KAN DE VN ONS REDDEN?

Geneefse kronieken van A tot Z

MR. JACO TAVENIER

Boekenplan

Colofon

© 2012, Mr. Jaco Tavenier

Internet: www.boekenplan.nl en www.booxstore.nl

ISBN 978 90 8666 246 3

NUR 740

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor het overnemen van gedeelten uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (Artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

*

JE MOET KUNNEN TERUGDENKEN AAN WEGEN IN ONBEKENDE STREKEN, AAN ONVERWACHTE ONTMOETINGEN, AAN DAGEN UIT JE JEUGD, AAN DAGEN IN STILLE KAMERS, AAN OCHTENDEN AAN ZEE, AAN NACHTEN OP REIS MET STERREN DIE HOOG BOVEN MET JE MEEVLOGEN.

RAINER M. RILKE

VOORWOORD

Dank gaat niet in de laatste plaats uit naar enkele kritische collega’s binnen UNEP (United Nations Environment Programme), waaronder Frits Schlingemann, Barbara Ruis en Gert Pieltjes. Verder dank aan Nathalie Gerards, Frieda Pruim en Joep Naber, die als relatieve buitenstaanders van het VN-circuit met hun commentaar hebben bijgedragen aan de leesbaarheid van dit boek. Natuurlijk ook dank aan vele andere VN-collega’s die anoniem in mijn boek figureren. Een aantal van die VN-collega’s laat ik dingen zeggen die wellicht op de rand liggen van wat binnen de VN kan. Ik laat daarmee zien dat de VN niet veel verschilt van een willekeurige andere grote – en daarmee per definitie logge en bureaucratische – organisatie. Misschien een beetje anders, maar ook weer niet zo anders. Bij de onderwerpen die ik beschrijf, heb ik telkens voor ogen gehouden dat dit boek voor de lezers buiten de kring van Haagse collega’s die zich beroepsmatig bezighouden met VN-organisaties interessant en verteerbaar moet zijn. Dat heeft ertoe geleid dat ik bepaalde juridisch-technische en meer institutionele zaken ofwel geheel heb weggelaten, ofwel sterk heb vereenvoudigd.

Genève, juli 2011

INLEIDING

Hoeveel ambitie kun je hebben in dit tijdperk van Twitter, Facebook en Wikileaks? En is een boekje over vier VN-jaren in Genève wel iets waar lezers op zitten te wachten? Het waren vragen die me al enige tijd bezighielden. Begin 2011 begon ik tijdens een missie in Albanië mijn ervaringen binnen de Verenigde Naties, beter bekend als UN of United Nations, op papier te zetten. Wat je nu leest, zijn kronieken. Materiaal had ik inmiddels genoeg verzameld over de periode 2007-2011, waarin ik door het ministerie van VROM – inmiddels I&M geheten – was uitgezonden naar de VN. Dankbaar kon ik putten uit de vier jaargangen van Haagse nieuwsletters, waarmee ik de Haagse ambtelijke top maandelijks berichtte over de voortgang van UNEP-projecten. Projecten die onder andere met Nederlands donorgeld werden gefinancierd en die, gelet op het wereldwijde mandaat van UNEP, deels binnen maar vooral buiten Europa worden uitgevoerd. Zelf was ik in de betreffende periode als programme officer verantwoordelijk voor de uitvoering van twee programma’s, waaraan verderop meer aandacht besteed wordt. Ik heb in dat kader vele presentaties gehouden en aan talrijke interne en externe vergaderin¬gen deelgenomen. Maar uiteindelijk zijn het vooral de talloze ontmoetingen met mensen ‘in het veld’, de vele delegaties van landen en andere conferentiegangers die met regelmaat in Genève vergaderen, die de echte inspiratie voor dit boekje hebben gevormd. En … natuurlijk de ‘Geneva based’ diplomaten en andere ‘UN suspects’ die ik laat figureren in mijn kronieken. 

Al die ontmoetingen leverden genoeg materiaal op voor een dik boek. Maar in een te volle etalage zie je niets, en bovendien: dik maakt nog niet interessant en boeiend om te lezen. Het geheel moest compact blijven, had ik mij voorgenomen.

Verder had ik voorafgaand aan mijn schrijfproces gebladerd door enkele biografieën en interviews van Nederlandse oud-diplomaten: Nicolaas Biegman (Interview Barmhartig, onbaatzuchtig dienstbaar en ook wat gekrenkt (1995, 27 mei) Trouw); Peter Van Walsum (2001) Verder met Nederland. De kritische terugblik van een topdiplomaat, Amsterdam: Uitgeverij Balans; Chris van der Klauw (1995) Een diplomatenleven, Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker. Het stond voor mij snel vast: zoiets moest het niet gaan worden. Geen opsomming van wapenfeiten, geen geëtaleer van vakkennis en vooral geen resumé van historische gebeurtenissen. Maar wat dan wel? Nieuwe inspiratie ontleende ik aan het in 2010 verschenen boek van Karel van Kesteren, ook een diplomaat en nog steeds als ambassadeur te Bulgarije in functie, Verloren in Wanorde, Amsterdam: KIT Publishers. Daarin wordt een kritisch beeld neergezet van de chaos in de internationale hulpverlening, waar miljarden worden verspild vanwege de overvloed aan donoren die elkaar in de weg zitten en die hun doelgroepen tot wanhoop drijven. Een persoonlijke en deskundige kijk, en alleen om die reden al waardevol. Ik heb de benadering van Van Kesteren niet gekopieerd, maar werd er tijdens het schrijven van dit boek wel door geïnspireerd. Mijn boek bevat een persoonlijke kijk op de VN en haar functioneren anno 2011. Daarbij beperk ik mij tot een bescheiden onderdeel van de VN: het VN-milieu-programma. Dat alles bezien vanuit het regionaal kantoor in Genève. Ik heb met dit boek gepoogd om een kijkje achter de schermen te geven van de internationale (milieu)diplomatie, maar het geeft evengoed een beeld van wat er voor het scherm gebeurt. Primair is het een verzameling indrukken van wat zich in mijn dagelijkse Geneefse omgeving heeft afgespeeld. 

‘Wat gebeurt hier?’ was altijd de eerste kritische vraag die ik mijzelf stelde, direct gevolgd door: ‘Welke rol speel ik hier en wat verwacht men van mij als VN-ambtenaar?’ 

De VN-collega’s en de gebeurtenissen om mij heen leverden dagelijks inspiratie op. Ik heb dan ook streng moeten selecteren om mijn doel te bereiken; namelijk een breder publiek aanspreken, dat wil weten hoe de VN anno 2011 functioneert. Of deze aanpak altijd een geslaagde is te noemen, laat ik aan de lezer. De subtitel Geneefse kronieken past als benaming nog het beste. De benaming kroniek of kronieken wordt ook wel gebruikt als aanduiding van een dag-tot-dag-relaas. In mijn geval is het vooral een mix geworden van ervaringen en indrukken die ik in vier jaren heb opgedaan in de VN-stad Genève. Een stad – of liever gezegd een diplomatieke vissenkom – die net als alle steden aan snelle verandering onderhevig is. Verder heb ik gekozen voor een handzaam formaat; een alfabetische gerangschikte opsomming van ervaringen en indrukken die in vier jaren zijn verzameld. Het geheel is hier en daar anekdotisch en bij de keuze en beschrijving van onderwerpen heb ik de toonzetting luchtig gehouden – een benadering die ik ook in mijn maandelijkse rapportages aan het ministerie in den Haag hanteerde. Mijn weergave van de gebeurtenissen is hier en daar stevig gekleurd, maar kleur hoort bij een organisatie als de VN. Bovendien schilder ik op sommige plekken bewust een gechargeerd beeld, omdat ik hoop zo beter door te dringen tot de lezer. 

Als gezegd: mijn boek is een actuele schets geworden van het diplomatieke leven in Genève, niet de schets. Tegelijkertijd hoop ik dat het boek voor de nieuwe generatie aankomende (milieu)diplomaten en onderhandelaars over mondiale vraagstukken als klimaatverandering, grensoverschrijdend afval, gevaarlijke stoffen, water en biodiversiteit, enkele concrete handvatten bevat. Verder besteed ik aandacht aan de al veertig jaar durende discussie over de effectiviteit van het geheel aan regels en procedures gericht op mondiale milieubescherming en aan de rol en het mandaat van het VN-milieuprogramma (UNEP) daarbinnen. En natuurlijk gaat het ook over de toekomst van UNEP zelf, een organisatie die mij na aan het hart ligt. In dat licht bezien, kan het boek hopelijk bijdragen tot het richting geven aan de groeiende discussie in Nederland over grote instellingen als de VN. Weliswaar is de aspiratie van de VN om een efficiënt en goed bestuur van de internationale samenleving te bereiken – met name op het gebied van duurzame ontwikkeling, armoedebestrijding, veiligheid en vrede – maar die aspiratie staat de laatste jaren behoorlijk onder druk. Door politiek en samenleving worden in Nederland al enige tijd vragen gesteld of de VN-organisaties en VN-instituties altijd effectief zijn. Daarmee doel ik onder andere op het feit dat we het anno 2011 onder de VN-paraplu moeten doen met een conglomeraat aan organisaties, instellingen en instituties waarvan de regels, procedures en middelen zo’n zestig jaar geleden zijn bedacht. En dat wringt steeds meer op belangrijke punten. Anders gezegd: het voelde voor mij in Genève vaak alsof men met een gereedschapskist uit de 20e eeuw, problemen uit de 21e eeuw aan het oplossen was.

Mogelijk bevat het boek tot slot een paar interessante inzichten voor hen die zich beroepshalve bezighouden met internationale organisaties en academische studie verrichten naar de effectiviteit en kwaliteit van besluitvormingsprocessen van internationale organisaties – ik weet het, het gaat hier om taaie en langdurige inspanningen – maar over dit laatste wil ik bescheiden zijn. Het boekje is niet een studie van de internationale diplomatie en heeft geen wetenschappelijke pretentie. Wel biedt het inzicht in het anno 2011 werken en omgaan met andere culturen en ontlokt het hier en daar hopelijk een glimlach. Als dat laatste zo is, ben ik ten minste in die opzet geslaagd. ‘Ça valait la peine de marquer le coup’, noemen ze dat in Genève met een knipoog. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust geheel bij de auteur en benadrukt zij dat dit boek op persoonlijke titel is geschreven en dat hetgeen wordt beschreven op geen enkele wijze het standpunt van de UNEP-organisatie uitdraagt.

ANYTHING I CAN DO FOR YOU?

Bij aankomst binnen de VN leerde ik algauw dat je een aantal uitspraken van collega’s niet te serieus moet nemen. Het begint al met de diverse omgangsvormen die je binnen de VN aantreft als je ’s ochtends de lift uit stapt. How are you today? Anything I can do for you? en Ça va bien? Deze begroetingen zijn er in de verste verte niet op gericht van jou een antwoord te ontlokken – binnensmonds mompelen is genoeg. Ze horen bij het dagelijkse begroetingsritueel dat je bij elke stam tegenkomt. Is de VN daarmee een soort tribe? Ja en nee. De VN is meer een soort dorp met eigen regels en etiquettes. Een bijzonder dorp, dat wel, met een ‘verzamelcultuur’ waarbinnen een aantal dominante, drijvende culturele krachten voortdurend om voorrang strijden. Per dorp – UNEP, UNDP, ILO, WHO, WTO, WMO, WIPO, UNHCR, UNCTAD, Office High Commissioner for Human Rights – verschilt die cultuur sterk, is mijn waarneming. Verder wordt het VN-dorp, of beter gezegd het conglomeraat van dorpen, bevolkt door drie totaal verschillende typen bewoners, die af en toe samenwerken, maar ook flink kunnen botsen met elkaar. Als ik de VN beschrijf als een tribe, dan geldt dat ook voor het denkraam dat haar leden hebben. Zij hebben in mijn ogen soms een sterk ontwikkelde ‘tribale’ visie op de wereld. Daar komen we verderop nog over te spreken.

Eerst iets anders. De VN-organisatie kent niet één doorsnee medewerker. Mensen komen uit alle hoeken van de wereld en uit diverse sociale lagen. Ik was zelf gedurende vier jaar werkzaam op een regionaal VN-kantoor in Genève, met een hoofdkantoor – zeg maar, thuisbasis – in Nairobi. Mijn verdieping deelde ik met collega’s uit Japan, Amerika, Duitsland, Ethiopië, Oeganda, Azerbei¬dzjan, Frankrijk, België, Spanje, Finland, Panama, Liba¬non, Mongolië en Rusland. Allemaal gemotiveerde medewerkers, collega’s stuk voor stuk – maar zeer verschillend, ontdekte ik na verloop van tijd. Voor het gemak onderscheid ik in dit boek drie soorten werknemers binnen de VN, al kun je, als je er de organisatie en human resources-literatuur op naleest, makkelijk zes onderscheidende typen uithalen, die zich kenmerken door verschillend gedrag in de omgang. Daarmee doe ik natuurlijk bewust aan generaliseren. De drie typen collega’s die ik hier tegenkom in de lift, achter hun bureaus en in de vergaderzalen, zijn achtereenvolgens:

1. de carrièregerichte VN-ambtenaar,

2. de VN-bureaucraat,

3. de door inhoud of persoonlijke missie gedreven medewerker.

Van die laatste ‘soort’, de toegewijde en intrinsiek gemotiveerde werknemer, kom je er binnen UNEP relatief veel tegen. Het is de categorie medewerkers die dagelijks aanspreekbaar is op het zich inspannen voor een betere wereld. Spottend noem ik ze weleens ‘onze aandeelhouders in een betere wereld’, maar dat grapje doet het niet bij iedereen even goed. Het zijn niet direct ‘eco-warriors of milieufundamentalisten’ – in dat laatste geval bieden Friends of the Earth, Green Peace of IUCN een betere plek om je thuis te voelen – maar het zijn in de meeste gevallen wel collega’s die zich sterk verbonden voelen met de inhoud en de missie van de organisatie. Voor het gemak vermeld ik hier de missie van UNEP, opgesteld in 1972, welke luidt als volgt:

‘To provide leadership and encourage partnership in caring for the environment by inspiring, informing, and enabling nations and peoples to improve their quality of life without compromising that of future generations.’

Eerlijk is eerlijk, men is binnen UNEP behoorlijk gemotiveerd, hetgeen betekent: er is hier niet een typische negen-tot-vijfmentaliteit en men is bereid om hard te werken voor ‘de goede zaak’ en veel van zichzelf te geven. Als ik het om 18.30 uur welletjes vind, is nog menige collega achter zijn bureau te vinden en … echt aan het werk. De eerstgenoemde categorie VN-werknemer vormt een minderheid, maar is niet onbelangrijk, want deze categorie is sterk oververtegenwoordigd in het hogere echelon van de VN. Dit type werknemer spreekt moeiteloos vijf of zes talen en draait zijn of haar hand er niet voor om er nog één bij te gaan leren – Vietnamees of Russisch, net hoe het uitkomt. Velen hebben al een lange staat van dienst binnen de VN, zijn regelmatig van duty station gewisseld – New York, Wenen, Genève, Nairobi, Bangkok, Parijs en Washington – en velen van hen hebben ook in het veld op één of meerdere van de landenkantoren van een VN-organisatie gewerkt. Soms, maar niet altijd, zijn ze zelf grootgetrokken in een diplomatiek milieu en zijn ze gewend aan het regelmatig wisselen van woon- en werkplaats. Allemaal – niemand uitgezonderd, ook al vertellen sommigen ‘I was born in the UN’ – hebben ze het werk van VN-medewerker moeten leren. Dat leren heeft zich voor deze categorie VN-medewerkes voltrokken langs de lange loopbaanlijn binnen de VN. Van jong medewerker beginnend op P1-niveau tot Assistant Secretary General (de op één na hoogste functie binnen de VN) is een lange weg. 

In gewoon Nederlands: de VN is een loopbaanorganisatie, net zoals Buitenlandse Zaken (BuZa) een loopbaanorganisatie is. En dus kan het wel dertig jaar duren voor je opklimt tot de leidinggevende functies, en binnen de VN gaan promoties langzaam. Dat kenmerk van een loopbaanorganisatie maakt dat altijd extra ‘kritisch’ wordt gekeken naar zij-instromers, zoals ikzelf, die op een bepaalde schaal afhankelijk van eerder carrièreverloop en ervaring binnen een nationale regering de VN worden binnengetrokken. De carrière VN-medewerker ‘kent’ de wereld: hij of zij heeft op twee of meerdere continenten gewoond, heeft op internationale scholen een opleiding genoten en weet zich daardoor in het internationale circuit makkelijk te bewegen. Ik moet altijd glimlachen als er weer een nieuwe carrière VN-ambtenaar de organisatie in- of uitrolt. Meestal gaat er dan een e-mail door het gebouw, waarbij de nieuwe collega welkom wordt geheten en wordt geïntroduceerd. Dat gaat dan als volgt, ik noem de nieuwe collega voor het gemak even Mr Smith:

‘During his years at the UN, Mr Smith has worked for four agencies and at the World Bank and moved eight times, building valuable experience in management, programme and administration at Headquarters and in the field, leading to a strong understanding of UN work and processes.…’

Iedere carrière VN-ambtenaar die al wat langer in dienst is, herkent zichzelf in deze tekst, maar buitenstaanders doet het mogelijk de wenkbrauwen fronsen. Deze mensen kennen de VN als hun broekzak en werken er soms al dertig jaar. Een nadeel van deze categorie mensen is dat ze van VN-job naar VN-job hoppen en – ik bedoel dat niet verkeerd – zich veelal in dezelfde kringetjes blijven bewegen. Kringetjes van andere VN-collega’s en diplomatieke vrienden en vaak – en ook dat bedoel ik niet negatief – in geen jaren een ministerie van een land of een doorsnee bedrijf dat worstelt met zijn milieuzorgsysteem van binnen hebben gezien. Nog zorgelijker is dat veel van deze VN-medewerkers vaak niet goed weten hoe nationale beleidsprocessen, zowel op ambtelijk als op politiek niveau, verlopen in hoofdsteden. Dat laatste heb ik in mijn vier jaar verschillende keren ervaren. Vanuit mijn eigen achtergrond heb ik sommige VN-collega’s nog weleens moeten vertellen dat hun tribale kijk op en perceptie van nationale beleidsprocessen echt bijstelling behoeft.

De tweede categorie medewerkers is de typische ‘VN-bureaucraat’. Het is natuurlijk enigszins een karikatuur, maar ... hij of zij bestaat wel degelijk. En nog sterker: hij of zij kan je het in je dagelijkse uitoefening van je werkzaamheden knap lastig maken, je tot wanhoop drijven, of je tot een onmisbare steun zijn. Natuurlijk zijn de talrijke interne UN rules and procedures er niet voor niets en het is goed dat er collega’s zijn die deze regels tot in hun haarvaten kennen – maar er is ook een keerzijde. Het valt niet te ontkennen dat sommige VN-collega’s deze financiële en juridische regels als een dam op kunnen werpen om, als het hun van pas komt, jouw projecten ‘te dwarsbomen’. Wat helpt, is dat je je snel de kennis van financiële regels en procedures eigen maakt. Dat laatste leerde ik toen ik binnen twee maanden twee keer behoorlijk mijn neus stootte binnen de VN-administratie. Nogmaals, je hoeft geen vrienden te worden met de certifying officers, maar je moet deze collega’s wel respectvol bejegenen – anders wordt het make or break. Bij al het beleidswerk gaat het om de besteding van menskracht en financiële middelen en dan weet je binnen de VN één ding: het passeert vroeg of laat hun bureaus. Dus moet je in een vroeg stadium van hen weten of iets kan of niet kan. Zo kun je tijdig bijstellen wat er bijgesteld moet worden. Een tweede reden waarom je Finance en Human Resource officers aan je zijde moet houden, is dat als andere VN-organisaties blokkades opwerpen en jouw plannen en projecten dreigen te dwarsbomen – en dat gebeurt helaas vaker dan je lief is – je de juiste parate kennis aan jouw zijde weet. ‘Kwaad met kwaad bestrijden’ gaat wat ver, maar ‘dealing with the devil you know is better than ...’ ligt hier wel in de rede.

Verder is het zo dat de omgangsvormen per VN-kantoor en per continent sterk kunnen verschillen. Mijn bureau stond in Genève en onze andere regionale kantoren staan in Bahrein, Panama City, Washington, Nairobi en Bang-kok. Ik ken daar verschillende collega’s en the flavor of the continent werkt in elk regionaal kantoor door. Dat maakt het werken soms lastig, maar meestal ook boeiend en uitdagend, omdat het je dwingt te leren omgaan met andere culturen. Dat laatste aspect is altijd verrijkend en soms aangenaam verrassend.

BEZOEK UIT NEDERLAND

Met bezoek uit Nederland wil ik hier twee soorten bezoek typeren. Allereerst is het in Genève een komen en gaan van buitenlandse, waaronder Nederlandse, delega-ties. In mijn geval waren het nogal eens Haagse collega’s, die je vaak kent uit het vroegere ambtelijke leven en waarmee je luncht of iets drinkt en die je af en toe te gast uitnodigt bij je thuis. Ook wordt er weleens door de Permanente Vertegenwoordiging Genève (PV, niet de Nederlandse Ambassade die in Bern zetelt) ter gelegenheid van een Haagse Directeur Generaal die op bezoek is in Genève een informele, aangeklede borrel of lunch georganiseerd. Dat biedt gelegenheid om met PV-medewerkers te praten, en dan praat je ook over wat er gebeurt onder de ‘Haagse stolp’. Natuurlijk kan het ook over privézaken gaan, er is tenslotte meer dan werk alleen. En dan zijn er de politieke delegaties onder leiding van een bewindspersoon zoals een minister of staatssecretaris. Hiervan schiet de Nederlandse missie in Genève – in gewoon Nederlands: een ambassade, maar dan gericht op de internationale organisaties – altijd in de kramp. Dit vanwege de beveiliging, het strakke protocol en het in mijn ogen overdreven belang dat wordt gehecht aan de aanwezigheid van politici bij de besluitvorming in VN-vergaderingen. De Geneefse werkelijkheid is dat dit bezoek vaak de eindfase van een onderhandelingsproces betreft, ofwel hun aanwezigheid markeert de start van een nieuw initiatief. Een stukje in de kranten, dat is er meestal wel, maar de echte onderhandelingen zijn dan al voor 98 procent achter de rug. Bezoeken van leden van het Koninklijk Huis zijn er ook weleens. Ik heb er alleen zelf niet mee van doen gehad.

Met het bezoek thuis van familie en vrienden verlopen zaken een slag anders. Er waait dan een kortstondige Nederlandse wind door je huis, ook als de gasten alweer vertrokken zijn. Het zijn niet alleen de stroopwafels die je eet, de droppot die is bijgevuld of de nieuwe tijdschrif¬ten die rondslingeren in je huis – het is meer. Je wordt weer even herinnerd aan Nederland, maar je beseft na verloop van tijd dat je bepaalde gebeurtenissen hebt gemist en dat er zaken zijn die in je eigen land spelen die je niet altijd even goed begrijpt, laat staan doorgrondt. Het lijkt dan net of je er minder of geen vat meer op hebt. Dit gevoel wordt mogelijk mede veroorzaakt doordat je het typische Nederlandse sentiment dat daarbij hoort, niet kent. 

Al in een vroeg stadium hebben mijn partner en ik besloten dat, aangezien ons gewone leven van schoolgaan, werken binnen- en buitenshuis, boodschappen doen et cetera, gewoon doorgaat, huize Tavaillon – zo heet ons huis – geen hotel of pleisterplaats is voor rondreizende Nederlanders. Wij leven als expats en zo’n leven verdraagt zich moeilijk met constant bezoek uit Nederland. Daarom hebben we al vroeg besloten dat we geen logerend bezoek door de week willen ontvangen: mensen zijn in het weekeinde welkom en uiteraard in de vakantie. Zijn we daarmee ongastvrij? In mijn ogen zeker niet, al laat ik het oordeel over aan de gasten die bij ons verbleven of degenen die we telefonisch hebben laten weten dat ze bij voorkeur in het weekend welkom waren. 

Je hoort het wel van meer expatmensen. De kunst is om, net als met veel zaken, een goede balans te vinden om de schaarse vrije tijd zo optimaal mogelijk te benutten. En dat laatste moet je in praktijk leren. Daarbij komt dat de VN niet aan deeltijdwerken doet: het vier keer negen uur werken zoals in Nederland niet ongebruikelijk is binnen de Haagse overheid, daar heeft hier nog niemand van gehoord. Bij de VN is vijf keer tien uur meer de norm. Dus heb je niet elk weekend behoefte aan gasten. Een aantal ‘gastenvrije’ weekenden per maand heb je gewoon nodig. Dat leidt mij naar mijn volgende punt. Het eerste jaar in Genève is, terugkijkend, voor ons gezin omgevlogen en stond vooral in het teken van wennen, ons aanpassen en nieuwe uitdagingen oppakken. Vaak waren mijn partner en ik ’s avonds te moe om nog iets te kunnen zeggen. Een oud VROM-collega die mij hierover aansprak, vertelde mij over zijn OESO-tijd in Parijs. Voor hem was in het buitenland wonen en werken net zoiets als een straat oversteken die je niet kent: constant ben je op je hoede. Waar moet ik op letten, heb ik wel het goede gezegd, hoe komt het over? Dan is het niet zo verwonder¬lijk dat je ’s avonds moe je bed in tolt. Het tweede jaar ga je al meer ontspannen om met je nieuwe leef- en werkwereld en wordt alles om je heen gewoon. Je merkt dan dat je, naast nieuwe werkcontacten en sociale contacten die je krijgt, ‘ruimte moet maken’ voor Nederland en de Nederlanders. Het is niet zeurderig bedoeld, maar ‘landverhuizen’, zeker met kinderen, vergt de nodige aanpassingen. De oude comfortzone die je in Nederland achterliet, heb je niet zomaar terug. In ons geval zeker niet, aangezien we – bij toeval – op het Franse platteland zijn terechtgekomen, en niet in de grote stad. Het derde en vierde jaar gaan nog een stuk gemakkelijker en langzamerhand integreer je in je nieuwe omgeving. Je went aan drie verschillende levens tegelijk en je smeedt ze tot een nieuw amalgaam van VN-contacten en diplomatieke contacten, sociale (dorps)contacten en je ‘echte’ Nederlandse vrienden en familie. De echte volgorde is natuurlijk omgekeerd.

CORPS DIPLOMATIQUE – CD

Een zekere scepsis die ik sinds de jaren tachtig heb gehad ten aanzien van diplomatieke mores en zeden, heb ik tijdens mijn vier jaren VN-ambtenaar-zijn nog steeds niet kunnen overwinnen. Anciënniteiten, tafelschikkingen, tafelredes; ik word er niet bijster opgewonden van en mij zul je ook niet snel betrappen op het nauwgezet naleven van de juiste diplomatieke etiquettes. Het gaat hier natuurlijk niet over elementaire fatsoensnormen als met mes en vork eten, wachten tot de gastheer plaatsneemt en het deuren openhouden voor dames, of een dame of een heer in hun jas helpen, zeker na een onderhoudende lunch – die zaken gaan me aardig af. Wat dat betreft is Genève nog jaren-zeventig-ouderwets, maar daardoor wel zeer overzichtelijk. Waar ik niets mee heb, zijn protocollaire regeltjes waarbij het veelal om de vorm gaat en het voor mij weinig om inhoud draait. Nu wordt Genève natuurlijk overspoeld met CD-mensen, en auto’s met dito nummerborden. Dat laatste heeft onder andere tot gevolg dat, nog afgezien van de congestie, de huizenprijzen hier schrikbarend zijn opgedreven de laatste jaren. Zelfs Nederlandse Buitenlandse Zaken-ambtenaren vertellen mij dat ze niet altijd in Genève kunnen wonen en moeten uitwijken naar buiten Genève om iets passends te vinden. Ruim veertig procent van de populatie – wordt mij verteld, ik heb de statistieken niet zelf nagekeken – is buitenlander in Genève, en dat doet iets met een stad waar de eerste diplomatieke vestigingen pas kwamen na de oprichting van de League of Nations (Volkenbond) in de jaren twintig van de vorige eeuw. 

Om precies te zijn, vond op 15 november 1920 de First Assembly of the League of Nations in Genève plaats. Daarmee werd Genève het eerste hoofdkwartier van de eerste politieke internationale organisatie in de geschiedenis. Eerst geïnstalleerd in het Palais Wilson, gelegen aan het Lac Leman, werd de League of Nations al spoedig gehuisvest in het Palais des Nations, een gebouw dat ‘made a durable mark on the urban landscape of Geneva’. We spreken over 1936. Hoewel al tijdens de oorlogsjaren het concept van de internationale VN-organisatie werd uitgedacht en het op 1 januari 1942 door de toenmalige president van de United States, Franklin D. Roosevelt, in de mond werd genomen, bleef de term United Nations nog ruim drie jaar niet meer dan een naam. Op 26 juni 1945 namen delegaties van vijftig landen tijdens een vergadering in San Francisco het handvest van the United Nations aan. Vier maanden daarna, om precies te zijn op 24 oktober 1945, werd dit handvast van de United Nations Organization officieel van kracht, met de goedkeuring door de ondertekenaars van het Handvest.

Genoeg historie, al kun je werkend bij de VN niet om historische dagen en jaartallen heen. Dat blijkt ook uit het volgende. Als VN-ambtenaar krijg je in Genève regelmatig uitnodigingen van ambassadeurs om een receptie bij te wonen in verband met een nationale feestdag. Duitsland viert haar dag van de Duitse hereniging op 3 oktober, Amerika viert Independence Day op 4 juli en Zwitserland houdt op 1 augustus haar nationale feestdag. Dit zijn maar een paar voorbeelden. Persoonlijk houd ik niet zo van dit soort bijeenkomsten – net als de Nederlandse Koninginnedag, die ook hier gevierd wordt. Ze zijn me, hoe aardig ook bedoeld, te massaal en vooral te oppervlakkig. Haring en bitterballen etend, blijft het meestal bij small talk. Meer voldoening geeft het als je op een missie of residentie wordt uitgenodigd, bijvoorbeeld voor een lunchbijeenkomst waar je een verhaal mag houden over de projecten die je doet en waar je de gelegenheid hebt om informeel van gedachten te wisselen met permanente vertegenwoordigers. Ook het onderzoeken en informeren of een land eventueel als donorland wil optreden voor jouw projecten, kan onderdeel uitmaken van zo’n bezoek.

Verder viel mij bij aankomst in Genève nog iets op: dat ik de eerste weken een ontzettend bevrijdend gevoel ervaarde. Weliswaar was de ‘Haagse stolp’ verdwenen en maakte die algauw plaats voor een ‘Geneefse stolp’, maar het gevoel dat je tussendoor even geheel zweefde, ervaarde ik als heel bevrijdend. Staan Nederlandse ambtenaren in het buitenland bijna altijd onder instructie van den Haag – voor niet-ingewijden betekent dat dat je strikt de Haagse lijn, oftewel het regeringsbeleid moet uitdragen – dat gold niet voor mij. De Nederlandse ambtenaren die werken bij een internationale organisatie, zijn strikt neutraal. Wat ik daarmee bedoel, is het volgende: ik moest op mijn eerste werkdag een contract ondertekenen, dat bestond uit twee regels.

1) je bent 24 uur per dag in dienst van de VN, en

2) je hebt één baas en dat is Ban Ki-moon, de Secretaris Generaal van de Verenigde Naties en je mag onder géén beding instructies van hoofdsteden aannemen.

Je behoudt je Nederlandse nationaliteit, maar de facto doe je daar weinig mee in je werkzame leven. Doe je dat wel, dan is dat zonder meer reden voor ontslag op staande voet. Niet onlogisch, omdat de VN in haar statuten heeft staan dat de organisatie volstrekt onafhankelijk en juist onpartijdig moet kunnen opereren wil het geloofwaardig zijn en niet het krediet bij landen verspelen. 

In hoeverre landen niet toch elke dag proberen om via de band van de VN hun nationale belang door te duwen, is een ander verhaal. Nederland vormt daarop geen uitzondering. Wie de VN bekijkt door de bril van oud-diplomaat Biegman, die ziet het volgende gebeuren: ‘Nederland trekt in de VN-stroop financiële, intellectuele en militaire kringen die ons op de wereldkaart houden.’ (bron: Trouw, 27 mei 1995)

Ik vind dat eigenlijk wel treffend geformuleerd, maar ik voeg daar toch direct iets aan toe. Ik heb in vier jaar Genève ook diverse Nederlandse diplomaten in de stroop zien roeren die volgens mij weinig benul hadden in welke stroop ze precies aan het roeren waren, die beperkte kennis van de receptuur hadden en niet altijd wisten welke beweging ze aan het maken waren. Een aantal BuZa-diplomaten kenmerkt zich als het gaat om internationale besluitvormingsprocessen nogal eens door gebrekkige dossierkennis en oppervlakkige, vluchtige inschatting van de materie. Ik blijf bij mijn leest en neem als voorbeeld de ‘drie grote milieuverdragen’, welke begin jaren negentig tot stand zijn gekomen. Welke Buitenlandse Zaken-ambtenaar weet bijvoorbeeld nog dat deze drie belangrijke mondiale verdragen op het gebied van klimaat (UNFCCC), biodiversiteit (CBD) en tegengaan van verwoestijning (UNCCD) binnenkort twintig jaar bestaan? En wie weet nog dat deze de uitkomst waren van een moeizaam onderhandelingsresultaat in 1992, in Rio de Janeiro, waar onder andere Nederlandse ministers als Hans Alders en Jan Pronk actief aan hebben bijgedragen? Ik ben bang maar weinig Nederlandse diplomaten. Een ander handelskenmerk van sommige Nederlandse diplomaten vind ik hun zekere zelfingenomenheid waar het gaat om de inhoud. Ze ‘doen’ – zo heet dat in sleets BuZa-jargon – UNICEF (VN kinderfonds) of UNDP (het ontwikkelingsprogramma van de VN) of WHO (Wereldgezondheidsorganisatie), FAO (Wereld Voedsel en Landbouworganisatie), UNHCR (vluchtelingenwerk) – maar in praktijk blijkt dat ‘doen’ vooral te bestaan uit het passief uitdragen van de in Den Haag of Brussel afgestemde beleidslijnen. Weinig zie ik in vergaderingen Nederlandse BuZa-diplomaten pro-actief opereren en de ‘vrije ruimte’ opzoeken. Laat staan dat ze een grondige institutionele kennis ontwikkelen van de VN-organisatie die ze van den Haag moeten volgen. Ze ‘doen’ in veel gevallen maar een tijdje zo’n multilaterale organisatie: de dossiers wisselen nogal eens en zeker bij kleine missies komen diplomaten aan veel VN-gremia niet of nauwelijks toe. Gekscherend – ik noem geen namen – kwam een bevriende vrouwelijke UNEP-collega mij recent vragen of ze ook stagiaires aannamen bij de Nederlandse missie. Waarom zij dat vroeg, werd mij later duidelijk, toen bij doorvragen van mijn kant bleek dat het een diplomaat van de Nederlandse missie betrof die UNEP opbelde met een paar vragen die vooral onkunde en gebrek aan elementaire kennis etaleerden. Ik houd dan mijn lippen op elkaar en kijk maar even de andere kant op. Vormt dit laatste een algemeen beeld? Ik vrees het, en daarvoor zijn een paar redenen aan te wijzen. De laatste tijd is er de nodige aandacht in de pers over de effectiviteit van Nederlandse diplomaten. Het is bekend dat het ministerie van BuZa hecht aan flexibiliteit en multiple inzetbaarheid van diplomaten. Meer dan aan kennis en expertise van een diplomaat in een bepaalde regio of werkzaam binnen een bepaald VN-werkterrein. De vraag is of het anno 2011 een verstandige keuze is om alleen maar met generalisten te willen werken. Natuurlijk hoeven diplomaten van mij niet allemaal specialisten te zijn. Maar wil je vandaag de dag een goede Nederlandse diplomaat zijn, dan moet je meerwaarde bezitten. Je kunt, beter gezegd je moet je onderscheiden door én dossierkennis én het leggen van de juiste dwarsverbanden. Voor dat eerste moet je de inhoud kennen én het vermogen bezitten om je razendsnel in te werken. In dit VN-dorp zijn dit soort diplomaten vrij zeldzaam. Vaak is het in Genève een hoog shake hands and look busy-gehalte. Bovendien moeten Nederlandse diplomaten naast gevoel voor machtspolitiek ook de gave hebben of op zijn minst ontwikkelen om ‘principes en belangen in evenwicht te houden’. In mijn waarneming vallen er maar een paar Nederlandse diplomaten te noemen die zich kunnen meten met hun buitenlandse collega’s. Dat wordt gelukkig de laatste tijd iets beter, doordat BUZA tegenwoordig de poorten van de diplomatie op een kier zet en men experts van andere ministeries binnenhaalt voor specifieke functies zoals bijvoorbeeld die van klimaatgezant. Dit laat mijn kritiek op het rotatiesysteem dat Buitenlandse Zaken hanteert overigens grotendeels in tact: du moment dat BUZA-diplomaten goed in de materie zitten, zie je ze helaas vaak weer verdwijnen en begint het hele liedje weer van voor af aan.

ENVIRONMENTALISTS

Enigszins provocerend roept mijn directeur te pas, maar ook weleens te onpas, dat UNEP-medewerkers geen Treehuggers of Birdwatchers zijn, aangezien die niet bij de VN thuishoren in zijn visie. Ik vind dat niet terecht en dat vertel ik hem ook. Een vroegere UNEP-collega afkomstig uit Nederland lag als grassen-expert regelmatig op zijn knieën in de Jura – in de weekenden welteverstaan. Mijn houding is dat zoiets moet kunnen, als je van bomen en grassen houdt zoals de voormalige collega. Leef je uit, zou ik zeggen, mits je je werk maar goed doet door de week. Natuurlijk zit er bij deze uitlatingen van mijn directeur, net als bij veel uitspraken van hem, iets anders achter. Er was enig duwen en wrikken van mijn kant voor nodig om dat helder te krijgen. Ik stuitte bij hem op een hardnekkig en dieper liggend fenomeen, of liever gezegd een syndroom. Wij binnen UNEP moeten nog steeds, na bijna veertig jaar, ons bestaansrecht bevechten en ons verzetten tegen de beeldvorming die bij velen binnen het VN-systeem, maar ook daarbuiten, bestaat over UNEP. Men ziet ons, als men van goede wil is, als the environmental arm within the UN. Dat is mooi gezegd, maar UNEP heeft totaal geen ‘arms’ om op te treden tegen grensoverschrijdende milieucriminaliteit. We zijn niet toegerust om als een mondiale milieupolitieagent op te treden. Als men van minder goede wil is, vindt men ons maar bemoeials of lastposten die bij alle grote broers en zussen in de VN-keuken mee willen kijken: de deksels optillen, in de pannen gaan meeroeren, het gas hoger zetten en vooral ons stevig bemoeien met de receptuur en de bereidingswijze. Daar is niet ieder lid van de VN-familie van gediend. ‘Afblijven, wegwezen, wat komen jullie hier zoeken in onze keuken?’ krijgen we nogal eens te horen. Dat wordt natuurlijk nooit rechtstreeks in deze bewoordingen gedaan, maar onze plaats binnen de familie is niet zo vanzelfsprekend als dat in het organigram van de VN lijkt. Niet iedereen ziet graag pottenkijkers in zijn of haar keuken. Daar heb je ze weer: the environmental arm.

Er zijn VN-collega’s die daarnaast vinden dat UNEP om heel uiteenlopende redenen niet in staat is om een deuk in de mondiale milieuboter te slaan. ‘Calimero’s binnen de VN’, dat zijn we. Kijkend naar ons jaarlijkse werkbudget van negentig miljoen dollar, de beperkte wereldwijde projectenportefeuille, een relatief bescheiden staf en een bijna totale afwezigheid van kantoren in de landen die ons met name nodig hebben (country presence), hebben ze daar misschien ook wel deels gelijk in. Daarbij komt dat we met een hoofdkantoor in Nairobi zitten, dat ver afstaat van alle politieke, financiële en economische power centers in de wereld. Anno 2011 is het beter om je neer te leggen bij feiten die de uitkomst waren van een geopolitiek proces dat teruggaat tot begin jaren zeventig van de vorige eeuw, maar als UNEP vandaag pas zou zijn opgericht, betwijfel ik of het hoofdkantoor in Nairobi zou worden gevestigd. Verder moeten we, kijkend naar het mandaat van UNEP – zie boven in Anything I can do – vaststellen dat we op het punt wat wij als UNEP kunnen betekenen redelijk bescheiden moeten zijn – zowel richting andere VN-organisaties als richting de landen die het van ons moeten hebben. Dat bovengenoemde mandaat van UNEP past overigens als klein onderdeeltje in het VN-radarwerk wel weer goed bij de aspiraties van de grote VN om een efficiënt en goed bestuur van de internationale samenleving te bereiken, met name op het gebied van duurzame ontwikkeling, armoedebestrijding, veiligheid en vrede. Als gezegd: dat mandaat moet soms nog stevig bevochten worden. 

‘We do not have an equal seat at the banquet table’, vertelde één van de vorige Executive Directors van UNEP mij eens en hij doelde daarmee op het feit dat UNEP wel ‘mag aanschuiven’ in New York, maar niet standaard als een specialized agency of een department of office deel uitmaakt van het hart van het VN-systeem. Een Mexicaanse diplomaat sprak mij hierover eens vermanend toe en zei: ‘you need to have a seat at the table, otherwise you are on the menu’. Ik kon er wel om glimlachen, maar tegelijkertijd is het natuurlijk te zot voor woorden dat een VN-organisatie na veertig jaar nog steeds haar bestaan moet rechtvaardigen. We zijn, kijkend naar het organigram van het United Nations System, ‘maar’ een programma dat er wat bijbungelt. Omdat we klein zijn met een hoofdkantoor ver weg in Nairobi moeten we onszelf af en toe flink op de kaart zetten in Genève. Iets wat je daarom ook dikwijls moet doen hier – al is het geen vast bestanddeel van je taakomschrijving – is wat ik van tijd tot tijd aanduid met institutional selfpromotion. Als Nederlanders zijn wij daar niet altijd zo bedreven in, vind ik. Mijn Amerikaanse collega’s en zeker ook sommige Latino’s kunnen dat laatste vaak aanzienlijk beter – en met meer flair. Zij presenteren de UNEP-organisatie als een goed geoliede machine, iets heel bijzonders terwijl jij als kenner van de interne VN-processen heel goed weet dat het dak er soms – vanwege al het interne gekrakeel – bijna afvliegt of dat de fundamenten wankel zijn. Maar goed, ook dat hoort allemaal bij de culturele diversiteit van een VN-organisatie. Ikzelf heb er als Nederlander geen moeite mee om mijn VN-organisatie, missie en mandaat te presenteren naar buiten toe, mits het maar niet te ronkend wordt en het een realistisch beeld naar buiten toe oplevert. Daar let ik altijd wel goed op.

Iets wat je graag doet, loopt al gauw in de gaten, leerde ik hier, en daar moet je weer voor oppassen. Als je niet oppast, overstijgt het aantal spreekbeurten en presentaties algauw de beschikbare ruimte in je agenda. Daarvan leer je weer dat je je moet afschermen, wil je niet te vaak worden benaderd. Je moet in Genève kunnen gas geven, maar ook van tijd tot tijd kunnen afremmen. Dat geldt ook voor je enthousiasme. Voor twee groepen stond ik op verzoek van het Geneva Environmental Network altijd klaar: politici van nationale en regionale overheden op werkbezoek bij de VN, en studenten en trainees. Met beide groepen kun je stevig de discussie aangaan en je steekt er zelf ook altijd iets van op. Tot slot werk ik op een regionaal kantoor, maar daar dragen we wel dagelijks het global mandate van UNEP uit. Juist omdat UNEP geen landenkantoren heeft (no country presence) zijn de regionale kantoren zo belangrijk, aangezien zij het gezicht van de organisatie in de verschillende continenten zijn. In ons VN-jargon heet dat ‘Experience has demonstrated the benefits of working at the regional level, where immediate neighbors can more easily collaborate, often through existing regional institutions’.

Omdat men ook binnen de VN moet bezuinigen – minder belastinginkomsten voor landen betekent minder afdrachten aan de VN – wordt momenteel onderzocht of er geen regionale VN-kantoren in verschillende landen samengevoegd kunnen worden. Dat zou ook voor ons UNEP-kantoor, nu nog gevestigd in Genève, kunnen betekenen dat we samengevoegd gaan worden met een VN-kantoor elders in West- of Oost-Europa.

THE FROGS 

In mijn maandelijkse Haagse nieuwsbrieven had ik een tijdje een nogal melige rubriek getiteld The Frogs. Ik berichtte herhaaldelijk over wat ik binnen en buiten werktijd meemaakte met the Frogs. Let wel: ik ben zelf geen kikkerexpert, zoals sommige ex-collega’s even dachten, maar Frogs heeft in Genève meer dan één betekenis. Het is in het Angelsaksiche taalgebied een scheldnaam die voor Fransen gebruikt wordt, door zowel Amerikanen als Engelsen. Benieuwd naar de herkomst speurde ik in de avonduren internet af en ik vond onder andere de website AllAboutFrogs.org, die geheel gewijd is ‘to all things froggy’ en die een speciale pagina heeft over de French-frog theories. Voor de liefhebbers raad ik aan: surf eens naar deze sites. Ik pik er één theorie uit die ik plausibel vind en die – hoe vleiend laat ik in het midden – ook een relatie legt met ons Nederlanders.

‘The Oxford English Dictionary points out that earliest use of the word frog as “a term of abuse” in English was in reference to the Dutch. But by the 1700s, the word was associated with the French. In her novel Evelina, an example of 18th-century chick lit, Fanny Burney includes this line: “Hark you, Mrs. Frog ... you may lie in the mud till some of your Monsieurs come to help you out of it.” One of Stephen Vincent Benet’s short stories mentions “the nuisance of learning frog-talk.” A character in William Faulkner’s A Fable says: “Ask him ... you can speak Frog.”’

Ging het in mijn rubrieken in de periode 2007-2011 regelmatig over Frogs, de Fransen zélf kunnen er ook wat van als het gaat om bijnamen voor andere volkeren. Als Fransen een goede dag hebben, worden Engelsen en hun continent het Verenigd Koninkrijk aangeduid met ‘a nice set of islands North of France’. Maar minder vleiende benamingen zijn er ook, zoals als ‘les Rosbeef’. Afgezien van duizend jaar wantrouwen, kunnen Fransen en Engelsen hier best wel met elkaar door een deur. Ze moeten ook wel. Recent verscheen in het Verenigd Koninkrijk het boekje 1000 years of Annoying the French. Het bevat anekdotes uit de lange historie van oorlog, wantrouwen, incidenten, maar ook gedeelde fascinatie voor elkaar. Het blijven twee volkeren die elkaar nog steeds met liefde ‘stangen’, en dat proef je hier op de gangen. Recent kwam de patriottistische prins Andrew, broer van kroonprins Charles, nog in het nieuws, toen hij in een onderhoud met diplomaten en journalisten de Fransen ‘bashte’. Soms, als al te patriottistische gevoelens de kop opsteken, zijn de Fransen de kop van Jut. In een interview met journalisten (Volkskrant, 30 november 2010) ging het over de hardnekkige corruptieproblematiek in een Centraal Aziatisch land. Het schijnt dat hij in lachen uitbarstte en riep: ‘Het zijn net de Fransen.’ En even later: ‘Kirgizïe hoeft de corruptie niet aan te pakken om Franse investeerders aan te trekken.’ Dit soort uitspraken kun je diplomatiek gezien beter niet doen. Al was het dan volgens ingewijden een ‘verbazingwekkend openhartig gesprek’ vanuit Britse zijde, het kan mensen en naties in verlegenheid brengen. Ikzelf stel vast dat bij het gebruik van het woord Frogs je in Genève beter een zekere omzichtigheid kunt betrachten. Zelfs mijn directe Franse collega’s hebben nog steeds een zekere gevoeligheid voor de term. Blijkbaar is de connotatie diep geworteld in hun volksziel. 

Dat laatste wetende, gebruik ik de term alleen in het sociale verkeer – en dan nog na het eerst aftasten van de eventuele gevoeligheden op dit punt. Ook Franse diplomaten hebben kennelijk net als kikkers – grenouilles in het Frans – soms een dunne huid. Daar leer je in de dagelijkse omgang in Genève rekening mee houden.

GREEN ECONOMY

‘The green economy provides a vital part of the answer of how to keep humanity’s ecological footprint within planetary boundaries. It aims to link the environmental imperatives for changing course to economic and social outcomes – in particular economic development, jobs and equity.’ (Achim Steiner, uitvoerend directeur UNEP, februari 2011)

Dit hoofdstuk beschrijft wat door mijn collega’s wel het vlaggenschip van UNEP wordt genoemd: hoe bereiken we een wereldwijde groene economie? Ik geef toe dat een aantal onderwerpen waar ik dagelijks binnen de VN mee bezig ben nogal taai zijn, maar dat geldt zeker niet voor dit onderwerp. Bovendien, het is politiek bezien belangrijk genoeg. Minder mondiale uitstoot van broeikasgassen, minder grondstofgebruik, minder milieuvervuiling, minder energie- en waterverbruik: het zal niemand verbazen en het zal niemand vreemd in de oren klinken als wij dat als VN roepen tegen landen. Als het gaat om de ontwikkelingen in veel belangrijke economische sectoren dan is het basisconcept van een groene economie: het moet niet minder, maar het moet wel anders. Van een ‘bruine’ naar een ‘groene’ economie, noemen we dat hier. Immers: doorgaan met de huidige economische groei is geen optie, stellen veel economen en andere wetenschappers. Dit is geen nieuwe boodschap van de VN-organisatie waarvoor ik werk. In de veertig jaar dat we bestaan, werd die boodschap voortdurend uitgedragen – alleen telkens vinden we daarvoor andere, meer bij de tijd passende woorden. Wat nieuw is aan het Green Economy-concept is dat we nooit eerder zo helder per sector hebben aangeven waar de winstpunten liggen voor milieu én economie. Het in februari 2011 in Nairobi in aanwezigheid van honderd landen uitgebracht rapport met als titel Green economy: pathways to sustainable development laat voor tien sectoren overduidelijk zien waar die winst voor milieu en economie ligt en hoe die winst is te realiseren. Onderzocht zijn de volgende economische sectoren: landbouw-, bouw-, energie-, visserij-, bosbouw-, industrie-, toerisme-, transport-, afval- en watersector. Voor al deze tien sectoren komt het rapport met belangrijke aanbevelingen.

Het Green Economy-rapport – voor wie zich aangespoord voelt het te lezen, het is te downloaden via www.unep.org – beargumenteert in ruim zeshonderd pagina’s waarom een reallocatie van publieke en private investeringen nodig is om het natuurlijk mondiale kapitaal van bossen, water, bodem en visvoorraden – die voornamelijk belangrijk is voor de arme bevolking – in stand te laten en nog liever te vergroten en te versterken. Hiervoor zijn, naast gewenste beleidshervormingen, ook enabling conditions nodig. De noodzakelijke groene investeringen willen naast bovengenoemde ook nieuwe sectoren en technologieën versterken, aangezien dat de belangrijkste bronnen van economische ontwikkeling en groei voor de toekomst zijn. Het gaat dan om hernieuwbare energietechnologieën, grondstof- en energie-efficiënte gebouwen, (low-carbon) publieke transportsystemen, een infrastructuur voor brandstofefficiëntie en schone energie voor voertuigen, afvalmanagement en recycling-faciliteiten. Het UNEP-rapport geeft ook een raming van de groei van het bruto binnenlands product (BBP) voor de komende veertig jaar. In de eerste vijf jaar zal die groei bij de groene investeringen lager zijn dan bij de gewoonlijke investeringen, maar daarna zal de groei van het BBP hoger zijn bij deze groene investeringen. Nogmaals, als het gaat om economische ontwikkeling is de boodschap van het UNEP rapport niet ‘het moet minder’, maar wel ‘het moet anders’. Het verlies aan banen door de omschakeling van de huidige economie naar een groene economie – stelt het rapport – wordt meer dan gecompenseerd door nieuwe, additionele banen in een groene economie. Dat geldt voornamelijk voor de landbouw-, bouw-, energie-, bos- en transportsector. Het aantal banen in de visserij zal afnemen, om de natuur de kans te geven aan te sterken en om een permanent verlies van inkomsten te vermijden. Omscholing van arbeidskrachten zal ook nodig zijn, bijvoorbeeld voor de recyclingsector, waar een forse groei wordt verwacht. Profiterende groene sectoren zijn:

• € 78 miljard voor duurzame landbouw;

• € 97 miljard voor duurzaam bouwen, waaronder ook bevordering van energie-efficiëntie;

• € 261 miljard voor duurzame energievoorziening;

• € 80 miljard voor duurzame visserij, waarbij de capaciteit van de visserij wordt teruggedrongen;

• € 11 miljard voor duurzaam bosbeheer;

• € 98 miljard voor duurzaam toerisme;

• € 137 miljard voor duurzame mobiliteit;

• € 159 miljard voor de water- en afvalsector, waaronder sanitaire voorzieningen en recycling.

•

Het Green Economy-rapport laat zien dat investeringen in betreffende sectoren zich meer dan terugbetalen: in de vorm van miljoenen nieuwe banen, de ontwikkeling van nieuwe en schone industrieën, en gezondheidsvoordelen door schonere lucht. Ook kan het bepaalde risico’s vermijden en beperken, zoals de gevolgen van klimaatverandering, drinkwaterschaarste en biodiversiteitsverlies. Maar zulke investeringen zullen vooral door nationale en internationale beleidshervormingen moeten worden gestimuleerd. Het rapport beveelt aan om wereldwijd een investering van twee procent van het mondiale GDP (bruto nationaal product op wereldschaal) te doen in de vergroening van genoemde sectoren met het oogmerk een verschuiving mogelijk te maken naar een low-carbon, resource-efficient path. Daarmee doet het rapport ook een oproep aan nationale beleidsmakers. Het rapport laat zien dat onze wereld en de risico’s die we dagelijks om ons heen zien, zich wezenlijk hebben veranderd en noodzaken tot een fundamentele herbezinning waar het gaat om onze kijk op de economie. Een conclusie spreekt duidelijk uit het rapport: de vaak onzichtbare engines of sustainability, from forests to freshwaters verdienen een gelijkwaardige zo niet groter gewicht waar het gaat om economische groei en vooruitgang – niet alleen in ontwikkelde landen, maar ook in ontwikkelingslanden.

Verder gaat het rapport in op het afbouwen en afschaffen van € 434 miljard wereldwijde subsidies op fossiele brandstoffen en doet het voorstellen voor de herverdeling van de € 14 miljard subsidies die nu naar niet-duurzame visserij gaat. Heeft UNEP met dit rapport nu zijn werk gedaan en zijn we klaar? Ja en nee, is het antwoord. UNEP laat met dit rapport zien waar de kansen liggen voor een duurzame economie en dat een groene economie ook goed is voor de mens. Maar het is nu aan de landen zelf om hieraan een nationale invulling te geven. Kunnen arme landen daarbij op steun rekenen van UNEP? Ja, in beperkte mate. UNEP is bezig met een bescheiden advisory services unit op poten te zetten. Deze unit zal de vragen van landen over hoe hun economie op een groenere leest te schoeien, beantwoorden en landen assisteren bij hun beleidsaanpak.

Samengevat: een groene economie waardeert en investeert in natuurlijk kapitaal. Ecosysteemdiensten worden beter beschermd en dit leidt tot een verbeterde veiligheid en een beter inkomen voor huishoudens, ook als het gaat om arme en landelijke gemeenschappen. Ecologisch vriendelijkere landbouwmethodes kunnen zelfs bijdragen aan een substantieel hogere opbrengst voor boeren. En verbeteringen in toegang tot veilig zoetwater en verbeterde sanitatie en de innovatie op het gebied van energie (zon, wind, biomassa) dragen bij aan de bestrijding van armoede. Tot slot zal een groene economie de substitutie van schone energie en low-carbon-technologieën ter vervanging van fossiele brandstoffen bevorderen, alsmede klimaatverandering tegengaan. Maar bovenal – en daarom schaart ook de International Labour Organisation zich achter dit rapport – de groene economie is goed voor het creëren van nieuwe banen en reduceert de afhankelijkheid van landen wat betreft hun importen van fossiele energie.

HAAST JE NIET, OF HOE LEER JE GEDULD TE OEFENEN? 

Als er één eigenschap is waar je over moet beschikken, heb ik in vier jaren geleerd bij de VN, dan is het geduld. Al kort na mijn aantreden riep mijn directeur van het regionale UNEP-kantoor in één van de eerste overleggen: ‘UNEP is a school in patience, onthoud dat’. Terugkijkend, had hij daarin gelijk – al duurde het even voor ik het zelf goed doorhad. Nu was ik in 2007 met bijna twintig departementale jaren in Den Haag en daarvoor een paar jaar als universitair medewerker niet geheel onervaren met bureaucratieën. Terugkijkend heb ik in vier jaar Genève zeker nog het nodige bijgeleerd en ook wel eens mijn hoofd gestoten – daarover verderop meer. Eerst even een kort intermezzo: het kantoor waar ik werk, telt minder dan vijftien stafmedewerkers en bestrijkt een gebied van Reykjavik tot Vladivostok. In totaal 54 landen, als ik goed tel, die zich uitstrekken van West- en Oost-Europa tot en met Rusland, de Kaukasus en Centraal-Azië. Het geheel staat onder leiding van een flamboyante Fransman, maar zijn voorgangers waren allebei Nederlanders. Oud-minister van VROM Hans Alders (1994-1996) en later Frits Schlingemann, voorheen ambtenaar bij VoMiL en BuZa (1996-2007), stonden aan het hoofd van dit kantoor.

Terug naar vandaag. Zoals bij veel zaken binnen de VN heb je voor de meeste initiatieven een lange adem nodig. Je moet vooral zaken op tafel zien te houden en het is goed om je verwachtingen te temperen. Dat laatste valt niet mee, zeker niet voor jonge VN-collega’s die hun mooie ideeën en projecten soms in een ochtend of middag zien verdampen. Ook voor hen geldt dat de euforie over een nieuwe internationale (VN-)orde na de Koude Oorlog, die veel van mijn jongere collega’s alleen maar uit verhalen kennen, allang is weggestorven. Dat gegeven leidt mij naar mijn volgende onuitwisbare jeugdervaring. Ikzelf ben van de generatie geboren in het jaar van de Berlijncrisis: 1961. Ik weet dat achteraf zo goed, omdat mijn ouders een paar nieuwe fietsen in de garage hadden staan. Toen ik rond 1971 vroeg waarvoor die dienden, vertelden ze mij het volgende: ‘Jongen, als echt de crisis uitbreekt en de Russen komen, kunnen we tenminste nog naar Hoek van Holland fietsen en daar de boot pakken naar Engeland.’ Mijn moeder, als altijd het toonbeeld van beheerste emotie, had een serieuze toon en als tienjarige vroeg ik toen nog niet verder. Zonder twijfel heb ik de dreiging van een mogelijk minder Koude Oorlog als kind van haar meegekregen. Wat zegt dit over het werken binnen de VN anno 2011? Alles en tegelijkertijd niets. Ieder mens groeit op met bepaalde maatschappijbeelden, en in een veranderende wereld veranderen die beelden mee en groeit het bewustzijn als je ouder wordt. De wereld is, zoals we allen weten, sterk veranderd, vooral na 1989, en blijft zich in een gierend tempo veranderen. Het is met name de snelheid waarmee dat proces gaat, dat velen buiten de VN maar ook binnen de VN zorgen baart. Er zijn nieuwe economische machtsblokken ontstaan, die de wereld op een andere manier verdelen. Een recent nummer van The Economist, een must voor iedereen die bij de VN werkt, beeldde op de cover een appel af in drieën verdeeld: Threeway split: United States, Euro zone and emerging markets. Subtitel: The world economy’s growing divisions. De bekende journalist Robert Kaplan gaat nog een stapje verder als hij in zijn laatste boek Moesson, De Indische Oceaan en de toekomstige wereldmachten de volgende beschrijving geeft van hoe de wereld in economisch opzicht volgens hem snel aan het veranderen is:

‘De invloed van het Westen en zijn enige supermacht, de Verenigde Staten, is tanende en de staten die bij elkaar geveegd worden onder de fantasieloze verzamelnaam “opkomende landen” lijken onstuitbaar in opkomst. Wie hieraan twijfelt, hoeft maar even te kijken welke landen het best de Grote Recessie hebben doorstaan. Terwijl de motor in het Westen haperde, werd in China, India en Brazilië stevig op het gaspedaal getrapt.’

De laatste jaren zien we dat grote hoeveelheden olie, gas en andere vitale grondstoffen die voorheen naar Europa, Amerika en Japan werden geëxporteerd nu ook hun weg naar elders vinden. Landen als India en China worden straks de grootste afnemers en de transportstromen richting die landen laten onverminderd een stijgende trend zien. De daarmee groeiende industrialisatie en dito vervuiling, die zelfs die van de Verenigde Staten voorbijstreeft, is een feit. Het veiligstellen van deze handelsroutes – en dus de macht op de oceaan – zou volgens Kaplan weleens de inzet kunnen worden van een nieuwe Koude Oorlog tussen de VS en China, met India als mogelijke bondgenoot van de VS. Tegelijkertijd zien we vanuit UNEP dat ook een land als China op dit moment keihard tegen de milieugrenzen van zijn eigen economisch succes aan het lopen is. Water-, bodem- en luchtvervuiling zijn er van een ongekende omvang en van een intensiteit dat zelfs binnen het Chinese staatsapparaat de notie begint te groeien dat economische groei een enorme schaduwkant kent. Er is een flipside aan de economische boom van de afgelopen twintig jaren. Gaat die rekening doorgeschoven worden aan de nieuwe generatie Chinezen? Het antwoord is voorzichtig nee, als we tenminste op papier de recente plannen en toezeggingen van Chinese regeringsleiders mogen geloven. China heeft zich voorgenomen de meest ‘groene’ economie te worden. Alleen binnen hoeveel decennia ze dat willen gaan realiseren, is een nog niet beantwoorde vraag.

De weggestorven euforie over een nieuwe internationale (VN-)orde na de Koude Oorlog laat ons binnen de VN met een grimmig beeld achter. Inderdaad, mogendheden hebben zich teruggetrokken en laten veel in de wereld over aan de krachten op de vrije markt. Deze woorden zijn niet van mij, maar ontleend aan Niek Biegman, in de jaren tachtig en negentig een van de belangrijkste én meest uitgesproken Nederlandse diplomaten. (bron: Trouw, 27 mei 1995). In 2011 gaat dit beeld nog steeds op, als ik het diplomatieke spel in Genève waarneem en analyseer. Deze constatering vormt een mooie opstap naar het volgende hoofdstuk: het gefragmenteerde stelsel van regels en instituties die zich bezighouden met het mondiale milieu.

INTERNATIONAL ENVIRONMENTAL GOVERNANCE

Wie International Environmental Governance intikt in Google, vindt binnen luttele seconden ongeveer 10.200.000 resultaten. Wie dan vervolgens gericht doorzoekt, komt tientallen tot honderdtallen publicaties tegen over dit onderwerp. Het is cynisch gezegd een speeltje in de grote speelgoedtuin voor academici, diplomaten, nationale regeringen en NGO’s (niet-gouvernementele organisaties) en past als onderwerp ook zo goed in de VN, die weleens ironisch als ‘de grootste diplomatieke rommelmarkt’ wordt gekenschetst. Meer serieus: waar hebben we het hier over? Vandaag de dag maakt het wegsterven van de euforie over een nieuwe wereldorde dat de VN door veel landen wordt gezien als niet meer dan een optelsom van nationale belangen. De VN is vandaag de dag een soort spaghetti van vested interests. Een kluwen spaghetti, die voor buitenstaanders maar moeilijk te ontwarren is. En de VN met al haar organisaties – en dat is een minder geruststellende boodschap – is maar moeizaam in staat om tijdig grote humanitaire crisissen van vandaag het hoofd te bieden. Je ziet het binnen mijn terrein van milieu en duurzame ontwikkeling, maar je ziet het ook op andere terreinen zoals voedselzekerheid, wereldhandel, wereldgezondheid, energievoorziening en internationale arbeidsnormen. Om nog maar niet te spreken over de waarborging van mensenrechten in onrustige en politiek instabiele gebieden.

Eerst even een paar nuchtere feiten. We verstaan onder international environmental governance in gewoon Nederlands het stelsel van organisaties, beleidsinstrumenten, financieringsmechanismes, regels en procedures en normen die bedoeld zijn om het mondiale milieu te beschermen. Dat hele systeem van wereldwijde milieuverdragen en instituties dat is opgebouwd in veertig jaar is iets wat in praktijk gebrekkig functioneert. Dat is waar alle landen het in hoofdlijnen wel over eens zijn. Het governance stelsel is zwak, gefragmenteerd en ineffectief – maar daarmee houdt de eensgezindheid wel op. Weinig tot geen consensus bestaat over welke concrete acties er nodig zijn om het stelsel van internationale milieuverdragen en instituties te versterken. Het grootste probleem lijkt nog dat het huidige model niet werkt, omdat sommige landen ook niet willen dat het werkt. Diplomatiek formuleren we dat binnen de VN als volgt:

‘The main problem is that the current model of multilateral environmental governance is fundamentally incapable of managing and governing complex sustainability challenges in the 21st century. Global solutions and responses continue to be defined within the parameters of national interests as reflected in the – for many – disappointing outcome of the Copenhagen (2009) and Cancun (2010) climate negotiations.’

Recent nog – in februari 2011 – sprak de Executive Director van UNEP, mijn ambtelijke baas, de volgende woorden: ‘Notwithstanding the impressive landscape of institutions, agreements and protocols, the environmental governance landscape of the here and now is increasingly fractured and fragmented.’

Het praten over governance en verbeteringen van het bestaande stelsel, is niet nieuw en gebeurt al sinds UNEP werd opgericht. Dat is binnenkort veertig jaar geleden, namelijk in 1972, toen vond de VN-conferentie inzake de Menselijke Leefomgeving plaats. Op deze Stockholm-conferentie werd de Verklaring van Stockholm aangenomen. Hierin zijn 25 milieubeginselen opgenomen. De conferentie heeft geleid tot het oprichten van het milieuprogramma van de VN, kortweg UNEP geheten. Ik heb in mijn kantoor nog één medewerker kunnen vinden die daar in 1972 bij was en erover mee kan praten. Helaas is de verjaardag van UNEP binnenkort geen reden voor een feestje in 2012. Aan de ene kant is er een groep landen die graag een sterk UNEP wil om de mondiale milieuproblemen beter het hoofd te bieden. De EU-landen voorop, met liefst een Wereld Milieuorganisatie (World Environment Organisation) met meer bevoegdheden. Recent heeft de EU haar huiswerk gedaan en een submissie ingestuurd naar UNDESA (United Nations Department of Economic Social Affairs) in New York. Zie ook de website www.uncsd2012.org/rio20/index waarop die wens en noodzaak wordt toegelicht.

Aan de andere kant is er een groep landen die een sterker UNEP om uiteenlopende redenen helemaal niet zit zitten. De Verenigde Staten heeft weinig op met een nieuwe supranationale macht – van het bestaande VN-gebouw kan nog wel de helft af, hoorde ik een Amerikaans diplomaat eens hardop zeggen – en men wil geen extra kosten voor landen. Veel ontwikkelingslanden zijn ook huiverig voor een machtige VN-milieuorganisatie die over hun schouders mee kijkt en hen op de vingers tikt als ze in hun eigen milieustroop aan het roeren zijn. En daar tussenin bewegen zich de meeste landen, die ofwel nog geen positie hebben ingenomen, ofwel zich voortdurend naar de ene kant dan wel naar de andere kant van het kamp bewegen. Veelal worden landen slechts gedreven door één motief: What is in for me? In officiële UNEP-documenten en ook in de literatuur wordt melding gemaakt van ‘bescheiden’ stappen die zijn gezet om de organisatie van UNEP te versterken. Zelf lees en herlees ik graag de governance-stukken – ‘That keeps our Dutch colleague off the street and out of the bars’, zegt een Keniaanse collega wel eens gekscherend tegen mij, maar wel op een toon dat iedereen het aan onze lunchtafel kan horen. Helaas zitten er tot mijn frustratie veel gerecy¬clede teksten bij en ik zie in de discussies die ik al een ruim aantal jaren met gretigheid volg weinig nieuwe argumenten pro of contra opduiken. In de hier navolgende tekst geef ik een klein stukje weer van een bijeenkomst van ministers en high officials over de mogelijke versterking van UNEP. Het onderstaande is gehaald uit het verslag van een collega van een bijeenkomst in Finland.

‘On 21–23 November 2010 a high-level meeting was organised in Espoo, Finland, to promote a reform of international environmental governance. The meeting’s final act contains several measures to reinforce international environmental governance. Finland’s Minister for Environment Paula Lehtomäki and Margaret Kamar, Kenya’s Assistant Minister for Environment and Mineral Resources, co-chaired the meeting. Among the national delegations, there was widespread support for reinforc¬ing UNEP and building on the environment programme in order to strengthen international governance. The European Union also called for a specialized environmental organization building on UNEP. The meeting’s participants were unanimous in setting the objective of formulating an environmental strategy to permeate the entire United Nations system. In addition, the meeting achieved the strategic intent of increasing cooperation between numerous international environmental agreements. The will to enhance mutual communication between scientific panels and networks was also expressed. Participants considered it important to improve the availability of information on the environment and its use in political decision-making, especially in developing countries. These recommendations will be put forward formally by the co-chairs at the next UNEP Governing Council meeting in February 2011.’

Tekstfragmenten als deze, bevatten het onvermijdelijke VN-jargon. Mijn boek is niet de plaats om dat zin voor zin te ontleden, maar ik laat dit tekstfragment zien omdat het een aantal zaken onthult. Het is om ten minste drie uiteenlopende redenen interessant:

1. Allereerst vanwege het taalgebruik. In dit verband wijs ik erop dat diplomatieke taal hier wordt gebruikt om de verschillen tussen landen aan de ene kant in beeld te brengen, maar tegelijkertijd te verhullen waar de precieze tegenstellingen en de exacte pijn punten van landen zitten.

2. Ik gebruik het ook om erop te wijzen dat er in mijn waarneming twee soorten diplomaten zijn. Zij die iets willen en zij die niet iets willen. Met andere woorden: zij die alleen maar over de vorm willen praten en het vooral niet over de inhoud willen hebben, en zij voor wie de inhoud centraal staat en de vorm volgend is. Praten over de vorm moet zeker, maar als je dat maar lang genoeg doet, wordt het een valkuil en duurt het nog veertig jaar voor we ergens zijn. Cynisch gezegd: een bekende diplomatentruc. De vorm kan ons eindeloos gevangenhouden, en dat is precies wat sommige landen willen in dit IEG-debat (een debat gericht op een universeel stelsel van regels en procedures ter bescherming van het mondiale milieu). Maar als je echt voortgang wil bereiken, moet je het juist wel over de inhoud willen hebben. Tenminste, als landen serieus een stap verder willen zetten in het intergouvernementele proces.

3. Ten slotte laat het tekstfragment zien dat sommige passages voor niet-ingewijden natuurlijk als abracadabra overkomen. Datgene wat diplomaten en milieuministers hier bespraken, staat vol intenties, het geeft beperkt richting aan hoe het verder moet en het bevat ook een paar nietszeggendheden. Daarmee is het exemplarisch voor veel wat ik lees. Teksten als deze bevatten meestal geen concrete besluiten. Cynisch gedacht: dat was ook het laatste wat sommige dames en heren in gedachten hadden voordat er naar Finland werd afgereisd.

Terug naar het IEG-onderwerp. Toen ik voor Nederland het IEG-debat ‘volgde’ – van zeg maar 2000 tot 2007 – en voor VROM-politici in die periode speeches mocht aanleveren en bijdragen voor dossiers mocht leveren, gebruikten VROM-collega’s en ikzelf weleens de titel Form follows strategy. Eerst moet je weten wat je als land wilt met een VN-organisatie. Maar wat we willen met een Wereld Milieu Organisatie (UNEO) is iets waar zelfs binnen de EU nog zulke verschillende opvattingen over bestaan dat een echt krachtig EU-geluid ondanks het ene tekstzinnetje ‘the EU also called for..’ nauwelijks hoorbaar is. Zeker als de tegenstanders luid gaan roepen dat een UNEO politieke onzin is, niet past binnen de huidige geopolitieke context en alleen maar een lovebaby is van een aantal Westerse Eurocratische milieuministers. Misschien vind ik ooit nog eens de tijd om op te schrijven wat nu echt de werkelijke barrières zijn: geopolitiek, financieel, juridisch institutioneel. Ik hoop maar dat het dan nog niet te laat is.

Zonder meer liggen een zekere moedeloosheid en cynisme op de loer als ik waarneem in Genève dat IEG toch vooral een ‘speeltje’ van diplomaten op de grootste ‘diplomatieke rommelmarkt van de VN’ aan het worden is. Al in mijn Haagse tijd kreeg ik soms de indruk dat het praten over dit onderwerp door landen veel lijkt op ‘zwemmen in de stroop’. In mijn Genève-periode is dit beeld voor mij alleen maar versterkt. Ook na de diverse UNEP Governing Councils, vergaderingen van het hoogste bestuursorgaan van UNEP bestaande uit de milieuministers wereldwijd, blijft dit beeld hangen bij mij. Als ik al die notulen nalees van ministers die zich afgelopen tien jaar herhaaldelijk hebben uitgesproken voor een versterking van functies van UNEP, dan is de oogst zeer matig. Je moet gewoon vaststellen dat anno 2011 er nog niet veel zichtbaar is veranderd in UNEP’s mandaat. In ieder geval wordt naar mijn inschatting 2012 politiek gezien een heel belangrijk jaar voor UNEP. In 2012 bestaat UNEP veertig jaar. De wereld kijkt dan in Rio de Janeiro terug op veertig jaar na Stockholm, toen daar in 1972 de oprichtingsvergadering van UNEP plaatsvond. Tevens is het dan twintig jaar na de Rio de Janeiro conferentie in 1992, eveneens een belangrijke mijlpaal in UNEP’s bestaan. Het jaar 1992 was tevens het moment om drie belangrijke mondiale milieuverdragen op te richten: UNFCCC, CBD en UNCCD – waarover verderop meer. Voor wie meer wil weten over dit onderwerp is er uitdagende literatuur te vinden in het boek Global Environmental Governance - Options and opportunities? van Daniel Esty en mijn vriendin Maria Ivanova, die mij ooit nog eens hierover interviewde (2002, Yale school of Forestry and Environmental studies). Verder is er het boek World Environmental Organisation - solution or threat for Effective International Environmental governance? geredigeerd door Frank Biermann en Steffen Bauer, (2005) Farnhem, UK: uitgeverij Ashgate. Dit laatste boek bevat interessante en prikkelende bijdragen, onder andere van Konrad von Moltke, de helaas veel te vroeg overleden professor en eminent kenner van de internationale milieuarchitectuur, die een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de discussie over een grotere effectiviteit van het mondiale milieubestuur. Hij pleitte onder andere voor het clusteren van milieuverdragen als een alternatief voor een Wereld Milieu Organisatie (UNEO). Uit 2006 stamt het nog steeds zeer lezenswaardige boek Global Environmental governance – A reform agenda van Najam, Papa and Taiyeb (2006) Uitgave IISD. Nog recenter is een artikel verschenen over UNEP in het tijdschrift Global Environmental Governance: Design, leadership, Location in Global Environmental Politics van Maria Ivanova, (februari 2010) MIT Press. Daarin wordt door haar nog eens haarfijn uiteengezet waarom UNEP’s original design inclusief de locatiekeuze tot op de dag van vandaag belemmerend werken voor het vervullen van UNEP’s missie. Al worden er langzame stappen gezet gericht op versterking van UNEP, the road ahead will be long and bumpy. In sommige rapporten lees ik over VN-hervormingen vaak de nu volgende tekst: ‘Political constraints in the UN system will limit scope and pace of reforms in some areas’. Ik volgde in Genève nauwgezet het academische en diplomatieke debat, en met grote interesse. Nu inmiddels terug in den Haag op meer gepaste afstand.

JALOUSIE DE MÉTIER

Hoewel dit één van de kortere kronieken uit deze bundel is en het een minder vrolijk stemmend onderwerp behandelt, beleefde ik aan het tot stand komen ervan veel plezier. Het gaat over het dagelijkse management binnen de VN-organisatie. Een boeiend onderwerp voor mij en voor vele VN-collega’s, omdat het materiaal en de levensechte voorbeelden waar ik uit kan putten zo rijk voorhanden zijn. Vindingrijkheid, maar ook een zekere eigengereidheid kan veel van mijn VN-collega’s en ook sommige diplomaten niet ontzegd worden. Je moet ook wel, wil je hier het hoofd boven water houden en dagelijks door de VN-stroop heen blijven zwemmen. 

Het is in diverse human resources-boeken te vinden: bij een bepaald type medewerker hoort vaak ook een bepaald type gedrag. Zelf zag ik in Genève dagelijks veel ‘soorten’ gedrag, waarbij het ‘hoe overleef ik de organisatie’ dikwijls op heel verschillende manieren werd getoond. Als ik alleen zat in de kantine, schoof weleens een collega aan die mij dan stilletjes toevertrouwde: ‘ik word een beetje depressief van de bazen boven mij.’ Van wie, was dan mijn wedervraag. ‘Van allemaal’, was dan het standaardantwoord. Collega’s, zeker degenen die de inhoud goed beheersen en hart hebben voor de zaak, worden in mijn waarneming nog het meest moe van snel wijzigende inzichten en dagelijks wijzigende inschattingen van politieke omstandigheden die VN-bazen over hen uitstorten. Dat zette mij na zo’n minder vrolijke lunch, als ik niet naar een vergadering moest hollen en weer achter mijn computer kroop, weleens aan het denken. Ik moet, achteraf terugkijkend, vaststellen dat de mate van ‘geschiktheid’ van VN-medewerkers op de allereerste plaats afhangt van het gemak waarmee hij of zij zich snel en gedurende lange tijd aan kan passen aan nieuwe en zich snel wijzigende omstandigheden. En onder dat laatste valt ook het fenomeen van wisselende bazen. Dit laatste in combinatie met voortdurend wisselende politieke situaties in landen, de verschillende culturen en verschillende omgangsvormen doet een zwaar beroep op je aanpassingsvermogen. Je moet hier elke keer geduldig en beargumenteerd uitleggen waarom je een bepaalde koers bent ingeslagen en je niet laten meeslepen door de waan van de dag. De bazen aan wie je verantwoording hebt af te leggen, besluiten binnen de VN – zeker als ze nieuw zijn – nogal eens het roer intern behoorlijk om te gooien. Dat laatste is iets wat zich vaak onttrekt aan de waarneming van veel landen. Natuurlijk zijn er committees of permanent representatives (CPRs) – dit zijn maandelijks vergaderingen van ambassadeurs; waar landen die een stem hebben in belangrijke VN-organisaties, praten over conceptbesluiten die de VN-organisatie heeft voorbereid. Het gaat dan bijvoorbeeld over werkprogramma’s en budgetten en ook over de strategische koers van een VN-organisatie. Maar als het gaat om het dagelijkse interne management, dan hebben de meeste landen daar beduidend minder zicht op. Als ik de verslagen van onze UNEP Committee Permanent Representatives (ambassadeurs) lees, dan zie ik bovendien dat vaak dezelfde landen het woord voeren: Amerika, Engeland, Canada, Duitsland, de Scandinavische landen en gelukkig doet ook Nederland mee in die discussies.

Het bovenstaande leidt mij naar een persoonlijke ervaring, die me goed is bijgebleven. Toen ik recent zelf vijftig jaar werd en dat nieuws toevertrouwde aan een Libanese VN-collega, keek zij mij recht in de ogen en ze fluisterde mij in stilte het volgende toe: ‘Járenlang heb ik als VN-medewerker geluisterd naar mijn VN-bazen; ik ben vijftig geworden en vanaf nu zeg ik gewoon wat ik wil, I simply do not care.’ Dat laatste heeft mij de dagen erna, toen ik zelf Abraham zag, aan het denken gezet. Haar uitspraak is om meerdere redenen interessant. Het onthult in willekeurige volgorde het volgende.

1. Je wordt ouder en dat maakt dat je minder geneigd bent om je druk te maken en op te winden, met name over die zaken die niet goed gaan binnen de organisatie, maar waarvan je weet dat je ze niet kunt veranderen. Amerikanen noemen dat: ‘there is dead of ambition and birth of acceptance.’

2. Je beziet het aantal jaren dat je werkt én nog werkzaam zal zijn in een bepaalde verhouding en denkt: kom op, wat ik denk en vind, kan van belang zijn voor de hele organisatie, dus ik spreek het uit.

3. Je waant je niet alleen wijzer, maar je denkt ook dat op deze leeftijd de bazen boven je wellicht meer geneigd zijn naar je te luisteren dan pakweg 25 jaar geleden.

4. Tot slot, en dat verklaart ook de felle reactie van mijn VN-collega, je hebt al zoveel managementkletskoek voorbij zien komen in die jaren dat je hebt geleerd niet al te veel meer te vertrouwen op het strategische en tactische meesterschap van de bazen die boven je staan in de organisatie.

Alle vier de verklaringen bevatten een kern van waarheid, maar elk heeft ook zijn beperkingen in het gebruik, leert mijn ervaring hier. Bovenal leer je bij de VN dat het, net als op het voetbalveld, verstandig is om van tijd tot tijd gewoon je eigen plan te trekken en niet te veel te vertrouwen op het ‘strategische en tactische meesterschap’ van je eigen bazen, die net als voetbalcoaches vaak vanaf de zijlijn operen. Die bazen zijn meestal véél te druk met andere zaken, zoals het veiligstellen van hun eigen carrière. Als speler én VN-medewerker is het soms goed om deze bazen te laten praten, instemmend te hummen en verder vooral door te gaan met waar je inhoudelijk mee bezig bent. Voor het behoud van hun reputatie mag je trouwens hopen dat hun analyses vooral door jalousie de métier zijn ingegeven en meestal niet berusten op een gedegen analyse en reflectie van de problemen waar jij en je collega’s op de werkvloer dagelijks mee worstelen. Dat laatste is op zich weer stof voor een nieuw hoofdstuk.

Er zijn dagen, dat heb ik geleerd hier, waarop je gewoon even het gebouw moet uitlopen en stoom moet afblazen. Dat laatste deed ik in Den Haag ook. Lunchtijd is een goed moment daarvoor, en eten moet je toch. Wandelend een boterham eten, wat ik vaak doe, is prima, maar niet altijd verstandig. In Frankrijk, maar ook in deze grensstreek waartoe ik Genève reken, is eten een serieuze zaak, waar je niet te lichtvaardig over moet doen. Wat ik soms doe, snel een sandwich achter mijn computer, wordt in Franse ogen gezien als zeer triest. Marc Chavannes, vroeger NRC-correspondent te Parijs, merkte in zijn aardige boek Frankrijk achter de schermen (2003), Amsterdam: Uitgeverij Prometheus, hetzelfde op. Hij beaamt tevens dat je nergens op een dag zo veel etende en drinkende mensen ziet als in Frankrijk. Om van mijn wat ‘trieste’ imago af te komen, vergezel ik op sommige dagen mijn UNEP-, UNDP-, CITES- of UNECE-collega’s en gaan we buiten de deur lunchen. Het eten in de kantine van het Maison Internationale de l’ Environnement – de naam van ons kantoor – wordt door veel collega’s afgeraden. De reden: de kwaliteit is zeer matig. Bovendien is buiten de deur eten beter voor de door onze VN-bazen zo geroemde interagency cooperation dus zeggen we tegen elkaar: dan maar het liefst in een aardige ambiance. Ik hoor er trouwens zaken die ik tijdens een vergadering nooit te horen krijg. Wie de laatste Geneva-roddels niet wil missen – wie gaat op voor welke functie, wie is jaloers op wie en waarom, et cetera? – moet af en toe ook wel met ze mee. Zo blijf je tenminste enigszins geïnformeerd over wat er in het VN-dorp allemaal nog meer gebeurt.

KIND OF BLUE

Voor lezers die van jazzmuziek houden: dit hoofdstuk gaat niet over de in mijn ogen meest klassieke jazzplaat van Miles Davis. Volgens de jazzkenners een plaat die de jazz opnieuw gedefinieerd heeft. Toch wijd ik er een paar zinnen aan, in de hoop daarmee de interesse van de niet-jazzliefhebber niet te verliezen. Kind Of Blue werd in 1959 opgenomen. Hoewel Miles Davis meerdere parels heeft gemaakt, zal Kind Of Blue altijd zijn mooiste nalatenschap aan de wereld blijven. Genoeg over muziek, dit intro dient slechts als opstap naar mijn vraagstelling. Relevant voor elke medewerker binnen een organisatie is het volgende: hoe verhoud je jezelf tot de organisatie? Ik stelde afgelopen vier jaren bij herhaling de volgende vraag aan collega’s: hoe blauw ben je zelf en wat voor kleur blauw draag jij uit? Anders gezegd: is het blauw van de VN wel jouw kleur en past het mandaat van de organisatie bij jouw eigen kernkwaliteiten? En word je, al laat die vraag zich veel lastiger beantwoorden, er gelukkig van om dat mandaat dagelijks uit te dragen?

Wit en het blauw zijn de officiële kleuren van de Verenigde Naties, kijk maar naar onze vlag. De vlag van de Verenigde Naties werd definitief goedgekeurd op 20 oktober 1947. De vlag heeft het officiële embleem van de Verenigde Naties in wit op een blauwe achtergrond. De Noordpool is ingesloten in olijftakken. Deze olijftakken zijn een symbool voor vrede en de wereldbol zelf vertegenwoordigt alle mensen van de wereld. In 1946 kreeg een UNO-commissie de taak om een welomlijnd ontwerp te maken. Het eerste ontwerp vond niet bij iedereen genade en moest na presentatie worden bijgesteld. Pas een tweede ontwerp kreeg uiteindelijk de goedkeuring. Voor zover ik heb kunnen nagaan, door de plenaire zitting van UNO op 7 december 1946. Blauw is sindsdien niet meer weg te denken en onlosmakelijk verbonden met de VN. Bijna iedereen kent de blauwhelmen die bij vredesmissies worden ingezet en geen directeurenkamer of VN-gebouw kan zonder de blauwe vlag. En verder hebben we als VN-medewerker allemaal een VN-paspoort (laissez passer), inderdaad met lichtblauw omslag. Terug naar het thema van dit hoofdstuk. Feitelijk is er maar één vraag die er in deze organisatie dagelijks toe doet: past de strikte neutraliteit, de faciliterende en soms operationele rol van VN-medewerker bij jouw persoonlijkheid? Die vraag laat zich niet met een simpel ja of nee beantwoorden – ik zie sommige collega’s daar van tijd tot tijd echt mee worstelen. In mijn maandelijkse Nieuwsbrieven aan den Haag schreef ik ooit een stuk met als titel Hoe blauw moet je zijn? Daarin berichtte ik over het recente vertrek van twee getalenteerde, maar ook eigengereide collega’s die hun VN-bazen – weet ik uit eigen waarneming – soms tot wanhoop konden drijven. Uiteindelijk bleek dat, hoe getalenteerd zij ook waren, zij niet het vermogen hadden om zich blijvend in deze VN-mal te laten drukken. 

‘Hoe overeind te blijven in de VN?’ was plotseling geen vraag meer: de heren namen zelf ontslag. Ik zal nooit de dag vergeten dat zij mij eerder dan hun bazen in vertrouwen hadden genomen over de NGO die zij aan het oprichten waren. Ze namen ontslag uit ‘de dienst’ om als twee eenpitters verder te gaan. Hoewel het nieuws nog even geheim moest blijven, lekte het voortijdig uit. Persoonlijk was ik er getuige van dat mijn UNEP-baas, die ik nooit hard op iemand af heb zien hollen, er deze keer als een haas bij was om de medewerkers te feliciteren met hun nieuwe baan: Congratulations…. 

Op zichzelf is het een goede zaak als mensen een nieuwe uitdaging buiten de VN aanpakken. Terugkijkend is de VN voor sommige gedreven collega’s na een paar jaar niet langer de beste werkplek. De tergende bureaucratie, de lange communicatielijnen, de politieke spelletjes en niet in de laatste plaats het hoge talking too much and doing too little-gehalte. Sommigen noemen het een talkshop hier en je moet het toch elke dag weer opbrengen ‘despite some of our daily frustrations and occasional setbacks’ om je in te zetten voor een betere wereld, in ons geval een beter mondiaal milieu, en door de VN-stroop heen zwemmen. Jezelf aansluiten bij een bedrijf, een universiteit of een NGO of nog beter zelf een NGO oprichten, behoort voor sommige ex-collega’s tot een volgende stap in hun carrière. Je ziet sommigen er zelfs erg van opbloeien. Bovendien: het einde van hun VN-dienstverband luidt voor sommige ex-collega’s een nieuwe periode in hun leven in, maar betekent nog niet altijd het einde van een zekere werkrelatie met de VN. Onze regels staan toe dat na een bepaalde in acht te nemen ‘scheidingsperiode’ het geoorloofd is om als consultant in opdracht van de VN bepaalde werkzaamheden te verrichten. Wat je verder leert, is dat je als VN-medewerker uitgesproken kunt zijn, maar je nooit te uitgesproken mag zijn. Je kunt je voorkeuren hebben voor bepaalde beleidsopties, maar die voorkeuren mogen nooit te pregnant worden uitgedragen. Ben je daarmee een kleurloze figuur die op elk moment in het proces inwisselbaar is? Ik vind van niet, maar tegelijkertijd besef ik elke dag in dienst te zijn van een instituut dat niet alleen jouw land vertegenwoordigt maar ten minste nog 190 andere landen. Op dat laatste wordt binnen en buiten vergaderingen, weet ik uit ervaring, heel kritisch door landen gelet. Dat er meerdere gradaties blauw bestaan, is mij daarnaast in vier jaar Genève ook duidelijk geworden.

Tot slot nog iets over de omgangsvormen in het VN-dorp. In één van mijn eerste nieuwsbrieven aan den Haag schreef ik dat de VN net een ministerie is, althans daar sterke gelijkenis mee vertoont. Dat was een naïeve uitspraak, bleek achteraf, omdat de Haagse omgangsvormen en de VN-omgangsvormen in de kern helemaal niet dezelfde zijn. Mijn uitspraak werd na enige tijd in Genève werkend ook gelogenstraft en ik kan terugkijkend ten minste vier redenen aanwijzen waarom die omgangsvormen sterk verschillen. Allereerst kan de persoon met wie je vandaag zaken moet doen en met wie je van mening verschilt binnen de VN morgen je baas zijn. Dat maakt collega’s hier een stuk voorzichtiger in het kritisch feedback geven aan elkaar. Verder worden de omgangsvormen hier sterk bepaald door de ‘dominante groep’, met andere woorden: de culturele meerderheid zet hier de toon waaraan de rest zich vervolgens aanpast. In mijn kantoor in Genève is de Franse invloed bijvoorbeeld sterker dan de Angelsaksische, dus is het binnen dit kantoor allemaal wat omzichtiger en minder direct. Verder heerst binnen de VN een sterke bazencultuur, iets waar vooral Nederlanders erg aan moeten wennen. Zegt mijn baas na een vergadering tegen mij ‘thank you very much’ dan is het oké. Maar, leert mijn ervaring, zegt hij op sommige dagen ‘thank you very much indeed’, dan is de toevoeging van slechts één woordje voor mij voldoende. Genoeg althans om mij te laten weten dat mijn advies die dag niet in zijn straatje past en dat hij niet genegen is om er ondanks mijn aandringen ook maar iets mee te doen. Exit Mr Tavenier, althans voor die dag. 

Ten slotte liggen sommige zaken wat gevoeliger tussen VN-collega’s onderling. Een voorbeeld: we hebben een Ethiopische én een Eritreese collega, afkomstig uit landen die op papier nog in staat van oorlog zijn met elkaar. Dat maakt het ook niet altijd makkelijk op de gang.

LACHEN

Tijd voor een wat lichter en luchtiger thema, stof genoeg voorhanden. ‘Maakt het werken bij de VN je niet van tijd tot tijd enorm gedeprimeerd?’ vragen Nederlandse ex-collega’s weleens. Neem je niet een te zware last op je schouders, als je alle milieustatistieken en milieurapporten tot je neemt alsmede de belangrijkste parameters voor hoe het met het mondiale milieu gesteld is? Maakt dat je niet zo ongelukkig dat het lachten je voorgoed vergaat? Een andere oud-collega vroeg zich zurig af: ‘Is jouw bijdrage binnen UNEP niet slechts a drop in the ocean?’

Dit type vragen laat zich op twee manieren beantwoorden. Zeker, je wordt, of je nu in den Haag of elders in de wereld werkt, niet vrolijker als je de dagelijkse mondiale milieutrends en -scenario’s voorbij ziet komen. De mondiale milieugebruiksruimte wordt in snel tempo opgesoupeerd, en dat terwijl we maar één aarde hebben. De thermometers die dagelijks de temperatuur van Moeder Aarde meten, geven één ding duidelijk aan: onze planeet, de patiënt, is behoorlijk ziek en heeft koorts. De goede genezing, ‘het heil’, is op sommige dagen ver te zoeken. Bovendien maken geneesheren grote ruzie over welke aanpak nodig is. Daarnaast stellen velen zich de vraag hoeveel tijd er nog is voordat onontkoombare processen plaatsvinden doordat zogenaamde kantelpunten worden gepasseerd (bron: Kees Zoeteman, Gaia Logica. Een nieuwe manier om met de aarde om te gaan, pag 100). Maakt dit alles mij wanhopig, gedeprimeerd of mismoedig? Op sommige dagen neigt mijn antwoord naar een ja. Maar dan realiseer ik mij dat er gelukkig ook een andere kijk op zaken om ons heen en op VN-zaken in het bijzonder mogelijk is.

Wie niet kan lachen, moet geen winkeltje beginnen, luidt een Chinees spreekwoord en zo is het binnen de VN ook een beetje. Je hebt bij de VN immers ook je klanten. Dagelijks ontmoet je ze en ook al ontbreekt er een echte winkelbel, de telefoons, de blackberries, de calls for teleconferences rinkelen volop en de e-mailboxen van jou en je collega’s zijn permanent gevuld. Wie dan alleen maar kan chagrijnen en mopperen, heeft het niet alleen zelf zwaar, maar bewijst én zijn klanten geen goede diensten én bezorgt zijn naaste VN-collega’s een rothumeur. Dus moet je naast geduld ook leren een zeker gevoel voor relativering op te kunnen brengen.

In het werken bij de VN, maar dat geldt ook voor het dagelijks leven, komen regelmatig onontwarbare knopen voor en soms is de lach het enige zwaard om ze door te hakken. Dat laatste is prettig voor jezelf en voor je nabije omgeving, maar kan soms ook storend werken. Ik doel hier op mijn directeur, die nogal ‘luid van lach’ is. Net als ik in een serieus en zwaar gesprek zit, gaat hij soms door de gang, bulderend van de lach. Dan vind ik het passend om mijn deur maar even dicht te doen.

Uitgezonderd dit soort momenten, staat mijn deur altijd open. Het is, vind ik, een uitdrukking van beleefdheid – maar daar denken niet alle collega’s zo over. Bij onze Rus, drie deuren verder, is de deur steevast dicht. Er wordt eerst geklopt en dan pas wordt opengedaan en daarna kan ik in a split second aan zijn gezicht aflezen of het vandaag gaat onweren of dat er nog iets te lachen valt. Dat laatste is zeker met Russen het geval, maar je moet wel eerst het zwartste in jezelf ontdekken en naar boven halen om de humor van sommige zaken in te zien. Verder heb ik nog een belang bij mijn ganggenoot, aangezien hij, de Rus, als enige collega een Nespresso-apparaat op zijn kamer heeft staan. En als ik tijdelijk zonder Volluto’s zit, wil ik nog weleens misbruik maken van zijn goedheid en vergeef ik het hem een uur daarna als hij weer eens op de wc heeft zitten roken –wat bij ons streng verboden is. Samengevat: humor en cynische grappen maken onderdeel uit van het VN-metier, maar moeten niet je taakuitoefening en je missie in de weg gaan staan.

Verder is lachen, heb ik geleerd, buiten en binnen de VN soms de kortste afstand tussen mensen. Die uitspraak is niet van mijzelf, maar wordt – voor zover ik heb kunnen nagaan – toegeschreven aan een speech writer van oud-president van Amerika J.F. Kennedy. Wie dagelijks in de politieke arena’s rondkijkt, herkent dit wel. Wie herinnert zich niet de beelden van de vroegere presidenten Clinton en Jeltsin, die in elkaars gezelschap zich soms niet meer in konden houden? Zelf zag ik recent op YouTube nog een Zwitserse minister van Financiën – toch niet de grootste lachebekken in Europa – die het uitproestte bij het mondeling beantwoorden van kamervragen. Lachen, weten we allemaal, werkt van tijd tot tijd bevrijdend – ook binnen een VN-organisatie waar je korter of langer met elkaar zit opgescheept. Na het lachen, kun je er weer even tegenaan – ook al heb je nog een loodzware vergadermiddag met Russen en Turkmenen die het niet eens gaan worden met elkaar. Ik zie, vanachter het UNEP-bordje, ervaren voorzitters zich zwoegend door VN-vergaderingen heen ploegen en in hun voorzittersrol soms bewust gebruik van deze techniek maken. Even een grap vertellen en een lach losmaken, kan werken, al moet je als voorzitter dat heel goed weten te timen en heel goed weten wat je doet. Als het lukt, haalt het voor even de zwaarte uit de lucht. Als het niet lukt, is het extra vervelend voor een voorzitter. ‘Zelfs dát kan hij niet’, klinkt het dan om mij heen, vanachter diverse bordjes in het Palais. Nu is het VN-gebouw – in ons jargon het Palais genoemd – in Genève met de gladde, hoge gangen en de kale vergaderkamers op zichzelf geen vrolijk stemmend gebouw. Het is een kolosaal gebouw, dat eerder doet denken aan een sanatorium of een ziekenhuis waar ‘de lucht al vijftig jaar heeft stilgestaan’ dan aan een passende VN-huisvesting. Toegegeven, het VN-gebouw ligt prachtig, met mooi uitzicht op het Lac Leman en bij mooie dagen op de besneeuwde bergen – maar erg vriendelijk, uitnodigend en efficiënt, kan ik het Palais-gebouw niet noemen. Ik kom daar nog op terug.

Toch kan ik zelf met mijn Uzbeekse VN-collega – ondanks dat er qua achtergrond, geografie, historie en cultuur grote verschillen bestaan tussen Hollanders en Uzbeken – in de corridors ontzettend lachen. Vaak om noodlottige of slecht getimede interventies van delegaties die volledig in VN-vergaderingen de plank misslaan. En natuurlijk gaan de beste grappen over onze eigen VN-collega’s als die een faux pas begaan. Dat lachen gebeurt verder in ‘duistere hoekjes, coffeecorners, corridors, etc.’ iets waar het VN-bedrijf soms juist behoefte aan heeft. Spot, en daartoe reken ik ook zelfspot, is soms nodig en verkleint de verschillen tussen mensen en misschien ook wel tussen landen. Zelf afkomstig uit een klein land – al willen we dat in het buitenland niet altijd weten – is mijn waarneming dat een klein land makkelijker zelfspot kan opbrengen dan een groot land. Je hoeft maar binnen Europa te kijken om te begrijpen wat ik daarmee bedoel.

MULTILATERALISME

Multilateralisme is hét buzzword in Genève: daar draait bijna alles en iedereen hier om. Genève is de hoofdzetel van een aantal grote en belangrijke VN-instellingen: UNECE, ILO, WHO, WTO, WMO, UNHCR, UNCTAD, WIPO en de Human Rights Council met een wereldwijd mandaat (global mandate). Vaak hebben die VN-hoofdkantoren, zoals de WHO, belangrijke bijkantoren, maar worden de hoofdlijnen in Genève uitgezet. Over multilateraal werk versus bilateraal werk is het nodige geschreven. Het type werk trekt een verschillend ‘soort’ diplomaten aan: de een is meer geschikt voor het multilaterale werk dan de ander. Waar ik het in dit verband over wil hebben, is een relatief nieuw fenomeen, dat ik pas aantrof bij mijn komst in Genève en dat door mijn collega’s wordt aangeduid als het ‘nieuwe multilateralisme’. Het duurde even voordat tot mij doordrong wat zij daarmee precies bedoelden. Gericht doorvragen van mijn kant was nodig om beter te begrijpen wat daaronder precies verstaan wordt. Kort gezegd, komt het erop neer dat er in bepaalde geledingen van de maatschappij – of je nu praat met de private sector (bedrijfsleven) of met andere overheidslagen – er de nodige onvrede bestaat over hoe het huidige stelsel van besluitvorming binnen de VN functioneert. Wat bedoel ik daarmee? Landen en delegaties – bijna altijd vertegenwoordigers van de nationale regeringen – worden geacht bijeen te komen en volgens vaste voorschriften en rituelen te vergaderen en belangrijke besluiten te nemen, die dezelfde landen dan vervolgens moeten implementeren – en dat begint nu te wringen. Mooi voorbeeld was in 2009, vlak na de mislukte klimaattop in Kopenhagen. Geen krant die er niet over schreef: voldoet het VN-stelsel nog wel?

Al eerder, bij aankomst in 2007, trof ik diverse vertegenwoordigers van subnationale overheden en bedrijfsleven in Genève, die pleitten voor hervormingen binnen de VN. Hervormingen met name waar het betreft de besluitvorming zoals die thans plaatsvindt in bijna alle VN-organisaties.

Laten we eerst even kijken wat Nederland, bij monde van de regering, van dit onderwerp vindt. Hieronder volgt een, helaas wat lang uitgevallen, citaat uit de toespraak van de voormalig minister-president Balkenende tot de 65e Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York op 25 september 2010. 

Citaat:

‘We kijken terug op een VN-klimaattop die meer op had kunnen leveren als de wereld één vuist had kunnen maken. En ook bij de MDG’s (Millenium Development Goals – doelstellingen die zich richten op het uitbannen van wereldwijde armoede) zien we wisselende resultaten. Er gaat veel goed, maar sommige MDG’s blijven helaas ver achter in de uitvoering door een gebrekkige en versnipperde internationale hulparchitectuur. Daarover hebben we eerder deze week gesproken op de MDG-top. Wat deze voorbeelden laten zien is dat de VN zijn vanzelfsprekendheid als verzamelpunt (convening power) en wereldwijd podium voor discussie en besluitvorming aan het kwijtraken is. Ik zeg dat met een bezorgd hart, maar tegelijkertijd met het rotsvaste vertrouwen dat de VN haar belangrijke rol als alomvattende organisatie voor global governance in de toekomst waar kan blijven maken.

In mijn visie heeft het einde van de Koude Oorlog de VN bevrijd van een lange periode van confrontatie en stagnatie. Daarna is de internationale agenda vol elan en in hoog tempo opnieuw gedefinieerd. Er is aandacht gekomen voor relatief nieuwe onderwerpen als milieu en klimaat, sociale thema’s en gender-issues. De internationale rechtsorde is versterkt met nieuwe internationale tribunalen, het Internationaal Strafhof en een groeiend aantal vredesmissies onder de VN-vlag. En natuurlijk heeft de VN zich met de Millenniumtop en de Millennium Development Goals van zijn meest ambitieuze kant liet zien.

De VN kon deze resultaten alleen boeken doordat alle landen betrokken waren en iedereen een stem had. Dat is de grote kracht van de VN, maar het is ook meteen de grootste zwakte. Inclusiviteit leidt namelijk niet alleen tot een maximum aan legitimatie – hét unique selling point van de VN. Het leidt ook tot stroperige besluitvorming, een ondoorzichtige bureaucratische structuur en gepolitiseerde verhoudingen. Ik geloof dat dit een herkenbaar beeld is voor iedereen die het laatste decennium in het internationale circuit heeft meegedraaid......’ einde citaat.

Wat oud-premier Balkenende verder zegt, onder de wat knullige titel The UN: open for business during renovation, is te vinden in de handelingen van de AVVN. Dit tekstdeel uit een langere toespraak stelt ons ten minste drie vragen. Allereerst raakt het aan het legitimiteitsvraagstuk, met andere woorden: waarvoor is VN ooit opgericht en werkt dat nog? Verder toont het betoog aan dat, ondanks alle goede bedoelingen, oude stagnatieprocessen in de VN hebben plaatsgemaakt voor nieuwe, waarvan we maar moeten afwachten hoe we die het hoofd kunnen bieden. Tot slot laat ook Nederland niet na de vinger te leggen op de alom bekende stroperigheid van VN-besluitvormingsprocessen. Dit alles, gevoegd bij het feit dat grote successen als we kijken naar bijvoorbeeld de mondiale klimaatonderhandelingen de laatste jaren zijn uitgebleven, maakt het niet zo verwonderlijk dat de roep om nieuwe vormen van multilateralisme de laatste jaren alleen maar krachtiger is geworden. Wie echter goed luistert, en dat moet je bij de VN altijd, heeft moeite om precies te vatten wat voorstanders van new multeralism nu precies voor ogen hebben. Afgelopen jaren heb ik veel vertegenwoordigers van regionale overheden ontmoet, afkomstig van provincies, Länder, departements, autonome regio’s – in elk land onder een andere naam. Allemaal vertellen ze mij dat ze grote moeite hebben met de huidige spelregels waar het betreft het vaststellen van een langetermijnklimaatbeleid. Dat laatste gebeurt binnen VN-kaders door nationale overheden, terwijl de eventuele uitkomsten en langetermijndoelstellingen een grote impact kunnen hebben op het territorium van regionale overheden. Die laatsten willen meepraten én mee kunnen beslissen over tempo en koers van het langetermijnklimaatbeleid. Ze voeren daarvoor vier elk op zichzelf bezien plausibele redenen aan.

- Veel concrete klimaatinitiatieven (mitigatie- en adaptatiebeleid) gebeuren op regionaal niveau.

- Veel regionale overheden hebben plannings- en reguleringsfuncties op gebied van ruimtelijke ordening, transport, infrastructuur, energie et cetera. Klimaatverandering heeft impact op keuzes die binnen regio’s worden voorbereid, zoals bijvoorbeeld met betrekking tot de infrastructuur, energievoorziening, ruimtelijke ontwikkeling van gebieden, bereikbaarheid en recreatie. Bij al die keuzes zou klimaatbestendigheid een reguliere afweging moeten zijn en dan moet je ook kunnen meepraten over de doelen die nationaal worden vastgelegd.

- Veel klimaatinitiatieven zijn alleen succesvol als specifieke, regionale omstandigheden voldoende worden meegenomen.

- Tot slot is uitgerekend dat regionale overheden vaak de economische motor in landen zijn en verantwoordelijk zijn voor vijftig tot zeventig procent van de broeikasgasemissies. Die emissies zijn mede het gevolg van investeringsbeslissingen op gebied van energie, transport, gebouwen en infrastructuur, waarover regionale overheden financieel ofwel geheel, ofwel gedeeltelijk meebeslissen. Bovengenoemde opsomming laat zien dat regionale overheden om meerdere redenen een belangrijke sleutel in handen hebben als het gaat om toekomstige oplossingen voor het klimaatprobleem. Dat rechtvaardigt in hun ogen een grotere rol in het onderhandelingsproces over langetermijnklimaat(reductie)doelstellingen. 

De redenering van regionale overheden is tot zover op zich te volgen. Nu is het probleem dat als je wat wilt gaan veranderen aan de bestaande spelregels van besluitvorming binnen de VN, je dat – in beginsel – wel moet doen met ‘alle’ landen. En verder hebben we ook nog zo iets als unanimiteit. Het is ook niet aan de VN, het zijn individuele landen die onder de huidige spelregels bepalen wie er op subnationaal niveau mogen meebeslissen over de uitkomsten van onderhandelingen. Samengevat: ik zie en hoor dagelijks de wens van regionale overheden, maar ik zie nog niet direct een praktische vertaling hoe die wens handen en voeten te geven binnen de VN. Zeker als het gaat om de huidige regels en procedures zijn er nog grote barrières te nemen. 

Maar wellicht zie ik zaken over het hoofd. Ban Ki-moon, de hoogste baas van de VN, zei in 2009: 

‘Local governments have a critical role to play in the fight against climate change – National and local governments must work more closely together in tackling climate change if the world is going to mount an effective response to the problem.’

Met deze mooie woorden is de wens van regionale overheden nog lang geen werkelijkheid. Laat ik eindigen met twee kansrijke initiatieven, die het belang onderstrepen van de noodzaak dat op klimaatgebied ook subnationale overheden meewerken. Het eerste Partnership werd officieel geïnitieerd door United Nations Development Programme (UNDP) en UNEP, ten tijde van de World Summit of Regions “Climate Change: The Regions in Action”. Dit partnership werd ondertekend in Saint-Malo, Frankrijk, in oktober 2008. Andere deelnemers waren, naast UNITAR en UN-Habitat, associaties van regionale overheden als FOGAR, CPRM en Nrg4SD. Dit partnership heeft tot doel noodzakelijke steun te geven aan regionale overheden, veelal in ontwikkelingslanden, om hun eigen Integrated Territorial Climate Plan (ITCP) te ontwikkelen en te implementeren. Plannen gericht op ofwel het tegengaan van klimaatverandering (emissiereducties), ofwel het ontwikkelen van adaptatiebeleid (zich beschermen tegen de negatieve gevolgen van klimaatverandering). Daarnaast speelt in veel hoofdsteden een discussie over de vraag dat voor de investeringen die hiervoor nodig zijn regionale overheden ook toegang kunnen krijgen tot een range van bestaande en nieuwe financieringsmechanismen.

Het tweede voorbeeld komt uit de hoek van de Europese Commissie. Hier heeft commissievoorzitter Barroso aan het Comité van de Regio’s uitgesproken een sterke voorstander te zijn van het idee van ‘territorial pacts’ to back-up the implementation of the 2020 strategy and oblige national governments to work in partnership with their regional and local authorities. Uitgaande van dit idee, kan een regionale overheid onderhandelen en een overeenkomst tekenen met de nationale overheid en ook met de Europese Commissie. Voor UNEP vragen al deze nieuwe vormen van samenwerking een behoedzaam operen tussen nationale en subnationale vertegenwoordigers. Daarbij moet vooral de vraag worden gesteld: wat willen we met deze ‘nieuwe’ samenwerkingsverbanden bereiken?

Nieuwe vormen van multilateralisme, zoals hierboven beschreven, zijn voorlopig nog geen wereldwijd fenomeen, maar je ziet dat we buiten en ook binnen de VN voorzichtig pogingen doen om hieraan meer vorm en inhoud te geven. Verder valt op dat in de literatuur over nieuw multilateralisme je niet alleen NGO’s vindt die dit begrip liefdevol omarmen – dat laatste kun je verwachten – ik neem ook waar dat in wetenschappelijke hoek er meer aandacht voor bestaat. Vaak wordt dit ingegeven door legitimiteitsvragen die lange tijd niet of in onvoldoende mate zijn gesteld. Dit laatste, gevoegd bij de frustratie van landen die doorklonk na de eerder aangehaalde mislukte Klimaattop in Kopenhagen in 2009, en het is duidelijk dat we het stelsel van regels over besluitvormingsprocessen binnen de VN eens kritisch onder de loep moeten nemen. Bijtende commentaren in kranten en andere media, zoals het citaat hieronder na het mislukken van de Kopenhagen-klimaattop dwingen hier ook toe. 

Laat ik dit hoofdstuk eindigen met een citaat dat voor zichzelf spreekt:

‘A key lesson from Copenhagen is that the new world order simply does fit comfortably with the archaic systems and processes of the United Nations. The problem is not with the UN itself, but with its antiquated processes. Bloc politics at the UN are now at least a decade out of date, and have not permitted the creative emergence of hybrid coalitions from North and South. Copenhagen made depressingly clear that “political realism” has trumped “climate realism”.’

NOMADS

Ik weet het: een nieuwe generatie digitale nomaden gebruikt de héle wereld vandaag de dag als kantoor, maar over deze nomads gaat het in dit hoofdstuk niet. Ik wil het hebben over een andere groep. Begin jaren negentig verscheen het boek Nomads of the present – Social Movements and Individual Needs in Contemporary Society. Dit boek, vrij vertaald als Nomaden van het heden, beschrijft sociale bewegingen en individuele behoeften in de hedendaagse samenleving. Bij mijn weten bestaat er geen Nederlandse vertaling van het werk van de bekende Italiaanse socioloog Alberto Melucci. Het is een onderzoek naar sociale bewegingen in de jaren tachtig en Melucci behandelt in zijn boek het fenomeen van jeugd-, vrouwen-, vredes- en eco-bewegingen in Italië. Melucci beschrijft onder andere dat collectieve identiteit een product is van voordurende spanningen en onderhandelingen. Op basis daarvan ontwikkelde hij een nieuw conceptueel denkkader – inmiddels enigszins achterhaald, heb ik begrepen van latere sociologen – waarbinnen hij het ontstaan van sociale bewegingen verklaart en waarmee hij beschrijft hoe ze in de hedendaagse maatschappij functioneren. Zelf ben ik geen socioloog, maar omdat het boek bekend was in bepaalde kringen waarin ik destijds verkeerde, sprak ik erover met mensen die zich in die jaren voelden aangetrokken door de theorieën uit het boek.

Ruim twintig jaar later werd ik nogmaals getroffen door de titel van het boek. Ik gebruik de titel om een andere categorie van mensen te beschrijven. Geen digitale nomaden pur sang, misschien een beetje, maar het gaat hier over mijn eigen VN-collega’s. Over hun leven en over hoe zij hun ‘vergulde nomadenbestaan’ ervaren. Ik ontmoet hier binnen het VN-dorp een forse groep collega’s, die als het ware enigszins footloose door het leven gaan en welbeschouwd letterlijk als een Nomad of the present de wereld rondreizen. Ze lijken dit als een vanzelfsprekende manier van leven te hebben ontwikkeld. Als ik in gesprekken met hen het sleetse woord ‘thuis’ laat vallen, of de vraag stel wat ‘thuis voelen’ voor hen betekent, dan valt er eerst een stilte. ‘Je bedoelt waar ik vandaan kom?’ is dan de tegenvraag, of ‘Waar mijn (groot)ouders vandaan komen?’ Als ik de vraag herhaal, volgt niet zelden een familierelaas waarbij kernwoorden als mobiliteit, emigratie, veel in- en uitpakken als vanzelf boven komen drijven. Van veel VN-collega’s weet ik inmiddels dat ze komen uit een familie die bestaat uit meer dan één cultuur, een familie die bestaat uit een vader en moeder afkomstig uit andere landen. Ze hebben vaak wel een schoolherinnering aan één geografische plek, maar de diaspora was nooit ver weg en ze hebben in hun leven heel wat keren in- en uitgepakt. Nu hun broers, hun zussen en hun ouders verspreid over de globe wonen, vinden ze zichzelf terug op een plek waar het toeval hen gebracht heeft. Ik beschrijf hier het verhaal van een collega, maar ik weet inmiddels dat haar verhaal niet op zichzelf staat en exemplarisch is voor meerdere collega’s hier. Wie weet, schrijf ik daarover ooit nog eens een boekje over: Interviews with Nomads. Terug naar mijn Zwitserse collega. Zij heeft een Italiaanse vader en een Portugese moeder, een broer werkzaam in Haïti en nog een broer werkzaam in Brazilië. Zelf heeft ze twee kinderen van haar (inmiddels) ex-man uit Rwanda. Zij woont en werkt momenteel met haar kinderen in Genève en is ver verwijderd van ieder familielid. Vaag heeft ze notie van haar schoolperiode in Brussel, waar ze onder andere verplicht Vlaams heeft geleerd – maar dat is dertig jaar geleden en inmiddels volledig verdampt. Haar ‘thuis’ is nu Genève, maar dat kan als ze morgen haar millionaire man tegenkomt opeens overal zijn. Thuis is relatief, een thuisgevoel laat zich voor deze categorie mensen niet omschrijven in termen van een vaste geografische plek. Thuis kan, heeft het leven ze geleerd, overal zijn. Hippies riepen vroeger ‘home is where the heart is’ – een flauwekuluitspraak vind ik zelf, maar hoe meer ik van deze collega’s tegenkom, hoe meer ik besef dat thuis in termen zoals ik zelf thuis heb gedefinieerd en ken volstrekt achterhaald is. Is een stukje vaste grond op deze globe voor mij ‘thuis’, voor deze categorie mensen heeft het zijn betekenis in de klassieke zin allang verloren.

ONTMOETINGEN IN ‘HET DORP’

‘Alleen in zaken die geen of weinig geld kosten, kun je nog wat bereiken.’ Oud-diplomaat Niek Biegman noemde ooit mensenrechten en het bevolkingsvraagstuk. De VN is nuttig voor allerlei verdragen over het gebruik van de ruimte of de zeebodem en de VN blijft handig – al was het maar als grootste diplomatieke rommelmarkt. Maar als het om de aardse politiek gaat, blijft het ‘zwemmen in de stroop’, aldus Biegman in het door mij eerder aangehaalde interview. De laatste zin deel ik na vier jaren Genève ten volle, maar ik blijf moeite houden met zijn cynische kijk op de VN als zou er alleen vooruitgang zijn te boeken bij zaken die géén geld kosten. Wat nu volgt, is gebaseerd op vele gesprekken met mensen die ik in mijn werkomgeving heb ontmoet deze vier jaren. Waar ik deze vier jaar van onder de indruk kon raken en soms echt geroerd door kon worden, is als mensen de VN als last resort zien voor hun nationale problemen. Dat laatste bedoel ik oprecht en niet cynisch. Er is een opvatting dat de VN er is en haar legitimatie met name ontleent aan het feit dat ze opkomt voor de rechtelozen en the rights of the voiceless, neglected and marginalised groups verdedigt.

(bron: www.unric.org/html/nederlands/un/abc1.html)

Daaronder worden ook de rechten van toekomstige generaties begrepen. Bij mijn lezingen en introducties die ik geef over het werkprogramma van UNEP, zijn er altijd een paar mensen die na afloop blijven hangen en één-op-één hun reactie aan mij kwijt willen. Vaak hebben ze vragen, maar ook kritische noten en soms ronduit frustraties. Waarom gaan zaken vaak zo traag binnen de VN? Waarom hebben jullie niet meer bevoegdheden en waarom coördineren jullie niet standaard al jullie inspanningen voordat jullie op landniveau VN-activiteiten ontplooien? Waarom werken sommige zaken wel en sommige zaken niet naar behoren binnen de grootste diplomatieke rommelmarkt? Kortom: ik kom regelmatig mensen tegen die vinden dat het bij de VN en ook bij UNEP nogal schort aan een aantal zaken. Het human resources-beleid binnen de VN is hard aan modernisering toe en dat is nog zachtjes uitgedrukt. De organisatie is te log: selectie en rekruteringsprocedures duren véél te lang (driekwart jaar is niet uitzonderlijk). Er is vriendjespolitiek: gedrag gebaseerd op wederkerigheid. Er zijn te veel landen die zich telkens willen bemoeien met (hoge) benoemingen. Er is een praatcultuur. Enzovoorts, enzovoorts. Ik kan ze in veel gevallen niet tegenspreken. Wel helpt het als je in die discussies het institutionele geheugen van de organisatie een beetje ‘met je meedraagt’ en kunt uitleggen waarom sommige zaken in de VN zo moeizaam gaan. Ik moet bekennen dat ik niet altijd een bevredigend antwoord heb kunnen geven op alle vragen die mij zijn gesteld. Nog sterker: ik kan me soms goed herkennen in de kritiek van buitenstaanders. Al eerder gaf ik aan dat we in de VN met een soort twintigste eeuwse gereedschapdoos proberen om problemen van de eenentwintigste eeuw op te lossen, en dat wil op het terrein waarop ik me beweeg maar moeizaam lukken. Verder is de VN niet een soort machtig lichaam waarvan de ledematen verder reiken dan nationale regeringen toestaan en daar waar landen mensen aan hun lot overlaten naar eigen believen kan ingrijpen. Mensen die dat denken, moeten onmiddellijk uit de droom geholpen worden. Wat we zien, is iets ernstigs, en ik beperk mij hier tot het milieuterrein: veel landen trekken zich terug en laten veel in de wereld over aan de krachten op de vrije markt, en dat plaatst vooral arme landen vandaag de dag voor grote problemen.

In de visie van de Nederlander Hans Opschoor, voormalig hoogleraar milieueconomie aan de Vrije Universiteit en het Institute of Social Studies, en ik citeer uit zijn Pugwash-voordracht uit 2008: ‘wijst de huidige financiële crisis op een economisch systeem dat kraakt in verschillende van zijn voegen. De financiële crisis staat naast andere zoals de voedselcrisis en die inzake klimaat en natuurlijke hulpbronnen. Dat meerkoppig complex van crises vraagt uiteindelijk om een multilaterale politieke aanpak en wat de economie betreft: “managed (liever: governed) markets” gericht op de realisatie van internationale veiligheid, welvaart, “common good” duurzame en stabiele ontwikkeling met de daarbij behorende instrumenten en instituties, inclusief markten, en een financieel-economische architectuur. De vrije markteconomie wentelt sociale kosten (waaronder milieueffecten en economische risico’s) af op anderen, meestal die met minder macht en koopkracht. Marktinherente krachten in het neoliberale mondialiseringproces bevorderen onduurzaamheid en ongelijkheid op langere termijn.’ einde citaat. (bron: Hans Opschoor, ISS (26/11/08) Pugwash-voordracht: Internationale Aspecten aan de Financiële Crisis.

Werkzaam bij een VN-organisatie wier mandaat het is om aan onduurzame productie- en consumptieprocessen een eind te maken en landen en organisaties op te roepen verstandig om te gaan met de beschikbare mondiale milieugebruiksruimte, luister ik dagelijks naar kritiek van buiten. Ik probeer graag in mijn eigen woorden uit te drukken waarom zaken binnen de VN gaan zoals ze gaan, zonder daarbij kritiek uit de weg te gaan.

Mij bekruipt, als het gaat over UNEP en de uitdagingen waar deze organisatie als klein onderdeeltje van de veel grotere VN-familie voor staat, eenzelfde gevoel als ik tegenkom in het pleidooi van ambassadeur Van Kesteren, auteur van Verloren in wanorde over 30 jaar ontwikkelingssamenwerking. Als het gaat over de wanorde die hij in zijn boek beschrijft binnen de organisatie van de ontwikkelingshulp, is zijn pleidooi: ‘het moet niet minder, maar het moet wel beter’. Dat zou ook het motto voor een betere UNEP-organisatie kunnen zijn. Niet zo lang geleden sprak de VN-baas Ban Ki-moon de volgende woorden: ‘In an age of economic austerity, we must do more with what we have. We must learn to be more efficient and effective, faster and more mobile, transparent and accountable.’

Ik zie dat maar als een steuntje in de goede richting. Maar of het genoeg is, betwijfel ik.

PLAYING ON THE DYNAMICS

Deze planeet heeft het zwaar, of we nu kijken naar de gevolgen van klimaatverandering, het verlies van plant- en diersoorten, verwoestijning of landdegradatie. Willen we blijven leven zoals we nu leven, met ons huidige productie- en consumptiepatronen, dan hebben we minstens nog een planeet nodig, is de voorspelling van deskundigen. Verder, voorspellen deskundigen, zijn we nog ver verwijderd van onze United Nations Millennium Development Goals, die zich richten op uitbanning van wereldwijde armoede en sinds kort zijn we volgens de laatste VN-cijfers met zeven miljard mensen. Dat aantal zal verder stijgen tot negen miljard in 2050. Voor wie een donkere bril opzet, zijn het angstaanjagende voorspellingen – en dat in een wereld die naast een ecologische crisis met een financiële crisis, een energiecrisis, een voedselcrisis en een humanitaire crisis zit opgescheept. En dan kijkt iedereen algauw naar de VN, die, hoe spijtig ook, het kenmerk heeft van een slecht bij kas zittende vereniging van staten met een beperkt mandaat. Er is geen echte ‘wereldminister’ van Financiën en ook geen echte ‘wereldminister’ van Humanitaire Zaken of Milieuzaken – en die laatste zal er voorlopig ook niet komen, is mijn inschatting. Maar de klok tikt door en negen miljard bewoners in 2050 is een serieus te nemen scenario, dus zullen we onze huidige productie- en consumptiepatronen moeten ombuigen, wil het enigszins leefbaar blijven. Tegen die achtergrond bezien doen Geneefse diplomaten hun dagelijkse zetten op het schaakbord.

Geneefse diplomaten verstaan de kunst om diverse VN-collega’s, waaronder mijzelf, goed op de kast te krijgen. Dan gaat het om het volgende. Er zijn binnen de VN vergaderingen waarin diplomaten stuk voor stuk de indruk wekken dat ze een vergadering op hun beloop laten. Ze zien wel waar het in de onderhandelingen heen gaat, maar nemen geen initiatief en er wordt zeker bij een zwakke voorzitter weinig sturing gegeven aan de discussie en de besluitvorming. Het typische non-actieve en afwachtende is wat een aantal diplomaten hier kenmerkt. Als ik dan als VN-ambtenaar in the corridors vraag ‘waarom doe je niks?’, luidt het nietszeggende antwoord nog weleens ‘Playing on the dynamics.’ 

‘On verra’, wil ik in Genève ook wel eens horen. Met andere woorden: het kan nog alle kanten uitgaan, we hebben zelf als ‘leunstoeldeskundigen’ geen idee welke, en daarom laten we het een beetje kabbelen. Ik ben dan blij dat de heren en dames op zo’n moment in een vergaderzaal zitten en niet met z’n allen op een voetbalveld staan, want dit laat niet een indruk achter van spelers die een wedstrijd willen winnen. ‘Let us talk tomorrow’, hoor ik ook regelmatig in de gangen. Als je dat soort uitspraken hoort, dan weet je het wel.

Ten slotte is er nog het slag diplomaten en onderhandelaars dat vooral gelijk wil hebben in een vergadering en soms een standpunt tot drie keer toe gaat herhalen – buitengewoon irritant is dat. Ook daar is een aardig boekje over geschreven, al jaren geleden (Prof. Rinus van Schendelen (1995) Gelijkhebben of Winnen) In dat boekje wordt aan de hand van een aantal praktijkcasussen helder uit de doeken gedaan waarom sommige onderhandelingstechnieken – als je dat woord al mag gebruiken – dodelijk zijn voor het ‘Brusselse’ eindresultaat. 

Nederlanders komen er in dat boekje niet zo goed van af. We kunnen ons, als het gaat om internationaal resultaat boeken, vaak niet eens meten met onze Belgische buren, is kort door de bocht de analyse van dit boek. Ik heb altijd geleerd dat je niet kunt schaatsen en zwemmen tegelijk. Doe je dat wel, dan krijgt het iets potsierlijks. Kijk maar op YouTube.

Terug naar het optreden van sommige delegaties in vergaderingen in Genève. Het zegt mijns inziens ook veel over de ‘lauwheid’ waarmee een aantal Geneefse diplomaten hier hun werk doen. Vandaag een beetje mensenrechten, morgen een beetje milieu en, ja, op vrijdag hebben ze nog een zitting in het Palais over ‘iets humanitairs’ zoals vluchtelingenwerk, melden ze je tussen neus en lippen door. Ze schetsen daarmee een beeld van zichzelf alsof ze maar half geloven in wat hun inspanningen – als dat woord al van toepassing is – zullen opleveren. Ik geef toe: ik chargeer, maar ik kom ze echt tegen in het VN-dorp. Ik raad jonge VN-collega’s bij dergelijke vergaderingen aan om vooral niet ongedurig te worden of een hoge bloeddruk te krijgen, maar dit optreden als een attitude te zien bij gebrek aan werkelijke belangstelling voor de materie of gewoon onkunde. Voor veel diplomaten is Genève maar een tussenstation en zeker geen hardship post.

Daarnaast lopen er in Genève diplomaten rond die de neiging hebben om zaken soms nodeloos ingewikkeld te maken. Natuurlijk is de wereld niet een overzichtelijk schaakbord waarop je de pionnen duurzame ontwikkeling, human rights, disarmament, trade and peace and security naar eigen inzicht heen en weer kunt schuiven. De issues, ik beperk me tot de milieu-issues in Genève, zijn weerbarstig – meestal erg weerbarstig. Maar de kunst blijft altijd weer, vind ik, om knopen te ontwarren en wat groot wordt gemaakt door een delegatie weer wat kleiner en handzamer te maken. Daar waar je kansen voor toenadering of uitruil ziet, is het onze taak die te benutten en keer op keer een gezamenlijke poging te doen opnieuw het wiel uit te vinden. Dat laatste lukt beter als je je zo kunt uitdrukken en zo kunt schrijven dat ingewikkelde dingen toch begrepen worden. Het zijn niet alleen de diplomaten hier, ook sommige van mijn VN-collega’s hullen zich soms in nietszeggendheden om maar niet ‘vastgepind’ te worden. ‘Never say yes, never say no, never say when’, doet het als quote best aardig – maar als je eigen bazen dat in de mond nemen voor jij zelf een vergadering in moet, dan wordt het knap lastig om voortgang te boeken. Het blijft mij daarnaast opvallen dat sommige VN-collega’s over de gave beschikken om soms van niets toch iets te kunnen maken. ‘Pomper d’air’, noemen mijn Franstalige VN-collega’s dat laatste smalend – maar wel buiten gehoorafstand van hun bazen.

Risicobeoordeling van chemische stoffen, het vaststellen van een richtlijn voor carbonemission intensity of het werken aan environmental indicators; het zijn geen makkelijke en alledaagse onderwerpen en soms echt voer voor specialisten. Maar je hoeft er niet onnodig ingewikkeld over te doen. Natuurlijk had dit stukje onder de P ook kunnen beginnen met ‘UN partyline’ of ‘powerplay van landen’. Er is nog veel meer te vertellen over milieu-diplomatie bedrijven anno 2011 en over degenen die dat tot hun dagelijkse handwerk rekenen, maar ik heb besloten om dit boekje handzaam en overzichtelijk te houden. Het blijven tenslotte kronieken.

QUALITY OF WHAT? 

Onze baas Ban Ki-moon geeft af en toe speeches waarin prachtige vergezichten opdoemen. Recent was het weer raak, in een toespraak met enkele mooie gedachten voor de toekomst. ‘We need to reinvent what we mean by “progress”. We need a revolution in our lifestyles, we need a revolution in how we live, a revolution in our relations with our planet. Our challenge is to create sustainable growth in an age of scarcity, to lift people out of poverty while protecting the environment and ecosystems that support us.’ 

Prachtig en opbeurend: een VN-baas die bijna de revolutie predikt. De woorden lezend en herlezend, denk ik: vast niemand die er op tegen is, maar hoe geef je dat in de dagelijkse praktijk nu handen en voeten? In dit stukje gaat het over interne werkprocessen (die kunnen beter bij de VN), over wat kwaliteit inhoudt (ook dat kan beter bij de VN) en hoe het zit met de voorwaarden (budgetten, HR-beleid) om ons werk goed te doen. Dat laatste is zeker vatbaar voor verbetering.

Op de vraag wat voor kwaliteit de UNEP-organisatie moet leveren, bestaat helaas niet een eensluidend antwoord. De laatste jaren werken we steeds meer tot tevredenheid van donoren met ‘result based management’ als leidraad. Dat wat we willen doen, leggen we vast in programma’s, die worden gefinancierd door landen en de landen beslissen en beoordelen gedurende de looptijd van programma’s of wat UNEP beloofd ook tijdig wordt waargemaakt.

Toch blijft de vraag terugkomen of er zoiets als een goede definitie van de kwaliteit van ons werk bestaat, kijkend naar de missie en het mandaat van UNEP en de uitdagingen waar we voor staan als organisatie. Als je kijkt naar het bedrijfsleven geldt daar, naast een heleboel ingewikkelde en gecompliceerde zaken, een simpele wet die veelal leidend is voor hoe interne werkprocessen worden georganiseerd. Als het gaat over wat onder kwaliteit verstaan dient te worden in een bedrijf, is het antwoord simpel: voldoen aan de verwachtingen van de klant. Punt. Ik lees het in verschillende handboeken over omgaan met klanten en kwaliteitsmanagement, en ik hoor het van mensen die werken in de business-sector. En hoewel boeken elkaar weleens willen tegenspreken, geldt dat niet voor de volgende wijsheid: het niet voldoen aan de verwachtingen van de klant, resulteert meestal in een ontevreden klant. Er is dan – in de ogen van de klant – geen kwaliteit geleverd. Gevolg: de klant loopt bij jou weg en komt niet meer terug. Het waarmaken van kwaliteit is uiteindelijk iets van alle werknemers van een organisatie. Dat kunnen zij echter niet als zij hun werk niet goed kunnen doen, bijvoorbeeld doordat ze verkeerde materialen of verkeerde informatie aangeleverd krijgen. Om dus aan de verwachtingen van ‘de klant’ van buiten de organisatie te kunnen voldoen, moeten ook alle interne medewerkers binnen een bedrijf de juiste producten of diensten leveren.

Binnen de VN gaat deze simpele voorstelling van zaken om een aantal redenen niet op. Verkeerde materialen of verkeerde informatie aangeleverd krijgen of dat iets te laat gebeurt: het is hier aan de orde van de dag. Er is soms ruzie over wie de klant mag bedienen. Of het omgekeerde gebeurt: de winkelbel blijft gaan, maar niemand doet open. Kortom: er zijn veel redenen waarom de klant bij de VN ontevreden kan zijn, maar helaas ... hij kan niet ergens anders heen. Ik schreef eerder dat voor sommige landen de VN een last resort is.

Verder is het iets ingewikkelder bij de VN als het gaat om producten die de klant graag wil afnemen. Binnen mijn eigen terrein blijvend: er zijn zaken, zoals milieu(technologie)kennis, die niet het monopolie zijn van één iemand. Ieder heeft vaak een stukje van de kennis, van overheden tot bedrijfsleven, maar vaak zit er een (duur) prijskaartje aan. Daarbij gaat het landen die aankloppen bij de VN niet om kennis alleen. Je moet als land ook instituties hebben om die kennis verstandig toe te passen – en daarvoor is een bepaalde scholingsgraad, good governance en noem maar op nodig. Ook dat zijn zaken waar bilateraal (tussen twee landen) of multilateraal (met z’n allen) aan wordt gewerkt. Wil bijvoorbeeld milieutechnologiekennis écht werken, dan heb je wat we binnen de VN noemen een ‘enabling environment’ nodig. Dus wordt er vaak op de deur geklopt van UNEP en andere VN-organisaties als het gaat om het leveren van technische assistentie en capaciteitsopbouw. Net als binnen elke andere grote bureaucratie zoals een ministerie, een grote universiteit of een groot ziekenhuis, moet je ervoor zorgen dat er een aantal werkprocessen zo ingericht worden dat men een maximaal nut, output of service genereert. Daarbij moet je, maar dat kan iedereen zelf ook bedenken, op een paar simpele zaken letten: 

1. Richt de VN-organisatie zo in dat de top van de VN-organisatie op eenzelfde beleidsterrein coherent wordt geadviseerd.

2. Verzeker in de VN-organisatie een interne structuur die ervoor zorgt dat discussies niet twee keer gevoerd hoeven worden of telkens overgedaan moeten worden.

3. Verzeker in de VN-organisatie dat steeds bij de start van de ontwikkeling van nieuw beleid alle interne kennis wordt benut. Vergeet vooral de uitvoeringskant daarbij niet. Gebruik de sterke punten van de verschillende onderdelen van de VN-organisatie.

Ten slotte nog dit. Ondanks goede werkprocessen en kwaliteitsnormen kun je niet altijd voorkomen dat men in een VN-organisatie langs elkaar heen werkt. Ik gebruik als de gemoederen hoog oplopen weleens een Afrikaans gezegde: ‘in a single town there is no wisdom’. Het duurt dan een paar tellen voor die wijsheid landt bij collega’s, want het is een wijsheid die je zeker op VN-(hoofd)steden kunt loslaten. Na vier jaar ben ik inmiddels wel aan de nodige collateral damage gewend geraakt in het VN-dorp en word ik niet meer zo gauw opgewonden, maar soms wordt het mij zelfs te bar. In het begin van mijn Geneefse loopbaan begon ik echt te twijfelen aan de toegevoegde waarde van één van mijn eigen in Nairobi gestationeerde collega’s, die mij met financiële circulaires uit 1982 om de oren ging slaan en geen oog bleek te hebben voor de zaak en vooral voor wie ik bezig was. Achtergrond was dat ik in het kader van een Environment and Security-programma al drie (!) maanden bezig was om binnen de VN geld van organisatie A naar organisatie B te verplaatsen en daarmee eindelijk in een afrondende fase was beland. Toch dreigde deze transfer vanwege gebrek aan coöperatie geheel vast te lopen, en dat was zeker niet in het belang van sommige landen. We hebben het uiteindelijk rondgekregen, maar vraag niet hoeveel tijd dat heeft gekost. Meedenken met ‘de klant’, in dit geval de landen waar we onze projecten uitvoeren; het is blijkbaar niet iedere VN-collega gegeven.

BE IN THE ‘RUNNING’ 

Dat de VN armlastig is, blijkt onder andere uit het feit dat we veel met ‘geleende en gekregen’ spullen werken. Het meubilair, inclusief de zitjes en kasten van mijn VN-werkgever, zijn lang geleden, in de vorige eeuw om precies te zijn, geschonken door de Permanente Vertegenwoordiging (Ambassade) van Nederland. Een bordje in onze keuken met het opschrift Gebruikte spullen in de vaatwasser graag is het enige wat nog aan die tijd herinnert. Niemand die het bordje kan lezen hier – behalve ikzelf, met als gevolg dat ons keukentje op sommige momenten tjokvol staat met vuile afwas. Maar dat terzijde. Ergens in de vorige eeuw, toen de Nederlandse ambassade zelf verhuisde naar een veel moderner gebouw dichter bij het centrum van Genève, mochten wij er intrekken. Voor een symbolisch bedrag van, is mij verteld, één dollar, mocht de VN de tafels, stoelen, kasten, banken en bureaus overnemen van Nederland. Een genereus gebaar. We zitten bijna twintig jaar later nog steeds op dezelfde meubels en aan dezelfde bureaus. Het interieur bij ons doet inmiddels een beetje ouderwets en aftands aan en roept herinneringen op aan een aflevering van Debiteuren & Crediteuren van Jiskefet.

Met het uitgangspunt ‘zuinig doen met belastinggeld van landen’ is niets mis, integendeel. De VN en zeker UNEP moet lang met spulletjes doen – duurzaamheid voor alles – maar er is wel een grens aan wat nog kan en wat nog toonbaar is. Sommige bureaus zijn inmiddels aardig ‘afgekloven’, stoelen van collega’s storten langzaam in en ons tapijt dateert uit de vorige eeuw – met dito koffie en theevlekken. Als altijd wordt vanwege de schaarse middelen naar een compromis gezocht, en deze lijkt inmiddels gevonden. De UNEP-gangen hebben recent nieuwe tapijttegels gekregen. De gangen bij de VN, die zijn belangrijk; daar loopt het externe bezoek overheen, de ministers vergezeld van hun ambassadeurs en de hoge VN-ambtenaren. Wij in onze werkkamers kunnen nog wel even met de oude tapijttegels doen. Toch klaag ik, afgezien van de ICT-ondersteuning, niet, want het gebouw is verder prima. Het is hier nog heilig, vergeleken met hoe mijn VN-collega’s in ‘het Palais’ erbij zitten. Daar heeft de lucht al vijftig jaar ‘stilgestaan’ en daar durf je op sommige stoelen niet eens meer te gaan zitten in verband met acuut instortingsgevaar. ‘Qui mal y pense.’

Ik gebruik dit inleidende stukje over de kantooraankleding als opstap naar mijn bredere onderwerp, en dat is de belabberde financiële situatie van de VN. Ik kan niet in totaliteit de financiële situatie overzien, maar een paar recente cijfers spreken boekdelen. In totaal zijn landen aan de VN categorisch vanaf 30 april 2010 een geldsom van meer dan 1 miljard dollar schuldig. (www.un.org/News/Press/docs/2010/gaab3950.doc.htm). Verder zijn er onbetaalde rekeningen van VN-vredesmissies, die met name onder de Bush-regering flink waren opgelopen. Inmiddels heeft de Obama-administratie een groot deel van die onbetaalde rekeningen voldaan, waardoor het gehele tekort van $ 2.88 miljard in 2008 terugliep tot $ 1.85 miljard in 2009. Maar het totaalbeeld is nog steeds zorgelijk, want ook veel ontwikkelingslanden zijn niet bij machte om blijvend te voldoen aan de financiële contributieverplichtingen die op hen drukken. Dat geheel maakt dat het ondanks een betere betalingsdiscipline van de VS zorgelijk gesteld blijft met de VN-verenigingskas. 

Voor mijn komst in Genève wist ik als geen ander dat VN-organisaties constant naar geld moeten hengelen bij veelal Westerse donoren. Een vroegere Nederlandse collega die een aantal jaren werkzaam was bij het CITES-verdrag, noemde het bezig-zijn met fondsenwerving ‘een soort bedelaar zijn in vaste dienst’. Dat is een erg leuke job, vertelde hij mij, omdat je je dan ook bezighoudt met allerlei strategische prioriteiten. Dat laatste zal best waar zijn, maar uit mijn eigen ervaring weet ik dat het soms ook irritant is om altijd met je hoed in de hand klaar te moeten staan en potentiële donoren te bewegen juist jouw projecten te ondersteunen. Terug naar het VN-systeem. De wijze waarop diverse VN-organisaties precies gefinancierd worden, is best ingewikkeld en verschilt ook nog per VN-organisatie. De fondsen en programma’s van de VN – waaronder het Kinderfonds UNICEF, het VN-Ontwikkelingsprogramma UNDP en de Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen – opereren met afzonderlijke begrotingen. Het merendeel van hun middelen komt uit vrijwillige bijdragen van regeringen en soms van personen (zoals softwaremagnaat Bill Gates). Dit laatste geldt met name voor UNICEF. Ook de gespecialiseerde organisaties werken met eigen vrijwillige contributies aangevuld met vrijwillige bijdragen van staten. Het hangt onder andere af of je een specialized agency bent, of dat je deel uitmaakt van het VN-hoofdkantoor met het secretariaat in New York – zeg maar: de machtsbasis van de VN. Er zijn in New York twee VN-organisaties, zegt men weleens spottend: een VN van de lidstaten en een VN van de secretariaten. In ons geval is het zo dat UNEP er een beetje ‘bij bungelt’ als een programma naast andere programma’s en fondsen waarvan de VN, als ik goed heb geteld, er 24 heeft. Als je valt onder een programma zoals UNEP, dan heb je niet te maken vaste bijdragen – zeg maar: vaste contributies die je elk jaar binnenkrijgt van landen. Daarom is de metafoor van Opschoor ook zeer toepasselijk op UNEP daar waar hij de VN typeert als ‘een slecht bij kas zittende vereniging van staten met een beperkt mandaat’.

De financiering bij een programma als UNEP is grilliger dan bij een aantal andere grote VN-organisaties, want zij hangt af van wat de landen ‘vrijwillig’ aan je willen afstaan. En dat valt in het geval van UNEP weer uiteen in twee categorieën: de bijdragen aan het Environment Fund en daarnaast aan de diverse Trustfunds. Die laatste fondsen worden veelal gevuld met earmarked bijdragen van landen. Er is één wet waarmee alle VN-organisaties en instellingen te maken hebben: het geld komt allemaal uit de zakken van landen, en sommige landen zijn genereuzer dan andere. Nederland is sinds lang een getrouwe en stabiele bondgenoot van UNEP en geeft bovenop de vrijwillige contributie (voluntary scale of assessment) nog een bijdrage afhankelijk van UNEP’s performance.

Het stelsel van financiering ligt voor UNEP vast en is gekoppeld aan het werkprogramma, dat door milieuministers eens per twee jaar in de UNEP Beheersraad wordt goedgekeurd. Dat betekent onder andere dat kansen om door het jaar heen te beschikken over aanvullende bijdragen er wel zijn, maar dat houdt in dat je constant ofwel intern met geld moet schuiven of opnieuw met je hoed in de hand langs donoren moet om te bedelen om tussentijdse financiering. Dat laatste doe ik de ene dag met meer plezier dan de andere dag. Niet iedereen is in de wieg gelegd om ‘bedelaar in vaste dienst’ te zijn.

Aangezien mijn regionaal kantoor op zeventig tot tachtig procent van de donorbasis van UNEP zit, betekent dit dat je vaak moet aankloppen bij de landen in West-Europa om een kans te maken op tussentijdse financiering. Je succes valt of staat met het netwerk dat je binnen Europa hebt opgebouwd. Verder ben je als VN-organisatie constant in concurrentie met elkaar. Toen er na de laatste kabinetswisseling in Den Haag (november 2010) het geluid kwam dat UNEP het met twee miljoen minder moet gaan doen in 2011, vernam ik van BuZa-ambtenaren dat al diverse VN-organisaties op de stoep hadden gestaan en ook aan deze organisaties worden vergelijkbare kortingen opgelegd. Zelf komend uit een donorland, had ik het voordeel dat ik makkelijk toegang had tot andere donorlanden. Ik kende de spelers in het veld: de Europese Commissie en de EU-lidstaten. Maar ook hier in Genève geldt: langer op je post en je merkt dat je een aantal bilaterale contacten verliest omdat mensen in hoofdsteden – your entry points in the capitals – wisselen van functie of van standplaats. Constant moet je dus nieuwe contacten aanboren, visitekaartjes laten bijdrukken en kijken welk ministerie binnen verschillende hoofdsteden prioriteit geeft aan het werk van jouw organisatie.

Als het gaat om wat in het VN-jargon ‘resource mobilisation’ heet, speelt er ook nog iets anders mee. Binnen veel VN-organisaties is er altijd een zeker getouwtrek: wie mag wat doen? Is dit een taak van het hoofdkantoor in Nairobi, of mogen regionale kantoren dit werk ook doen? Verder houden Westerse donoren niet van een benadering dat in januari UNEP op de stoep staat, in februari UNDP en in maart UNHCR langskomt. Zeker niet als het om financiering gaat van projecten in één land – ik noem maar een dwarsstraat als Tajikistan of Albanië. Dan wordt algauw gezegd in de hoofdstad kan de VN-familie de zaken intern zo coördineren en met één joint resource mobilisation strategy komen zodat we maar één keer om de tafel hoeven? Daar zit wat in. 

Bij mijn komst in 2007 was de term die door alle VN-gangen ging: UN delivering as One. Een concept, of beter gezegd een manier van werken die nog onder de vorige UN Secretaris-Generaal Kofi Annan was ingezet. Er bestaan inmiddels per continent ook een aantal roll out countries waar met dit model gewerkt wordt, met één UN coherence fund, een fonds waarin het geld van donoren bij elkaar is gelegd. Ik noem als voorbeeld Albanië, omdat ik dat het meest van dichtbij ken: daar worden aan de hand van een nationale prioriteitstelling vervolgens programmatisch budgetten toegewezen door een commissie bestaande uit VN-organisaties die in Albanië actief zijn. De eerste ervaringen zijn succesvol, alleen is het model wereldwijd bepaald nog geen gemeengoed. Hoewel het behoorlijk tijdrovend is in de beginfase, voorkomt het aan de kant van het ontvangende land dat de absorptiecapaciteit van een klein land als Albanië totaal wordt opgegeten.

Het UN delivering as One-model is zeker een belangrijke impuls voor het beter financieren en uitvoeren van VN-projecten op landenniveau, maar het is zeker nog geen gemeengoed. Voor dat laatste is meer nodig.

STATUS EN CULTUUR

‘In elke cultuur hebben sommige mensen een hogere status dan andere. Men wil hiermee aangeven dat deze mensen en dat wat ze doen meer dan gemiddelde aandacht verdienen. In de ene samenleving ontlenen mensen een zekere status aan hun verworvenheden, in de andere aan hun leeftijd, geslacht, opvoeding enzovoorts. In het eerste geval spreken we van verworven status, in het tweede geval een toegeschreven status.’

Kort door de bocht gezegd: een verworven status heeft betrekking op wát je doet, een toegeschreven status op wie je bent. Bovenstaand citaat haal ik uit Zaken doen over de grens (1996) Amsterdam: uitgeverij Contact. Eén van de vele boeken die de Nederlandse hoogleraar Cross Cultural Management, Vrije Universiteit Amsterdam en kenner van verschillende culturen Fons Trompenaars over cultuurverschillen heeft geschreven. Hoe effectief te zijn in het omgaan met andere culturen, is de centrale vraag uit zijn boek. Waar het Trompenaars in zijn boek onder andere om te doen is, is het verschil te maken tussen een toeschrijvingscultuur (Azië) en een prestatiecultuur (VS, Canada, West-Europa) en hoe dit doorwerkt in hoe mensen elkaar benaderen en ook waarom ze in onderhandelingstrajecten een specifiek gedrag vertonen. Met dit culturele fenomeen, ‘de bril’ waarmee je dagelijks wordt bekeken en beoordeeld, heb je te maken als je zaken met landen doet als VN-medewerker. Iedere VN-ambtenaar, maar ook iedere Nederlandse diplomaat, zou dit soort boeken verplicht tot zich moeten nemen. 

Na lezing van onder andere dit boek begrijp ik zelf ook beter waarom mijn Nepalese collega mij toch elke keer prijst met mijn twintig jaar ‘national government experience’. De beste man weet nagenoeg niets over mijn Haagse track record, maar voor hem ben ik op de eerste plaats een collega aan wie inmiddels vele jaren werkervaring wordt toegeschreven – en dat telt bovenal voor hem. Wat ik ervan bak in een vergadering, komt blijkbaar voor hem niet op de eerste plaats – zeker niet in het begin van onze werkrelatie. Hoezeer ik ook denk dat het uit de tijd is om status te kunnen ontlenen aan iets anders dan wat je presteert – voor mij geldt de Hollywood-wijsheid: binnen de VN ben je zo goed als je laatste rol – hoe meer ik toch in praktijk ervaar dat het zaken zijn die er voor hem wel degelijk toe doen. Inmiddels is dat beeld langzaam aan het veranderen, mede doordat we samen intensief werken aan een klus die in een bepaalde tijdspanne klaar moet zijn. Daardoor leren we niet alleen veel van elkaar, maar ook van elkaars culturen. Op één punt willen we nogal eens botsen: het terugkerende verschil in onze wederzijdse ‘tijdsbeleving’. Ikzelf, Nederlander en het product van een chronologische tijdscultuur, bots nog weleens met zijn Nepalese, synchronische tijdscultuur. Tijd is voor hem wel belangrijk, maar andere culturele waarden zijn dat ook – bijvoorbeeld als er een familielid belt met een in zijn ogen dringende kwestie. Daarom spreekt hij liever geen exact tijstip af. Als ik zeg ‘in de middag’, is dat voor hem genoeg houvast: één van ons beiden loopt dan in de middag langs om te kijken of het schikt. Nogmaals: het wederzijds respect, in welke termen ook gedefinieerd, staat bij beiden voorop, maar het was in het begin wel wennen voor beiden. Hoe we naar andere collega’s kijken, wordt verder bepaald door wat in de literatuur vaak wordt aangeduid als de ‘wij-’ of de ‘ik-benadering’. Mijn Nepalese collega denkt en spreekt bijna altijd in termen van wij (collectivistisch) en zo kijkt hij ook naar ons project. Ikzelf kijk meer als individu naar de toekomst (particularistisch) en naar onze projecten en ik wil er met mijn eigen prestaties en inspanningen richting aan kunnen geven.

TAAL 

Language training courses in the six languages, Arabic, Chinese, English, French, Russian and Spanish are organized, upon demand, in order to promote linguistic balance within the Secretariat and to improve the language capabilities of its staff as mandated by General Assembly resolution 2480 B (XX111) of 21 December 1968 and 43/224 D of December 1988. The purpose of these courses is to provide staff members with the opportunity to achieve proficiency in other official languages.

Sinds jaar en dag ontvangen VN-medewerkers geregeld bovenstaande mail in hun inbox, en dat maakt altijd weer een bepaald gevoel los in mij. Immers, je bent er als VN-medewerker niet met het beheersen van slechts één werktaal – afhankelijk van het continent waar je werkt – maar je moet je hier constant blijven bijscholen. Ikzelf heb mij nu bijvoorbeeld tot en met het ‘vijfde niveau’ geworsteld in het Frans. En niet zozeer omdat het buiten Frankrijk, België en het Frans-Zwitserse deel waarin Genève ligt de primaire voertaal is, maar meer omdat het binnen de VN de taal is waar ofwel de francofone collega’s zich het best in thuis voelen, ofwel het voor vele collega’s de ‘eerste’ tweede taal is die ze hebben geleerd. Het klink wat vreemd, maar achteraf had ik zelf in de jaren zeventig meer gehad aan het leren van Russisch dan aan het leren van Duits of Latijn tijdens mijn middelbare schoolperiode. Dat Russisch leren, kon bij ons op school, aangezien de ‘spionnenschool’ bestond in de plaats waar ik naar de middelbare school ging. Officieel was de benaming School Militaire Inlichtingen Dienst. Zowel dienstplichtigen als beroepsmilitairen leerden daar vanaf de jaren vijftig tot in de jaren tachtig Russisch om de toenmalige Koude Oorlog-vijand te kunnen afluisteren en buiten de deur te houden. De leraar die in die tijd officieren opleidde, was ook als leraar Russisch aan onze school verbonden. Ik was mij in de jaren zeventig nog niet bewust van het latere nut en het gemak dat ik had kunnen hebben van deze taal. In plaats daarvan koos ik Latijn. Leuk vak, aardige leraar en aardige meiden in de klas maar aan het echte nut van die taal twijfel ik tot op de dag van vandaag. Nu, werkend in het gebied waarvoor ons kantoor verantwoordelijk is en dat zich uitstrekt van Reykjavik tot Vladivostock, stuit ik herhaaldelijk op mijn kennishiaat. Het is nog steeds de ‘eerste’ werktaal die gebruikt wordt binnen een groot deel van onze regio, door veel regeringsvertegenwoordigers en politici, maar ook door ambtenaren. Met een beetje geluk kunnen een Tsjech en een Kirgiziër anno 2011 elkaar nog steeds verstaan in het Russisch, al zie je bij de ‘jonge’ generatie ambtenaren het Engels hand over hand terrein winnen. Maar: ‘woorden als “had ik” liggen op het kerkhof, en “kan niet” ligt ernaast’, zei mijn vader vroeger al. Daarom is het ook voor mij bijspijkeren geblazen. In mijn geval is Frans de tweede werktaal geworden, maar het je dagelijks goed uitdrukken in die taal blijft echt werken.

Onze kinderen hebben het straks een stuk makkelijker dan wij, zeggen mijn partner en ik weleens tegen elkaar. Op de internationale school in Genève leren zij naast Engels en Frans ook Spaans, allemaal van native speakers en allemaal in een moordend tempo. Zij kunnen zich straks moeiteloos in tenminste drie werktalen van de VN uitdrukken.

Je leert daarnaast in dit vak hoe belangrijk het is dat je in het werk beschikt over goede vertalers. Het kan, weet ik uit ervaring, in onderhandelingen ook make or break worden als er in onderhandelingen vertalers zijn die er net naast zitten. Gelukkig is dat volgens mij binnen de VN niet vaak het geval. De selectie is zeer streng, de opleiding lang en om goed simultaan te vertalen, heb je een lange staat van dienst nodig. Geen wonder dat vertalers in vaste dienst bij de VN ook goed betaald krijgen. Maar in veel niet-officiële VN-vergaderingen waarin je optreedt als internationale spreker, panelist of moderator is het met de kwaliteit van de vertalers anders gesteld. Dan loop je het risico dat je het moet doen met de vertalers die voorhanden zijn. Zeker als er vanuit het Turkmeens, Kazahks of Albanees vertaald moet worden, mag je maar hopen dat men jouw boodschap begrijpt en dat het overkomt.

Bovendien geldt in het internationale verkeer – maar niet alleen daar – nog een andere wijsheid: You never get a second chance to make a first impression. Die uitspraak ontleende ik aan Yvo de Boer, die zes jaar lang (van 2000 tot 2006) mijn directeur was bij de directie Internationale Zaken van VROM in Den Haag. Ook hij werd in zijn latere jaren VN-ambtenaar en was een aantal jaren de Executive Secretary, de hoogste baas van het Klimaatverdrag in Bonn. Soms kwamen we elkaar nog weleens tegen. De Boer, zelf een diplomatenzoon met een Britse Boarding schoolachtergrond, had een zekere kijk ontwikkeld ‘waarmee je wel en waarmee je niet scoorde’ in de mondiale milieudiplomatie. Ik heb aan zijn persoonlijke stijl van opereren een kritische kijk overgehouden. Toch moet gezegd: je openingszet bij een internationale vergadering is niet een onbelangrijke, of je nu een groep Turkmenen of Amerikanen tegenover je hebt zitten. Er is een bepaalde categorie mensen bij wie je onwillekeurig denkt: Il y a des personnes à qui les défauts siéent bien et d’autres qui sont disgraciées avec leurs bonnes qualités. (Vrij vertaald: Aan sommige mensen staan hun gebreken goed, anderen zijn onbevallig met hun deugden.)

Yvo de Boer is zo iemand. Van hem leerde ik ook dat de UNEP-organisatie waar ik voor werkte ‘een auto met een acht cilinder motor is’ waarvan vier cilinders kapot zijn en die in zijn ogen eigenlijk een twaalf cilinder motor zou moeten zijn. Het is een simpele beeldspraak maar één die weinig verdere toelichting nodig heeft. 

Als gezegd: een tweede kans krijg je niet gauw meer in een internationale vergadering. ‘They eat you for breakfast’, zei een andere VN-collega een keer tegen mij, waarna hij zich snel uit de voeten maakte en ik er alleen voor stond. Met die wijsheid kon ik het doen de rest van de dag.

Naast taal als tool is taal ook een inspirator. Dat geldt voor veel terreinen in het leven, maar zeker daar waar politiek, diplomatie en het internationale VN-werk elkaar kruisen. ‘Zolang de VN Veiligheidsraad, de politiemacht binnen de VN, zich niet uitspreekt, moeten we het binnen het VN-apparaat vooral met woorden en beelden doen’, brom ik weleens tegen mijn directeur. Eigenlijk een wat obsolete opmerking van mijn kant, want hij als Fransman met meer dan vijfentwintig jaar UN-ervaring en vloeiend in tenminste vijf talen, begrijpt als geen ander het belang van je goed kunnen uitdrukken én de goede toon kunnen zetten in internationale overleggen. Dat laatste demonstreert hij bijna wekelijks, als hij een door mij voorbereide brief moet ondertekenen met zijn naam. Ik weet zeker dat hij er nog een keer doorheen gaat louter om de toonzetting te controleren. De boodschap, verpakt of niet verpakt in VN-brieven, blijft meestal dezelfde. Taal als drijvende en stuwende kracht, als gangmaker, als aanjager en bezieler. Hier moet je met taal ook kunnen ‘spelen’ en dat oefen je elke dag hier. De ene dag boek je er meer resultaten mee dan de andere dag.

UNEP 

Ik mag natuurlijk niet de VN-organisatie die ik gedurende vier jaar heb mogen ‘dienen’ buiten beschouwing laten. Haar werk, mandaat en missie hebben mij in 2007 gemotiveerd om mij in te zetten voor deze organisatie. Maar dat laatste ging bepaald niet vanzelf. De VN was op sommige momenten een harde leerschool en het werk was, zeker in het begin, zo veelomvattend dat ik meerdere malen dreigde kopje-onder te gaan. Er waren dagen bij dat ik geloofde dat een sterk gecoördineerd UNEP-optreden de wereld een stukje beter en mooier kon maken. Maar er zijn ook dagen geweest dat ik het gevoel had in een soort bedrijfsverzamelgebouw te zitten waarbij iedereen als een soort zzp’er zijn of haar eigen ding doet. De VN is op die dagen een verzameling goedwillende mensen met goede ideeën, maar dat kan ook zo omslaan in een organisatie waarbinnen men elkaar behoorlijk kan tegenwerken en dwarszitten de norm wordt. Bovendien voelde het vaak als een vereniging met een slecht bijgehouden verenigingskas, we willen veel maar het moet wel betaald uit de schaarse middelen die voorhanden zijn.

Ik heb in de afgelopen vier jaar de nodige voorbeelden gezien van langs elkaar heen werkende of – erger nog – elkaar tegenwerkende collega’s. Zelf had ik een keer met een Zweedse collega van onze technische divisie uit Parijs een absoluut nulpunt bereikt. Zijn VN-baas en mijn VN-baas hadden ons totaal tegengestelde instructies meegegeven voor een belangrijke vergadering van UNEP in Monaco. Pas toen hij riep ‘this is something like cooking a soup out of a hen and a typewriter’ was het ijs wederzijds gebroken en konden we er hard om lachen en vonden we a way out. Het demonstreerde hoe moeilijk en onwerkbaar het er soms op de werkvloer aan toe kan gaan – en dat binnen één organisatie. De persoonlijke verhoudingen moeten er niet onder leiden, daar moet je altijd goed op letten. Het zijn de soms onwerkbare instructies die je meekrijgt van VN-bazen boven je, daar kan jij noch de ander iets aan doen. Een ander voorbeeld dat laat zien waarom dat deels door het systeem in de hand wordt gewerkt, dateert uit 2010, toen ik als programme officer verantwoordelijk was voor het selecteren van deskundige trainers voor een klimaattrainingsessie in Albanië. Ondanks de interne goedkeuring van ons project op het allerhoogste niveau in Nairobi – hoger kan niet binnen UNEP – slaagde ik er maar niet in om de noodzakelijke experts van onze technische divisie in Parijs los te krijgen. Ik werd geconfronteerd met obsolete vragen die in het voortraject tijdens de goedkeuringsprocedure allang waren beantwoord door mij en collega’s. Kort gezegd: het leek wel of de ‘tegenstand’ binnen mijn eigen organisatie ten aanzien van ons project en onze aanpak groter was dan buiten UNEP. Nu wist ik dat er binnen de VN, maar buiten UNEP, ook de nodige deskundigheid aanwezig was op klimaatgebied, dus hebben we voor deze klus de benodigde capaciteitsinzet van ‘buiten’ gehaald. Iets wat je later door andere collega’s weer wordt kwalijk genomen, maar dat neem je op de koop toe. Het geheel illustreert hoe er soms intern incoherent wordt gewerkt. Het optreden als één UNEP naar buiten toe, blijft soms moeilijk. De VN is geen koekjesfabriek, maar de buitenwacht verwacht van ons wel een gecoördineerd optreden. Tenslotte worden we daarop door landen afgerekend.

Bij de start van een nieuw project zeg ik tegen junior VN-medewerkers weleens: ‘we will be critized anyhow.’ 

Dat komt dan wat cynisch over, maar soms is het hier gewoon duwen en kijken waar de dijk het zwakst is. Dat blijkt op sommige momenten de enige begaanbare weg in de VN. Ik heb daarnaast geleerd in Genève dat het tegen de stroom op roeien, je niet neerleggen bij de status quo en het bij herhaling blijven omgaan met sommige ‘tegen-krachten’ in je eigen organisatie onderdeel is van je werk – hoe raar dat ook mag kinken. Het heeft allemaal een leereffect op mij gehad en deed steeds een beroep op mijn eigen ingenuity. Het voelde op sommige dagen alsof je een uphill battle aan het voeren was, en dat was op zichzelf geen reden tot blijdschap. Vrienden worden hoeft niet, maar iets meer collegialiteit had soms niet misstaan.

VITAL GRAPHICS

Al in mijn tweede maand bij de VN stuitte ik op wat je in een organisatie ‘collateral damage’ zou kunnen noemen. Ik was in Belgrado en nam in de hoedanigheid van VN-ambtenaar deel aan een UNECE-conferentie in het kader van het Environment for Europe process (zie ook: www.unece.org). Dit ministerieel proces is op milieugebied het enige pan-Europese milieukader waar milieuministers van zowel West- als Oost-Europa én een deel van Azië elkaar eens in de vier jaar treffen. Ik had een zeer bescheiden aandeel gehad in de voorbereiding van de conferentie, maar was op het laatste moment – zoals dat vaker gaat – toegevoegd aan de UNEP-delegatie vanwege mijn Haagse kennis en mijn netwerk binnen de EU. In praktijk deed ik in Belgrado vooral de klussen waar mijn andere VN-collega’s geen zin in hadden, zoals het meelopen met een directeur en zorgen dat de VIP tijdig in meeting x kon verschijnen en zijn taak naar behoren kon uitoefenen. Het is ongelofelijk hoeveel aandacht er soms gevraagd wordt van een hooggeplaatste VN Executive Director. De agenda van zo iemand zit standaard meer dan vol en dan moet er nog een bilateraal met een minister uit ‘Dichtbijstan’ of ‘Verwegistan’ of een NGO die zichzelf belangrijk vindt in gepropt worden. Maar goed, dat terzijde. Algauw had men tijdens de conferentie door: the new kid on the UNEP block kan wel wat. En dus werd ik de informatiestand van UNEP binnengesleurd en kon ik vervolgens UNEP-brochures uitdelen aan geïnteresseerden. Dat is aardig voor een uur of twee, maar algauw ging dat werk vervelen en diende zich een volgende activiteit aan. Mijn taak werd het in goede banen leiden – logistiek gesproken – van de side events waarbij UNEP de leiding had. Eenmaal druk doende daarmee, dacht ik even niet na over wat ‘collateral damage’ de komende uren in praktijk zou gaan inhouden.

Wat wilde het geval? Ik kan er nu om glimlachen, maar destijds was het naarstig zoeken naar een passende exit-strategie en was het zaak het hoofd koel te houden. Enkele van mijn UNEP-collega’s hadden een publicatie van Milieustatistieken in de Balkan (Vital Balkans Graphics) opgepimpt met een paar aardige foto’s. Althans, dat dacht ik … tot ik tot mijn grote schrik op een foto van oud-president Tito, de grote roerganger van het toen nog niet zo lang uit elkaar gevallen voormalig Joegoslavië, stuitte. Op die foto stond oud-president Tito, maar vergezeld van een pin-up wier rondingen nietsverhullend werden getoond. Oud-president Tito, vader des vaderlands – al bestond dat vaderland al enige tijd niet meer in het ‘nieuwe’ Servië – afgebeeld met een pin-up met blote borsten in een VN-publicatie! Een diplomatieke rel was bijna geboren en mijn carrière bij de VN moest nog beginnen. Na tussenkomst van een collega van de OVSE (Organisatie voor Veiligheid en Economische Samenwerking), die eveneens not amused was, werd onze UNEP-baas erbij gehaald en werd besloten dat dit diplomatiek gezien ‘over de rand’ was. Toen hebben we de publicatie schielijks van alle tafels moeten halen voor ons drukbezochte event van start ging. Er is binnenkamers nog flink gestampvoet, maar tot echte ‘collateral damage’ kwam het niet, omdat betrokken collega’s – als gezegd: goed op de inhoud, maar diplomatiek iets minder onderlegd – ook wel inzagen dat dit achteraf niet de meest handige manier van UNEP was om aandacht van de conferentiegangers in Belgrado te krijgen. Pas later bleek mij dat ex-president Tito echt nog een status heeft in delen van het voormalig Joegoslavië, dat worstelt met de naweeën van de Balkanoorlog. We schrijven 2007, nog niet zo lang nadat NATO-bombardementen mede een einde maakten aan de zwartste bladzijde uit de naoorlogse geschiedenis van Europa. UNEP bleef een diplomatieke canard bespaard en is er goed van afgekomen. En persoonlijk beschouwde ik het als een voorlopig hoogtepunt in een nog niet erg op gang gekomen VN-loopbaan. Ik had mijn les geleerd: het blijft elke dag opletten.

WIKILEAKS

Als ik nu een vraag stel in Genève wordt bij sommige onderwerpen al gegniffeld door diplomaten of VN-collega’s: ‘binnenkort meer op Wikileaks ....’

We weten het allemaal: internet heeft ‘iedereen met iedereen’ verbonden. Verder heeft het Wikileaks-gebeuren – waarvan het einde nog lang niet in zicht is, sommige journalisten spreken pas van een begin – ons geleerd dat er, zoals sommige commentatoren voorspellen, ‘een toekomst zonder geheimen aanbreekt’. Sommige internetdeskundigen roepen: hoe lang duurt het monopolie op kennis in het post-Wikileaks-tijdperk nog? Wellicht interessanter is: wat gaat er nog volgen?

Onmiskenbaar heeft de Wikileaks-periode ook haar sporen getrokken in het Geneefse diplomatieke landschap. Niet lang na de reeks van onthullingen in december 2010 kopte één van de weinige kwaliteitskranten die Engeland nog heeft, The Guardian, met: ‘How Wikileaks altered the way we see the world’. Daarna volgden in andere media nog vele interessante analyses, waaronder de kerstbijlage van de Volkskrant uit december 2010. Het e-mailverkeer van het US State department – waarin ook, zoals we nu fijntjes weten, de nodige berichten tussen of van Nederlandse diplomaten zijn opgenomen – lag ineens onbedoeld deels op straat. Een kennisbron aan informatie, waarmee, als de getallen kloppen, journalisten nog een tijdje vooruit kunnen. Dat het uitgelekte diplomatieke mailverkeer niet altijd wereldschokkende politieke feiten bevat, weten we inmiddels ook. Maar dat het lezen van smeuïge diplomatieke achterklap zich in meer lezers mag verheugen dan ooit de bedoeling was, mag ook duidelijk zijn. Er gaat bijna geen dag voorbij of er duikt wel weer wat op in de kranten. Waar natuurlijk buiten, maar ook binnen de VN over gepraat wordt, is waarover ook sommige commentatoren schrijven: hoe lang duurt de monopolie op kennis in het post-Wikileaks-tijdperk nog? En is er naar aanleiding van alle Wikileaks-onthullingen reden om anders te gaan werken? Binnen overheden, maar ook tussen overheden, en moeten VN-organisaties lessen trekken hieruit?

Niet alleen een groot aantal ambtsberichten van Nederlandse en Amerikaanse ambassades waren afgelopen maanden door Wikileaks te vinden op internet. Heel veel VN-informatie staat ook op internet, met één klein verschil: het is er door onszelf opgezet en niet door Wikileaks. Ik kan niet over de VN in haar volle breedte praten, zoals in mijn voorwoord uiteengezet, dus wat nu volgt, heeft louter betrekking op het werkterrein van UNEP. UNEP heeft een sterk open cultuur als het gaat om informatieverspreiding. Sterker nog: verspreiding en openbaarmaking van relevante milieuinformatie voor het grote publiek vormt zelfs één van de core-activiteiten van UNEP. Echt honderden beleidsdocumenten, rapporten, wetenschappelijke studies; het is allemaal soms zelfs in conceptvorm te vinden op de UNEP-website. Natuurlijk, niet alles staat meteen op de UNEP-website en het berichtenverkeer tussen medewerkers op de verschillende kantoren is ook niet vrij toegankelijk. Ook de conceptdocumenten die nog onderwerp zijn van diplomatiek beraad tussen landen, staan er nog niet op. Doel hiervan is helder: er moeten dikwijls diplomatieke haken en ogen rond tekstblokken worden weggemasseerd. Dat lukt beter en rustiger als het niet direct op de site staat. Maar verder is het beleid rondom UNEP’s informatievoorziening ronduit open. Dus mochten er morgen via Wikileaks UNEP-berichten en/of UNEP-documenten opduiken, dan verwacht ik eerlijk gezegd niet dat er veel bij zit wat echt nieuwswaarde heeft – maar goed, ik ben geen journalist of commentator.

XENOMANIA OF XENOFOBIA?

Werk je met het alfabet als ordenend kader voor je verhalen en impressies, dan moet je niet terugschrikken voor de X. Veel van wat ik hier had willen schrijven, heeft al een plaats gevonden in eerdere hoofdstukken als “Anything I can do”, “Taal”, “Status en cultuur”. Daarom beperk ik me bij deze letter tot een lichtvoetige beschouwing over het dagelijkse leven. Columnist Youp van ’t Hek schreef ooit in de NRC een column die begon als volgt: ‘De zoete geur van oma’s appeltaart uit die veilige jaren vijftig gaat inderdaad nooit meer overheersen. Je ruikt pizza, shoarma, kebab en … appeltaart.’ Wie appeltaart ziet als een metafoor voor het overzichtelijke wereldbeeld uit de jaren vijftig en de andere genoemde voedingswaren als een uiting van allesomvattende en om zich heen grijpende globalisering, heeft, denk ik, gelijk. De jaren vijftig liggen ruim vijftig jaar achter ons en nog even en er is bijna niemand meer die nog uit de eerste hand kan vertellen hoe dat werkelijk rook. Het heeft, zeker voor de nieuwste generatie, waartoe ik onze kinderen reken, ook niet zoveel zin hier lang stil bij te staan. Voor hen hebben pizza’s, of ze nu uit Turkije of Italië komen, en shoarma altijd bestaan naast oma’s en mama’s appeltaart.

Dat naast elkaar bestaan, leidt mij naar mijn volgende punt. Ons kantoor in Genève profileert zich nog weleens als het meest hybride kantoor van alle regionale UNEP-kantoren. Dat komt deels door de regio waarin we gevestigd zijn: West-Europa. Spottend zegt mijn directeur weleens: ‘our region often likes to see itself as the forefront of modernity’. Ook daarin schuilt een diepere betekenis. Weliswaar staat ons kantoor in dit deel van Europa waar op milieugebied veel landen hun zaakjes voor elkaar hebben, maar de meeste landen waarvoor we echt iets kunnen betekenen, liggen ver, tot zeer ver weg, naar het oosten. Om precies te zijn: tot en met Vladivostok, en daar is de komende dertig jaar nog genoeg milieuleed voorhanden. Het hybride karakter zit hem natuurlijk ook in de zeer heterogene economische positie van landen. Sommige landen zijn rijk en hebben een hoog BNP, maar wat betreft hun economische ontwikkeling scoren Tajikistan en Albanië nog steeds laag op de VN-meetlat. Enerzijds hebben we als kantoor te maken met de 27 landen van de EU – daarbij voeg ik dan voor het gemak Noorwegen, IJsland en Zwitserland. Anderzijds werken we met landen in het oosten als Rusland, Belarus, Moldova, Oekraïne en niet te vergeten de landen op de Kaukasus en de Centraal-Aziatische republieken. Ze horen allemaal bij de pan-Europese regio. Of er ook zoiets is als één pan-Europese cultuur, is een heel ander vraagstuk. Het blijft wennen om in vergaderingen Noren en Kirgiziërs naast elkaar mee te maken en wij – de VN – zijn er voor de noodzakelijke smeerolie die zorgt dat volken zich verbinden en tot één noemer komen als het gaat over grensoverschrijdende milieuvraagstukken. Dat lukt de ene dag duidelijk beter dan de andere dag.

Zelf houd ik totaal niet van Zwitserse kaasfondue en ook de Koreaanse gefrituurde spinnen die ik een keer op de menukaart zag staan, heb ik aan mij voorbij laten gaan – maar daarmee ben ik nog geen xenofoob. Wat we wel doen, is af en toe met collega’s samen eten in een Ethiopisch of Indiaas eethuis – daar zijn er hier genoeg van – en dan begrijp je soms ook beter waarom de zaken op kantoor gaan zoals ze gaan. De VN is, schreef ik eerder, een amalgaam van alle wereldculturen, en dat werkt door in de haarvaten van de organisatie. Tot slot: wie niet zo van andere culturen en ander eten houdt, zoekt eerder een baan dichter bij huis. Voor wie wat wil in de wereld en niet door een beetje avontuur wordt afgeschrikt, maar door een zekere ambitie voortgedreven wordt: diegene vindt zichzelf waarschijnlijk vroeger of later een keer buiten de landsgrenzen, helaas … zonder appeltaart. Die appeltaart mis je wellicht een tijdje, maar troost je: dat wordt snel opgevuld door andere zaken.

YOURSELF 

Dit hoofdstuk mag gezien worden als het meest persoonlijke, en dat ligt ook wel voor de hand met zo’n titel. Als er één boodschap is die ik wil meegeven aan de nieuwe generatie beleidsmakers die serieus overwegen om bij een internationale organisatie als de VN te gaan werken, dan is het deze wat obligate wijsheid: blijf, ondanks alles, jezelf. Dit bedoel ik niet zweverig, maar heel concreet. Wat nu volgt, is niet meer dan een paar praktische handvatten gebaseerd op lessen over wat wel en niet werkt in de VN-praktijk. Op de eerste plaats is het vooral een pleidooi om het VN-werk te doen op de manier die het beste bij jou past, waarbij je altijd scherp blijft letten op signalen die iets zeggen over je effectiviteit. Ik heb in de loop van de tijd een paar nuttige tips verzameld om me in het VN-dorp staande te houden. Elke organisatie waar je werkt, dus ook de VN, is een leerschool en een proeftuin waarin je dagelijks je eigen vaardigheden en kennis toepast: for better, for worse. Je komt er vroeger of later achter dat je het met je eigen rugzak moet doen. Zeker in vaak lastige onderhandelingssituaties waarbij je in het slechtste geval ook nog eens overladen wordt met kritiek omdat jij als VN-medewerker nogal eens verantwoordelijk wordt gehouden voor de architectuur en de setting waarbinnen landen moeten opereren. Kortom: je rugzak kan nog zo vol zitten met internationale vakkennis en tools die van pas komen bij onderhandelingen (zero-sum games) uit het nieuwste Handbook for negotiators – al die opgedane boekenkennis is maar betrekkelijk. In mijn Haagse jaren mocht ik bij het Rijksopleidingsinstituut en Clingendael het nodige bijleren over onderhandelen. Gedurende die tijd mocht ik ook in de praktijk als onderhandelaar achter het bordje Netherlands plaatsnemen. Maar al dat geleerde, of het nu theoretische of meer praktisch in vergaderingen opgedane kennis betreft, zegt weinig tot niets over hoe onderhandelingsprocessen waarbij je als VN-medewerker intern betrokken bent, écht verlopen. Zo moet je hier, is mijn ervaring, goed tegen soms ongefundeerde kritiek kunnen, een zeer lange adem hebben, zaken op de tafel zien te houden – de VN is zeker geen organisatie van quick wins – je verwachtingen temperen en vooral je humeur niet verliezen. Kortom: dit zijn allemaal zaken die je niet leert in een cursus van Clingendaal of Wilton Park. Het laatste is het opleidingsinstituut van het Britse Ministry of Foureign Affairs in Sussex, waar ik zelf ooit een week mocht deelnemen aan een leergang.

Voor wie zich in de voorgaande zinnen niet herkent, heb ik maar één advies: Stay out! Je wordt zelf niet gelukkig, de VN-organisatie waarvoor je werkt niet en misschien draag je daardoor onwillekeurig ook niet bij aan het te bereiken eindresultaat. In ons geval het op een fatsoenlijke manier faciliteren van de internationale besluitvorming en het op één noemer brengen van landen over grensoverschrijdende milieuvraagstukken en vooral het eens te worden over een gezamelijke aanpak. Zeker dat laatste is, als het faalt, vaak het ergste wat je kan gebeuren als VN-medewerker. Uiteindelijk vormen landen de primaire klanten van de VN en er zijn altijd landen die slachtoffer worden van het gebrek aan fatsoenlijke internationale milieuafspraken. Al is het maar omdat ze zoals Nederland benedenstrooms liggen en het afvalputje vormen van landen die als het gaat om een goed waterbeleid het erbij laten zitten. Of eilandstaten – small islands development states, ook wel SIDS genoemd in VN-jargon – die straks als gevolg van doorzettende klimaatverandering geheel in de oceaan dreigen te verdwijnen. Ben jij er als VN-medewerker in een facilitaire rol bij betrokken om het proces waarin jijzelf niet aan de bal bent mede te laten slagen, dan is het zuur als het niet lukt. Maar voor de landen waarvan het voortbestaan op het spel staat, is het vele malen zuurder. Amerikaanse VN-collega’s hier roepen en waarschuwen elkaar weleens: ‘Mind you, cover your ...’ klinkt het dan door de gang. Misschien niet zo beleefd en tactvol, maar altijd goedbedoeld en het laat aan duidelijkheid weinig te wensen over. Zelf ben ik, terugkijkend, die vier jaar eenmaal te ver gegaan en heb ik in een vergadering een delegatie flink tegen me in het harnas gejaagd. Wat begon als een exchange of views in de vergaderzaal, zette zich in de pauze voort als een stevige woordenwisseling op de gang. Intimidatie is een groot woord, maar de emoties liepen wederzijds flink op. Dan moet je wel op zo’n moment – als andere delegaties meekijken en je ze ziet denken: hoe gaat dit aflopen? – jezelf staande houden. Nogmaals: in dergelijke gevallen blijf je wat in keurig VN-jargon heet de UN partyline uitdragen, ook al wil een delegatielid dit bewust niet horen en zeker niet van jou. Kwestie ook van ego’s en tijdelijk even de regels van het spel uit het oog verliezen, maar ook dat hoort erbij. Wat mij bijblijft, is dat op zo’n moment het vooral de ernst was die de boventoon voerde en natuurlijk het niet willen onderdoen voor elkaar. Caveman-gedrag vind je terug in veel werkculturen, en waarom zou de VN-cultuur daarop een uitzondering vormen?

Terugkijkend, beleef ik in Genève meer voldoening aan zaken die ik heb geprobeerd maar waarvan ik achteraf moet vaststellen dat het soms (deels) niet gelukt is, dan aan zaken waarbij ik heb stilgezeten. Ben ik daarmee een aanhanger van de theorie dat een mens juist groeit bij tegenstand? Niet per se, maar misschien wel een beetje. Soms is een idee goed, maar niet goed genoeg, zeg ik weleens tegen jongere collega’s binnen de VN. Soms schort het aan de praktische uitwerking of is er onvoldoende budget of is het politieke momentum niet daar of besluiten je VN-bazen puttend uit een hogere strategie op het laatste moment anders. Daar moet je je op dat moment bij neerleggen, maar daarmee is jouw idee nog niet definitief van tafel. Soms kan het verstandiger zijn om een eigen idee niet zelf uit te willen dragen, maar het in te steken bij een andere VN-organisatie. Je eigen ego bewust klein houden en zorgen dat de ander met jouw idee kan scoren moet als techniek ook in je toolbox zitten. Dat vraagt inventiviteit, incasseringsvermogen, flexibiliteit en constante aanpassing aan zich wijzigende omstandigheden. Helaas kun je dat niet van iedereen vragen. Ik zie soms goede collega’s afhaken in het VN-systeem. Om heel verschillende redenen. Het ontbreken van een enabling environment is voor jongere VN-collega’s soms een waar struikelblok. Voor meer ervaren VN-collega’s wordt door bovengenoemde factoren weleens te veel afbreuk gedaan aan hun eigen ideeën en daarmee soms ook aan hun ego en dan is het hier ook met je gedaan. Soms wordt door collega’s een stap naar een NGO gemaakt, wat hun leven een nieuwe en aangename dimensie geeft. Sommige VN-collega’s verlaten sader and wiser na een aantal jaren de VN en (her)treden in dienst bij hun nationale overheid.

Carrièrestappen, zowel binnen als buiten het VN-systeem, blijven interessant, zolang je ze maar zelf kunt zetten en deze je niet worden opgedrongen. Helaas is de werkelijkheid, zowel binnen als buiten de VN, nogal eens een andere. In dat laatste is het geen playing on the dynamics, maar voelt het voor sommige collega’s meer als een kwestie van overleven. Ze houden zich vast aan hun baan binnen het VN-systeem omdat ze geen andere toekomstmogelijkheden zien of denken te zien. Je zult maar uit Iran, Sierra Leone of zoals een bevriende collega uit Zimbabwe komen, dan hoef je niet lang na te denken of er in jouw land van herkomst nog carrièremogelijkheden liggen. Je carrièrekansen zijn nagenoeg nul. Je mag soms blij zijn als je het land waar je vandaan komt nog zonder problemen kunt bezoeken. Je kunt een VN-paspoort hebben, maar dat feit op zich zegt in deze wereld niet alles.

Tot slot heeft een gezonde dosis relativering bij alles wat je als VN-medewerker doet en wat de VN vermag een louterende werking. Van die laatste eigenschap kun je niet voldoende hebben om jezelf binnen maar ook buiten de VN staande te houden. De vroegere VN Secretary General Boutros Boutros-Gali zei ooit tegen zijn medewerkers: ‘One of my functions is to be blamed for failures of its member states.’

Het heeft iets masochistisch en je moet er tegen kunnen. Je moet verder binnen de VN altijd oppassen voor de zogenaamde blame games en turning on the guilt-spelletjes. Ben jij zelf de bedenker van een idee, de uitvoerder van een partnership of de organisator van een conferentie en mislukt het: men weet je altijd te vinden. Van dat laatste kun je maar beter niet wakker liggen. Het is zaak dit soort menselijke processen van tevoren in te calculeren. Ik was en ben er als VN-medewerker nooit zo van onder de indruk geweest als delegaties het niet eens kunnen worden over de koers, de richting of de snelheid waarmee de organisatie bepaalde doelen moet bereiken en als het dan niet lukt hun frustratie op jouw stoepje proberen te kieperen. Dat laatste doet mij ook terugdenken aan de periode waarin ik zelf nog delegatielid was voor Nederland en met Nederlandse collega’s probeerde om bepaalde zaken erdoor te krijgen. Ik noem één voorbeeld, omdat me dat zo goed is bij gebleven. Nederlandse collega’s hadden in 2004 een document opgesteld waarmee we extra aandacht vroegen voor de relatie tussen stikstof en fosfaat via (be)mest(ing), die wereldwijd nog sterk onderbelicht was – en anno 2011 nog steeds is. Daarvoor hadden we eerst in Brussel de EU-collega’s om moeten krijgen, wat een hele tour de force was maar uiteindelijk lukte. We vroegen toen bij UNEP in Nairobi aandacht voor het belang van nutrient management voor duurzame ontwikkeling (voedselzekerheid, gezondheid, biodiversiteit en klimaat) in de vorm van een concreet besluit, aan te nemen door de UNEP Beheersraad. Daarmee waren we, leerde ik nog voor de vergadering begon, duidelijk zes jaar te vroeg. Pas in 2011 zijn de geesten er blijkbaar rijp voor en staat UNEP in het Global Partnership on Nutrient Management open voor een dergelijk initiatief. Het onderwerp zal bij de derde Intergovernmental Review of the Global Program of Action op de agenda staan. Dat op de agenda houden, die lange adem in VN-processen, waar ik eerder over schreef, bewijst zich hier weer, is zo belangrijk.

Nu, zes jaar later, denk ik vanuit UNEP: hadden we toen maar met een beter en overtuigender verhaal moeten komen. Toen dacht ik er heel anders over. Ik weet nog goed het moment de zondag voorafgaande aan de Beheersraad dat in de informele consultaties met de Executive Director de zaak begin 2005 volledig vastliep. Maanden van voorbereidend werk van mij en mijn Nederlandse collega’s zag ik in rook opgaan. Ik had zin die middag mijn koffers te pakken en het eerste vliegtuig terug uit Nairobi te nemen. Dat laatste kon onmogelijk, want Nederland was voorzitter van de EU en dus lead negotiator op veel agendaonderwerpen. Men had Nederland nog nodig die week. Louterend was het zeker, en een lesje in nederigheid waar het gaat om jouw rol in een veel bredere context. Ieder mens heeft zijn Waterloo, je ziet zo’n Waterloo alleen de ene keer minder goed aankomen dan de andere keer. Maar je eigen Waterloo tijdig herkennen, leer je overigens snel hier. In mijn UNEP-functie helpen dergelijke inzichten om beter om te kunnen gaan met de frustraties die landen tegenkomen op hun weg. Het helpt me ook vandaag de dag om nog beter te luisteren naar delegaties, geduldig en optimistisch te blijven en tot slot een gezonde dosis relativering te ontwikkelen over wat haalbaar is in VN-onderhandelingsprocessen. Bij dit alles is het van belang te beseffen dat jouw taak er vooral uit bestaat dat je het proces faciliteert vandaag, maar ook morgen. Het klinkt als een vrij nederige bezigheid en dat is het ook.

ZERO HOUR 

Het uur nul. Met dit laatste hoofdstuk eindigen de belangrijkste observaties uit mijn Geneefse periode. Terug in Nederland stelde ik mij deze zomer een aantal vragen. Is er nog leven na het buitenland? Was mijn dienstverband nuttig voor de organisatie UNEP? Was het nuttig voor Nederland? Wat ga ik nu doen terug in Nederland? In alle gevallen werd ik na thuiskomst gedwongen om mijn eigen verhaal eenvoudig te vertellen. Natuurlijk heb ik op een aantal bovengenoemde vragen inmiddels antwoorden gekregen. Er zijn ook antwoorden bij waar de politieke correctheid vanaf druipt. Mijn baas in Genève had het tijdens mijn afscheid over een uiterst nuttige bijdrage, mogelijk gemaakt door Nederland: ‘It was in two words “extremely useful”.’ Een andere relevante vraag luidt: was mijn bijdrage aan het werk van de VN nuttig vanuit de Haagse optiek? Deze laat zich moeilijker beantwoorden. Natuurlijk werk je in Genève aan Nederlandse beleidsprioriteiten, maar je werkt niet vóór Nederland zoals je dat op een Nederlandse ambassade doet. Vergelijk het met het werk van een expert bij de Europese Commissie in Brussel. Het succesvol bijdragen aan een beleidsdossier moet je in een ruimere context zien. Het ging naast de realisering van enkele Haagse milieuprioriteiten tevens om het vergroten van de internationale samenwerking, met name op het gebied van duurzame ontwikkeling, armoedebestrijding, vrede en veiligheid. In die context bezien, luidt het antwoord bevestigend. Het definitieve antwoord laat ik aan mijn bazen in Den Haag. Was het leerzaam voor mijzelf? Ja, zonder uitzondering in meerdere opzichten zelfs. Ik heb dat in deze Geneefse kronieken met enkele treffende voorbeelden proberen te illustreren. Tot slot vragen mensen weleens: was het bijzonder? Daarover kan ik kort zijn: ja en nee. Ja, ik heb zeker het gevoel gehad bijzondere momenten te hebben beleefd – wat niet wil zeggen dat ik ook maar één dag echt het gevoel had dat ik ‘aan de wijzers van de klok van de wereldgeschiedenis heb mogen hangen’, want daarvoor ben ik te nuchter. Terugkijkend, kan ik om drie zeer uiteenlopende redenen zeggen dat mijn Geneefse verblijf verrijkend is geweest. Ik noem deze drie redenen ter afsluiting, omdat je het leven voorwaarts leeft en slechts achterwaarts begrijpt – als van dat laatste al sprake kan zijn.

1. Al werk je bijna twintig jaar op verschillende departementen in Den Haag, als je bij de VN in dienst treedt, begin je eigenlijk weer een beetje opnieuw. Je vindt jezelf weer opnieuw uit, is misschien nog de beste typering. Én je maakt opnieuw vrienden en een paar vijanden. Vooral het meer afstand nemen van het standpunt van je eigen land, wat ik in mijn geval daarvoor een aantal jaren heb mogen uitgedragen, is een leerzame ervaring geweest. De afstand tot de dagelijkse onderhandelingen – dat laatste doen de landen: zij zijn aan de bal, niet jij – maakt dat je een bredere kijk ontwikkelt. Met name op wat haalbaar is in onderhandelingsprocessen. Verder was het mijn nederige taak om me vooral te focussen op het faciliteren van VN-onderhandelingsprocessen. In mijn geval zorgen voor de tafels, de stoelen, de vertalers en vooral op tijd de vergaderstukken en speeches voor hoger geplaatsten gereed hebben. Ook dat was voor mij een nieuwe en verrijkende dimensie.

2. Opmerkelijk was na mijn rolwisseling in 2007 dat je door voormalige collega’s van andere landen, meestal landen binnen de EU waarmee je vroeger vaak aan eenzelfde onderhandelingstafel zat, anders wordt bekeken. Je bent ineens niet meer one of the guys on the block. Je participeert goddank niet meer in oeverloze EU-coördinatie-overleggen waarin zeker vroeger bijna altijd dezelfde EU-landen het hoogste woord voerden, zich daarbij vaak herhalen en die vroeger je pauzes – tussen de vergadertijden in – konden opslokken. Het had als resultaat dat je vaak slecht gehumeurd aan de middag vergadersessie begon. Eindelijk had ik deze vier jaar tijd om mijn eigen ‘lunchpartners’ uit te zoeken en soms veel effectiever dan vroeger uit te vinden waar bij een bepaalde delegatie de schoen wringt. Of ik ging soms even buiten een blokje om lopen en met de rokers staan kletsen – rokers zijn meestal goed ingevoerd en weten vaak als eerste de laatste nieuwtjes. Niet langer je deel van de EU voelen. Het was even wennen buiten de vertrouwde EU-comfortzone te stappen, maar dat laatste wende in mijn geval relatief snel. Het houdt je ook, maar dat inzicht verwerf je pas achteraf, als mens scherp: die verschuiving van rollen en daarmee ook van paradigma’s.

3. Ten slotte nog dit. Ik heb in mijn begin Genève-periode weleens geworsteld met mijn eigen Nederlandse cultuur in de ‘ballenbak’ van verschillende culturen binnen de VN. De Nederlandse overlegcultuur is zeker niet de standaard werkcultuur binnen de VN. Er waren dagen dat het niet meeviel mij binnen de VN professioneel staande te houden, maar je leert snel hier. Culturen bestaan uit continuïteit en verandering, heb ik deze vier jaren geleerd. En ook de cultuur en de identiteit van een organisatie is niet een statische en kan door veranderingen heen overleven, net als een individu de veranderingen die het ouder worden met zich brengt overleeft. De filosoof Kwame Anthony Appiah heeft een hierover een interessant boekje geschreven. ((2006) Kosmopolitisme, Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker, in het Engels Cosmopolitism, Ethics in a world of Strangers) 

Het gaat bij hem vooral over ethiek in een tijdperk van globalisering, waarbij hij een wereldwijde botsing tussen culturen beschrijft. Ik heb er zelf in de vier jaar Genève veel aan gehad. Tot slot heb ik niet alleen kunnen proeven aan die vele verschillende culturen ik ben er ook letterlijk in ondergedompeld. Zowel op mijn kantoor (mon bureau) als in vele vergaderzalen bestond mijn taak eruit om met collega’s telkens weer een nieuwe gezamenlijke noemer te vinden voor grensoverschrijdende milieuvraagstukken die deels voortkomen uit een verschillende culturele, geopolitieke, economische benadering. Daar waar volgens de filosoof Appiah veel politieke wereldleiders het verschil overdrijven tussen culturen in plaats van hun overeenkomsten te benadrukken, is het de taak van de VN telkens professionele bruggen proberen te slaan. In VN-jargon noemen we dat: Finding pathways for environmental cooperation, finding common ground or sowing seeds of understanding.

Gelukkig hield mijn zoek-, ruik -en proeftocht niet op na kantoortijd en ging deze in het weekend gewoon verder. Bijvoorbeeld als ik op zondagmorgen onze plaatselijke dorpsbakker bezocht of op zaterdag op bezoek ging in onze plaatselijke kaasmakerij op het Franse platteland. Zonder dat je het zelf echt merkt, ga je allerlei elementen overnemen van de in ons geval Frans-Zwitserse cultuur. Dat heeft, naar mijn overtuiging, weinig tot niets te maken met het inleveren van je eigen culturele identiteit. