bij hem thuis uit. Ik kwam er graag. Zijn ouders werkten allebei en zijn broertjes gingen hun eigen gang op hun kamer, dus we hadden het rijk alleen. Ze woonden in een prachtige villa aan de rand van het dorp, met een enorme woonkamer die een fantastisch uitzicht bood op de natuur achter het huis. Het achterraam bestond in de volle breedte uit een glazen schuifpui waarmee je in de zomer het overdekte terras achter het huis bij de woonkamer kon trekken.

In de kamer stond een vleugel die maar nauwelijks zou passen in onze eigen woonkamer, maar die hier bijna wegviel tussen de antieke kasten, het tv-meubel annex geluidsinstallatie met de bijbehorende en over de hele kamer verspreid staande boxen, de eethoek en de drie zithoekjes met supermodern meubilair. Het was dat Jon mij af en toe een stukje klassieke pianomuziek liet horen van zijn favoriete componist (welke dat was, weet ik niet meer), anders was de vleugel me niet eens opgevallen.

De achtertuin keek uit op kleine weilandjes, van elkaar gescheiden door houtwallen en afdalend naar een lagergelegen riviertje en daarachter weer oprijzend naar de bosrand in de verte. Hoewel het samen filmpjes kijken verslavend werkte, begon bij mij na een week of vier het bloed toch weer te kruipen waar het niet gaan kon. Steeds vaker, als we pauzeerden voor een kopje thee of een glas limonade, wist ik hem te verleiden even de achtertuin in te lopen om hem te wijzen op de schoonheid van de natuur.

‘Dat heb je in Amsterdam niet. Je mag in je handen wrijven dat je hier zo mooi woont. Hoeveel mensen hebben zo’n uitzicht vanuit hun achtertuin? En dan die rust, die stilte.’

Maar Jon had er in het begin nauwelijks oog voor en kon niet wachten totdat de filmprojector weer de vertrouwde beelden op het projectiescherm ratelde.

Pas toen ik de theepauzes ongemerkt steeds verder oprekte, en we de tijd namen om ook weleens over andere dingen te praten dan over Amsterdam, raapte ik de moed bij elkaar. Ik stelde hem voor een eindje de weilanden in te lopen. Jon keek me met grote ogen aan, alsof ik hem een oneerbaar voorstel deed. Het idee om de natuur niet alleen van een afstandje vanaf een geplaveid wandelpad te bekijken, maar je er ook daadwerkelijk in te begeven, was nog nooit bij hem opgekomen. Hij liet zich overhalen. Voor deze ene keer.

Maar daar bleef het niet bij. Toen ik die eerste keer voorstelde tot aan het riviertje te lopen, vond hij dat meer dan genoeg. Dus het verbaasde me dat hij de week daarop zelf voorstelde er overheen te springen en tot aan de bosrand te lopen en weer terug. Nog een week later wilde hij zelfs al een eindje het bos in.

Zo liet Jon zich langzaam maar zeker verleiden door de natuur, die zich speciaal voor hem van haar beste kant liet zien. Dat was ook wel nodig, want de klauwen van zijn herinneringen hadden hem nog steeds stevig in hun greep.

Wat ik niet voor mogelijk had gehouden, gebeurde: hij werd met de dag enthousiaster. Soms vergat hij bijna dat hij Amsterdam miste en dan nam ik de kans waar. Dan liet hij zich overhalen tot lange omzwervingen door het bos en door de weilanden. Totdat hij zelf het initiatief begon te nemen en we op het laatst op onze vrije middagen bijna niets anders meer deden dan wandelen.

Door zijn opvoeding had hij geleerd zich tegenover anderen altijd keurig en welgemanierd te gedragen. Hij hield rekening met iedereen. Het viel me op dat hij zich ook zo begon te gedragen tegenover de natuur. Hij sprak er met zoveel eerbied over, en raakte zo gefascineerd door het idee dat de natuur de mens eigenlijk liever kwijt dan rijk is, tenminste zolang de mens niet bereid is zijn houding en gedrag tegenover de natuur te veranderen, dat hij nog geen blaadje van een boom durfde te plukken. Soms ging hij in zijn zorgen over, en zijn zorg voor de natuur wel heel erg ver. Als dat te vaak voorkwam, dacht ik weleens met weemoed terug aan mijn avonturen met Han. Maar dan sprak ik mezelf alweer snel bestraffend toe. Immers, door Jons enthousiasme en door de invloed die hij op mij had, schopte ik het tot het braafste jongetje van de klas, op Jon na dan. Ik mocht hem dus wel dankbaar zijn in plaats van hem in gedachten voor natuurfanaat uit te maken.

