Over het boek

‘Veertig jaar geleden klaagde ik over een educatieve uitzending van de Poolse Radio, en mijn moeder zei: “Je kunt niet van alles in het leven een grappig verhaaltje maken.” Ik wist dat het waar was. Toch heb ik het geprobeerd.’

Lampen, zakmessen, paperbacks, mechanische potloden, opblaasbare hoofdsteunen – Marcin Wicha’s moeder Joanna was een verzamelaar van alledaagse voorwerpen. Als ze sterft, moet Wicha haar spullen uitzoeken in haar appartement. Aan de hand van die spullen begint hij een beeld te construeren van Joanna als Joodse vrouw, moeder en burger. Toen Polen na de Tweede Wereldoorlog in de materiële ellende van het communistische regime terechtkwam, werden de mensen op een diepgaande manier gevormd door allerlei tekorten. Wat ze kozen om te kopen, te bewaren en te hamsteren vertelt het verhaal van het hedendaagse Polen.

Joanna’s Joods-zijn, haar toewijding aan het werk, haar formidabele temperament, haar zwakte voor consumptiegoederen, alles komt samen in een onvergetelijk portret van een vrouw en, uiteindelijk, van haar land.

Over de auteur

Marcin Wicha werd in 1972 geboren in Warschau. Hij is grafisch ontwerper en een van de succesvolste hedendaagse schrijvers van Polen. Hij schreef een aantal bestsellers voor kinderen en kreeg de grootste literaire prijzen voor zijn werk voor volwassenen. In 2017 publiceerde hij Dingen die ik niet heb weggegooid, dat een bestseller werd en de Paszport Polityka-prijs, de Witold Gombrowicz-prijs en de prestigieuze Nike Literary Award won.

Titelpagina

Marcin Wicha

Dingen die ik niet heb weggegooid

vertaald uit het Pools door Charlotte Pothuizen

Colofon

De verklarende woordenlijst achterin het boek bevatten de noten.

Oorspronkelijke titel Rzeczy, których nie wyrzuciłem

Copyright © by Marcin Wicha, 2016. All rights reserved. Published by arrangement with Wydawnictwo Karakter, Poland.

Copyright Nederlandse vertaling © 2023 Charlotte Pothuizen

Afbeelding omslag InnaPoka/stock.adobe.com

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat.nl

ISBN 978 90 834 3612 8

NUR 320

www.koppernik.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2024, ISBN 978 90 833 8190 9

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van de eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is niet toegestaan - advies vragen wel. Dit kader wordt niet zichtbaar gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Inhoud

Inleiding

Deel 1
Mijn moeders keuken

Deel 2
Woordenboek

Deel 3
Lachen op de juiste momenten

De boeken die ik heb gehouden

Woordenlijst en toelichting

Inleiding

Dit is een verhaal over dingen. En over gepraat. Oftewel: over woorden en spullen. Het is ook een boek over mijn moeder, en daarom is het niet al te vrolijk.

Vroeger meende ik dat we ons mensen herinneren zolang we ze kunnen beschrijven. Nu denk ik dat het andersom is: ze zijn bij ons zolang we daar niet toe in staat zijn.

Mensen hebben we pas voor onszelf als ze dood zijn, gereduceerd tot een beeld of een paar zinnen. Figuren op de achtergrond. Nu is duidelijk: ze waren zo of zo. Nu kunnen we die worsteling samenvatten. Inconsequenties ontrafelen. Er een punt achter zetten. De uitkomst invullen.

Maar ik herinner me nog niet alles. Zolang ik ze niet kan beschrijven, leven ze nog een beetje.

Veertig jaar geleden – ik begrijp niet waarom nu juist dat gesprek in mijn geheugen is opgenomen – klaagde ik over een educatieve uitzending van de Poolse Radio, en mijn moeder zei: ‘Je kunt niet van alles in het leven een grappig verhaaltje maken.’ Ik wist dat het waar was. Toch heb ik het geprobeerd.

In mijn boek over design schreef ik dat in onze exemplaren van het maandblad Ty i Ja1 de pagina’s met recepten ontbraken. Deze keer zal ik beschrijven hoe ik die heb teruggevonden.

Deel 1
Mijn moeders keuken

Boedel

Ze sprak niet over de dood. Eén keer maar. Een onbepaalde armbeweging, een zwaai in de richting van de boekenkast: ‘Wat ga je met dat alles doen?’

Met ‘dat alles’ werd zo’n opbergsysteem bedoeld dat je bij IKEA kunt kopen. Metalen richels, steunen, planken, papier, stof, met punaises vastgeprikte kindertekeningen. Maar ook ansichtkaarten, souvenirs, rimpelige kastanjepoppetjes, bladerboeketten van vorig jaar. Ik moest daar iets op zeggen.

‘Herinner je je Mariusje nog, van school?’

‘Heel aardige jongen,’ zei ze, omdat ze nog wist dat ik hem niet mocht.

‘Een paar jaar geleden waren Marta en ik bij zijn schoonmoeder, we kwamen iets afleveren of brengen, iets voor kinderen, een box of zo.’

‘Hoeveel kinderen heeft hij?’

‘Dat weet ik niet, maar zijn schoonmoeder bleef hem maar de hemel in prijzen. Ze zei dat toen het begon te lekken Mariusje een nieuw dak van bitumen had gefinancierd, hartstikke duur, en had gezegd: “Maak je maar geen zorgen over het geld, mama, dat blijft allemaal in de boedel.”’

‘En hoe gaat het met hem?’

‘Ik weet niet, hij werkt op een advocatenkantoor. Maak je maar geen zorgen over de boedel. We hebben de tijd.’

Maar die hadden we niet.

Mijn moeder was gek op winkelen. In de gelukkigste jaren van haar leven ging ze er elke middag op uit. ‘Laten we de stad in gaan,’ riep ze dan.

Mijn vader en zij kochten onnodige kleine voorwerpen. Theepotjes. Zakmessen. Lampen. Vulpotloden. Zaklantaarns. Opblaasbare kussens, ruime toilettassen en allerlei handige gadgets die van pas konden komen op reis. Dat was vreemd, want ze gingen nergens heen.

Ze waren in staat om de halve stad af te struinen op zoek naar hun lievelingsthee of de nieuwe roman van Martin Amis.

Ze hadden hun favoriete boekwinkels. Favoriete speelgoedwinkels. Favoriete reparatiepunten. Ze sloten vriendschappen met verschillende, maar altijd echt heel erg aardige mensen. De Antiekmevrouw. De Zakmessenman. De Steurenman. Het stel van de lapsang souchong.

Elke aankoop ging gepaard met een ritueel. Ze zagen een bijzonder exemplaar in de winkel met tweedehandslampen, waar de Lampenman werkzaam was, een heel sympathieke burger – om die montere uitdrukking van mijn vader maar eens te gebruiken.

Ze bekeken de lamp. Vroegen naar de prijs. Kwamen tot de conclusie dat ze die niet konden betalen. Ze gingen naar huis. Leden. Zuchtten. Schudden hun hoofd. Ze beloofden zichzelf dat als ze het geld zouden hebben, wat binnenkort het geval zou zijn, ze dan beslist...

De dagen erna spraken ze over die onbereikbare lamp. Ze vroegen zich af waar ze die zouden neerzetten. Ze herinnerden elkaar eraan dat die te duur was. De lamp leefde met hen samen. Werd onderdeel van het huishouden.

Mijn vader vertelde over de bijzondere eigenschappen ervan. Hij schetste op een servetje hoe de lamp eruitzag (hij had een uitstekend visueel geheugen) en wees erop hoe origineel ze uitgevoerd was. Hij benadrukte dat de kabel was geïsoleerd met textiel dat bijna geen slijtage had. Hij roemde de bakelieten schakelaar (ik zag al voor me hoe hij die met een van zijn schroevendraaiers uit elkaar zou halen).

