Mindfulness: back to the roots

MINDFULNESS

back to the roots

reisgids voor meditatieretraites

Marnix van Rossum

Op de cover
Within this 6-foot-long body with its perceptions and thoughts
there is the world, the origin of the world, the ending of the
world (Nirvana) and the path leading to the ending of the world
(AN 4.45)
(illustratie Mark Louisse, http://marklouisse.com)

Het fysieke lichaam en het menselijk leven
kunnen bronnen zijn van pijn en ongemak,
maar ook een van gelukzaligheid, extase en bevrijding.
Dit boek gaat over dit laatste.

www.mindfulness.in

© 2017 Marnix van Rossum
Alle rechten voorbehouden

www.gigaboek.nl

ISBN 9789085484042

Over deze uitgave

Mensen die mediteren hebben vaak de behoefte om verschillende meditatiemethodes uit te proberen om zo te ondervinden welke methode voor hen het beste werkt. Het is echter lastig om aan dergelijke informatie te komen. De meeste meditatiestromingen presenteren de eigen methode namelijk als de enige juiste. De soms tegenstrijdige informatie kan een meditatiestudent in verwarring brengen.

Dit boek is bedoeld om zo onafhankelijk mogelijk de verschillende methodes te beschrijven en de verschillen, voordelen en aandachtspunten naast elkaar te zetten. Zoiets heb ik zelf gemist op mijn meditatieve en spirituele zoektocht. Daarom heb ik mijn ervaringen op een rijtje gezet, in de hoop dat anderen daar hun voordeel mee kunnen doen.

Dit boek wil meer duidelijkheid verschaffen over de verschillen en overeenkomsten tussen meditatievormen, de vergelijking tussen de westerse invulling van mindfulness en de oorspronkelijke benadering, die van mindfulness uit Azië.

Omwille van het overzicht komen verschillende meditatievormen aan bod, waaronder ook het Tibetaans boeddhisme en zen, maar de kern waar het hier om draait is vipassanameditatie, ook wel inzichtmeditatie genoemd. Dat heeft verschillende redenen.

Allereerst wordt vipassana gezien als de belangrijkste basis voor de tegenwoordige mindfulness en komt het in de beoefening het meest overeen. Bovendien heb ik zelf de meeste ervaring met vipassana.

Dit boek is met name bedoeld om inzicht te geven in de wortels, ofwel de oorsprong van mindfulness. Later in dit boek ga ik dieper in op de verschillen en overeenkomsten tussen mindfulness en vipassana, maar voorlopig gebruik ik de termen door elkaar.

Daarnaast biedt het boek handvatten en adressen voor mediteren in Nederland (zie achterin het boek), maar vooral ook in Azië. Het is als het ware een Lonely Planet voor meditatie. Het staat boordevol tips over waar je de diverse disciplines kunt beoefenen en hoe bijvoorbeeld een dag in een klooster eruitziet.

Dankwoord

Ik ben mijn moeder Els Kaskens, Frits Koster en mijn uitgever Roel Koedijker erg dankbaar omdat ze een belangrijk aandeel hebben gehad in het in gang zetten van dit boek.

Belangrijke nalezers zijn:

- Ted van der Meij, Paul Boersma, Eva Kuhlman en Ingrid Coenen (www.mindfulcompany.nl), die veel energie hebben gestoken in inhoudelijk en tekstueel commentaar. Belangrijk om te vermelden is dat ik in dit boek mijn eigen koers en gedachtes heb gevolgd en de nalezers daarin op enkele vlakken anders dachten. De kwaliteit van de tekst en de schrijfstijl zijn volledig van mijn hand. Er is betrekkelijk veel spreektaal en dat is een keuze van mij geweest.

- Verder dank ik Hans Gijsen en Henk Barendregt, die naar losse hoofdstukken over verschillende tradities hebben gekeken.

- Lotte Sluyser van B’witz publishing wil ik bedanken voor haar hulp in de beginfase van dit boek; Ine van der Velde en Jeremy Nijk die naar de tekst hebben gekeken.
Daarnaast ben ik alle leraren en tradities enorm dankbaar die ik in Azië heb mogen leren kennen en natuurlijk de historische Boeddha (die zo rond 2500 jaar geleden geleefd zou hebben volgens de boeddhistische geschriften), die voor zo veel andere mensen van betekenis is (geweest).

Voorwoord

De laatste jaren is er een enorme groei geweest in de bekendheid van mindfulness-beoefening in het Westen. Waarschijnlijk heeft dit voor een deel te maken met de digitale stroomversnelling in onze cultuur, de vele stress-gerelateerde klachten en de groeiende intolerantie, die velen doen zoeken naar een gezond alternatief of tegenwicht. En natuurlijk ook door de groei in bekendheid van het werk van de Amerikaanse moleculair bioloog Jon Kabat-Zinn, die een vertaalslag heeft gemaakt van oude oosterse bewegings- en meditatievormen naar de nietreligieuze gezondheidszorg. Hierdoor is mindfulness-beoefening aantrekkelijk en populair geworden, zo populair dat er tegenwoordig nog weinig mensen in onze cultuur zijn die het woord mindfulness niet kennen.

Dit is mijns inziens een mooie ontwikkeling, maar heeft ook een schaduwzijde. De grote bekendheid zorgt immers ook voor onjuiste of minder behulpzame ideeën hieromtrent.

In Mindfulness – back to the roots heeft Marnix van Rossum gepoogd hierin enige helderheid te brengen en hij is op zoek gegaan naar de oorsprong van mindfulness. Hij heeft hiervoor enkele jaren in Zuidoost-Azië gemediteerd en gestudeerd in boeddhistische kloosters. Hij heeft verschillende meditatievormen kunnen beoefenen waarin mindfulness – het gewaarzijn van een ervaring terwijl deze ervaren wordt – een belangrijke rol speelt.

Het boek geeft een mooi overzicht van een aantal boeddhistische meditatievormen die Marnix heeft kunnen beoefenen. Met deze grote diversiteit ontzenuwt hij op een mooie manier een neiging tot sektarisme, die we gemakkelijk kunnen krijgen als we vooral vertrouwd zijn met één vorm van meditatie en gaan denken dat dit de enige juiste vorm is.

Ook al is het boek geschreven door iemand met een universitaire achtergrond, het boek heeft niet een wetenschappelijk objectief gehalte. Zo nu en dan klinkt de visie van Marnix door in zijn beschouwingen; ook zouden sommige vertalingen gemakkelijk vraagtekens op kunnen roepen bij oosterse taalwetenschappers. Maar dit is mijns inziens niet storend. Marnix stelt zich in het begin immers heel bescheiden op en geeft aan dat hij net als ieder ander de wijsheid niet in pacht heeft en wil graag zijn eigen ervaringen en observaties delen. In ieder geval biedt het boek een waardevol overzicht en kan het dienen als een gids voor hen die zoeken naar de diepere bronnen achter het fenomeen mindfulness.

Ik heb Marnix voor het eerst ontmoet toen hij voor zijn studie psychologie onderzoek deed naar de effecten van mindfulness gedurende een meditatieretraite, hij was toen 26 jaar oud. Wat me bij het lezen ontroerde was hoe hij zijn eigen worstelpartij met klachten op het gebied van ADD ook openlijk verwoordt en hoe hij hierin veel meer ruimte heeft gekregen door meditatie.

Ik kan het boek dan ook ten zeerste aanraden, als een landkaart voor eenieder die zich wil verdiepen in de beoefening van mindfulness, maar ook als een blikverruimend werk voor hen die al een langere tijd een vorm van boeddhistische meditatie beoefenen en kennis willen maken met andere meditatievormen.

Moge Mindfulness: back to the roots bijdragen aan helderheid en daardoor aan de kracht van de Dhamma, juist in deze overgangsfase, waarin boeddhistische meditatievormen en seculiere vertalingen hiervan zich langzaam maar zeker vestigen in het Westen.

Frits Koster, retraitebegeleider, mindfulness- en compassie- trainer. Zie www.fritskoster.nl.

Van de auteur

Dit boek is het resultaat van een jarenlange interesse in en beoefening van diverse meditatiemethodes; een reis die ik als tiener begon. Als jonge topsporter van twaalf jaar kreeg ik van mijn vader enkele meditatieoefeningen om met de wedstrijdstress om te kunnen gaan. Daarna stortte ik mij op de spirituele boekenkast thuis en op mijn zestiende schreef ik me in voor een Raja Yogacursus. Ik vond het fascinerend. Mijn eerste kennismaking met het boeddhisme was toen ik na de middelbare school een jaar naar India ging om Engelse les te geven in een Tibetaans klooster. Enkele jaren later, tijdens mijn studie en tijdens een andere reis in Azië, ontdekte ik vipassana. Aanvankelijk gedreven door interesse en nieuwsgierigheid merkte ik dat ik vipassana vooral nodig had om mijn erg ongezonde gewoontes en een diepere negativiteit in mezelf het hoofd te bieden. Gelukkig bleek vipassana ook in Nederland te beoefenen in een retraitesetting. Nu ben ik zesendertig. Mijn laatste verblijf in Azië was een aaneengesloten periode van vierenhalf jaar tussen mijn negenentwintigste en vierendertigste.