Jon maakte serieus werk van onze verantwoordelijkheid en onze liefde voor de natuur. Op een middag, toen het weer het niet toeliet om eropuit te trekken, stelde hij voor een vergadering te beleggen. Want hij had het plan opgevat om een natuurvriendenclub op te richten. Hij zou zijn broertjes daarvoor uitnodigen en verzocht mij om ook mijn broertjes te vragen. Dan zouden we nog wel zien of ze al oud genoeg waren om volwaardig lid te worden.

Die middag besteedden we aan de voorbereiding van de oprichtingsvergadering. We bombardeerden onszelf tot het dagelijks bestuur van de club – hij de voorzitter en ik de algemeen secretaris – en onze vier broertjes tot leden van het algemeen bestuur. Daarnaast deelden we de club op in afdelingen en onderafdelingen. Wij tweeën vormden de ‘stuurgroep initiatieven’ (ik had zelf nog nooit van het woord ‘stuurgroep’ gehoord), onze oudste broertjes de ‘verkennersgroep’ en onze jongste broertjes de ‘aspirant-ledengroep’. Jon verslond niet alleen de kranten en tijdschriften die bij hem thuis op de salontafels lagen, maar las ook alle bibliotheekboeken die hij te pakken kon krijgen over politiek, oorlog en vrede, misdaad en straf en beschikte wat dat betreft over een behoorlijke kennis van zaken. Vandaar ook zijn grote woordenschat. Ik vond het eigenlijk een beetje eng, maar heb me er overheen gezet en daardoor in de loop van de tijd veel van hem geleerd.

Om nog eens te benadrukken dat hij er serieus werk van wilde maken, stelde hij voor ons alvast te buigen over de ontwerpstatuten, de ‘conceptstatuten’ zoals hij die noemde. Daarnaast bogen we ons over zaken als een vergaderschema, de wijze van vergaderen en de verslaglegging van de vergaderingen (de ‘notulen’ en de ‘besluitenlijsten’). En we besloten dat we als club moesten beschikken over een systeem van signalen om elkaar zo nodig op afstand te kunnen waarschuwen. Zoals een eigen geheimschrift, of een zelfbedachte morsecode met punten en streepjes, zodat we ook door middel van licht- en geluidssignalen met elkaar konden communiceren.

Jon zou de statuten, onze doelstellingen en onze werkwijze uitwerken om ze op de oprichtingsvergadering te kunnen voorleggen aan de andere leden. En ik zou als secretaris onze geheimtaal, onze eigen morsecode, bedenken.

Voordat we die middag uit elkaar gingen, bedacht Jon op de valreep dat we nog niets hadden geregeld voor de wijze waarop de nieuwe leden moesten worden beëdigd. Hij wilde daarvoor wel een eed bedenken.

‘Als jij dan een geschikte naam voor onze club bedenkt,’ stelde hij als voorwaarde.

Maar daar hoefde ik niet lang over na te denken.

‘Wat denk je van de Vereniging van Natuurvrienden, kortweg de VN? Dat bekt lekker en het klinkt nog voornaam ook.’

Jon aarzelde, omdat hij bang was dat we misschien problemen zouden krijgen met de Verenigde Naties, iets met copyright of zoiets. Dus als we de afkorting VN zouden veranderen in VvN, kon hij zich er wel in vinden. Daar hoefde ik me de komende week dus niet meer om te bekommeren. Dat was maar goed ook, want het bedenken van een eigen morsecode was al lastig genoeg en nam nogal wat tijd in beslag.

