HSP - hulp bij overprikkeling en stress

ook verkrijgbaar als gedrukte uitgave

ISBN 9789085484264

© 2016 Renée Merkestijn

Alle rechten voorbehouden

www.reneemerkestijn.com

uitgave www.gigaboek.nl

ISBN 97890 8548 4073

Inleiding

Hoogsensitieve mensen, hooggevoelige mensen, HSPs, Highly Sensitive Persons. Allemaal termen voor mensen waarvan het zenuwstelsel gevoeliger is dan gemiddeld. Dit geldt voor ongeveer 15-20 procent van de bevolking. Dus één op de vijf mensen is hoogsensitief. Best veel!

Elaine Aron ontdekte dat hoogsensitieve mensen vier specifieke kenmerken hebben:

Diepgaande verwerking

Overprikkelbaarheid

Emotionele intensiteit

Sensorische sensitiviteit

Dit betekent dat er veel prikkels binnenkomen, de emoties intenser zijn, er in hun hoofd meer informatie te verwerken en combineren valt, met als gevolg dat hun zenuwstelsel overvoerd kan raken, overprikkeld. Overprikkeling ontstaat niet alleen bij de rustzoekende en introverte HSPs, maar net zo goed bij de spanningszoekende en extraverte HSPs.

Een HSP verwerkt meer prikkels - in aantal en nuance - dan andere mensen. Dat heeft voordelen. Je neemt meer waar, leeft intenser, geniet meer, bent zeer betrokken bij mens en omgeving, ziet details en verbanden die anderen niet zien, hebt hoge normen en waarden, vergaart kennis en levenswijsheid. Een HSP kijkt vooruit, is voorzichtig, neemt weloverwogen beslissingen. Een HSP is niet voor niets iemand die zich vaak tot sociale en adviserende beroepen, natuur, kunst en wetenschap voelt aangetrokken.

Er is een keerzijde. Omdat er meer informatie binnenkomt, heb je meer verwerkingstijd nodig en meer tijd om een besluit te nemen en in actie te komen. Ook kunnen al die prikkels en emoties overweldigend worden, dus naast genieten is er lijden. In dit boekje vind je manieren om beter met die overvloed aan prikkels, emoties en informatie om te gaan en overbelasting van je zenuwstelsel te voorkomen en te verhelpen.

In deze prikkelrijke en gehaaste maatschappij is het voor een HSP een hele kunst om het zenuwstelsel niet overmatig te belasten. Prikkels waar anderen geen last van hebben of die ze zelfs prettig vinden, zijn voor hoogsensitieve mensen bronnen van stress en kunnen klachten veroorzaken. Denk aan: flitsende beelden op televisie, emotionele foto’s en berichten op sociale media, drukte en lawaai in de stad, snel beslissingen moeten nemen, de suikers in onze voeding, het moeten presteren op werk, de toenemende hardheid in de maatschappij en nog veel meer. Allemaal prikkels die emoties oproepen en die diepgaand verwerkt moeten worden.

Veel hooggevoelige mensen hebben fysieke en psychische klachten die voortkomen uit een gevoeliger zenuwstelsel. Ze worden helaas soms in een hoekje gezet als zeurpiet, aansteller, pietlut, piekerhoofd, slome, angsthaas en meer van die ‘gezellige’ termen. Hoogsensitieve mensen proberen zich nogal eens aan te passen aan hoe niet-hooggevoelige mensen het doen, waardoor ze vaker overprikkeld raken. Wat werkt dan wel? Hoe kun je als HSP in deze maatschappij omgaan met al die prikkels en toch gelukkig leven?

In dit boekje geef ik een opsomming van mogelijkheden om overprikkeling te voorkomen in alfabetische volgorde. Er zitten lichamelijke tips bij en tips waarbij je jouw denken en emoties tot rust kan brengen. Het belangrijkste om te onthouden is: er is niets mis met jou! Je bent gewoon een mens met een gevoelig zenuwstelsel en grote kwaliteiten. Als je jouw hooggevoeligheid als uitgangspunt neemt in je leven, kun je een plezierig en gelukkig leven leiden. Zo word je van een Highly Sensitive Person een Happy Sensitive Person.

Over het gebruik van dit boekje: kies één of meer tips die je aanspreken of combineer ze met elkaar en pas ze toe. Je vindt in elk stukje vetgedrukte verwijzingen naar andere tips, zodat je de verbanden gaat begrijpen en oefeningen kunt combineren. Zo leer je overprikkeling kwijt te raken en te voorkomen. Dit boekje is gericht op de praktische toepassing en verwijst kort naar de achtergronden. Er komen meer boekjes in deze reeks die dieper ingaan op psychologische en energetische aspecten, dus houd mijn website en de social media in de gaten!

Met hartegroet,

Renée Merkestijn

Aandacht

Hooggevoelige mensen nemen veel waar in hoeveelheid en in nuances, meer dan gemiddeld. Hun zenuwstelsel krijgt zintuiglijke prikkels binnen vanuit de omgeving, vanuit de buitenwereld. Maar die prikkels komen net zo goed vanuit hun binnenwereld, hun eigen lichaam en geest. Dit betekent dat HSP hun aandacht moeten leren reguleren om geen energie te verliezen. Hoe reguleer je jouw aandacht als je zoveel waarneemt? Eerst wat je beter niet kunt doen:

• Probeer niet álles te willen waarnemen en continu met de buitenwereld bezig te zijn. De informatiestroom geeft onrust en stress.

• Probeer jezelf niet te verliezen in de waarneming. Veel HSPs voelen wat de ander voelt, pikken sferen op. Alles komt te veel binnen of ze gaan te veel uit zichzelf. Dit kost energie.

• Probeer niet observaties persoonlijk te maken of je verantwoordelijk te voelen voor alles wat er om je heen gebeurt. Dan ben je bezig met andermans zaak en je verspilt energie aan zaken waar je weinig of niets aan kunt veranderen.

• Probeer niet te fixeren op de lastige prikkels zoals lichamelijke pijn en nare emoties en gedachten, maar probeer ze evenmin te negeren. Dit geeft allemaal extra stress.

Wat wel? Je kunt prikkels en aandacht reguleren door te aarden en te centreren. Het helpt als je leert focussen, door overzicht te houden en prioriteiten te stellen. Je kunt leren de verantwoordelijkheid daar te laten waar zij hoort. Ook positief denken speelt een rol; onze manier van denken bepaalt grotendeels onze waarneming, reacties en daadkracht. Ook is het belangrijk dat je leert om te gaan met emoties en stress. De vetgedrukte woorden verwijzen naar de tips in deze uitgave die alfabetisch zijn geordend.

Al die prikkels hanteren en reguleren, er de juiste aandacht aan geven, is een kracht die je kunt leren. Je wordt bewuster van jezelf, van je ‘persoonlijke gebied’, je eigen grenzen en wensen. Je kunt de buitenwereld observeren zonder jezelf te verliezen; leert een zekere emotionele afstand bewaren. Dit geldt tevens voor de binnenwereld, je hoeft niet verloren te raken in je eigen gedachten en emoties.

HSPs ervaren prikkels vaak als vervelend. Prikkels helpen jou echter de omgeving goed waar te nemen en adequaat te reageren en handelen. Je kunt op basis van die informatie je leven vormgeven. Het zijn signalen op basis waarvan jij besluiten kunt nemen. Een HSP verwerkt al die prikkels en emoties diepgaand, wat een voordeel is. Je maakt je keuzes weloverwogen en effectief, door deze informatie te koppelen aan wat jij belangrijk vindt.

Je hoeft niet aan prikkels overgeleverd te zijn en in de overlevingsstand te gaan. Je kunt je leven in de hand nemen. Eigenlijk juist omdat je zoveel informatie kunt vergaren.

HSPs zien soms te veel de gevaren en zijn soms té risicomijdend, terwijl ze in wezen door hun gevoelige zenuwstelsel uitstekend zijn uitgerust om problemen adequaat tegemoet te treden. Ze zullen niet snel ondoordachte besluiten nemen.

Het zenuwstelsel heeft wél meer tijd dan gemiddeld nodig om de grotere hoeveelheid informatie te verwerken. Mensen hebben niet voor niets rust en slaap nodig en ontspanning. Tevens versterk jij je creativiteit door voldoende rust te nemen. Een hoogsensitief iemand kan bepalen ‘waar ze heen gaan en wat ze willen’ door die verwerkingstijd ook echt te nemen. Alleen moeten ze daarna nog in actie komen. Daarin verschillen ze van mensen die niet hooggevoelig zijn.

• Onvoorbereid iets doen, directe actie, trial-and-error, risico nemen is eerder de manier van leven voor de niet-HSP. Ze reageren en besluiten snel, maar nemen soms te veel risico en ondoordachte besluiten.

• HSPs doen dingen goed voorbereid, weloverwogen, liefst in één keer goed. Ze komen wat minder snel in actie, omdat ze alle factoren meenemen, wikken en wegen en risico’s vermijden, maar meestal is hun besluit wel juist.

HSPs hebben soms moeite met negatieve prikkels zoals pijn en negatieve emoties. Ze proberen daar ‘vanaf te komen’, maar je kunt je zenuwstelsel niet veranderen. Wat helpt is prikkels en emoties te zien als signalen aan jezelf, als oproepen tot verandering. Ze helpen je jouw leven te sturen. Ze zijn er niet om jou te beperken, al ervaar je dat soms wel zo. Een van de manieren is bewust aandacht besteden aan de prikkels.