Als twintiger beoefende ik meditatieve disciplines, las ik erover of ging ik naar cursussen, maar wisselend. Soms intensiever dan in andere periodes. Het Tibetaans boeddhistische idee van leegte heeft echter altijd een grote rol gespeeld in mijn zoektocht. Als student wisselde ik vele malen van studierichting omdat ik interessante overlappingen ontdekte tussen westerse wetenschap en westers denken en die in het Oosten. Van sociale psychologie, wisselde ik naar medische biologie, naar neuropsychologie, naar klinische en ontwikkelingspsychologie, en ik studeerde naast psychologie enige tijd wijsbegeerte (filsosofie). Ik heb zo terugkijkend altijd gezocht naar parallellen en overlap tussen disciplines om zo te kunnen onderzoeken wat waar is.

Toen mijn eigen meditatiebeoefening meer vorm kreeg, kwam het accent meer te liggen op het ervaren dan op kennis. Toen ik bijvoorbeeld lichaams- en energetische processen begon te voelen door vipassana ging ik me ook verdiepen in energiehealingmethodes. Zo zijn er tijdens mijn reizen in Azië tal van voorbeelden geweest waarin ik mezelf liet sturen door een gedachte of ingeving om een nieuw gebied te gaan ervaren of onderzoeken, omdat me dat op dat moment trok.

Tijdens mijn reizen in Azië was ik altijd nieuwsgierig naar wat er zoal bestond aan meditatieve en spirituele disciplines. Ik wilde graag zelf ervaren wat het kon betekenen, want ik hoorde vaak denigrerende opmerkingen over wat er bij anderen werd beoefend. Het is verleidelijk om daarin mee te gaan, omdat dat hetgene bekrachtigt waar je op dat moment mee bezig bent, maar het zat me nooit lekker. Als ik op die andere plek was, bleek het negatieve beeld dat was ontstaan, vrijwel nooit te kloppen: deze methode kon dus ook van waarde zijn. Dat waren psychologische methodes, hypnotische, energetische, dynamische, concentratie- en inzichtmeditatie, en ook holistische of astrologische kennis kon ondersteunend zijn. Ook constateerde ik dat veel mensen die sterk in iets opgaan aan een tunnelvisie kunnen lijden die een verdere ontwikkeling in de weg kan gaan zitten. Ik voelde me nogal eens onbegrepen en miste mensen die er net zo over dachten. Ik ben blij dat ik nu de gelegenheid heb mijn gedachten hierover te delen. Het is mij op den duur in ieder geval meer duidelijk geworden wat wel en niet belangrijk is in de beoefening en wat wel of niet werkt.

Ik laat me graag inspireren door de Boeddha die zou streven naar wat waar is. De waarheid is uiteindelijk het beste, ook al is het misschien niet altijd leuk. Zoals feministe Gloria Steinem de bekende bijbelspreuk (Johannes 8:32) zou hebben aangepast: ‘The truth will set you free, but first it will piss you off.’

De waarheid heb ik natuurlijk niet in pacht, maar ik hoop met dit werk iets bij te dragen aan inzicht in de veelheid aan meditatiestromingen. Door mezelf steeds te dwingen beide kanten in overweging te nemen en zo min mogelijk te schrijven vanuit voorkeuren, hoop ik een evenwichtig beeld te schetsen. Het is echter onvermijdelijk dat dit werk te lijden heeft onder mijn eigen subjectiviteit en misvattingen van zaken, maar vanzelfsprekend heb ik zo veel mogelijk geprobeerd nauwkeurig en objectief verslag te doen. Ondanks de persoonlijke smaak van dit werk is het gestructureerd geschreven met een objectieve schrijfstijl. Dat heb ik deels te danken aan mijn wetenschappelijke achtergrond, waarin ik leerde gestructureerd informatie over te brengen. Ik wil echter benadrukken dat het niet bedoeld is als een wetenschappeijk werk, maar vooral om mijn eigen ervaringen en gedachtes te delen, ter mogelijke ondersteuning voor de beoefening van anderen. Ik heb gepoogd dat kort, bondig en to the point te doen.

Het idee om het een en ander op schrift te stellen speelde al langere tijd, mede omdat ik op mijn zoektocht zelf een dergelijk werk miste. De directe aanleiding voor dit boek was echter een verzoek van mijn moeder, die een reisadviesbureau heeft en een themalunch organiseerde voor mensen met interesse voor een meditatiereis naar Azië. Voor die gelegenheid vroeg ze me of ik op een rijtje wilde zetten welke verschillende stromingen er zoal te vinden zijn in Azië, met wat achtergrondinformatie en adressen van kloosters.

Mede door mijn gewoonte om volledig te willen zijn, is het uitgegroeid tot het boekwerk dat je nu onder ogen hebt. Om in de behoefte van reizigers te voorzien leek het me bijvoorbeeld belangrijk om informatie te geven over het dagelijks leven in een klooster, wat je mee moet nemen, of wat belangrijk is bij het kiezen van een plek of methode. Om een goede keuze te maken, bedacht ik, heb je informatie nodig over mogelijke voor- en nadelen van een methode en voor wie die geschikt is. Zo werd het een hele lijst. Aanvankelijk twijfelde ik; enerzijds omdat ik op dat moment liever een autobiografisch boek wilde schrijven, met verhalen en anekdotes, anderzijds omdat het nogal wat is om tot een vergelijkend werk te willen komen van eeuwenoude meditatietradities. Op basis van welke autoriteit zou ik daarvan claims kunnen maken, iets zinnigs kunnen zeggen, schoot het door mijn hoofd. Met een eerste opzet ging ik te rade bij vipassana-specialist en vipassana-meditatiebegeleider Frits Koster, die zes jaar monnik is geweest en verschillende boeken op zijn naam heeft staan. Zijn positieve reactie gaf me net het extra zetje dat ik nodig had. Omdat ik van nature geen schrijver ben, heeft het me nog ruim twee jaar gekost om hier een enigszins leesbaar en volledig boekwerk van te maken.

Wat is de (toegevoegde) waarde van dit boek?

Een belangrijk argument voor dit boek is om op een meer objectieve manier helderheid en overzicht te bieden wat betreft de effectiviteit, alsook de mogelijke valkuilen van oosterse meditatietradities.

Een ander belangrijk argument voor dit boek is van praktische aard. Veel kloosters in landen als Thailand zijn ingesteld op ‘toeristen’ die wat meditatie willen ‘proeven’ en bieden laagdrempelige cursussen aan. De faciliteiten in die kloosters zijn relatief goed en de kosten zijn zeer laag; dat geldt eigenlijk voor heel Zuidoost-Azië. Het is echter lastig om informatie te vinden over welke soorten meditatie er zijn en wat bij iemand past. Veel kloosters hebben wel een website, maar het is niet eenvoudig een geschikte te vinden. In de boeddhistische cultuur loopt men niet zo te koop met wat men te bieden heeft. Websites zijn vaak niet up-to-date, of ontberen praktische informatie over het verblijf, dagschema’s, visa en andere zaken die van belang zijn om een meditatiereis tot een succes te maken.

Dit werk poogt daarom ook om in deze behoeftes te voorzien, door vele links en adressen aan te bieden van plekken om te mediteren. Regels in dit soort landen en de leiding in kloosters kunnen echter per jaar veranderen, dus houd daar rekening mee.

Soortgelijk werk

Er zijn weinig eerdere werken te vinden die tradities vergelijken en daarom heb ik een poging gewaagd. Jack Kornfield heeft dit wel succesvol gedaan in zijn klassieker Living Dharma: Teachings of Twelve Buddhist Masters uit 1977. Daarin worden de belangrijkste leraren en hun methodes/technieken, binnen het theravada-boeddhisme in Birma, Thailand, India, Nepal, Sri Lanka en Cambodja uit die tijd beschreven. Kornfield was hierin vernieuwend, omdat hij als westerling de vele tradities overzichtelijk introduceerde. Voor die tijd werden de verschillende methodes meestal alleen door beoefenaars zelf beschreven binnen een traditie. Dit komt doordat men in Azië erg traditiegetrouw is. Ben je als monnik geboren in een bepaalde traditie, dan blijf je daar meestal en vertegenwoordig je die als leraar de rest van je leven. Sinds westerlingen naar Azië komen, die meer onafhankelijk verschillende stromingen toetsen, wordt meer duidelijk over die verschillen en overeenkomsten.

Een deel van de informatie in het boek van Kornfield is echter verouderd. Er zijn na 1977 bijvoorbeeld ook nieuwe spelers (meditatieleraren) op het toneel verschenen. In de inmiddels vier decennia die zijn verstreken is er weinig vergelijkbaars gepubliceerd. Het boek van Kornfield omvat ook geen analyses van mogelijke voor- en nadelen en hoe je iets kunt kiezen dat bij jou past. Die heb ik daarom toegevoegd. Ook websites en adressen zijn er weinig in het boek van Kornfield. In dat opzicht kan dit boek een mooie aanvulling zijn.