Mijn broertjes wilden wel, en ook die van Jon waren dolenthousiast. Dus de eerstvolgende woensdagmiddag zaten we met zijn zessen in Jons kamer nog wat onwennig rond te loeren en te wachten op wat er komen zou. En we luisterden allen met eerbied en in deemoedig stilzwijgen naar Jon die de conceptstatuten voorlas. Toen hij klaar was, applaudisseerden we uitzinnig, in gespannen afwachting van de officiële oprichting van onze club. Als beoogd voorzitter verrichtte Jon de rituele handelingen die hij zelf had bedacht: hij ondertekende het document met een ganzenveer, prikte met een naald in zijn vinger en drukte een druppel bloed onderaan de tekst op de laatste pagina. Daarna vroeg hij mij als algemeen secretaris hetzelfde te doen. Ik moest wel even slikken, maar zette me er overheen en plaatste eveneens mijn stempel in bloed naast het zijne. Nadat Jon vervolgens de slogan van de vereniging had uitgesproken, die ook uit zijn koker kwam (‘de natuur voor allen nummer één, en allen één voor de natuur’), was het tijd voor de beëdiging van de leden. Jon had een dik boek over de natuur uit zijn vaders boekenkast geleend, en vroeg degene die aan de beurt was, zijn hand op het boek te leggen en te zweren dat de natuur altijd op de eerste plaats kwam. Stuk voor stuk legden we de eed af met de ene hand op dat boek en twee vingers van de andere hand in de lucht, waarna Jon elk van ons een insigne gaf met daarop de letters VvN. Hij had de letters kunstig door elkaar heen geborduurd op de naaimachine van zijn moeder. De insignes waren verschillend van kleur: groen voor de leden van het dagelijks bestuur, wij tweeën dus. Geel voor de oudste twee van de overige leden van het algemeen bestuur en blauw voor de twee jongste (aspirant-)leden. Geel en blauw, bij elkaar opgeteld eveneens groen. Je moest er maar opkomen. Jon had verstand van zaken en maakte zich er bepaald niet gemakkelijk van af. De insignes konden we zelf op onze kleren spelden als we er als club samen opuit trokken, of namens de VvN in ons eentje.

Na deze rituele verrichtingen was het mijn beurt. Ik gaf een uiteenzetting over het systeem van het morsecode-alfabet dat ik speciaal voor onze club had ontwikkeld. Het was de bedoeling dat we de combinaties van punten en streepjes, die correspondeerden met de letters van het alfabet, uit ons hoofd leerden. Want alle onderlinge correspondentie diende van nu af aan in deze geheimtaal te worden opgesteld en verstuurd.

Toen ik benadrukte dat dit natuurlijk niet gold voor officiële stukken, zoals de statuten en de notulen, zag ik hier en daar een blik van verbazing en afkeuring. Nauwelijks waarneembaar, maar wel zo duidelijk dat ik ervan overtuigd was dat ik het me niet inbeeldde. Ik moest toegeven dat het niet consequent was, maar ze konden toch niet van mij verwachten dat ik als secretaris na elke vergadering de notulen in dit (voor dat doeleinde veel te omslachtige) geheimschrift zou uitschrijven. Daar begon ik dus niet aan, wat ze er ook van vonden.

Voor de communicatie over langere afstand door middel van geluids- of lichtsignalen dienden we normaal gesproken wel van deze geheimtaal gebruik te maken, zij het dat ik enkele verkorte combinaties van punten en streepjes had bedacht voor de meest voorkomende berichtjes. Dat sprak voor zich en iedereen kon zich daar wel in vinden.

We konden bijna niet wachten tot er zich een gelegenheid zou voordoen om elkaar een boodschap in deze geheimtaal te kunnen toesturen met geluids- of lichtsignalen. We spraken af daar niet op te wachten, maar er de volgende keer, als we de morseseinen uit ons hoofd hadden geleerd, alvast een uurtje mee te oefenen.

Daarnaast had ik een paar gemakkelijke vogelgeluiden uitgekozen die een bepaalde betekenis hadden (zoals ‘gevaar’, blijf zitten waar je zit), die we ook allemaal uit ons hoofd moesten leren voor het geval het communiceren met morseseinen niet mogelijk of niet wenselijk was omdat het te veel in de gaten zou lopen.

Na de oprichtingsformaliteiten bogen we ons over Jons voorstel om per kwartaal een programma van activiteiten op te stellen. We spraken af dat we aan het begin van elk kwartaal een aantal activiteiten zouden bedenken die strookten met de statutaire doelstelling van onze club (onze ‘missie’ legde Jon uit). En dat we na dat kwartaal zouden beoordelen of we daarmee daadwerkelijk iets hadden betekend voor de natuur. En andersom, of de natuur daarmee ook iets voor ons had betekend. Want het moest wel van twee kanten komen: we waren vrienden van de natuur en vriendschap veronderstelt wederkerigheid.

Daarnaast was deze driemaandelijkse evaluatie van de activiteiten nodig om ons beleid bij te stellen en onze strategieën aan te scherpen.

Toen Jon dat allemaal uitlegde, begrepen de jongsten onder ons al lang niet meer waar hij het over had. En ik moet eerlijk bekennen dat ik hem ook af en toe kwijt was. Je kon wel merken dat hij een zeer belezen persoon was en alles wist van politiek, oorlog en vrede, misdaad en straf, en zo nog wat van die dingen. Want wie van de andere leden had ooit gehoord van een ‘statutaire doelstelling’, van een ‘missie’, ‘wederkerigheid’, ‘beleid’, ‘strategieën’ of van een ‘programma van activiteiten’. Maar het klonk allemaal heel voornaam, dus we hadden er alle vertrouwen in dat we lid waren geworden van een heel serieuze vereniging.

Het laatste punt op de agenda, dat wil zeggen: de agenda die Jon voor zichzelf had opgesteld als geheugensteuntje, was: ‘brainstormen over mogelijke activiteiten voor het komende kwartaal’. Ik vond het wel een beetje vreemd dat Jon een eigen agenda had opgesteld, aangezien dat, voor zover ik had begrepen, de taak van de secretaris was. En de secretaris van onze club was ik. Maar misschien gold Jons agenda nog niet als een officiële agenda. Anders hadden we volgens de statuten de anderen de gelegenheid moeten bieden om vooraf agendavoorstellen bij mij in te dienen. Ik nam maar aan dat dit allemaal nog niet nodig was. Want toen we iedereen voor deze eerste vergadering uitnodigden, waren de statuten nog niet eens vastgesteld. En dus stond het Jon vrij om zelf punten te bedenken voor zijn eigen agenda. Alles overdenkend had ik in de gaten dat ik nog veel moest leren.

Jon legde uit wat ‘brainstormen’ betekent: alles wat je te binnen schiet, eruit flappen. Gewoon je fantasie het werk laten doen. Zonder je af te vragen of wat je hebt bedacht, wel haalbaar of wenselijk is. Dat komt later wel. Uitgangspunt in deze fase is: niets is te gek.

Pas toen Jon ons een paar keer had aangespoord, en daarna zelf een paar voorbeelden gaf, werd er door een enkeling schoorvoetend gehoor gegeven aan zijn oproep. En al snel wilde niemand meer achterblijven en vlogen de meest tenenkrommende ideeën over tafel. Ik zag dat Jon zijn best deed om er geen op- en aanmerkingen over te maken en alle suggesties netjes te noteren, om ze later stuk voor stuk te bespreken. Opnieuw vroeg ik me af of het noteren van de suggesties niet mijn taak was. Maar wellicht had ik weer iets over het hoofd gezien.

Uit de vele suggesties koos Jon er voor het komende kwartaal een paar uit als ‘kansrijk’. Althans voorlopig. Hij zou ze de komende week bestuderen en er de volgende vergadering op terugkomen. Ik bood aan hem daarbij te helpen, als lid van het dagelijks bestuur, maar dat wimpelde hij af.

‘Jij hebt je handen al vol aan het uitwerken van de notulen en het rondsturen van de uitnodiging voor de vergadering van volgende week,’ zei hij.

‘Maar we kunnen nu toch alvast afspreken dat we de volgende keer weer bij elkaar komen, zelfde plaats, zelfde tijd,’ bracht ik er tegenin. ‘Dan hoef ik ook geen uitnodigingen rond te sturen. Dat scheelt een hoop gedoe.’

‘Als we eenmaal een loopje gaan nemen met de regels, dan is het einde zoek,’ berispte hij mij. ‘Wij als dagelijks bestuur moeten het goede voorbeeld geven. Trouwens, je moet voor de volgende vergadering toch al de notulen rondsturen, dus dan kun je net zo goed een uitnodiging meesturen.’

Hij had weer gelijk. Daar had ik niet aan gedacht. Ik was blij dat Jon tot voorzitter was verkozen, dat is te zeggen: dat Jon zichzelf als voorzitter had opgeworpen en dat niemand daartegen had geprotesteerd. We konden allemaal nog veel van hem leren en hij had de touwtjes stevig in handen. Dat moest ook wel als we onszelf als club serieus wilden nemen.

‘Het is misschien een idee dat je de suggesties waar we mee aan de slag gaan, in de notulen op een rijtje zet,’ stelde hij voor. ‘Zodat iedereen weet waar we het de komende keer over zullen hebben. Dan kunnen jullie er tijdens de vergadering op schieten, mocht dat nog nodig zijn nadat ik ze heb uitgewerkt. Maar eigenlijk ga ik ervanuit dat de voorstellen bij acclamatie worden aangenomen.’

Hij keek glimlachend de kring rond.