• Stel er is pijn. Neem de pijn waar, geef het aandacht. Wat wil de pijn je vertellen? Hoe kun jij de situatie verbeteren? Denk er rustig over na en neem de juiste actie. Dit kan van alles zijn: neem een dagje rust, ga naar de dokter, beweeg, vertel iemand wat je dwarszit.

• Stel er is te veel lawaai. Wat kan je veranderen? Oordopjes? Weggaan? Iemand vragen stiller te zijn?

• Stel je bent boos? Overschreed iemand een grens?

Ben je misschien gewoon moe? Doe je iets tegen je zin? Wat kun je veranderen?

• Stel je bent verdrietig. Mis je een arm om je schouder? Zit je in een rouwproces en heb je rust nodig? Wil je iemand bellen om je verdriet mee te delen?

In dit boekje zijn manieren opgenomen om prikkels beter te hanteren, je aandacht beter te reguleren en je zelfverzekerder, rustiger en energieker te voelen. Je komt meer in evenwicht en raakt niet meer zo snel overprikkeld. Als het onverhoopt toch gebeurt in bijvoorbeeld stressvolle perioden, weet je hoe je jouw zenuwstelsel sneller tot rust brengt. Overprikkeling kan helaas zorgen dat jouw kwaliteiten als goede waarneming, empathie, genieten, inzicht, degelijke besluitvorming, etc. worden ondermijnd, dus het is belangrijk dat je overprikkeling leert te voorkomen.

Aanraking

Aanraking helpt je jouw lichaam te ervaren, bij jezelf te komen. Het kan troostend en rustgevend zijn, het helpt je te aarden en te centreren. Het zorgt dat je stress loslaat en emoties kan uiten als je deze geblokkeerd mocht hebben. Je kunt door aanraking misschien opeens gaan huilen als je verdriet had ingeslikt. Het helpt je pijn los te laten en te ontspannen.

Je lichaam aanraken brengt je vanuit je hoofd naar je lichaam, je aandacht wordt verlegd, wat voor hooggevoelige mensen die veel denken en piekeren een verademing is. Je lichaam is je beste vriend en helpt je jouw aandacht te richten, te focussen, als je het risico van overprikkelbaarheid leert hanteren.

Er zijn veel manieren om via aanraking tot jezelf te komen en spanning kwijt te raken. Je hand op de gespannen plek leggen werkt rustgevend. Je kunt de spanning in je lichaam ook wegmasseren, wegkloppen of wegstrijken.

Oefening spanning wegstrijken

Ga met je handen naar je kruin, raak die aan met je handen. Met zachte en korte strijkbewegingen veeg je voortdurend licht langs je huid, richting de grond en iets naar buiten toe. Werk vanaf je kruin, langs je hoofd, nek en hals naar je schouders. Neem je armen mee. Dan langs je romp, heupen en benen. Daarna nog je handen ontladen schudden (of onder de lopende kraan houden) om aanhangende spanning te verwijderen. Je voelt je daarna al een stuk lichter.

Wat je ook kunt doen is je gezicht, je handen, voeten, nek en schouders licht masseren. Je zult merken dat veel spanning zich verzamelt bij je ogen (emoties, beeldschermwerk), kaken (verzet), nek, schouders en onderrug (stress). In je voeten zitten drukpunten/verbindingen die je organen stimuleren, plus je kunt door massage beter aarden. Je eigen handen geven rust en energie, ze zijn met het hart verbonden.

Lichamelijk contact, aanraking, brengt gelukshormonen in je systeem. De gelukshormonen oxycotine en endorfine worden aangemaakt. Daarnaast worden stresshormonen zoals adrenaline en cortisol onderdrukt.

Je kunt je door anderen laten aanraken via massage of een knuffel. Let als HSP op dat die ander rustig en sympathiek is, want het risico dat je andermans pijn of emoties overneemt is als HSP groot, zeker als je zelf niet lekker in je vel zit. Ten tweede is het belangrijk dat je iemand vertrouwt, je je veilig voelt bij die persoon, anders is het lastig je te ontspannen.

Alle vormen van massage kunnen helpen, denk aan voetreflexmassage, klassieke massage, stoelmassage, shiatsu, etc. Bij veel massagevormen wordt gewerkt met stimulans van de meridianen of drukpunten in je lichaam, waardoor je organen versterkt worden en je lichamelijk functioneren verbetert.

Aarden

Aarden is een techniek die zorgt dat jij je lichamelijk sterker verbonden voelt met de aarde. Dit geeft een gevoel van zekerheid en vertrouwen; je voelt je veilig in je lichaam en in de wereld. Het is één van de belangrijkste manieren om je als HSP krachtiger te voelen. Zonder aarden verlies je de grond onder je voeten, raak je gespannen, kom je in je hoofd te zitten of zweef je weg van de dagelijkse realiteit. Aarden helpt je de dagelijkse praktische zaken makkelijker tot stand te brengen. Het blijft niet bij ideeën maar het krijgt vorm.

Ik gebruik aarden meestal in combinatie met centreren. Aarden in combinatie met centreren is een goede manier om ‘mindful’ met situaties om te gaan. Je bent dicht bij jezelf, stevig in je lichaam aanwezig, raakt niet afgeleid door alles om je heen en daardoor vervloei je niet meer met de energie van anderen.

Als je niet goed geaard bent, ben je ‘niet thuis’. Het creëert energetisch een lege ruimte waarin energie van buitenaf soms te gemakkelijk binnenkomt. Je wordt gevoeliger voor energetische beïnvloeding.

Ook kunnen HSPs slecht geaard raken omdat ze vanuit een overlevingsmechanisme reageren, zeker als er traumatische ervaringen bij komen. Aan dit soort psychologische en energetische processen wordt een ander boekje gewijd.

Manieren om te aarden

Maak fysiek contact met de aarde door wandelen, stampen, dansen, massage, kleien. Er zijn veel aardingsoefeningen beschikbaar op internet uit bijvoorbeeld de yoga en t’ai chi.

Visualisatie helpt om te aarden, bijvoorbeeld jezelf voorstellen zittend op een mooie plek in het bos. Je kunt je voorstellen dat een koord vanaf je stuitje jou verbindt met het middelpunt van de aarde. In de onderstaande oefening visualiseren we wortels om te verbinden met de aarde.

Oefening ‘de boom’

Ga staan met iets gespreide benen. Zet je voeten plat op de grond en ontspan je knieën, heupen en bekkenbodem, je knieën lichtjes gebogen. Zorg dat je lichaam ontspannen voelt, alsof je uitrust in je eigen lijf. Breng je aandacht naar je onderlijf. Als je moet gapen, is dat een goed teken.

Je mag je voorstellen dat jij een boom bent, je romp is je stam, je hoofd en armen de takken en je benen en heupen het stevige wortelgestel waarop alles rust. Stel je voor dat er vanuit je heupen, benen en voeten wortels de aarde ingroeien, die jou stevig verankeren in de aarde. Voel hoe veilig je daar staat, ontspannen maar stevig.

Breng je aandacht naar je romp en laat deze ‘stam’ stevig op/in je bekkenbodem zakken en ontspan je buik, borst, rug en schouders. Je staat nu stevig op je plek, je bewust van je lijf. Als er spanning is, mag je die laten afvloeien via jouw wortels naar de aarde, of door te gapen.

Nu ga je met je aandacht naar je armen en hoofd. Voel hoe je nek en hoofd ontspannen rusten op je romp en je armen rustig hangen. Je hoeft niets te doen, gewoon ontspannen. Het helpt om je kaak los te laten of de spieren van je gezicht of handen te spannen en vervolgens te ontspannen. Je zult voelen dat je zwaarder wordt, ontspannen, rustiger en adequater kunt reageren.

Een persoonlijk voorbeeld. Ik heb eens voor een volle zaal een lezing gehouden. Door een interruptie raakte ik mijn verhaal kwijt. Gelukkig besefte ik meteen dat ik mijn aarding moest herstellen. Door aardingsoefening kwam ik in een paar seconden weer in mijn verhaal terug, moeiteloos. Niemand die de korte pauze opmerkte. Dus ook in dit soort situaties helpt aarden uitstekend.

Ademhaling en zuurstof

Je ademhaling brengt zuurstof in je lichaam, waardoor je op elk gebied beter functioneert. Je kunt rustiger en geconcentreerder denken, je organen en spieren functioneren beter, de stofwisseling wordt versterkt. Je brengt door bewuste ademhaling je aandacht terug naar je lichaam en komt in het hier en nu. Je stapt uit het piekeren en uit de emoties, je ontspant. De stressreactie van je lijf vermindert, zeker in combinatie met beweging. In de yoga zijn veel ademhalingsoefeningen te vinden.

Je kunt een gezonde ademhaling stimuleren door te zorgen voor meer zuurstof in je omgeving. Vaak leven we in te bedompte ruimtes thuis en op werk. Ook naar buiten gaan en bewegen versterkt onze ademhaling. Vermijd ruimtes waar gerookt wordt. Daarnaast is het goed om te zingen, zie muziek.

Zuurstof is niet hetzelfde als lucht. We voelen ons het fitste als er veel negatieve ionen in de lucht zitten, zoals in de bergen en aan zee, na onweer en nabij een waterval. Dan pas is de lucht zuurstofrijk.

Deze ionen binden stof, bacteriën en ziektekiemen. Negatieve ionen verdwijnen onder meer door huisstof, elektrische apparatuur en door plastic oppervlakten. Het gevolg is dat we ons ziek, gestrest en depressief kunnen voelen, slecht slapen en onze afweer verslechtert. Dus lucht je huis regelmatig en verminder stof, elektrosmog etc.

Een andere manier om je adem te gebruiken is naar pijn of spanning ‘toe te ademen’, om er dus aandacht aan te geven. Je kunt bijvoorbeeld toe-ademen naar de knoop in je maag of naar het zenuwachtige gevoel bij je hart. Dit haalt de spanning weg. Uitgebreid gapen helpt eveneens.

Ons denken is vaak gericht op piekeren over het verleden en de toekomst, dat een spiraal van angst en stress op gang kan brengen. Het belemmert je om adequaat in actie te komen als je in dit soort gedachten blijft hangen. Je moet eerst in het hier en nu terug zien komen, in je lijf. Een manier om jezelf weer tot rust te brengen is op je ademhaling te letten.

De onderstaande ademhalingsoefening is tevens een vorm van meditatie. Het koppelt je los van alle gedachten en emoties die je tijdens overprikkeling kunnen ‘bestoken’. Je kunt deze oefening combineren met aarden. Je kunt deze oefening zo lang doen als je wilt. Om tot rust te komen is vijf minuutjes meestal genoeg. Ben je super-gestrest, dus overprikkeld, dan is het goed om eerst stevig te bewegen om te deblokkeren en dan pas deze oefening te doen.

O e f e nin g rus t i g ad em en

Ga op de bank of op de rand van je bed zitten. Voeten op de vloer, voel je voeten en onderlijf (aarden). Sluit je ogen. Haal rustig adem, laat je adem naar je buik toe gaan en adem vervolgens rustig uit. Let alleen maar op je ademhaling. Probeer niets te forceren. Het gaat niet om iets ‘goed’ te doen, maar om je aandacht terug te brengen naar je ademhaling, naar je lichaam.

• Als er een gedachte opkomt, zeg je vriendelijk ‘oké een gedachte’ en keer je terug naar je ademhaling.

• Als je ergens pijn of jeuk of wat ook voelt, zeg je vriendelijk ‘oké, gewaarwording’ (of eventueel pijn/jeuk) en keer je terug naar je ademhaling.

• Als je een emotie voelt, zeg je vriendelijk ‘oké een emotie’ en keer je terug naar je ademhaling.

Deze manier van ademhalen en mediteren zorgt ervoor dat zorgelijke gedachten als ‘ik hoor gedachteloos of stil te zijn’ je niet afleiden. Als je niet gewend bent te mediteren is deze vorm een goede opstap.

Beweging

Stress raak je pas kwijt na een actieve reactie op stress, dus in het algemeen door beweging. Van oorsprong raakten we de spanning (stress) in ons lijf kwijt door te vechten of te vluchten, of door ons na het verstarren los te schudden. Stress blokkeert de normale werking van het lichaam omdat je lichaam zich puur richt op overleven, dus vechten of vluchten. Prima in een bedreigende situatie, maar als dit aanhoudt gaat stress tegen je werken.

In de maatschappij is vechten of vluchten vaak niet sociaal wenselijk. Je baas een klap verkopen of hard weglopen als hij boos is, lost niets op. Integendeel zelfs. Omdat we in wezen de reactie/beweging tegenhouden en verder niets doen om stress te ‘ontladen’, loopt deze verder op.

HSPs ervaren stresssymptomen ook nog eens heviger dan gemiddeld en dat kan de stress versterken. Ze raken gestrest van hun eigen stress.

Je lichaam helpt je stress te ontladen via bewegen. Daarom helpt sporten ook goed. Soms begint je lijf zelf met bewegen. Denk aan het wiebelen van de benen, tikken met de vingers of gapen. Zie dit soort automatische bewegingen als een signaal dat de stress oploopt en het tijd wordt om in actie te komen. Bewegen dus: rekken en strekken, gymnastiek, wandelen, nek losmaken, stampen op de grond, dansen, sporten.

Als die acute stress uit het lijf is, wordt het voor HSPs makkelijker om te mediteren of te aarden, eigenlijk om alle oefeningen uit dit boekje te doen. Daarnaast helpt bewegen je uit je hoofd te komen, meer zuurstof binnen te krijgen via de ademhaling en beter te functioneren. Het brengt endorfinen in je bloed, waardoor jij je prettiger voelt. Je raakt negatieve emoties kwijt. Natuurlijk dien je vervolgens iets aan de oorzaken te doen.

Oefening deblokkeren

Vaak gaat stress vooral in de nek en schouders zitten (vechtbeweging blokkeren) of juist in de benen en onderrug (vluchtbeweging blokkeren). Die moet worden ontladen. Simpele manieren zijn:

Armen deblokkeren: zwaai met je armen, beweeg je schouders, klap in je handen, maak een stompbeweging of werpbeweging in de lucht.

Benen deblokkeren. Stamp op de grond, maak een schopbeweging, wiebel met je benen, ren pas op de plaats.

Centreren

Centreren betekent dat je van jezelf, van je eigen lichaam, je centrum maakt. De helpt je om bij jezelf te blijven, niet afgeleid te worden, niet in paniek te raken door dingen buiten je.

Je houdt bewust een stukje van je aandacht bij je lichaam. Je komt niet meer helemaal in de energie en emoties van andere mensen terecht. Het geeft je een observerend standpunt. Je kunt dit uitstekend combineren met aarden. Blijf ook rechtop staan in plaats van naar voren te buigen naar de ander toe. Door rechtop, geaard en gecentreerd te blijven, blijf je bij jezelf.

Je kunt door deze observerende positie effectiever reageren op prikkels. Het helpt je om ‘mindful’ met situaties om te gaan, rustig en alert te blijven. Je gaat minder mee in situaties, verliest geen energie en het helpt tegen energetisch vervloeien. Ik gebruik aarden en centreren meestal in combinatie met elkaar, dat versterkt het effect.

Onderstaande oefening is handig als je in een drukke omgeving bent of in een gesprek moeite hebt bij jezelf te blijven, bijvoorbeeld omdat iemand teveel aandacht vraagt en energie aan jou onttrekt (tanken). De aanraking helpt je hierbij tot rust te komen. Het liefdevolle heeft te maken met energetische ondersteuning, liefde is sterker dan angst.

Houd in contacten je romp rechtop. Zorg dat je lichaam niet ongemerkt en ongewild vooroverbuigt naar het voorwerp van aandacht, een ander mens of een spannende situatie. Dit versterkt zoals gezegd de kans op vervloeien of energie oppikken.

Oefening centreren

Zorg dat je geaard bent en ontspannen rechtop staat. Leg een hand op je buik bij je navel, om zodoende een deel van je aandacht op jezelf, op je eigen lichaam te concentreren. Doe dit met liefdevolle aandacht.

Bekijk de situatie opnieuw, waarbij je nu een deel van je aandacht bij je hand en romp houdt. Je zult merken dat je meer observerend kunt zijn, meer emotionele afstand hebt verkregen.

Je kunt tevens beter centreren door je focus te verleggen via bijvoorbeeld mandala tekenen (zie creativiteit) of door te mediteren. Dit helpt uitstekend als de bron van onrust niet buiten jezelf ligt, maar in jezelf.

Creativiteit

Hoewel veel HSPs de rechterhersenhelft (intuïtie, creativiteit) graag en vaak gebruiken, kunnen ze vanuit hun behoefte aan diepgaand verwerken hun linkerhersenhelft (ratio) net zo goed veelvuldig aanspreken. Het zijn niet allemaal intuïtieve beelddenkers. Verandert het mentale proces bij HSPs in overmatig denken, dan geeft dit stress. Wordt het intuïtieve aspect overmatig ingezet, dan gaan ze ‘zweven’, verliezen ze hun aarding.

Creativiteit helpt je te ontspannen en plezier te hebben. In een wereld waar ratio soms overheerst is het belangrijk om evenwicht te vinden. Harmonische vormen en het beleven van schoonheid hebben een positieve invloed op je emoties en humeur, zeker als je werkt met licht en kleuren en materialen uit de natuur of in de natuur bent. Ook helpt werken met concrete creatieve werk vormen je beter te aarden en te focussen.

Bij creativiteit kun je denken aan tekenen, schilderen, keramiek, beeldhouwen, tuinieren, handwerken, knutselen, houtbewerking. De meeste HSPs vinden het prettig om praktisch resultaat van hun inspanningen te hebben.

Eenvoudige manieren om te genieten van creativiteit en om het drukke hoofd te kalmeren is het inkleuren van mandala’s (zie oefening), zendala’s en kleurplaten, of handwerken met eenvoudige patronen. Ben je graag creatief in de zin van ontwerpen, dan schakel je beide hersenhelften meer in.

Veel hooggevoelige mensen zijn geïnteresseerd in de spirituele kanten van het bestaan. Hier zijn zelfontworpen mandala’s of wastekeningen en intuïtief tekenen mooie vormen van creativiteit.

Mocht je hoofd naar piekeren neigen, dan is focus op een creatief project of opdracht een goede manier om hiermee te stoppen. Je denkt aan iets anders. Grappig genoeg vind je vaak juist door er niet aan te denken een oplossing voor problemen waarmee je worstelde.

Een valkuil van de HSP-kwaliteit diepgaand verwerken kan perfectionisme zijn, wat het plezier in creativiteit kan verstoren. In zo’n geval zou een vrijere vorm van creativiteit kunnen helpen, zoals abstract schilderen.

Naast concrete vormen kun je denken aan abstracte vormen om je creativiteit en verbeelding in te zetten. Een HSP verzint graag oplossingen voor problemen, vindt graag dingen uit, ontwerpt zaken. HSPs zijn in hun dagelijkse leven creatief. Dit is net zo goed diepgaand verwerken en geeft veel vervulling.

Vergeet als HSP nooit dat je rust en ontspanning nodig hebt om werkelijk creatief te zijn. Zo kun je de juiste levenskoers vinden, prioriteiten stellen en oplossingen bedenken voor problemen. Dit doe je niet door al maar harder te denken of harder te werken.

Je hersenen kunnen alleen met iets nieuws komen als ze de tijd en rust krijgen om alle informatie te laten bezinken en je intuïtie aan het woord te laten.

Oefening mandala kleuren

Dieren

Dieren nemen voor veel hooggevoelige mensen een belangrijke plaats in. Ze voelen zich nauw bij levende wezens betrokken. Ze kunnen in het contact met dieren hun emoties kwijt en door hun empathie voelen ze dieren goed aan. Ze nemen waar wat een dier bedoelt of nodig heeft.

Dieren zijn in het algemeen oordeelloos en vriendelijk, dus een HSP kan – zeker als kind – troost, liefde en acceptatie bij dieren vinden. Aanraking speelt hier eveneens een rol. Het geeft een kameraad, iemand waar ze zichzelf kunnen zijn. Het plezierige contact stimuleert endorfinen. Het brengt een verbinding met de natuur tot stand. Ook willen de sociale HSPs graag voor (mensen en) dieren zorgen en kunnen daar hun liefde in kwijt. Kort en goed, dieren kunnen overprikkeling verhelpen en voorkomen.

Emoties

De emotionele intensiteit is voor hooggevoelige mensen lastig om mee om te gaan. Emoties zijn soms overweldigend. Zeker bij stress kunnen de negatieve emoties hoog oplopen. Emoties zijn reacties op een prikkel, in die zin kan dit afwijken van je gevoel. Je kunt van iemand houden (gevoel), maar toch boos worden omdat hij/zij iets doet wat je niet aanstaat (emotie). Je dient je positieve emoties te versterken en de negatieve emoties te reguleren.

• Accepteer je negatieve emoties en uit ze op passende wijze, verwerk ze rustig. Zorg dat jij je emoties niet inslikt of negeert. Voorkom dat je ze op een extreme manier uitleeft of erin blijft hangen. In dat laatste geval, onderzoek waar dit gedrag vandaan komt.

• Vermijd een overvloed aan negatieve emotionele prikkels zoals via geweldfilms, soapseries, drama op social media en in de media. Die stimuleren namelijk de stresshormonen.

• In wezen helpen alle tips en adviezen in dit boekje om negatieve emoties te reguleren en de positieve emoties te stimuleren. Bij positieve emoties spelen gelukshormonen, endorfinen, een grote rol.

• Denken is eveneens een prikkel waar je met emoties op reageert. Je kunt je omgeving niet altijd beïnvloeden, maar je eigen denken wel. Positief denken is daarom een grote factor bij emoties.

• Omring je met mensen die positief denken en op een goede manier met emoties omgaan, en ook met inspirerende en positieve boeken, films, etc.

Hooggevoelige mensen hebben intense emoties. Het is belangrijk dat je deze leert uiten op een manier die voor jou en je omgeving goed en passend is, plus dat je ze verwerkt. Je hebt niet per se een ander mens nodig om je emoties te uiten of verwerken. Je bent als HSP ook niet voor je geluk volledig afhankelijk van anderen, al is medeleven en erkenning natuurlijk prettig. Je kunt de sterke emoties zelfs als je alleen bent ontladen door te lachen, te huilen of je boosheid uit te leven op een kussen of een boksbal. Passende muziek kan ondersteunend zijn (een ‘lekkere jankfilm’). Een andere manier is je emoties ongecensureerd op papier te zetten. Zo verminder je de stress en overprikkeling, zeker in combinatie met bewegen of met een van de vele andere tips die in dit boekje zijn opgenomen.

Het is fijn om met mensen die je begrijpen te praten. Houd er rekening mee dat niet iedereen de intense emoties van een HSP begrijpt. In zo’n geval ga jij je vaak alleen maar rotter voelen. Kijk ook uit dat je niet steun zoekt bij mensen die met je mee gaan jammeren en klagen, hun eigen ellende benadrukken en je negatieve emoties versterken. Ook een lastige situatie is het als mensen met ongevraagde oplossingen en gemeenplaatsen reageren, in plaats van alleen te luisteren, vragen te stellen en feedback geven. Praat liefst met mensen die je vertrouwt en zorg dat je niet ongemerkt de pijn en het verdriet van anderen overneemt.

Als negatieve emoties lang aanhouden, is het tijd om te onderzoeken waar dit vandaan komt. De psychologische aspecten komen in een ander boekje uitgebreid aan de orde. Maar hier alvast een paar mogelijkheden:

gedachten te veel op negatieve situaties of gevaar richten

negatieve overtuigingen over jezelf en de wereld koesteren

overlevingsmechanismen, vechten, vluchten, verstarren

pleasen, faalangst, verlegenheid, perfectionisme

de redder spelen of je het slachtoffer voelen.

Zoals gezegd helpt positief denken overprikkeling te voorkomen en je gelukkiger te voelen. Je lichaam reageert op elke gedachte en wel meteen. Om dat aan te tonen, kun je de volgende oefening doen om je spierkracht te meten. Er zijn veel vormen waar je met zijn tweetjes moet zijn om dit waar te nemen, deze oefening kun je gewoon in je eentje doen.

Oefening verband tussen denken, emoties en lichaam

Je zet iets zwaars voor je op tafel dat je nog wel kunt optillen, bijvoorbeeld een dumbell met een gewicht van ongeveer acht of tien kilo. Je tilt dit gewicht rustig naar je kin en zet het dan weer terug. Het moet moeite kosten maar niet te zwaar voor je zijn.

Dan maak je diezelfde beweging opnieuw, maar nu zeg je erbij: ‘Ik kan het.’ De derde keer zeg je erbij: ‘Ik kan het niet.’ Voel je het verschil?

Je kunt dit vervolgens herhalen met het opnoemen van zaken waar je een hekel aan hebt of die je plezierig vindt. Of door te denken aan momenten dat je boos was en vervolgens aan fijne momenten. Voel je verschil? Je spierkracht en energie zijn afhankelijk van je denken!

Endorfinen (gelukshormonen)

Endorfine is het ‘gelukshormoon’ dat wordt aangemaakt bij bepaalde voedingsstoffen en bezigheden. De bekendste voedingsstoffen zijn alcohol en chocola, die bij matig gebruik het geluksgevoel versterken. Ook seks en de runner’s high (beweging) verspreiden endorfinen in je lichaam, net als UV-licht. Zwangerschap zorgt trouwens ook voor meer endorfinen.

Als jij je bezighoudt met zaken die jou plezier schenken of

spirituele verbondenheid versterken, gaat dit hormoon eveneens rouleren. Mediteren en ademhalingsoefeningen helpen hierbij. Het zien van dingen die je emotioneel raken in positieve zin (emoties) zoals een mooi schilderij (creativiteit) of een spelend kind zien, stimuleren de aanmaak.

Je stimuleert de aanmaak van endorfinen heel bewust door alleen maar over fijne dingen te denken, fantaseren en deze zo goed mogelijk te visualiseren. Het effect treedt al na een paar minuten in. Dus je kunt jezelf blij denken!

Energetisch

In de HSP-literatuur lees je veel over energetische bescherming of afscherming. Ik gebruik liever de termen energetische ondersteuning of bewustwording, of het neutrale energetische invloeden. De reden is dat de term bescherming/afscherming verwijst naar angst en afsluiten. Met angst focus jij op het negatieve, dat stress en angst weer kan versterken. Ten tweede, als jij je ‘afschermt’ terwijl je al overprikkeld bent, loop je het risico dat je de stress of negativiteit insluit in plaats van buitensluit. Dit gebeurt zeker bij oefeningen die energetische barrières opwerpen.

Je beste hulp is zorgen dat je geaard en gecentreerd leeft. Dit kan overprikkeling voorkomen, mensen tanken niet meer bij je, je vervloeit niet zo snel. Dit zorgt kortom dat je energetisch in je kracht staat.

Een oefening die focust op het positieve is het lichtei. Die omringt jou energetisch met licht en liefde. Als jij je op het goede focust, heeft het negatieve geen invloed op je, maar wordt getransformeerd.

Oefening lichtei

Het is aan te raden eerst goed te aarden en te centreren. Breng dan je aandacht naar je hart en visualiseer dat er licht gaat stralen vanuit je hart en een aura van licht om je heen vormt. Je kunt je dit als wit licht voorstellen, of een kleur die jij plezierig vindt.

Stel je voor dat dit lichtei sprankelt en tintelt met vrolijke en liefdevolle emoties. Dit positieve gevoel kan je eventueel oproepen door een mooie plek of situatie te visualiseren.

Het licht en de positieve emoties vormen een prachtig lichtei die alle zwaardere energie transformeert. Je mag dit proces ondersteunen met een positieve gedachte zoals ‘Ik ben liefde’.

HSPs hebben veel baat bij vormen van energetische ondersteuning zoals acupunctuur, bioresonantie, Feng Shui, healing, magnetiseren, reiki of wat dan ook. Het helpt om blokkades op te heffen, je rustiger en energieker te voelen. Je komt zowel fysiek, emotioneel, mentaal als spiritueel in evenwicht. Hier is de energetische beïnvloeding positief.

Je kunt te maken krijgen met negatieve energetische beïnvloeding. Alles is energie, ook dingen die we niet bewust waarnemen met onze zintuigen. Denk ten eerste aan het rode licht van een alarmklok naast je bed, de straling van hoogspanningskabels en invloed van ondergrondse wateraders. Dit ondermijnt je energieniveau. Als een HSP voortdurend moe is of slecht slaapt (zie rust en slaap), dan is het zaak de omgeving op dit soort aspecten te onderzoeken.