Persoonlijke visie

Dit boek is het resultaat van wat je een soort persoonlijk kwalitatief en inductief onderzoek zou kunnen noemen. In tegenstelling tot deductief onderzoek zoals bij de gangbare wetenschap, probeer ik zo veel mogelijk informatie te verzamelen zonder vooringenomenheid en kijk ik vanaf daar welke conclusies er getrokken kunnen worden. Het is wellicht te vergelijken met het proces van mindfulness zelf, waarvan je kunt zeggen dat het een kwestie is van informatie registreren door aandachtigheid, van waaruit inzichten kunnen ontstaan. Alle informatie komt van hoe de tradities gepresenteerd worden aan de gemiddelde mediterende, de ervaringen van mezelf en van vele medemediterenden die ik tegenkwam, aangevuld met leesbronnen.

Zoeken naar wat waar is

Uiteraard heb ik mijn best gedaan zo neutraal en objectief mogelijk informatie te verzamelen. Zo heb ik mezelf telkens gedwongen altijd naar de voor- en nadelen te kijken, dus naar beide kanten. Wellicht is dat dit niet zo prettig te lezen voor sommige mensen, omdat men misschien liever een duidelijk format krijgt over wat goed is en dat zonder al te veel te hoeven nadenken kan navolgen, of liever aangemoedigd wordt voor een retraite of een bepaalde stroming te kiezen. Ik doe dat liever niet, omdat ik dat niet vind overeenkomen met de boeddhistische visie. Centraal daarin staat naar mijn idee de zoektocht naar wat waar is en het ontwikkelen van de eigen wijsheid en dus niet het maar aannemen wat iemand anders zegt. Daarvoor kan het behulpzaam zijn om eerst te weten wat er zoal beschik-- baar is en wat mogelijke voor- en nadelen zijn, om vervolgens een afgewogen en wijze keuze te laten ontstaan. Daar-naast kan dit werk ook tijdens de beoefening helpen om eerlijk op zowel zichzelf als de vorm waarbinnen men beoefent te blijven reflecteren.

Voor- en nadelen van dit werk

Veel van deze informatie heeft echter betrekking op mijn ervaring en aan een persoonlijke visie of vooringenomenheid (bias) is niet te ontkomen. Er is ook veel dat ik niet heb ervaren. Ik heb kennis van een relatief grote variëteit aan beoefeningen, maar weet bijvoorbeeld minder over hoe het is om een bepaalde methode tot in de diepte en gedurende meerdere decennia te beoefenen. Mensen die zulke expertise wel hebben, zouden bijvoorbeeld kunnen beschrijven dat het lange tijd volhardend beoefenen van één enkele methode tot dezelfde inzichten leidt wat betreft de onderliggende principes van lichaam en geest.

Bovendien is het beeld dat naar aanleiding van dit werk kan ontstaan over een bepaalde traditie mogelijk te beperkt. Zo heeft een nalezer die meer thuis is in de westerse Thaise bostraditie mij gewezen op de enorme variëteit daarin en hoe anders het door sommige westerse leraren binnen dezelfde traditie wordt onderwezen. En zo zijn er vast nog meer voorbeelden. Zelfs binnen slechts de vipassana-meditatietradities is het niet haalbaar om volledig te zijn. Er zijn ontzettend veel meditatieplekken en zelfs binnen één traditie zijn er verschillende leraren, ieder met zijn eigen wijze van begeleiden en persoonlijke opvatting over het toepassen van de methode.

Toch is het overzicht dat hier wordt gegeven omvattend te noemen, omdat ik gepoogd heb in ieder geval de meest vooraanstaande en belangrijke stromingen erin te betrekken. De stromingen die ik in dit werk bespreek zijn naar mijn ervaring de meest prominente tradities die op dit moment te vinden zijn in Azië. Aftakkingen komen met name voort uit deze ‘hoofdstromingen’.

Dit zijn bovendien ook de stromingen waar je als westerling makkelijk terecht kunt, omdat er Engelssprekende begeleiding aanwezig is. Daarnaast is de vergelijkende waarde uniek te noemen. Omdat sommige stromingen lijnrecht tegenover elkaar staan en ingegaan wordt op de argumenten die men geeft over waarom de ene methode beter zou zijn dan een andere, is de vergelijkende waarde naar mijn mening uniek en inzichtgevend.

De volgorde waarin in dit werk de tradities worden besproken is chronologisch, in die zin dat niet gerelateerd is aan een waardeoordeel maar (op een enkele uitzondering na) vooral aan de volgorde waarmee ik met de tradities in aanraking kwam.

Schrijfstijl

De schrijfstijl lijkt op een blogvorm, waarbij de lezer ook mee wordt genomen aan de hand van mijn eigen ervaringen, die zo nu en dan een zijweg vormen. Informatief en persoonlijk wisselen elkaar zo af en daar is bewust voor gekozen. Eigen voorbeelden of ervaringen zijn voor mij zeer belangrijk omdat daarin relevante informatie schuilgaat en ik van daaruit tot de hier benoemde gedachtes en conclusies ben gekomen. Bovendien kan de lezer op die manier mee worden genomen in een meer persoonlijke zoektocht. Op de schrijfstijl en structuur valt best het een en ander aan te merken. Ik ben geen beroepsmatige schrijver. Dit is hoe het voor mij natuurlijk tot stand is gekomen. Zoals een van de nalezers Paul Boersma becommentarieert: ‘Het boek is historisch gegroeid als een mix van reizigershandboek, meditatiehandboek en meditatieverslag.’ Het doel is om informatie te delen die het leven van mensen op een belangrijke manier kan veranderen. Ik ben daarin niet zo geïnteresseerd om iets overtuigend op te schrijven, of mensen aan te moedigen iets wel of niet te doen. Daarom spring ik geregeld van voordelen naar nadelen en dan is het aan de lezer om daar conclusies uit te trekken.

Kritiek op dit werk

Ik kan me voorstellen dat er kritiek komt van vertegenwoordigers van tradities of van meer ervaren mensen. Kritiek die wellicht ook hout snijdt. Bij sommige tradities heb ik meer ervaring dan bij andere. Ik vind het belangrijk dat een dergelijk werk er komt, maar sta graag open voor verbetering. Graag ontvang ik daarom onderbouwde kritiek van de lezer. Het beste is hiermee te wachten tot de online versie klaar is. Op de planning staat om een online versie van dit boek uit te brengen, met ook filmpjes en de mogelijkheid om commentaar of aanvullingen te geven per traditie. Ook als men tips voor kloosters heeft, of misschien meer recent ergens is geweest, dan kan dat gedeeld worden. Mocht je daar interesse in hebben, schrijf je dan in op voor de nieuwsbrief op mijn site: www.mindfulness.in/agenda/ onderaan de pagina, dan word je op de hoogte gehouden. Doe je dat liever niet en heb je wel tips, aanvullingen en opmerkingen dan kun je me een mail sturen op info@mindfulness.in. Ik kan de informatie meenemen in een volgende druk.

Marnix van Rossum

Inleiding:
meditatie en mindfulness

Meditatie(vormen) algemeen

Voordat we mindfulness bespreken is het goed even stil te staan bij meditatie in het algemeen. Is mindfulness een vorm van meditatie?

Wat is het verschil tussen mindfulness en meditatie?

Het woord meditatie komt van het Latijnse ‘meditatio’, dat letterlijk ‘het nadenken over iets’, ‘het overwegen’, ‘het reflecteren op’ betekent.

In de Dikke Van Dale vinden we voor de betekenis van ‘meditatie’:

overpeinzing, bespiegeling, contemplatie

- in het bijzonder: poging om de diepste werkelijkheid te ervaren door innerlijke beschouwing

- transcendente meditatie die erop gericht is de geest als het ware van het lichaam los te maken

rooms-katholiek: een vorm van inwendig gebed door de overweging van een godsdienstige waarheid

- in het bijzonder: de openbare overweging van het Lijden des Heren in de vastentijd.

protestants: korte bijbeluitleg tijdens een kerkdienst

- korte godsdienstoefening.

Mediteren in algemene zin, gericht om ergens op te bespiegelen bijvoorbeeld, zou je wellicht kunnen zien als het voornemen en toepassen van iets waarmee je constant bezig bent. Het hoeft namelijk niet per se religieus te zijn. Springt de aandacht alle kanten uit of wissel je de activiteit steeds die je je voorneemt, dan is het zo beschouwd geen meditatie-oefening.

Als we kijken naar de verschillende soorten beoefeningen die we tegenwoordig meditatie noemen, dan lijkt dat inderdaad een beoefening te zijn van één ding tegelijk, ofwel nadenken over iets (reflecteren op), ofwel religieus, of ter ontspanning. Hardlopen is in deze zin voor mij best meditatief te noemen, maar is het mindfulness?