Ik wist niet wat ‘bij acclamatie’ betekende, maar durfde er niet naar te vragen.

‘Het gaat om de volgende voorstellen,’ kondigde hij zijn opsomming aan. ‘In de eerste plaats zorgen we ervoor dat we op onze zwerftochten altijd een EHBO-trommeltje bij ons hebben voor als we gewonde dieren tegenkomen. In de tweede plaats bouwen we in het perceeltje sparrenbos achter de grote bosvijver, waar altijd zoveel uilenballen te vinden zijn, een boomhut om ransuilen te kunnen spotten. In de derde plaats maken we op een geheime plek in het bos een voederplaats voor vogels. Als het ’s winters vriest, halen we langs de huizen oud brood op en strooien het daar uit. In de vierde plaats gaan we op zoek naar lijkjes van dode dieren: vogels, muizen, konijntjes en noem maar op. We markeren de plek waar we ze gevonden hebben en laten de natuur verder haar werk doen. Als de natuur klaar is, maken we de schedeltjes schoon en laten ze een tijdje in bleekwater bleken totdat ze brandschoon en spierwit zijn. Zo bouwen we een mooie verzameling schedeltjes op. Die herinneren ons eraan dat geen mens of dier het eeuwige leven heeft, maar altijd wel iets moois nalaat. In de vijfde plaats graven we op verschillende plekken in het bos ondergrondse hutten om ons daarin te kunnen verstoppen als er gevaar dreigt. Om spionnen op een dwaalspoor te brengen nummeren we ze in het Engels, en noemen ze dus de One, de Two, de Three en de Four. Dat zijn wel genoeg voorstellen waarmee we voorlopig aan de slag kunnen. Na de kwartaalevaluatie zien we wel weer verder.’

De opsomming was bedoeld voor mij: ik zou de voorstellen in de notulen op een rijtje zetten om er de volgende vergadering op terug te komen. Maar toen Jon was uitgesproken, begonnen de anderen spontaan te klappen. Ik had het idee dat we dit punt dan ook wel meteen konden afhandelen, want iedereen leek zich in de selectie van Jon te kunnen vinden. Er was ook niemand die er een punt van maakte dat geen van de voorstellen die de anderen tijdens de brainstorm hadden ingebracht, het hadden gehaald. De selectie waar we mee aan de slag zouden gaan, bestond dus in haar geheel uit de suggesties van Jon zelf. Ikzelf wilde er een opmerking over maken, maar toen ik het enthousiasme van de anderen zag, hield ik wijselijk mijn mond. Aan de top hoort de leiding zich nu eenmaal loyaal op te stellen ten opzichte van elkaar. Dat had Jon me al eens uitgelegd toen hij een tijdje geleden was begonnen over het oprichten van een natuurvriendenclub en ik me afvroeg of we niet gewoon natuurvrienden konden zijn zonder daarvoor een club op te richten.

‘Het kan zijn dat we er nu nog verschillend over denken,’ zei hij toen. ‘Maar als we uiteindelijk toch besluiten een natuurvriendenclub op te richten, dan verwacht ik wel van je dat je je er voor de volle honderd procent voor inzet en dat je je twijfels voor je houdt tegenover de andere leden.’

Dat had ik wel willen beloven.

Ik moest bekennen dat ook ik inmiddels enthousiast was geworden door de manier waarop Jon het had aangepakt en zijn plannen had doorgezet en uitgewerkt. Daarmee had hij niet alleen mij maar ook de anderen voor zijn ideeën gewonnen. Ik begon bijna warme gevoelens voor hem te koesteren. Niet in de laatste plaats omdat ik in hem mijn grote voorbeeld en leermeester zag die mij met zijn kennis van zaken en zijn fascinatie voor literatuur, muziek en politiek nog heel wat kon leren.

3.

Tijdens de vergadering van de week daarop, hadden we voor het eerste en belangrijkste punt van de agenda nog geen minuut nodig. De plannen van Jon, die hij nog wat verder had uitgewerkt, werden met algemene stemmen goedgekeurd. Agendapunt 2 betrof het geheime morsecode-alfabet dat ik voor de VvN had ontworpen. Ik had er voor elk van de leden een afschrift van gemaakt. Nadat ik die had rondgedeeld, zag ik de opwinding op de gezichten bij de vier jongste leden. Ze konden bijna niet wachten de combinaties uit het hoofd te leren. En ook al waren ze nog jong, ze waren snel van begrip en begonnen elkaar al gauw korte woordjes door te seinen. Elke keer als iemand als eerste de betekenis van de combinatie van lange en korte fluittonen had gevonden door zo snel mogelijk zijn overzicht te raadplegen, werd dat begroet met grote hilariteit. Jon liet hen een tijdje begaan. Hij was wel zo verstandig wat ruimte te bieden aan deze uitingen van gemeenschappelijke geestdrift. Dat zou de onderlinge verbondenheid alleen maar bevorderen.