Hooggevoelige mensen merken ook sfeer en subtiele energie op. Als er in een kamer ruzie is gemaakt, iemand is overleden, als er entiteiten zitten, kunnen HSPs dat voelen. De kamer voelt dan bijvoorbeeld onprettig of eng aan, onveilig, zonder dat ze het kunnen verklaren. Hier ligt de energetische beïnvloeding meer op het subtiele niveau of op het paranormale vlak.

Ook mensen met een negatieve uitstraling kunnen invloed uitoefenen. Mensen kunnen zich aardig voordoen, maar HSPs kijken door maskers en pretenties heen. Hun intuïtie is vaak goed ontwikkeld; deels omdat ze subtiele signalen in lichaamshouding en stem opmerken, deels omdat ze de energie van een ander lezen. Als een hooggevoelig kind die ene tante geen zoen wil geven maar alle andere bezoekers wel (dus niet gewoon verlegen is), dan is dit een signaal dat hij of zij de energie van de ander niet prettig vindt.

Kijk uit dat je intuïtie niet verwart met vooroordelen of angsten. Het vereist grote zelfkennis om onderscheid te maken tussen intuïtie en oordeel/angst, dat meer uit het ego voortkomt.

Focus

Onze hersenen hebben een bepaalde focus: ze nemen op een bepaalde manier waar. We zijn ons vooral bewust van veranderingen in onze omgeving om te kunnen overleven, zien dus eerder gevaren. Daarnaast koppelen we nieuwe informatie aan bekende informatie, dus passen we deze in ons bestaande wereldbeeld in. We sluiten uit wat niet bij onze verwachtingen past. We letten ook op dingen die ons sterk bezighouden. Een eenvoudig voorbeeld: als je een rode auto koopt, zie je overal rode auto’s rijden. Dus we nemen selectief waar. Waar jij vooral op focust, dat wordt je waarheid, kun je simpelweg zeggen.

Als je op gevaren en angst focust, raak je sneller gestrest en overprikkeld. Daar kun je via de oefeningen uit dit boekje iets aan doen. Een simpele oefening om je focus van het negatieve naar het positieve te verleggen, is het benoemen van positieve zaken in je leven en dankbaarheid te betonen.

Dit versterkt de aanmaak van endorfinen. Hoe meer je op het positieve focust, hoe beter jij voelt, hoe meer dit vervolgens ook weer bevestigd wordt in je waarneming en hoe beter jij je weer voelt. Als je overprikkeld raakt, kun je bewust proberen je focus te verleggen via deze oefening.

Oefening focus dankbaarheid

Noem alle zaken waar je blij om bent, die mooi zijn, prettig zijn. Begin (zeker als jij je nog erg angstig of negatief voelt) met eenvoudige zaken zoals: de zon schijnt, ik heb lekker gegeten, deze plant bloeit prachtig, de kat houdt van mij, mijn vriendin heeft gisteren gebeld, etc. Houd dit een aantal minuten vol.

Noem ook positieve kwaliteiten van jezelf zoals: ik heb mooie blauwe ogen, ik kan goed koken, ik ben zorgvuldig. Heb je een religieuze achtergrond, dan kun je de oefening dankbaarheid doen in de vorm van een gebed.

Focus betekent tevens dat je overzicht bewaart, je richt je op jouw prioriteiten en laat je niet te veel afleiden. Door een teveel aan prikkels te vermijden kun je beter focussen. Maar andersom geldt: door beter te focussen, vermijd je een teveel aan prikkels.

Geur

Geur werkt direct in op je lichaam en geest. Je emotionele leven wordt erdoor beïnvloed. Kies geuren die je tot rust brengen of juist opwekkend voor je zijn. Dit kan met wierook, bloemen, aromakaarsen, kruiden, thee, parfum, etc. Je kunt deze in huis gebruiken, maar denk ook eens aan het meenemen van een geurtje in je handtas of opbergen in je lade op het werk. Bij stress of angst kun je hieraan ruiken om je beter te voelen. Kijk als HSP uit voor zware geuren, die kunnen je zenuwstelsel juist weer belasten.

• Lichte en vrolijke en zoete geuren werken goed bij emotionele kwesties. Denk aan bloemengeuren zoals roos en neroli voor een betere stemming.

• Je kunt aardeen bosgeuren gebruiken om jezelf te aarden, denk aan den en ceder.

• Sommige geuren beïnvloeden specifieke aspecten, zoals lotus de spiritualiteit.

Kies als hooggevoelig iemand geuren met een natuurlijke basis, geen geurtjes die op chemische wijze zijn gevormd. Je persoonlijke voorkeur is het belangrijkste; kies nooit een geur om te aarden die je niet lekker vindt. Zorg dat je jouw eigen ‘geurapotheek’ ontwikkelt.

Oefening geurapotheek

Kies bij een winkel met etherische oliën een aantal geuren uit die je aanspreken.

Kies er in ieder geval twee uit, eentje die je emotioneel helpt en eentje die je beter aardt.

Neem die twee in kleine flesjes mee in je handtas, of stop ze in de la op jouw werkplek. Dus binnen handbereik.

Elke keer als jij je niet prettig voelt, ruik je aan deze geurtjes.

Licht en kleur

Licht is essentieel voor iedereen en zeker voor een HSP. Het helpt je gezond en optimistisch te blijven, stimuleert onder meer de aanmaak van endorfinen. Je lichaam en geest functioneren beter, je bent alerter, geconcentreerder, minder snel moe en beter gehumeurd. Zonlicht helpt het beste. Ook in de winter is het goed naar buiten te gaan; de zon schijnt wel, al zie je haar niet altijd. Heb je last van winterdepressies dan kun je gebruikmaken van een daglichtlamp.

Eigenlijk is elke dag minimaal een half uur wandelen de eenvoudigste manier om je beter te voelen. Dan combineer je licht, beweging, ademhaling en het liefst natuur. Je huiskamer en werkkamer dien je licht te houden om jezelf energie te geven, maar geen fel licht. Wil je ontspannen, dan kun je aan kaarslicht denken.

Kleuren hebben een grote invloed op je gevoel van welzijn. Dus zorg dat jij je omringt met kleuren waar jij je prettig bij voelt en die aansluiten bij wat je wilt doen. Geel werkt bijvoorbeeld opwekkend, rood geeft energie, blauw en groen werken rustgevend. Daarom is geel of rood in je slaapkamer niet handig als je rustig wilt slapen. Op het internet vind je veel informatie over de invloed van kleuren. Test het zelf uit. Het gaat om wat jij prettig vindt!

Licht wordt in de spirituele zin gebruikt in combinatie met het positieve en de liefde. Focus op het liefdevolle wordt door de meeste HSPs belangrijk gevonden. Zowel in de traditionele religies als bij moderne stromingen zoals New Age spelen licht en liefde een rol. Hier helpen mediteren en visualiseren op licht, op god of spirituele lichtwezens, op liefde. Maar denk ook aan het visualiseren van kleuren in je aura (energetische ondersteuning).

In aura- en chakrahealing zijn de chakra’s energiecentra die je kunt stimuleren of juist tot rust brengen via visualisatie van de bijbehorende kleur. Door rood te visualiseren op de plek van je eerste chakra, stimuleer je het eerste chakra, dat staat voor aarden, zekerheid, lichaam en materie.

Hieronder volgt een kort overzicht van de chakra’s, hun plek, kleur en invloed. Je ziet op de tekening eveneens waar ze zitten, inclusief hun kleur.

Stuitje. Rood. Aarden, lichaam, materie, stabiliteit.

Onderbuik. Oranje. Emoties, beweging, plezier.

Navel. Geel. Energie, wilskracht, eigenwaarde.

Hart. Groen. Liefde, adem, relaties, evenwicht.

Keel. Lichtblauw/turkoois. Communicatie, geluid.

Voorhoofd. Donkerblauw/paars. Licht, kleur, intuïtie, visualisatie, derde oog.

Kruin. Paars/wit. Bewustzijn, denken, inzicht, meditatie.

Oefening chakra regenboogkleuren

Ga rustig zitten op een stoel of bank, zorg dat je goed aardt en breng jezelf door een korte oefening tot rust, bijvoorbeeld via ademen of meditatie.

Kies een chakra dat je graag wilt stimuleren of tot rust wilt brengen. Sluit je ogen en stel je voor dat er in en rondom dat chakra een prachtige bol van licht ontstaat in de kleur van het betreffende chakra. Laat het licht helderder worden. Voel wat het met je doet. Houd het een paar minuten vast en kom dan terug uit je korte meditatie, of ga verder met een ander chakra.

Mediteren

Mediteren is een manier om tot rust te komen, in contact met jezelf en in het hier en nu. Je dwaalt niet af naar zorgen over verleden en toekomst, dus het helpt tegen piekeren. Bij ademhaling gaven we al een eenvoudige manier om te mediteren, waarbij je eventuele afleiding kort benoemt en je aandacht steeds opnieuw op je ademhaling richt. Heb je moeite met mediteren omdat je overprikkeld bent, dan kun je het beste eerst de stress ontladen door te bewegen (deblokkeren). Als dat gebeurd is, wordt meditatie (of welke andere oefening uit dit boekje ook) makkelijker.

Mediteren kalmeert je hersenen, de hersengolven krijgen een rustiger frequentie. Hierdoor daalt het stressniveau. Je focust ook meer op licht, op een hogere vibratie. Meditatie is populair: oefeningen staan op internet en op cd’s, versterken de spirituele verbinding. Ook kun je aan een meditatiegroep of -cursus bij jou in de buurt meedoen.

Muziek

Muziek kan hooggevoelige mensen sterk beïnvloeden. Dus zorg als HSP dat je de juiste muziek ter beschikking hebt voor diverse aangelegenheden. Muziek die jou vrolijk en blij maakt, muziek die je rustig of meditatief maakt. Dus muziek die jouw welbevinden en emoties in positieve zin beïnvloedt. Ook handig is het als je muziek ter beschikking hebt die je ondersteunt bij aarden en bewegen.

• Rustgevend: rustige klassieke muziek, mantra’s, meditatiemuziek, natuurgeluiden.

• Opwekkend: vrolijke, lichte muziek, popmuziek of populair licht klassiek.

• Voor aarden en bewegen: drummuziek, ritmische muziek, dansmuziek.

• Emoties uiten, muziek die intense emoties helpt te uiten, zoals boosheid, angst, verdriet maar ook blijheid.

Let niet alleen op de muziek, maar ook op de teksten. Als je in een sombere bui bent, raad ik je niet aan een treurig liefdesliedje op te zetten (behalve als je emoties wilt uiten om te ontladen).

Zelf muziek maken helpt HSP om zich beter te voelen. Vooral zingen verbetert de ademhaling en de houding, het totale lichamelijke functioneren. Ook de emoties worden daardoor in positieve zin beïnvloed. Zingen valt onder expressie, dus kijk bij creativiteit en schoonheid. Alle vormen van muziekbeoefening ondersteunen een HSP in hoge mate. Let op de muziekkeuze (zie hierboven) en kies instrumenten die bij je passen. Elk instrument beïnvloedt jouw lichaam door de trillingen die het voortbrengt. Denk ook eens aan klankschalen (energetische ondersteuning).

Natuur

In de natuur zijn werkt aardend en rustgevend. Een bos, tuin of park kan je helpen dicht bij jezelf te blijven. Het stimuleert de ademhaling, er is beweging, licht. Veel HSPs komen tot zichzelf door te genieten van de schoonheid en van het gevoel van verbinding met alles wat bestaat (spiritualiteit). De stress valt weg als je regelmatig in de natuur bent. Dus maak daar als HSP tijd voor vrij.

Zorg dat je jezelf zo veel mogelijk omringt met natuur, thuis en op werk. Het is bewezen dat mensen die uitkijken op bomen en parken beter functioneren en gelukkiger zijn dan mensen die dat uitzicht niet hebben. Zelfs een foto van een mooi landschap kan die natuurfunctie overnemen. Mooie planten zorgen dat jij je beter voelt en zorgen voor zuurstof dus een betere ademhaling. Het beste is echter buiten in de natuur te zijn.

Het ritme van de maan heeft een sterke invloed op eb en vloed, op de geboorte van kinderen, de vrouwelijke cyclus, etc. Zeker hooggevoelige mensen moeten rekening houden met de invloed van de maan. Maar dat niet alleen. De hele natuur, het weer, het klimaat, heeft een grote invloed op je welzijn.

Als het weer omslaat, er grote luchtdrukverschillen zijn, het extreem waait, voelt een HSP zich vaak onrustig of krijgt lichamelijke klachten. Bij zon en rustig weer, voelt een HSP zich meestal prettiger. Je kunt de natuur niet veranderen, maar er wel zoveel mogelijk rekening mee houden in je dagelijkse leven. Als het winderig weer is, doe het dan rustiger aan. Kijk met vakantiebestemmingen goed uit. Kies de juiste plek.

Omdat we de natuur niet zo goed meer kennen, is het goed je gevoeligheid uit te testen. Dit kan je met maanstanden doen, maar nog makkelijker met weersinvloeden.

Oefening weersinvloed testen

Houd in je agenda het weer bij over een langere periode (een maand bijvoorbeeld), zodat je de invloed goed kan testen.

Bestudeer je mate van overprikkeld voelen bij: hogedruk, lagedruk, storm, wind, regen, weersomslag. Wat is je conclusie? Onderzoek ook wanneer jij je prettig en rustig voelt, bijvoorbeeld bij rustig of zonnig weer.

Het is al een hele opluchting als je een oorzaak vindt van moeheid of nare gevoelens. Houd altijd rekening met de ritmes in de natuur, de seizoenen. Hoe meer een HSP aansluit bij ritmes in de natuur, hoe energieker hij zich voelt. Dit geldt zowel fysiek als psychologisch. De herfst is bijvoorbeeld de tijd van oogsten, kaf van het koren scheiden, opruimen, loslaten, voorbereiden op de winter. Je oogst niet alleen uit je tuin en ruimt je erf op, maar je onderzoekt wat je persoonlijk hebt geoogst, wat je wilt bewaren in je leven en wat je kwijt wilt.

Overzicht

Bij overzicht kun je denken aan orde en regelmaat, goede voorbereiding en het stellen van prioriteiten. Hooggevoelige mensen vinden het fijn om overzicht te houden. Dit zorgt dat er minder zintuiglijke en emotionele prikkels zijn, ze minder hoeven te verwerken, minder hard hoeven na te denken en minder snel overprikkeld raken.

HSPs hebben baat bij orde en regelmaat, maar niet in de zin van conformisme of perfectionisme, want dat zou hun creativiteit te veel beperken. Verwar orde en regelmaat dus niet met eentonigheid, perfectie of aanpassing.

Orde en regelmaat beperken het aantal prikkels. Je kunt concentreren op wat werkelijk belangrijk is, je prioriteiten stellen, er is minder afleiding en stress. Het kan al zoiets simpels zijn als de sleutels op een vaste plek leggen. Ook een schone en opgeruimde omgeving geeft rust, zowel fysiek, emotioneel als mentaal. Een van de redenen is dat stof het aantal negatieve ionen vermindert, dus je moe maakt (zie ademhaling en zuurstof). Onregelmatig eten kan je zenuwstelsel van slag maken. Dus een ordelijk, hygiënisch en regelmatig leven op elk terrein ondersteunt HSP het beste.

HSPs vinden het fijn om goed voorbereid te zijn. Bij onverwachte zaken gaat hun hoofd aan het werk over de details. Ze willen keuzes maken, risico vermijden. Een goede voorbereiding, dus tijdig informatie verzamelen, vermindert stress. Zo voorkom je dat je overvallen wordt, iets waar HSPs vaak wat moeite mee hebben.

Time-management technieken zijn handig, maar hanteer moderne en intuïtieve vormen. HSPs krijgen geen goede ideeën door heel hard werken en nadenken! Elk uurtje volplannen of met wekkers werken, leidt alleen tot meer stress. Zorg voor rust, wat de creativiteit en effectiviteit vergroot.

HSP heeft het nodig prioriteiten te stellen. Let erop dat je van je eigen behoeften een prioriteit maakt en niet alleen de behoeften van anderen voorop stelt. Door prioriteiten te stellen, richten HSPs hun energie beter (focus), raken minder snel vermoeid door de prikkels en door energie aan anderen geven, ze vinden meer vervulling in hun leven. Hoe beter ze leren prioriteiten te stellen en op basis daarvan hun keuzes maken, hoe gemakkelijker en plezieriger hun leven wordt.

Prioriteiten stel je door voor jezelf te bepalen wat je wilt doen/ervaren in je leven en daar elke dag tijd aan te besteden. Soms makkelijker gezegd dan gedaan. Daarom wordt hier in een apart boekje aandacht aan besteed.

Positief denken

Onze gedachten beïnvloeden in hoge mate hoe wij het leven ervaren. Je hebt al ontdekt dat jouw lichaam meteen op gedachten reageert (oefening met het gewicht tillen onder het kopje emoties). Als je zegt ‘ik kan het’ heb je meer energie dan wanneer je zegt ‘ik kan het niet’. Wat je al hebt gelezen, is dat een gedachte eveneens een prikkel is. Als jij voortdurend denkt, vooral als je steeds negatief denkt, kun jij je eigen zenuwstelsel overbelasten. De stress kan leiden tot burn-out. Probeer daarom negatieve gedachten te vervangen door positieve gedachten, zoals bij de oefening focus op dankbaarheid in dit boekje.

Als HSP kan je piekeren als je onder druk staat en té snel zaken probeert te verwerken of op te lossen. HSPs kunnen perfectionistisch worden of faalangst ontwikkelen, teveel moeten van zichzelf of van anderen. De psyche heeft een grote invloed op je functioneren en je welbevinden. Hier een handige oefening op om je eigen gedachten te onderzoeken. Vaak geraken we in een cirkeltje van negatieve gedachten en kunnen we dit niet meer doorbreken. Het helpt door het als vergadering te gaan zien.

Oefening vergadering in eigen hoofd

Je begint met het opschrijven van al je kritische en piekergedachten, de hele rits. Doe dit in korte zinnetjes, waarbij je de kern benoemt van jouw angst of zorg. Je zult merken dat hier veel signaalwoorden in voorkomen als moeten, horen, goed, fout, plicht, toekomst, verleden, altijd, nooit, etc. Hier is je kritische stem aan het woord. Vaak wordt die gecombineerd met een angstig stemmetje als: ze mogen me niet, ik kan het niet, ik krijg op mijn kop, het gaat mis, ik ben nergens goed voor.

Daarna doe je alsof er drie vrienden bij je komen zitten en schrijft hun visie op. Vriend 1 heeft bemoedigende en troostende woorden voor je en luistert goed naar wat je zegt, stelt vragen en geeft feedback door er andere woorden voor te vinden. Vriend 2 vraagt wat je nu het liefste zou willen, wat je behoeften zijn, helpt je jouw emoties onder woorden te brengen. Vriend 3 probeert praktische oplossingen te verzinnen en bemiddelt tussen aanwezigen. Wat zou vriend 3 voorstellen om de zaak op te lossen, zodanig dat zowel jij als de andere deelnemers aan de vergadering tevreden zijn?

Het opschrijven van de gedachten helpt je zien waar je jezelf ondermijnt en mogelijk in een kringetje ronddraait. Door je voor te stellen dat anderen je helpen, kun jij jezelf helpen, omdat je emotioneel gezien afstand creëert. Probeer het maar eens. Vaak ondermijnen we onszelf door oude overlevingsstrategieën die niet meer goed werken. Er komt nog een boekje over psychologische aspecten van HSP zijn.

Rust en slaap

Rust en slaap zijn essentieel voor hooggevoelige mensen. Ze hebben die nodig om alle prikkels en emoties te verwerken en om te ontstressen. Als HSPs te veel in hun hoofd zitten, kan een dutje op de bank helpen om het drukke mentale proces te stoppen. Ook brengt zo’n dutje de creativiteit terug. Dit noemen ze een ‘power nap’. Natuurlijk werken alle andere vormen van rust goed, zoals mediteren of bewegen/wandelen.

Omdat het niet altijd mogelijk is om een dutje tussendoor te doen of te mediteren of wandelen, hierbij een simpele oefening om tot rust te komen. Het is een combinatie van aanraking en het buitensluiten van te veel visuele prikkels.

Oefening je ogen kalmeren

Begin de oefening met het kort masseren van de randen van je oogkassen, druk zachtjes langs het bot van je wenkbrauwen, langs je neus, het bot onder je ogen. Knijp je ogen strak dicht met een soort grimas en doe ze dan weer open.

Leg vijf vingers tegen je ogen (niet duwen) zodat het even ‘donker’ is. Maak vlinderlichte tikbewegingen onder je wenkbrauwen, op je ooglid en op het zachte vel eronder. Kijk een paar keer naar boven, onder en links en rechts. Houd dan je handpalmen voor je ogen en houd ze nog even dicht.

Strijk met je handen van je haargrens, langs de zijkanten van je gezicht en je wangen naar beneden. Beweeg nu je hoofd en schouders, zodat die ook ontspannen aanvoelen.

Niet alleen tussendoor rust nemen is belangrijk, maar zeker voor het slapen gaan. Zo wordt de nachtrust beter. Het is niet handig tot aan bedtijd met visuele en mentale activiteiten bezig te zijn zoals intensief lezen, tv kijken, spelletjes op de computer. Ditzelfde geldt voor emotionele zaken. Ga niet in een zwaar gesprek vlak voor bedtijd, lees geen somber boek. Daarnaast kun je eerst een oefening uit dit boekje doen om beter in slaap te vallen, zoals aarden.

Slaapgebrek leidt tot overprikkeling en overprikkeling leidt tot slechter slapen, een vicieuze cirkel. Let erop dat de slaapomgeving rustig en plezierig is, goed gelucht, niet te warm of te koud. Zorg voor goede afsluitende gordijnen, beddengoed van natuurlijk materiaal, geen tikkende wekkers of rommel. Haal alle energetische stoorzenders weg.

Plan je rust ook in. Neem per week twee dagdelen voor jezelf waarop niets hoeft. Plan ook rust in na een drukke dag.

Schoonheid

Schoonheid beleven is voor HSPs essentieel. Ze hebben sterk ontwikkelde zintuigen en emoties, kunnen enorm van schoonheid genieten. Denk aan kunstbeleving, design, natuur en aan het beoefenen van creativiteit.

Het zien van schoonheid brengt je in een beter humeur. Een HSP pikt de sfeer en emotie van de omgeving op. Zorg dat je focust op dingen die aantrekkelijk en plezierig zijn.

Doe dit bewust, want je neigt bij overprikkeling op het negatieve te letten, op het lelijke, op het slechte in plaats van het goede. Loop de tuin in en bestudeer een bloem. Geniet van een mooi schilderij. Pak een prentenboek uit de kast en bewonder de plaatjes. Dit brengt endorfinen in je bloed en brengt het mentale tot rust.

Omring je met zaken waar jij gelukkig van wordt, maar maak je huis niet overvol; dat geeft teveel prikkels. Kies voor kunst en voorwerpen die je blij of rustig maken. Je kunt beter één of twee echt mooie dingen in je kamer zetten dan honderd dingen die ‘wel aardig zijn’.

Kijk uit met voorwerpen die niet prettig ‘voelen’ voor je, bijvoorbeeld bij aanschaf van antiek of bij het overnemen van spullen van familie. Voorwerpen hebben een energetische invloed.

Zorg dat je omgeving harmonieus en opgeruimd is, zie ook overzicht. Op werk kun je een schilderij ophangen, of bloemen of een mooie plant op je bureau zetten. Een vulpen in plaats van een ballpoint wil al helpen je gevoel van schoonheid te stimuleren.

De volgende oefening helpt je om in huis een selectie te maken op basis van je gevoel. Heb je teveel spullen om je heen, dan kan je daar gestrest van raken door alle prikkels en door het werk dat eraan verbonden is, waar jij je als HSP vaak verantwoordelijk voor voelt. Alles wat je hebt, dien je ook te onderhouden. Houd daarom het mooie en praktische, dat wat goed voelt (emotioneel en energetisch) en doe de rest weg.

Oefening spullen kijken en voelen

Kijk rustig naar een voorwerp dicht bij je of houd het vast of raak het aan. Voel wat je lichaam en emoties doen als je ernaar kijkt. Wat gebeurt er met je ademhaling? Ga je glimlachen, word je verdrietig, is er irritatie? Stoor jij je aan iets wat er niet aan klopt of vind je het mooi? Komen er herinneringen op en zo ja, zijn dit prettige? Reageert je lichaam op wat je ziet met spanning of juist ontspanning? Buig je ernaartoe, of buig je ervanaf? Trek jij automatisch je neus op of frons jij je voorhoofd? Doe dingen weg die je ongelukkig maken en waar je lichaam afwerend op reageert.

Door heel bewust te kijken en te voelen, leer je te ervaren welke prikkels binnenkomen als je in die omgeving bent. Je gaat ontdekken welke dingen jou een fijn gevoel geven en welke niet. Je hebt altijd een relatie met je omgeving. De omgeving stuurt jou voortdurend prikkels en energie. Je hebt zelf grotendeels in de hand of dit positieve of negatieve prikkels zijn, thuis zeker. Dus kom in actie, doe weg wat je niet past of ondersteunt. Koop alleen zaken die nuttig en plezierig zijn.

Spiritualiteit

Hooggevoelige mensen zijn vaak spiritueel georiënteerd. Ze willen bijvoorbeeld weten wat de zin van het bestaan is, hoe alles ontstaan is, of er een god is of niet, willen daarmee in verbinding treden, het goddelijke zelf ervaren. Ze stellen levensvragen waarop ze antwoord zoeken, zoeken verbinding en zingeving. Dit sluit aan bij diepgaand verwerken van ervaringen. Ze houden zich met spiritualiteit bezig in welke vorm dan ook, leggen graag verbanden tussen de verschillende stromingen en verbanden met hun eigen ervaringen. Ook is er vaak sprake van beoefening van technieken die hen ondersteunen.

Neem als HSP de tijd je in allerlei zaken te verdiepen en je eigen antwoorden te vinden. Zorg dat je spiritualiteit ‘beoefent’ op een manier die jou past, bijvoorbeeld door te mediteren, mandala’s te tekenen of door het lezen van spirituele boeken. Dit helpt je om in verbinding te voelen met jezelf, met de wereld, met het universum.

Stress

Stress betekent dat jij je in je bestaan bedreigd voelt en op dit gevaar reageert. Dit kan fysiek gevaar zijn, door het kwijtraken van je baan, maar ook omdat iemand je afwijst of kritiek levert. We kunnen ons dus fysiek en sociaal bedreigd voelen, in onze identiteit bedreigd voelen. Zelfs als je fantaseert over iets gevaarlijks of vervelends, reageert je lichaam met stress. Het lichaam maakt zich klaar om te vechten of te vluchten. De stress verdwijnt pas weer na de fysieke ontlading (zie Beweging).

Van oorsprong ging je in gevecht of vluchtte je van gevaar weg, bijvoorbeeld door een beer een klap te geven of weg te rennen. Je kunt je voorstellen dat dit soort reacties in de huidige samenleving meestal niet acceptabel zijn. Zoals eerder aangegeven, als je baas boos is, kun je hem moeilijk slaan of hard weglopen. Dit betekent dat je de stress op een andere manier kwijt moet zien raken. Bewegen is daar een mooie manier voor, maar in wezen zijn alle tips uit dit boekje manieren om stress te reduceren. Natuurlijk dien je daarnaast het probleem op te lossen, zodat het geen terugkerende bron van stress wordt.

Houd er rekening mee dat stress bij HSPs vaak ‘hoger oploopt’ dan bij andere mensen door hun gevoeliger zenuwstelsel. Ze nemen meer waar, dus zien ook meer gevaren. Het zijn in het algemeen voorzichtige mensen, die diep nadenken voor ze in actie komen en graag risico’s mijden. Voordeel is dat ze door hun goede waarneming, empathie, voorbereiding en inzichten, vaak op de juiste manier problemen oplossen en dus goed met stressvolle situaties omgaan. Ze zijn niet voor niets vaak goede adviseurs, ook voor zichzelf. Ze nemen niet snel impulsieve besluiten, behalve als ze overprikkeld zijn. Want dan kunnen ze minder goed reageren. Daarom is het vermijden van overprikkeling zo belangrijk. Onverwachte situaties die volledig nieuw voor ze zijn én acute actie vereisen, zijn lastiger en stressvoller voor ze.

Temperatuur

Overprikkeling kan ontstaan door een te hoge of te lage temperatuur. Maar door overprikkeling kan je het ook heel koud of heel warm krijgen. Het werkt twee kanten op.

Bied tegenwicht. Bij kou kan jij je lichaam warmte geven. Warmte werkt rustgevend. Ga met je gezicht in de zon zitten, met je rug tegen verwarming, sla een deken om, doe je handen of voeten in warm water, neem een zonnebank of warme douche. Vaak is kou een teken dat je slecht geaard bent, zeker als je ijskoude voeten hebt. Doe dan een aardingsoefening.

Ben je verhit, dan kan koelte jou kalmeren. Ga naar buiten, dep je gezicht met koud water of laat dit over je polsen lopen, drink koel (nooit ijskoud) water.

Verantwoordelijkheid

Sommige HSPs voelen zich te verantwoordelijk voor de mensen in hun omgeving. Ze neigen de redder te spelen en komen onvoldoende aan hun eigen zaken toe. Ze kunnen zich ook druk maken over zaken waar ze weinig invloed op hebben, onder meer uit empathie en uit hun neiging veel na te denken en vooruit te zien. Er is veel te vertellen over psychologische kwesties, maar een belangrijk leerpunt is dat een HSP moet leren de verantwoordelijkheid daar te laten waar die hoort, om zodoende overprikkeling te vermijden. Zo stopt het piekeren en het eindeloos bezig zijn met de eisen, wensen en problemen van de omgeving. Dit gaat soms ten koste van de HSP zelf, wat tot burn-out kan leiden.

Byron Katie heeft een uitspraak die je daaraan herinnert als jij je bijvoorbeeld het vuur uit je sloffen loopt voor anderen of je boos maakt over het onrecht in de wereld terwijl je daar geen invloed op kunt uitoefenen. Byron Katie stelt de vraag: ‘Wiens zaak is het? Jouw zaak, andermans zaak of Gods zaak?´

Als je de problemen van anderen (of van de wereld) persoonlijk maakt en het niet jouw zaak is, dan kan je er niets of weinig aan doen. Dat geeft een gevoel van machteloosheid. Gepieker lost niets op en kost bergen energie. De verantwoordelijkheid voor andermans problemen op je nemen is water naar de zee dragen. Je mag mensen altijd helpen, maar dat is niet hetzelfde als ze redden. Het verschil zit ‘m in de verantwoordelijkheid. Die hoort te liggen bij degene die de problemen heeft, niet bij een buitenstaander. Nog een tip is om alleen te helpen op verzoek of eerst te controleren of mensen wel hulp van je willen. Iedereen is verantwoordelijk voor zichzelf.

Visualisatie

Visualisatie betekent dat jij je iets voorstelt, een beeld vormt in je hoofd, je fantasie gebruikt. Je geest maakt geen verschil tussen wat echt bestaat en wat jij je voor de geest haalt. Daarom kan visualiseren zowel stress veroorzaken (bij nare beelden) als plezier en rust geven (bij positieve beelden). Dus je kunt kiezen voor het stimuleren van stresshormonen of gelukshormonen (endorfinen).

Het beeldend vermogen van een HSP is meestal groot, daarom is het belangrijk dat je positief denkt en positieve beelden koestert. Als je overprikkeld begint te raken, let dan eens op de gedachten en beelden die jij je in je hoofd vormt over de situatie. Als die niet positief zijn, stel je dan voor dat het anders en beter wordt. Stel je voor hoe je het wilt hebben. Focus niet op het probleem, maar op de oplossing. Een manier is om een goede afloop te visualiseren.

Je kunt ook regelmatig een oefening doen waarbij je prettige beelden creëert, zodat je rustiger in het leven komt te staan. Middenin de winter kan jij je een zonnig strand voorstellen of een mooi bos. Je kunt jezelf daar zien wandelen, zitten of liggen. Gebruik al je zintuigen en al je emoties. Maak het beeld zo levendig mogelijk. Je geest reageert alsof het echt is. Bij fijne beelden komen er endorfinen in je bloedbaan. Je fantasie heb je altijd bij je, dus maak er gebruik van.

Oefening jouw ideale plek

Iedereen heeft een ideale plek waar hij graag is of zou willen zijn. Stel je deze plek zo levendig mogelijk voor. Hoe ziet de omgeving er uit? Wat zijn de details? De omstandigheden? Wie zijn er aanwezig?

Doe alsof je daar rondloopt en alles ziet, hoort, ruikt, proeft en aanraakt en ervan geniet. Als er mensen of dieren zijn, stel je voor hoe het contact is, in alle details. Maak alles zo mooi en plezierig mogelijk.

Je kunt telkens naar je fantasieplek terugkeren en op die manier de beelden en emoties versterken. Hoe vaker je dit doet, hoe sneller het geluksgevoel ontstaat. Het wordt een soort thuis dat je kunt bereiken door je ogen te sluiten. Kom na de visualisatie terug in het hier en nu en ga door met je normale activiteiten.

Je mag natuurlijk ook mooie foto’s verzamelen van jouw ideale plek of je mooie beelden vormgeven (creativiteit).

Voeding en medicijnen

Goede en gezonde voeding is voor HSPs essentieel. Hun lichaam heeft nogal wat te verwerken met al die prikkels, emoties en het nadenken. Over gezonde voeding is veel te vinden op internet. Waar je als HSP voor moet uitkijken zijn stoffen die je systeem sterk belasten, denk aan suikers, koffie, alcohol en witte graanproducten. Als jij je niet fit voelt en overprikkeld bent, zorg dan dat jij zo gezond mogelijk eet.

HSPs reageren heftig op alle stofjes, dus op medicijnen, hormonen, kruiden, allergenen, etc. Houd er bij medicijngebruik rekening mee dat HSPs soms minder krachtige medicijnen nodig hebben dan gemiddeld. Ze kunnen meer last hebben van bijwerkingen. Een ondersteuning met kruiden en homeopathische middelen geeft meestal een goed resultaat, omdat HSPs goed reageren op natuurlijke middelen en omdat de hoeveelheid werkende stof eenvoudig kan worden aangepast op iemands gestel.

Water

Water is een eerste levensbehoefte. Het zorgt dat je lijf goed functioneert. Als je onvoldoende drinkt, functioneer je minder goed en ontstaat er stress en gebrek aan focus. Ook pijn en ziekte kunnen hieruit voortkomen. Door veel te drinken voer je namelijk afvalstoffen af. Anderhalve liter water per dag is genoeg.

Water is een geleider en voert spanning af. Het geeft rust door je handen te wassen, water over je polsen te laten lopen, een douche te nemen. Houd rekening met de temperatuur. Je kunt een bad of voetenbad nemen ter ontspanning, waarbij je met geur werkt of met badzouten die helpen stress en afvalstoffen af te voeren. Gebruik liefst dode-zeezout in je bad, dat heeft een krachtige werking maar is veilig bij langdurig gebruik. Zouten met veel magnesium helpen ook, maar gebruik die niet te vaak.

Zelfaanvaarding

Veel hooggevoelige mensen komen er pas later in hun leven achter dat ze een HSP zijn. Dat is een hele opluchting. Ze snappen opeens ‘waar het vandaan komt’, er is herkenning. De volgende stap is accepteren van de hoogsensitiviteit en daarmee rekening houden in je dagelijkse leven. In zekere zin wordt hoogsensitiviteit je nieuwe referentiekader. Je spiegelt je niet meer aan adviezen die voor ‘de grote groep’ gelden. Neem adviezen voor HSPs ter harte. Dit boekje helpt je alles in je leven te doen zonder steeds overprikkeld te raken. Breng de oefeningen in de praktijk, maak ze deel van je leven.

Het kan gebeuren dat we niet willen aanvaarden dat ons zenuwstelsel zo gevoelig is. Dan proberen we het steeds maar weer ‘op de oude manier’ met steeds hetzelfde resultaat, overprikkeling. Pas als je jouw hooggevoeligheid aanvaardt, kun je jouw leven zo inrichten dat het voor jou werkt. Dat kost even tijd, omdat je moet experimenteren en gewoonten en overtuigingen moet veranderen. Maar houd vol! Je leven wordt zoveel mooier als je overprikkeling weet te vermijden. Juist dan komen al die mooie eigenschappen van hooggevoelige mensen volledig tot bloei, je sensorische sensitiviteit, je emotionele intensiteit en je vermogen tot diepgaand verwerken.

Nawoord

Ik hoop dat jij dit boekje op het gebied van overprikkeling met plezier hebt gelezen. Dat het je inspireert om je leven zodanig in te richten dat er meer rust en energie komt. Zo kun jij je wijden aan zaken die je werkelijk belangrijk vindt. Het voorkomen en verhelpen van overprikkeling is een van de belangrijkste vaardigheden om te leven als een ‘Happy’ Sensitive Person.

Over hooggevoeligheid is veel meer te vertellen. Er volgen nog een aantal boekjes. Ook kun je rondkijken op mijn site reneemerkestijn.com. Je bent van harte welkom in mijn praktijk voor persoonlijk advies of een cursus. Is Drenthe te ver weg, dan kun je een telefonisch coachingstraject afspreken of een schriftelijke cursus volgen.

Ga vooral genieten van je hoogsensitiviteit. Want hooggevoeligheid is geen last maar een cadeau!

Met hartegroet,

Renée Merkestijn