Soms gingen ze op bezoek. Om te kijken. Ik vermoed dat ze daarbij nooit op het idee kwamen om over de prijs te onderhandelen. Ten slotte kochten ze haar.

Ze waren ideale klanten. Vriendelijk. Beleefd geïnteresseerd in het nieuwe assortiment. Later kreeg mijn vader in een winkelcentrum een hartaanval na het proeven van een groen Frugo-sapje. We maakten er nog grappen over. Zelfs de ambulancearts kon er wel om lachen.

Er is een smal beekje over. De afstandsbediening van de tv. Een doosje medicijnen. Een bakje om te spugen.

Dingen die door niemand worden aangeraakt, worden mat. Verbleken. Riviermeanders, moeras, slik.

Lades vol oude telefoonopladers, kapotte vulpennen, visitekaartjes van winkels. Oude kranten. Een kapotte thermometer. Een knoflookpers, een rasp en dat ding, hoe heet het ook alweer, we moesten steeds om dat woord lachen als het weer eens in een recept stond, een mandoline. Een mandoline.

De spullen wisten het al. Ze voelden dat ze binnenkort verschoven zouden worden. Van hun plek zouden worden gehaald. Door vreemde handen worden betast. Onder het stof zouden komen. Kapot zouden vallen. Zouden barsten. Breken door de onbekende aanraking.

Binnenkort zal niemand zich meer herinneren wat er in het Hongaarse centrum is gekocht. Wat bij galerie Desa. Wat bij de Cepelia, de winkel met volkskunst. Wat bij de antiekhandel, in tijden van voorspoed. Erna waren er een paar jaar lang wenskaarten gekomen in drie talen, altijd met een foto van een verguld siervoorwerp. Toen kwamen ze niet meer. Misschien had de eigenaar de hoop opgegeven nog iets te verkopen. Misschien had hij de zaak opgedoekt.

Niemand zal het zich herinneren. Niemand zal zeggen dat dit kopje gelijmd moet worden. De kabel vervangen (waar vind je er zo een?). Raspen, mixers en de zeef zullen in afval veranderen. In de boedel vallen.

Maar de voorwerpen maakten zich op voor de strijd. Ze waren van plan weerstand te bieden. Mijn moeder maakte zich op voor de strijd.

‘Wat ga je met dat alles doen?’

Veel mensen stellen die vraag. We zullen niet spoorloos verdwijnen. En zelfs als we verdwijnen, zullen onze spullen achterblijven, stoffige barricades.

Zolang

‘Ben ik dat? Nou, als je me zo ziet...’ Ze was geen makkelijke ontvanger van kunstwerkjes. Ze was geen makkelijk model. Eigenlijk was ze in geen enkel opzicht makkelijk.

In de vierde klas kregen we een opdracht: ‘Beschrijf je moeder’ of eerder ‘mama’, want mijn school hield wel van koosnaampjes. God vergeef me, want ik had opgeschreven: ‘Mijn moeder heeft donker haar en is vrij dik.’ Kinderen hebben een andere kijk op afmetingen en gewicht.

De lerares Pools woog honderd kilo en had ‘vrij dik’ onderstreept. Ze had zo hard op de pen gedrukt dat ze het papier had doorboord. In de kantlijn had ze gegraveerd: ‘Zou ik niet zeggen’. Mijn moeder was het zelden eens met het onderwijssysteem, maar toen was ze tevreden geweest.

Verder had ze iets wat waardige medeburgers beschreven als ehm. Ik benadruk: ‘waardige’. Minder waardigen hadden nooit problemen met hun spraak.

De opzichtigheid van haar trekken had iets ontstellends. Ze had een, ehm, uiterlijk. Het uiterlijk van iemand met, ehm, een bepaalde afkomst. Maar wat voor afkomst? Ehm. Pfff.

Er zou een speciaal leesteken voor moeten zijn. De grafische tegenhanger van een samentrekking van het strottenhoofd. Een komma is ongeschikt. Een komma is een wig om te ademen, maar hier is een typografische knoop, kuil of struikeling nodig.

Een lastige kwestie, dat uiterlijk. Ik had een kennis die placht te zeggen: ‘N. heeft wel wat weg van Jerzy Kosiński.’ Daarbij hoefde N. helemaal niet op de beroemde schrijver te lijken. Hij kon zeg maar een kleine, tonronde goedzak zijn zonder halsband, rijbroek en zweep, maar toch begiftigd zijn met een duidelijk ehm.

Om bij die terminologie te blijven: mijn moeder had ook wel wat weg van Jerzy Kosiński. ‘Nu ben ik een ouwe Jodin,’ zei ze op een dag in 1984. In feite was ze toen jonger dan ik nu ben. Maar het was zo. Ze had een ehm. Een ehm van heb ik jou daar.

Toen ze overleed schreven mensen allerlei aardige dingen. Een gestudeerde vriendin herinnerde ons eraan dat ze vroeger een heel goede studente was geweest. Dat haar een toekomst in de wetenschap werd voorspeld. Dat iedereen verwachtte dat ze op de universiteit zou blijven.

Ze bracht echter haar hele leven door bij een loopbaanadviesbureau in Muranów. Het bureau wisselde van locatie binnen de wijk, om uiteindelijk een gebouw te betrekken vlak naast de Umschlagplatz (wat waren daar een problemen met de monumentenzorg!).

Ze hield dus kantoor op het onzichtbare puin van het getto. In de haar toegewezen standaard witte schort – haar naam was op een stukje band geschreven, maar de viltstiftinkt was opgelost in de was – schoof ze kinderen kistjes met vernuftige puzzels toe. Testen met namen van Duitse professoren. Labyrinten. Sloten met pallen. Gaten in de vorm van geometrische figuren. Pakken kaarten met plaatjes. Lastige raadsels om de algemene ontwikkeling te beoordelen. Denk rustig na over welk plaatje er niet bij hoort. Je hebt de tijd. Tik tak, bevestigde de stopwatch bereidwillig.

In het voorjaar informeerde ze bekommerde meisjes die gezakt waren voor het toelatingsexamen voor het lyceum dat er nog plaats was op de technische school voor tractorbouw in Ursus.

Het grootste deel van het jaar trad ze op als een soort pro-Deoadvocaat. Een eenpersoonscomité voor het redden van pechvogels die onder de trein van het onderwijssysteem waren gekomen. De pleiter van kinderen op de rand van de norm, die al die jaren schoolhel de klappen hadden gekregen. De beschermer van hardnekkige spijbelaars. Van drommels die lelijk schreven en spelfouten maakten, zodat het afgezien van mijn moeder niemand opviel dat ze een imposante kennis hadden over explosieven, samoeraizwaarden en veldmaarschalk Paulus.

In 1987 voerde ze oorlog met een verschrikkelijke scheikunde- of biologiedocente. De lerares maakte deel uit van de elite van Warschause pedagogen en had heel wat jeugddepressies, neuroses en zelfmoordpogingen op haar naam staan.

Toen mijn moeder haar over een van haar cliënten sprak, zei ze: ‘U bent meedogenloos.’

‘Wat heb jij een rijke woordenschat,’ complimenteerde haar een vriendin aan wie ze het later vertelde.

‘Ik moet wel,’ verklaarde mijn moeder, ‘ik kan die domme teef moeilijk zeggen dat ze een domme teef is.’

Ze terroriseerde mensen door hun de waarheid te vertellen. Ze zweeg niet als het anderen goed zou uitkomen dat ze zou zwijgen. Ze reageerde niet op onze ‘sssst’, ‘laat toch’ en ‘niet zo hard’.