Hij onthield zich van commentaar. Voor hem was het blijkbaar vanzelfsprekend dat mijn inspanningen tot een systeem hadden geleid dat er mocht wezen. Ik had mijn best gedaan de letters die in het gewone taalgebruik het meest gebruikt worden, zoals bepaalde klinkers, te vertalen in zo eenvoudig mogelijke combinaties van lange en korte signalen. Daarbij had ik ook nog rekening gehouden met de posities van die letters in woorden en zinnen die het vaakst voorkomen. Maar Jon nam na mijn uitleg niet eens de moeite om me daarmee te complimenteren.

Nadat we hadden afgesproken dat iedereen de morsesignalen voor de volgende vergadering uit zijn hoofd zou leren en de vogelgeluiden die ik onderaan de pagina’s had genoteerd, zou oefenen, realiseerde ik me dat ik iets was vergeten. Ik piekerde me suf. Totdat me te binnen schoot dat ik er helemaal niet aan had gedacht de notulen van de vorige vergadering, waar ik nogal mijn best op had gedaan, op de agenda te zetten. Toen ik er alsnog een ingelast agendapunt van wilde maken, stak Jon daar een stokje voor.

‘Ach laat maar. Dat is niet zo belangrijk. We hebben belangrijkere dingen te bespreken,’ vond hij. En hij ging over tot de behandeling van het een na laatste agendapunt: de plannen voor het komende weekend, onze eerste gezamenlijke zwerftocht door de natuur als VvN.

‘Is er een vrijwilliger die wil zorgen voor een EHBO-doos? We hebben afgesproken dat we die altijd bij ons hebben op onze wandeltochten.’ En hij keek mij aan.

‘Ik kan thuis weleens kijken in ons medicijnenkastje,’ reageerde ik op zijn vragende blik. ‘Een paar rolletjes verband en pleisters zullen ze niet missen. En een blikken doosje dat ik als verbandtrommel kan gebruiken, heb ik zelf nog wel.’

‘Dat is dan geregeld,’ zei Jon. ‘Dan stel ik voor dat we nu afspreken wat we op onze eerste trektocht gaan doen. Ik kan wel aan een oud kompas komen. Mijn vader heeft er nog een op zolder liggen die hij niet meer gebruikt. Dus het lijkt me goed om onszelf, voordat we op pad gaan, eerst wat basiskennis over het werken met een kompas eigen te maken. Daarnaast moeten we nog afspraken maken over een taakverdeling. Het spreekt voor zich dat de leden van de verkennersgroep vooroplopen. Als er gevaar dreigt, kunnen ze vooruitgestuurd worden om te controleren of de kust veilig is. De aspirant-ledengroep blijft bij de stuurgroep in de buurt. De stuurgroep, wij tweeën dus (en hij wees naar mij en zichzelf), stuurt de aspirant-ledengroep aan als er ter plekke iets moet worden onderzocht of bekeken. Verder coördineert de stuurgroep de trektochten en alle andere operaties door of namens de VvN.’

Ik stond opnieuw versteld van Jons talent om alles in goede banen te leiden. Ons eerste echte gezamenlijke avontuur zou een succes worden, daar twijfelde ik geen moment aan. Ook al begreep ik, zoals zo vaak, niet helemaal wat Jon precies bedoelde. Ik was lid van de stuurgroep, maar ik wist niet eens wat coördineren betekende, of wat voor operaties Jon in gedachten had. Misschien dat er af en toe een gewond dier moest worden geopereerd, een gebroken pootje of een lamme vleugel, en doelde hij daarop. Of misschien waren het militaire termen, want Jon wist alles van oorlog en vrede, van beroemde militaire acties en van militaire helden. Hij kende alle rangen en standen van het leger uit zijn hoofd, wist waar alle kazernes lagen en waar je de verborgen wapenopslagplaatsen kon vinden. Ik zou zelfs durven beweren dat oorlog en vrede allesbepalend waren voor hoe hij tegen het leven aankeek, ook al deed hij voorkomen dat hij vooral leefde voor de kunst, de literatuur en de natuur.