Overzicht meditatiemethodes

Als we een overzicht van de verschillende vormen van meditatie beschouwen, dan wordt wellicht duidelijk hoe mindfulness of vipassana zich onderscheidt van andere meditatievormen.

Mantrameditatie: het herhalen van klanken of gebeden, meestal ten behoeve van kalmte en het ontwikkelen van bepaalde mentale kwaliteiten (zoals liefdevolle vriendelijkheid), of om tot een bepaalde transcendente ervaring te komen zoals bij transcendente meditatie (TM).

Dynamische meditatie: met beweging en meestal ten behoeve van het opwekken en vrijmaken van innerlijke levensenergie, ter expressie of ontlading. Osho-meditaties zijn hier een voorbeeld van.

Yoga: gerichte lichamelijke bewegingen, meestal ten behoeve van ontspanning, kracht en het openen of vrijmaken van lichamelijke, energetische en emotionele blokkades.

Contemplatiemeditatie: nadenken over (levensbeschouwelijke) thema’s, meestal ten behoeve van inzicht of begrip. Tibetaanse scholen maken hier veel gebruik van.

Visualisatiemeditatie: verbeeldingsoefeningen, vaak ten behoeve van inzicht, ook in het onbewuste, om een gewenning op te doen door het herhaaldelijk mentaal voor te stellen, prestatie te verhogen, iets creatiefs te ondernemen, of het sturen en transformeren van energie. Tibetaanse scholen maken hier gebruik van, bijvoorbeeld bij tantra. Ook in het Westen, bij verschillende coachingmethodes, of bij psychosynthese, waar men beelden laat opkomen uit het onbewuste dat inzicht kan geven in jezelf.

Concentratiemeditatie: de aandacht wordt op een stilstaand beeld, woord of concept gehouden, meestal ten behoeve van kalmte en het ontwikkelen van niveaus van eenpuntige concentratie, ook wel absorptieconcentratie genoemd. Van daaruit kunnen buitenzintuiglijke gaven ontstaan. Erna kan eventueel ook gewerkt worden naar inzicht. In de concentratie- vipassanaschool van Pa-Auk Sayadaw staat deze beoefening centraal, maar het komt in meer of mindere mate bij verschillende tradities voor. Misschien wel in alle meditatieve en religieuze tradities. Concentreren op het beeld van God bijvoorbeeld.

Vipassana- (inzicht-) of mindfulness-meditatie: het observeren van zintuiglijke, lichamelijke, gevoelsmatige en geestelijke gewaarwordingen die zich voordoen in het huidige moment. Bij de mindfulness-meditatie die recent in het Westen een grote vlucht heeft genomen, gaat het vooral om erkennen (toelaten), met als doel ontspanning, of afname van bepaalde klachten (what you resist will persist). In de oorspronkelijke vorm, bij vipassana-meditatie, is de methode vergelijkbaar, maar het doel is daar vooral inzicht in de veranderlijke, niet-substantiële, onpersoonlijke en op zichzelf niet voldoening gevende kwaliteiten van alle verschijnselen. Zowel in onszelf als in de wereld om ons heen. Zich hierin ontwikkelen zou maken dat zich positievere kwaliteiten in de geest vrijkomen en men zich uiteindelijk bevrijdt van stress, zorgen en andere soorten van (vooral mentaal) lijden.

Energiemeditaties: het observeren, voelen of sturen van subtiele lichamelijke, energetische gewaarwordingen die te voelen zijn in en rondom het lichaam, zoals druk, vibratie, windstromingen en hitte. Met ofwel de handen of de verbeelding en soms met muziek of in combinatie met een mantra. Meestal ten behoeve van de ontwikkeling van zachtaardigheid en liefde, maar vooral voor healing, het ondersteunen van een genezingsproces en/of ter preventie van ziektes. Voorbeelden zijn reiki en pranic healing.

Ademhalingmeditaties: het richten van de aandacht op de adem; gestuurd, of meer open en receptief (rustig), of juist met diepe en snelle bewegingen. Het kan op vele manieren en de doelen zijn divers. Het kan worden gebruikt als mindfulnessbeoefening, ter ontspanning, en het kan ook worden gebruikt voor inzicht in de onpersoonlijke processen zoals beschreven bij vipassana-meditatie. Tevens voor een toename van energie in het lichaam (prana), ter ontlading van spanningen (veel spanningen en blokkades liggen rondom het ademhalingsgebied) of voor het ontwikkelen van levels van concentratie. Voorbeelden zijn pranayama-meditatie als onderdeel van Indiase yoga, Tibetaanse tantra, shamanistic breathing, of bij dynamische meditaties van Osho en in het Westen ook holographic breathing.

Non-duaal gewaarzijn: realiseren van, of het richten van de aandacht op, het niet-dualistische principe van alles, waarin men eigenlijk niets hoeft te doen om zich te bevrijden, behalve wellicht een verkeerde zienswijze los te laten over dat bevrijding iets is voor in de toekomst. Als het al middels formele meditatie gebeurt dan is het een niet-doelgerichte en niet-methodische vorm. Het beginpunt is al dat er geen doener is en dat er niets is dat bereikt hoeft te worden. Ontwaking dient meestal te gebeuren middels inspiratie van overdenkingen die men leest, of in dialoog met een meester. Dat zou iemand zijn die vanuit deze niet-dualistische toestand spreekt en zo ook anderen in die mindset kunnen brengen. Aangezien problemen alleen zouden plaatsvinden in de wereld van de dualiteit, zou dit een directe weg zijn naar bevrijding. Stromingen die dit meer centraal zetten zijn onder andere: Zen, dzogchen en Advaita waarin satsangs worden geven. Eckhart Tolle lijkt ook in dat rijtje te passen.

Meditatieve dialoog: het gebruiken van interactie tussen mensen, vooral om tot inzicht te komen. Dat kan ofwel met anderen in debat zijn, zoals door de Tibetanen veel wordt gebruikt, of middels mindful praten, zoals bij insight dialoque, dat wil zeggen, bewust opmerken hoe het praatproces en het luisterproces gaat. Ofwel door een innerlijke dialoog met deelaspecten van jezelf of een kindsdeel van jezelf. Innerlijkekindmeditaties, of voice dialoque in het Westen. Meestal is het doel daarvan inzicht in wat je drijft, ontlading of transformatie.

Voor een uitgebreider overzicht met voor- en nadelen van deze meditatievormen, zie de website www.mindfulness.in.

Wat is mindfulness?

Mindfulness is tegenwoordig in het Westen de meditatievorm die het meest op de voorgrond staat. Time Magazine sprak over de ‘mindfulness revolutie’ en mindfulness begint ook steeds meer geworteld te raken in de reguliere GGZ (geestelijke gezondheidszorg) en zelfs in het bedrijfsleven. Bedrijven als Facebook en Google bieden hun werknemers tegenwoordig meditatiecursussen aan. Is dit Oost en West die eindelijk hand in hand verdergaan?

De Oxford Dictionary beschrijft mindfulness als volgt:

De kwaliteit of staat van zijn, bewust of gewaar van iets.

Mindfulness is een kwalitatieve staat van de geest die zich ontwikkelt door het richten van het gewaarzijn op het huidige moment, terwijl kalm en erkennend de eigen gevoelens, gedachten en lichamelijke gewaarwordingen worden gadegeslagen en geaccepteerd, gebruikt als een therapeutische techniek.

Microbioloog Jon Kabat-Zinn, de grondlegger van de westerse mindfulness, geeft aan dat mindfulness een beoefening is die uit het boeddhisme komt, waarbij de aandacht getraind wordt op wat zich in het huidige moment voordoet, op een niet-oordelende manier (Kabat-Zinn J., Wherever you go... 1994, p 4).

Kabat-Zinn zocht vooral naar iets dat kon helpen op een andere manier om te gaan met chronische fysieke klachten, waar lichamelijk dus niet meer veel aan te doen is, maar waar nog wel verbetering mogelijk is door de wijze waarop men er mentaal mee omgaat. Door zijn eerdere aanraking met oosterse meditatie kwam hij op het idee hier een therapievorm mee te ontwikkelen. Dat model noemde hij Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR). Later ontstond hieruit Mindfulness Based Cognitive Therapy (MBCT), ontwikkeld door J. Mark G. Williams (professor Klinische Psychologie te Oxford), John D. Teasdale (Cambridge) en Zindel V. Segal (Toronto) met als doel de kans op een terugval in een depressie kleiner te maken.

De Nederlandse vipassanakenner Frits Koster, opleider bij het Instituut van Mindfulnesss, zegt het volgende: ‘Mindfulness verwijst van origine naar een vermogen, een mentale kwaliteit of cetasika in het Pali, die sati wordt genoemd: het vermogen gewaar te zijn wat we op het moment ervaren. Ook wel opmerkzaamheid genoemd. Dit vermogen wordt van oudsher getraind via vipassana-meditatie en andere oude wijsheidtradities waarin mindfulness wordt beoefend als weg naar bevrijdend inzicht. De ‘vertaling’ van mindfulness door Kabat-Zinn en later andere zorgprofessionals naar trainingsvormen die meer gericht zijn op het leren omgaan met stress, pijn, depressie en ander ongemak, zorgt voor verwarring. Mensen zeggen aan mindfulness te doen, maar ze bedoelen eigenlijk dat ze een MBSR/MBCT-training volgen. Ook is er een verschil in intentie: waar de MBSR en MBCT meer probleemgericht zijn is de oudere trainingsvorm meer gericht op (bevrijdend) inzicht in het algemeen.’

Bronnen van de mindfulnessmethode

Jon Kabat-Zinn ontwikkelde zijn therapeutisch trainingsmodel uit de visie afkomstig uit Azië, waarbij hij zich vooral liet inspireren door de Vietnamese boeddhistische monnik Thich Nhat Hanh. Hij ontleende veel van de methodiek vervolgens aan verschillende vipassana-tradities, zoals de lichaamsscan-vipassana van U Ba Khin en de zitmeditatie gericht op de waarneming van de adem bij de onderbuik, het benoemen en de loopmeditatie van de Mahasi-vipassanatraditie. De meer open aandacht in het model van Kabat-Zinn is ook terug te vinden in vipassana-tradities, maar vooral bij andere oosterse tradities zoals zen en dzogchen. Daarnaast voegde hij enkele westerse therapeutische elementen toe, zoals enquiry, kijken naar cognities en verschillende huiswerkoefeningen, zoals die reeds effectief bleken bij andere westerse methodes. In die zin is het een ‘East Meets West’- model geworden waarin hij een oosterse ‘way of life’ integreerde in een westers therapeutisch en meer doelgericht model, de achtweekse training.

Overlap tussen Oost en West

Er is veel overlap tussen de westerse mindfulness en die uit Azië. Niet alleen wat betreft methodiek en filosofie, maar ook in praktische zin. De erkende mindfulness-docentenopleidingen in Nederland verplichten studenten bijvoorbeeld om ieder jaar één stilteretraite te doen in ofwel zen, vipassana, dzogchen of shambala. Dat zijn alle oosterse meditatievormen. Op de website van de VMBN (Vereniging Mindfulness Based trainers Nederland en Vlaanderen) staat dat men ieder jaar een dergelijke retraite dient te doen, wil men de licentie van mindfulnessleraar behouden. Er komen tegenwoordig dus veel mensen bij oosterse meditatievormen terecht, maar ze hebben niet altijd affiniteit met de wereld- of mensvisie die er vaak ook wordt onderwezen. Voor vele mindfulnesstrainers, maar ook voor andere beoefenaars, is het vaak niet duidelijk welke stromingen er zijn en wat de kwaliteiten of valkuilen van de verschillende stromingen zijn. Voor hen is dit boek mogelijk behulpzaam.

Vipassana en mindfulness

Zoals genoemd ligt met name vipassana-meditatie (of inzichtmeditatie) dicht bij mindfulness. Dat is ook te zien aan de relatie die de mindfulnessopleidingen hebben met vipassana. Er zijn in Nederland drie erkende opleidingscentra voor mindfulnesstrainers. Vipassana-retraitebegeleider Johan Tinge richtte het Instituut van Mindfulness (IvM) in Utrecht op. Het Centrum van Mindfulness in Amsterdam (CvM) is opgericht door Rob Brandsma en Wibo Koole. Brandsma begeleidt retraites. Koole heeft zich gespecialiseerd in mindfulnesstrainingen voor managers in het bedrijfsleven en is daarnaast vipassanabegeleider in training. Tot slot het opleidingsinstituut SeeTrue. Op de website van SeeTrue staan negen websites waar men retraites kan doen, waarvan zeven gelieerd aan vipassana en twee aan zen. In de reguliere GGZ worden ook mindfulness-trainers opgeleid, bijvoorbeeld door de Rino, maar daarin is de benaderging sterk klachtgericht en komt het daarmee meer los te staan van oosterse filosofie.

Wil men zich na mindfulness echter verdiepen in meditatie, dan komt men toch vaak bij oosterse meditatie terecht en dan met name bij vipassana. Er zijn ook andere reguliere opties om zich te verdiepen, zoals zelf trainer worden of vervolgcursussen doen. Zoals de acceptance and commitment therapy (ACT), of de compassietraining. De compassietraining lijkt het meest gangbare vervolg van mindfulness op dit moment en ook deze heeft zijn wortels in een oosterse zienswijze. De training is ontwikkeld door Frits Koster en psychiater Erik van den Brink. Deze programma’s zijn echter in het format van een cursus en zoekt men een meer dagelijkse beoefening, met een bepaalde levensvisie, dan komt men vaak bij oosterse meditatievormen terecht.

De grondlegger van de moderne mindfulness, Kabat-Zinn, lijkt positief in deze ontwikkeling te staan. Voor hem is de oosterse benadering, die ook gelieerd is aan ethiek, gemeenschapszin en de verfijnde ontwikkeling van de hele geest en mens, namelijk waar het wezenlijk om gaat. Hij is geen voorstander van de meer commerciële, doelgerichte en zelfgerichte benadering zoals die tegenwoordig ook toeneemt. Tijdens lezingen waarschuwt hij voor een te oppervlakkige uitbuiting van zijn model. Toen hij in 2015 in Nederland was zei hij: ‘Ook al heb je tien jaar in een klooster gemediteerd, dan nog kost het vijf jaar training binnen MBSR of MBCT voordat je een goede mindfulness-trainer kunt worden.’

Wat is vipassana?

Dan de vraag, wat is vipassana? En wat is het verschil of de overeenkomst met mindfulness? Hieronder zal ik kort ingaan op wat vipassana in algemene zin is en wat mindfulness oorspronkelijk was. Daarna zullen de verschillende tradities genoemd worden die hun eigen uitleg, methodiek en benadering van vipassana en mindfulness hebben.

Vipassana is de beoefening van de satipatthana-tekst (sutta)

Volgens de Boeddha zou het pad naar ontwaken de ontwikkeling zijn van mindfulness op basis van vier aandachtsgebieden, namelijk: lichaam, gevoel, geest en wetmatigheden of principes (dhamma’s). Uit de Satipatthana-sutta, een belangrijke oude boeddhistische tekst van enkele honderden jaren voor Christus.

(vertaling van Rein de Vries en Frits Koster)

Monniken, dit is het directe pad naar de zuivering van alle wezens, voor het overstijgen van droefenis en jammerklacht, voor het verdwijnen van pijn en ontevredenheid, voor het verkrijgen van de ware methode, voor het realiseren van Nibbāna, namelijk de vier grondslagen van opmerkzaamheid (mindfulness).

Tussen iedere instructie van een nieuw aandachtsgebeid wordt steeds een refrein herhaald dat er ongeveer zo uitziet:

De mediterende observeert lichaam, gevoel, geest en wetmatigheden, of principes (dhamma’s), in en op zichzelf (niet als ‘ik’, of ‘mijn’), ziet het komen, het gaan en het komen en gaan, zo lang als nodig om tot helder inzicht en continue mindfulness te komen. Zo vertoeft hij of zij niet vasthoudend aan en afhankelijk naar de wereld.

In de Satipatthana-sutta wordt uitvoerig ingegaan op hoe men mindfulness beoefent op basis van deze vier aandachtsgebieden. De hele Satipatthana-sutta van elf pagina's is te lezen op http://fritskoster.nl/maha-satipatthana-sutta/. De meditatieve toepassing van de Satipatthana-sutta wordt vipassana-meditatie genoemd.

In dit boek zal niet heel diep worden ingegaan op de betekenis van deze tekst. Het is vooral bedoeld als een praktisch ‘handboek’, waarbij de interpretaties en methodieken van de verschillende vipassanascholen op deze tekst aan bod komen. Enkele algemeenheden zijn wel goed om te noemen:

Vier edele waarheden en het achtvoudige pad

De kern van alle boeddhistische scholen zijn de vier edele waarheden. De Satipatthana-sutta omvat op een bepaalde manier het hele boeddhistische pad, want het laatste onderdeel van mindfulness van dhamma’s (wetmatigheden/principes), is mindfulness van de vier edele waarheden. Het zijn een soort onderliggende principes van de geest in relatie tot materie, of zoals de Australische vipassana-begeleider Patrick Kearney zegt: de waarheden van waaruit een edel persoon leeft.

Deze zijn het volgende:

1. Er is lijden

‘Dit, monniken, is de edele waarheid van lijden: geboorte is lijden, ziekte is lijden, de dood is lijden, verdriet en weeklagen, pijn, smart en wanhoop zijn lijden; omgaan met hetgeen je verafschuwt is lijden, gescheiden zijn van het geliefde is lijden, niet krijgen wat men wil is lijden’

2. Er is een oorzaak van lijden

‘Dit, monniken, is de edele waarheid van de oorzaak van lijden: het is de hunkering die wedergeboorte veroorzaakt en die gepaard gaat met begeerte en wellust, en die bevrediging zoekt in dingen, dan weer hier, dan weer daar, namelijk: hunkering naar zintuiglijke geneugten, hunkering naar bestaan en hunkering naar niet-bestaan’

3. Er is bevrijding

‘Dit, monniken, is de edele waarheid van de opheffing van lijden: het is gaandeweg verdwijnen en uiteindelijk ophouden van voornoemde begeerten. Het opgeven, het laten varen, het loslaten en de verwerping van deze hunkering zonder dat er een spoor overblijft’

4. Er is een pad dat leidt naar bevrijding: het achtvoudige pad*

1. Juist begrip; 2. Juist zien of Juist denken; 3. Juiste spraak, 4. Juiste handelen; 5. Juiste levensonderhoud; 6. Juiste inspanning; 7. Juiste sati/mindfulness; 8. Juiste concentratie.

'Juist' in het achtvoudige pad is een vertaling van het Pali-woord samma, dat volgens sommige vertalingen letterlijk ‘ideaal’ of ‘coherent’ betekent, maar vaak vertaald wordt als ‘juist’. Omdat het achtvoudige pad in gradaties ontwikkeld lijkt te moeten worden (alleen bij een verlichte is dit volledig zuiver, of ideaal) en het denken in goed en fout voor veel mensen weerzin oproept, zou ik persoonlijk kiezen voor ‘ideaal’. Ashin Tejaniya vertelde me eens toen ik er naar vroeg dat voor hen in Azië dat dilemma niet zo geldt. Men weet simpelweg wat vaardig en behulpzaam is en noemt dat juist.

Concentratie

Er zijn verschillende visies over de niveaus van geestelijke verdieping en de ervaringen en methodieken om er te komen. Het worden ook wel absorpties genoemd, omdat men helemaal in iets op kan gaan, voorbij het denken en daarbij in allerlei toestanden kan komen die we niet kennen vanuit ons gebruikelijke bewustzijn. Verwarring lijkt te zitten in het woord concentratie. Soms heeft men de indruk dat mediteren gaat om concentreren, alszijnde hard je best doen te focussen om je doel te breiken. Oorspronkelijk lijkt er met concentreren iets anders bedoeld te zijn. Het lijkt meer gericht te zijn op een ontspannen en belichaamd gevoel van geluk en gelijkmoedigheid, waarin de geest en het lichaam niet meer diffuus zijn, maar in een eenpuntige of eensgezinde toestand geraken. Jhana (absorptie) is vaak gericht op de concentratie op een enkel concentratieobject (zoals een mentaal beeld, of de adem bij de ingang van de neus), maar daarnaast wordt ook een vorm van concentratie beschreven die ontstaat op basis van continue aandachtigheid, ontwikkeld op wisselende objecten. Dat wordt ook wel momentaire concentratie genoemd, met vergelijkbare effecten (gelukzaligheid, gelijkmoedigheid, enz).

Wees je eigen mentale dokter

De beoefening komt echter niet alleen neer op het achtvoudige pad. Dit pad is de vierde edele waarheid. Er zijn er nog drie die als eerste worden genoemd (lijden, de oorzaak en bevrijding). Daarin zou de boodschap kunnen schuilen, dat het belangrijker is lijden te kennen en de oorzaak daarvan (inzicht), dan blind een morele code te volgen. Soms wordt dit rijtje (de vier edele waarheden) vergeleken met de methodiek van een arts. Die stelt eerst een diagnose. Wat is het lijden, ofwel wat is het probleem? Vervolgens: wat is de oorzaak van het probleem? Als men die kan genezen is men vrij van de ziekte (bevrijding). En tot slot krijgt de patiënt richtlijnen mee voor een levenswijze om verdere ziekte te voorkomen en gezondheid te optimaliseren (het achtvoudige pad). De vier edele waarheden vormen in die zin een wetenschappelijke methode gericht op genezing en mentale healing, niet zozeer gericht op het fysieke lijden, maar op het genezen van het mentale lijden. We hebben soms wat aversie tegen regels opgelegd door religies, maar ook al kost het soms wat meer moeite, iedereen weet dat als we niet liegen, oprecht zijn, zorgzaam etc. dit onze relaties bevordert, ons zelfbeeld verbetert en zo ons geluk vergroot.

In deze zin lijkt het boeddhisme zich enigszins te onderscheiden van andere religies, namelijk dat het inzicht in het probleem van het menselijk bestaan als belangrijker lijkt te beschouwen dan het volgen van een morele code. De rijtjes van de Boeddha werken echter beide kanten uit (alles is alles-afhankelijk in het boeddhisme), waardoor het natuurlijk ook de bedoeling is het achtvoudige pad toe te passen om inzicht te krijgen in de andere edele waarheden. Mindfulness is dus oorspronkelijk niet iets dat losstaand beoefend wordt, maar is onderdeel van een gehele levenswijze dat ieder gebied van het menselijk leven omvat. Daarnaast is het bedoeld als hulpmiddel om de natuur van ons lijden, de oorzaak van ons lijden en de bevrijding te ervaren en te doorzien.

Wat is ideale mindfulness?

Het woord mindfulness komt van het Pali-woord sati dat in 1881 voor het eerst door T. W. Rhys Davids werd vertaald in het Engels als ‘mindfulness’.

Wat is ideale mindfulness en is er zoiets als niet-ideale mindfulness?
In DN 20 (een van de oudste boeddhistische teksten) staat geschreven:

En wat is juiste mindfulness? Dat is wanneer een monnik aandachtig blijft van zijn (of haar) lichaam, gevoel, geest en dhamma’s, op zichzelf, zoals het is, toegewijd, alert en mindful, waabij hij hebzucht en ongenoegen naar de wereld opzij heeft gezet. Dat is juiste mindfulness.

Met ‘lichaam, gevoel, geest en dhamma’s, op zichzelf, zoals het is’, wordt meestal bedoeld dat we het niet dienen te zien als ‘ik’, of ‘mijn’, lichaam, of gevoel, maar een meer directe, objectieve en realistischere ervaring ervan. Om een simpel voorbeeld te geven. Een bankovervaller is heel geconcentreerd en bewust bezig, maar heeft ook hebzucht. Een sporter is ook heel geconcentreerd, maar wil de gouden plak winnen, dus er is in deze voorbeelden misschien wel sati (bewust meemaken), maar geen ideale sati (zonder hechting of afkeer). We kunnen heel mindful zijn, of doen, maar onderliggend spelen er vaak nog vele verlangens en irritaties, ook al zijn we daar in het moment niet helemaal bewust van. De meest ideale mindfulness is misschien alleen voorbehouden aan een arahant (verlichte), want alleen deze is helemaal vrij van hebzucht en ongenoegen.

Mindfulness heeft dan ook een sociale component en een component van wijsheid. Als we iets mindful doen, dus niet vanuit hebzucht, of ongenoegen, dan is de kans groter dat het voor zowel onze omgeving, als onszelf gunstig is. Nyanaponika Thera, een bekende Pali-vertaler, zei over mindfulness: ‘Mindfulness is a kind of attention that... is good, skillful or right.’ (1969 p 9).

Mindfulness lijkt ook een soort kwaliteit van geest te zijn die ontwikkeld kan worden middels vipassana-meditatie.
Zo staat in de Satipatthana-sutta:

Men is gewaar van lichaam, gevoel, geest en universele wetmatigheden en principes (dhamma’s) zo lang nodig is om tot helder begrip en voortdurende mindfulness te komen.

Niet het meditatieobject is het doel, maar de vier gebieden van aandacht (of meditatieobjecten) zijn zo beschouwd een soort fundering voor het tot bloei laten komen van de kwaliteit ‘mindfulness’ in de geest, dat samengaat met inzicht of helder begrip.

Wat is vipassana-meditatie?

Wat vipassana-meditatie is, valt niet zo gemakkelijk uit te leggen, omdat er verschillende vormen zijn. Die zullen hieronder worden besproken. Zoals eerder genoemd wordt de meditatieve toepassing van de Satipatthana-sutta vipassana-meditatie genoemd, maar de Satipatthana-sutta is vrij omvattend en kan op meerdere manieren worden toegepast. Het bevat een algemene visie en meerdere methodieken en is dus niet één enkele expliciete methodiek, ook al wekken sommige tradities wel die indruk. Alle tradities erkennen een beoefening te zijn van de Satipatthanasutta en het is in die zin een belangrijk bindmiddel tussen de verschillende tradities.

Het doel van het toepassen van de Satipatthana-sutta zou, zoals in het bovengoemde voorbeeld, helder inzicht en mindfulness zelf zijn. Vipassana wordt in het Nederlands vaak vertaald als ‘inzicht-meditatie’ omdat vipassana letterlijk ‘inzicht’ zou betekenen, of ‘helder zien’. René van Oosterwijk beschrijft in zijn boek Doctrinal backgrounds of vipassana-meditation (2012) de letterlijke vertaling van vipassana op basis van de Pali-English Dictionary, PTS, London (1999), als ‘innerlijke visie’, ’inzicht’, ‘intuïtie’ en ‘introspectie’.

Pali-woorden zijn nooit eenduidig te interpreteren, omdat ze meerdere betekenissen kunnen hebben, maar vi betekent bijvoorbeeld ook ‘anders’ of ‘op een speciale manier’ en passana betekent ‘zien’. Dus je zou kunnen zeggen: op een andere, speciale manier zien. ‘Paccakkha’, dat ook wel als synoniem voor vipassana is gebruikt door de Boeddha, betekent zien voor de ogen’, of ‘voorafgaand aan de ogen’. Het inzicht waar het om gaat lijkt echter niet zozeer een conceptueel of intellectueel inzicht te zijn, zoals wij dat vaak kennen, maar meer direct (voorafgaand aan de conceptualisatie) en meer belichaamd.

Inzicht

Kalmte en concentratie zijn belangrijke doelen die dienen te ontstaan bij boeddhistische meditatie. Dergelijke meditatievormen bestonden echter al voor de Boeddha en zijn niet het voornaamste doel. Vanuit de kalmte en de onbevooroordeelde mindfulness, dient men namelijk tot inzicht te komen. Dat is begrijpelijk, want door de kalmte zien we vaak helderder en breder. Er zijn op zulke momenten immers geen verstorende emoties die ons dwingen in een tunnelvisie. Inzichten kunnen aards, of werelds zijn, zoals ook psychologische inzichten, want wanneer je constant innerlijke en uiterlijke processen blijft volgen in het huidige moment, zonder erin op te gaan, dan zie je duidelijker wat je drijft bijvoorbeeld. Maar uiteindelijk, zo is de bedoeling, gaat het om niet-wereldse of bovenmenselijke inzichten, op basis van inzicht in wat ook wel de drie karakteristieken van de werkelijkheid wordt genoemd. Dat is een beschrijving van hoe dingen zouden zijn op een dieper niveau, dat niet direct te zien is met het blote oog, maar wel te ervaren en in te zien is middels onder andere vipassana-meditatie.

Drie karakteristieken van verschijnselen

Deze drie karakteristieken, die met elkaar samenhangen, zijn: 1. Alle verschijnselen zijn veranderlijk of vergankelijk; 2. Alle verschijnselen bieden geen uiteindelijke voldoening; 3. Alle verschijnselen bezitten geen zelf. Met dat laatste wordt bedoeld dat eigenlijk niets een intrinsieke of op zichzelf staande betekenis of essentie heeft, ook al lijkt dat vaak wel zo.

Een tathagata (verlichte op het niveau van de Boeddha) onderwijst dit, maakt dit bekend, presenteert dit, onthult dit, verklaart dit en maakt duidelijk dat: alle samengestelde dingen vergankelijk zijn, dat alle samengestelde dingen tot lijden strekken en dat alle dingen zonder een zelf zijn. (vrij vertaald uit A03-134)

Het negeren, of verdraaien van deze basisfeiten leidt alleen maar tot frustratie, teleurstelling en wanhoop zou Nyanaponika Thera gezegd hebben. We zoeken over het algemeen ons heil in de wereld van vorm. Maakt iets een positieve indruk, dan zoeken we toenadering of willen we het ‘bezitten’. Dat het vaak niet lukt om op deze manier blijvend geluk te realiseren zou zijn omdat we deze drie karakteristieken niet voldoende zien. Iets ziet er fantastisch uit in de winkel, maar als we het hebben, merken we dat de prettige ervaring van het object niet blijvend is en dus geen eigenschap is van het object zelf. Niet iedere keer dat we in de nieuwe auto stappen, of die nieuwe kleren aan doen, voelt het hetzelfde. Toch zijn we geneigd onszelf voor de gek te houden door onze voldoening primair te zoeken in iets buiten ons en zijn teleurgesteld als iets verandert. Hetzelfde geldt misschien voor personen. Zoeken we in de ander wat we missen in onszelf, dan raken we meestal gefrustreerd en lijkt het is niet bevorderlijk voor een wezenlijk contact.

Inzicht in de werkelijkheid

Binnen theravada-boeddhistische scholen waarbinnen vipassana centraal staat, wordt gepoogd inzicht op te doen in deze drie karakteristieken aan de hand van objecten of verschijnselen die we direct ervaren in het moment zoals bijvoorbeeld gevoelens en gedachtes. Dergelijke inzichten of ervaringen in de zelfloze, immer veranderende, niet werkelijk voldoening gevende verschijnselen, zou de geest kunnen helpen los te laten. Zich te bevrijden van het vastzitten, dat ook wel entanglement wordt genoemd.

De Goenka-vipassanatraditie benadrukt bijvoorbeeld de eerste van de drie karakteristieken, het continue bewustzijn van vergankelijkheid als ingang naar bevrijding. Uit een oude boeddhistische tekst:

Het zien van vergankelijkheid, ontwikkeld en vaak beoefend, verwijdert alle sensuele passies, alle verlangens voor de materiële wereld, alle verlangens om te worden. Het verwijdert alle onwetendheid en de verwaandheid, ijdelheid en arrogantie van het ‘ik ben’. (vrij vertaald uit SN 22.102)

De Boeddha zou vaak hebben benadrukt dat we geen zelf, ik of ego hebben. Of althans, hebben aangemoedigd dat zelf te onderzoeken. Daarin is het boeddhisme onderscheidend van andere religies zoals het hindoeïsme, waarbij vaak wordt uitgegaan van een ultieme ziel, of God. ‘Geen-zelf’ zou gezien kunnen worden als de bijdrage van de Boeddha. Uit een oude boeddhistische tekst, door mij vrij vertaald uit het Engels:

Net als een hond vastgebonden aan een paal, zit het naast de paal en staat het, ligt het en loopt het rond, alles, vlak naast de paal.

Zo ook beschouwt een onwetend persoon het lichaam als ‘dit ben ik’, ’dit is mijn zelf’, ‘dit is wat ik ben’. Hij beschouwt gevoel als dit ben ik (zo ook voor perceptie, drijfveren en bewustzijn).

Is het lichaam zelf? Het kan ziek worden, ik kan het niet dit of dat maken, is het verstandig dit lichaam als het mijne te beschouwen? Nee, edele monnik. Is het verstandig dit gevoel en deze geest, als ‘ik’ en ‘mijn’ te beschouwen? Nee, edele monnik.

Geef het hechten aan lichaam, gevoel, geest en dhamma’s op, want geen van hen is werkelijk van jou. Dit lichaam, dit gevoel en deze geest ben ik niet, dit is niet van mij. In het verleden (vasthouden aan?) en in de toekomst (zorgen maken over?), grof of subtiel, het zal gezien moeten worden met doordrongen wijsheid en realistisch: ‘dit is niet van mij’, ’ik ben dit niet’, ’dit is niet wat ik ben’.

Het op deze manier zien is een getrainde en ontwikkelde student, ontgoocheld (disenchanted) met lichaam, ontgoocheld met gevoel, cognitie, drijfveren en bewustzijn. Met het eindigen van ontgoochelingen komen obsessies ten einde, met het einde van obsessies komt bevrijding. Geboorte is uitgeput. Het hoogste leven is voltrokken. Wat gedaan moest worden is gedaan... (vrij vertaald, uit SN 22.100)

Lijden zou voortkomen uit het identificeren. Het identificeren met vorm (lichaam) of met rollen en concepten, zoals ‘ik ben grappig, interessant, of ik ben een manager’, of met ons gevoel, ‘ik voel me slecht, dus ik ben slecht’. Dit alles zou niet in ons voordeel zijn. Omdat we onszelf dan erg beperken, want we zijn immers veel meer. Maar ook omdat we de condities niet in de hand hebben. Als we ons identificeren met het ‘manager zijn’, maar vervolgens onze baan kwijtraken? Wie zijn we dan? Of stel dat iemand anders ons niet zo grappig vindt? Het punt lijkt te zijn dat als we ons identificeren met iets dat verandert en dat we niet in de hand hebben, ons bestaan constant onder spanning staat en we vechten tegen iets dat onvermijdelijk is, namelijk de verandering. Dat gaat onlosmakelijk samen met stress en teleurstelling en is daarom geen wijze manier van leven.

Dit is natuurlijk niet alleen bekend bij boeddhisten. In de meeste therapievormen leert de therapeut de identificatie met een bepaald gevoel of gedachte te ontkrachten om zo vastgehouden gevoel te kunnen ontladen en ruimte te maken voor nieuwe percepties of gedachtes (over zichzelf) die positiever zijn. Het boeddhistische pad lijkt in die zin net een stapje verder te gaan, doordat het ook positieve concepten over de zelf ontkracht en eigenlijk ieder concept poogt los te laten

Mahayana-scholen zoals zen, of dzogchen, hebben hierin een andere benadering en methodiek. Men streeft eenzelfde soort bevrijdende inzichten na, maar meer vanuit de waarnemer dan vanuit de natuur van de objecten/verschijnselen die voorbijkomen. Men spreekt daar bijvoorbeeld niet over de drie karakteristieken, maar noemt het onder andere de ultieme werkelijkheid versus de relatieve werkelijkheid.

Bevrijding

Het uiteindelijke doel van vipassana-meditatie is dus bevrijding. Buddhadhasa, een bekende Thaise monnik en asceet uit de vorige eeuw, zou gezegd hebben: ‘Ontnuchtering ontstaat wanneer men genoeg krijgt van het hechten en afstoten. Er komt dan een natuurlijk proces op gang van versnippering en afwikkeling/ ontwarring.’ (disentanglement).

Hoe de bevrijde toestand precies is, is moeilijk te zeggen, omdat het moeilijk met woorden te beschrijven is. Ieder woord is immers een concept, nooit alomvattend met een verschillende betekenis per persoon. Er worden daarom verschillende synoniemen gebruikt in diverse boeddhistische teksten, die meer gelden als pointers:

Het losgemaakte, het ontkrulde, het opschuddingsvrije, het ware, het voorbijgaande (ontstegen), het subtiele, het moeilijke om te zien, het leeftijdsloze, het bestendige, het onbederfelijke, hetgeen zonder gelaatstrek/zonder gezicht, het uitgewerkte, vrede, het onsterfelijke, het exquisiete, gelukzaligheid, rust, het einde van begeerte, einde van gretigheid, het wonderbaarlijke, het geweldige, het verwezenlijkte, veiligheid, losgekoppeld, het onaangeroerde, het ongeconditioneerde, dispassion, puurheid, het verloste, vrijgemaakte, het gehechtheid vrije, het eiland, toevluchtoord/bescherming, thuishaven, het ultieme. (vrij vertaald uit SN 43.1-44).

Een mooie inspirerende uitleg is te vinden op de video Bevrijding van Thich Nhat Hanh op https://mindfulness.in/video/.

Vergelijkbare toestanden lijken mystici in vele oude culturen beschreven te hebben en sommigen van hen beschreven dat als ‘eenwording met God’. Of onze eigen (Boeddha)natuur samenvalt met iets dat universeel is. Boeddhisten noemen het meestal nirvana. Nir, in het woord Nirvana is een negatief, oftwel ‘niet’ en Vana betekent: ‘verspreiden’ of ‘verliezen’. Niet meer verspreiden van het vuur van de hebzucht, haat, of passies. Nirvana wordt daarom wel eens vertaald als ‘uitgedoofd’, maar dat was volgens Buddhadasa niet dat we gestorven zijn. Meer het tegenovergestelde: Nirvana is geen dood, maar juist een leven dat geen dood kent. Het is hetgeen het leven voedt.

Zo een bevrijdende ervaring kan ook kortstondig voorkomen in meditatie en wordt dan een ‘dip in nirvana’ genoemd, of een ‘satori’ in zen. Ervaart men iets dergelijks dan zou men een ‘stream enterer’ zijn. Oftewel, iemand die voorgoed de stroom naar bevrijding is binnengestapt. Men zou dan nog niet verlicht zijn. Dat kan zelfs nog een lange weg zijn van meerdere levens, maar men zou niet meer terug kunnen vallen in lagere wedergeboortes en dat zou zeer, zeer waardevol zijn.

Moet je dit pad wel willen?

Op een bepaalde manier gaat het boeddhistische pad in tegen de norm. Men zoekt zijn of haar heil, of zingeving, niet meer in de wereld van vorm, het verzamelen van ervaringen, of het verbreden of opblazen van een zelf, maar men zoekt zijn heil juist in onthechting (dispassion) en het opgeven van identificaties. Dat is nog al wat. Je dient de oorzaak van je problemen in jezelf te zoeken en daar hebben veel mensen geen zin in. Vipassanaleraar S.N. Goenka zegt: ‘Mensen denken vaak dat honderd procent van hun probleem buiten hen ligt, maar als men begint met beoefenen van vipassana ontdekt men dat vijftig procent van het probleem buiten ons ligt en vijftig procent in onszelf. Als men nog meer vordert in de beoefening dan komt men erachter dat honderd procent van onze problemen in onszelf ligt.’

Wetenschappelijke onderbouwing

De oosterse meditatietradities hebben tegenwoordig een wisselend imago. Sommige mensen vinden het onzin, religieus en zweverig en anderen vervallen in een soort extreme verheerlijking van wijze monniken, die alle levenslessen in pacht hebben, in een mystiek klooster in de Himalaya. Dat laatste heeft misschien te maken met het romantische beeld dat in films, maar ook met een toename aan wetenschappelijk onderzoek dat de waarde van meditatie bevestigt. Onderzoek naar de effecten in het brein bij jarenlange meditatie-beoefening door de onderzoeksgroep rond Richard Davidson laten bijvoorbeeld een toename in grijze materie bij monniken zien, in gebieden die te maken hebben met zelfbewustzijn, het reguleren van emoties en het verbeteren van het immuun- en endocrine systeem. Vergelijkbaar met onderzoeken van de Radboud Universiteit naar Wim Hof, ook wel de Iceman genoemd, die door meditatietechnieken het imuunsysteem zou kunnen versterken. In een artikel van de Atlantic van juli 2015 zou Davidson gezegd hebben dat het lichaam, of lichaamsbewustzijn, een grote rol speelt bij compassie. Het ontwikkelen van compassie of liefde zou veel voordelen hebben, waaronder de eigen geluksfactor. De Tibetaanse monnik van Franse afkomst, Matthieu Ricard, werd door de Engelse krant The Independent de ‘gelukkigste man ter wereld’ genoemd, omdat bij hem de hoogste hersenactiviteit geassocieerd aan geluk werd waargenomen. Zo zijn er talloze voorbeelden.

Beide beelden, zowel zweverig als fantastisch, lijken echter niet erg te kloppen. De oosterse benaderingen kunnen getuigen van grote wijsheiden waarin westerlingen arm zijn en mediterenden die gaven hebben ontwikkeld die onze pet te boven gaan. Aan de andere kant is in Azië ook veel bijgeloof en is men op een bepaalde manier achtergebleven, zo lijkt het. Bijvoorbeeld als het gaat om de gelijkheid tussen mannen en vrouwen, of de omgang met de natuur, met dieren, in vergelijking met de zienswijzen en gewoontes daaromtrent in het Westen.

Een ander nadeel van de oosterse tradities lijkt te zijn dat er relatief veel ingroup bias is. Dat wil zeggen dat aanhangers van meditatiestromingen of tradities de eigen benadering snel geneigd zijn te beschouwen als de juiste en meest effectieve, en te weinig kritisch zijn. Dat is onder andere omdat het vaak verweven is met de lokale cultuur en het is altijd moeilijk buiten de eigen cultuur te kijken. Daarbij komt dat men in Azië vrij traditiegetrouw en respectvol is naar sociale en hierarchische structuren. Men stelt bepaalde vragen niet die men in het Westen wel zou stellen, mede doordat gelijkheid als ideaal meer bovenaan staat. Over de effectiviteit van oosterse meditatievormen is toch relatief weinig bekend. Het wetenschappelijk onderzoek naar meditatie is een betrekkelijk nieuw fenomeen (de laatste tien tot vijftien jaar) en wordt met name verricht naar seculiere (nietreligieuze) vormen, zoals het achtweekse mindfulnessprogramma ontwikkeld door Kabat-Zinn. Het is daarom hoog tijd om mogelijke voor- en nadelen van oosterse meditatiestromingen op een rijtje te zetten, zodat het de effectiviteit van de beoefening ten goede kan komen.

Oosterse meditatie vindt vaak plaats in de vorm van retraites en omdat men vaak minder bekend is met de toegevoegde waarde van retraites, zal eerst een overzicht worden gegeven van mogelijke voordelen en aandachtspunten van retraites in algemene zin. In de meeste vipassana-kloosters in Azië word je zelfs niet toegelaten als je niet minimaal een week hebt vrijgemaakt. Men gaat ervan uit dat je in een paar dagen mediteren onmogelijk de waarde van meditatie kunt ervaren en een stap kunt maken. Vervolgens zullen de voordelen en aandachtspunten van een retraite in Azië worden besproken.

* Dat te bewandelen pad bestaat dus uit acht gebieden van beoefening, die in meer of mindere mate ideaal of zuiver kunnen zijn. Mindfulness in het boeddhistische pad is dus terug te vinden als het zevende onderdeel van het achtvoudige pad, dat onderdeel is van de vierde edele waarheid.
Men heeft soms commentaar op het feit dat begeerte tot lijden leidt. We moeten toch onze passies kunnen navolgen? Er is denk ik een verschil tussen je hart volgen en de niet te vervullen begeerte van de mens dat kan maken dat we continu in onrust zijn, de bronnen van de aarde uitputten, elkaar kwetsen en van onze levens een hel kunnen maken.
Voor een meer inhoudelijke weergave van het achtvoudige pad, zie bijlage 1.