Veel mensen zeiden dat ze sterk was. Dat denk ik niet, maar ze verachtte hulpeloosheid. Ze had Medicatie voor hedendaagse behandeling in de kast staan (om niet op een arts te zijn aangewezen). Ze had honderd kookboeken. Een notitieboek met een miljoen telefoonnummers voor elke gelegenheid. Rond de jaarwisseling werd er nerveus naar een navulling gezocht, wat een hele opgave was gezien de sterk afwijkende indeling van de gaatjes en de ringen van de map. Uiteindelijk was het dan gelukt en zwol het boek van de nieuwe vellen, tot de band met drukknoop niet meer dichtging.

Zoals Don in de derde Godfather zei: ‘De rijkste is degene met de meest invloedrijke vrienden.’ Ik denk dat hij daarmee de wasmachineman bedoelde en de dokter die zijn privénummer geeft.

Ze leerde ons dat vrienden belangrijker zijn dan familie. Dat je alleen op je vriendinnen van de middelbare school kunt rekenen.

En verder: ze kibbelde in kiosken. Ze dwong kioskhouders de reclamefoldertjes uit de Gazeta Wyborcza te halen. Als ze weerstand boden schudde ze er zelf mee en dan regende het brochures, prijslijsten van elektronische apparatuur, kortingsbonnen en monsters.

Ze ergerde zich in het bijzonder aan boekjes van het type Heiligen en wonderen. Deel vier: levitatie, bilocatie, genezingen. Ze ging ook tekeer op de cyclische bloemlezing van bedevaartsoorden.

‘Jij gaat toch niet dood?’ vroeg ik een keer.

‘Jawel. Iedereen gaat dood.’

‘Maar jij toch niet?’

‘Jawel, maar pas als je me niet meer nodig hebt.’

Ik was vijf en aanvankelijk vond ik dat een bevredigend antwoord. Onderhandelingen over de dood zijn niet makkelijk. Ik had bereikt wat mogelijk was onder de huidige omstandigheden, zoals vakbondsleiders zeggen. Pas later begreep ik dat ze me een voorwaarde had gesteld. ‘Pas als je me niet meer nodig hebt.’ Onnodig, kwijnde ze weg. Een honderd procent Joodse moeder.

Stenen

Zwaar, bruin, bijna zwart en qua vorm net een stuk boter. In elk huishouden was wel zo’n voorwerp. ’s Zomers drukte het de deksel op de aardewerken pot met augurken, dille en knoflook aan: de steen van mijn moeder.

De stenen van mijn vader waren nutteloos. Hij was vooral gek op kiezels. Met lichte, bolle aderen. Of rode en poreuze. Of witte. Donkergrijze.

Geologie interesseerde hem niet. Vuursteen, graniet en kalksteen met schelpen wist hij van elkaar te onderscheiden. Zandsteen voor gevels, marmer voor grafstenen, steenslag voor paadjes. Toch was hij zo iemand die keek waar hij liep. Hij kon een perfecte vorm niet links laten liggen. Aan zee verzamelde hij stukjes glas en porseleinscherven. Een stukje gladgespoelde baksteen versmaadde hij niet. Een kiezel van baksteen: een coproductie van mens en natuur. Dat beviel hem wel.

Hij bracht ze mee in zijn zakken. Hij nam ze mee van vakantie, en stopte ze vervolgens bij gebrek aan een beter idee in de bloempotten. In ons huis verrees elke ellendige ficus uit miniatuurkinderkopjes. En deelde op kleinere schaal het treurige lot van de bomen in de stad.

Daar maakten ze geen ruzie om. Ze hadden sowieso zelden ruzie. Ze waren als twee tegengestelde krachten. Als tektonische platen die tegen elkaar aan duwen. Mijn moeder klaagde. Mijn vader uitte bezwaren. Ze bakenden hun posities af, bleven in evenwicht. Soms alleen wat lava en as.

Toen mijn vader stierf, zorgde mijn moeder nog altijd voor haar planten. Ze kocht kunstmest en luizenspray bij de bloemist. Als ze wegging, plantte ze druppelaars met een keramische drain, zodat het water druppelsgewijs zou vallen. Het water baande zich echter met moeite een weg naar het wortelstelsel, want mijn moeder had nooit de kinderkopjes weggedaan.

Soms koos ze alleen een bijzonder mooi steentje uit en bracht het naar mijn vaders graf. Ze vulde het gat echter onmiddellijk op met een nieuwe vondst. Als de geranium en de wasbloem na de dood van mijn vader hadden gehoopt op een versoepeling van het regime, dan werden ze zwaar teleurgesteld.

Oud papier

‘De kopers van boeken zijn blij, de verkopers lijden.’

Joeri Trifonov

En nu is ze dood. Ik zit in haar woning. Alles is weg. Alleen de boeken zijn er nog.

Ze waren onze achtergrond. Ze stonden in elk kader. Ik kende hun ruggen voordat ik in de zwarte tekens letters herkende. Mijn hele leven heb ik ermee georakeld. Gezocht naar clous. Eerst probeer ik bekenden te bellen.

Poging één.

‘We dachten dat je misschien...’ Het meervoud moest een lang familieoverleg suggereren, zoiets als ‘de uitvoerders van het testament willen u toevertrouwen’ of ‘iemand anders zou de zorg kunnen overnemen’.

‘Misschien zou je ernaar willen kijken, er zijn nogal wat boeken over psychologie.’

‘Geen sprake van.’

‘Niet eens kijken?’

‘We kunnen onze eigen boeken al niet kwijt. Ik heb trouwens met Zygmuś afgesproken dat we iedere keer als we een nieuw boek kopen een oude wegdoen.’

‘Maar wie heeft het hier over kopen?’

‘Nee.’

Poging twee.

‘Mijn moeder had vast gewild dat je...’

‘Nee.’

Poging drie.

‘Er staan hier nog wat boeken die denk ik van jou zijn. Die zou ik je terug willen geven. Wil je misschien nog iets anders? Wat thrillers?’

‘Ik lees geen thrillers meer.’

Poging vier. Heel even gloort er hoop.

‘We moeten van de boeken af.’

‘Heb je iets over Joden, maar niet over de Holocaust?’

‘Wil je het Nieuwe Testament?’

Een antiquariaat. Zoek, Google, zoek.

‘Heel Polen. Goede prijzen.’ Geen gehoor.

‘Geen voorrijkosten. Snelle taxatie. Contante betaling.’ Geen gehoor.

‘We komen langs. Kopen op.’ Iemand neemt op. En zegt dat ze niet meer langskomen en opkopen.

Eindelijk heb ik beet.

‘Ik moet van wat boeken af,’ begin ik. Ik overwin de verleiding om uit te leggen waarom. Ik ga niets uitleggen. Ik wil gewoon dat ze zich verspreiden. Wegdwarrelen als de brieven van de bank die mijn vader stelselmatig aan flarden scheurde. Bakstenen na een sloop. Organen voor transplantatie.

‘Ik moet van de boeken af. Het zijn er best veel.’

‘Wanneer?’ vraagt de boekhandelaar.

‘Deze week.’

‘Laat dan maar zitten. Ik kan op z’n vroegst over twee weken.’

‘Dan over twee weken. Veel literatuur. Romans uit de jaren negentig. Mooie uitgaven,’ zeg ik sluw. ‘Van uitgeverij Rebis...’

‘Ken ik.’

‘... maar er zit ook een vierdelige encyclopedie van PWN bij,’ voeg ik eraan toe. Ik vermeld er niet bij dat de encyclopedie dateert uit de periode van de staat van beleg en dat elk deel gebonden is in ander linnen.

‘Het is oud papier, dat zal ik u meteen maar zeggen.’

‘Er zijn ook verschillende zelfhulpboeken.’ Voor de zekerheid heb ik het niet over Het Antikankerdieet. Dat is waardeloos gebleken.

‘Oud papier.’

‘Woordenboeken?’

‘Oud papier.’

Ik heb te doen met het tweedelige Stanisławski-woordenboek.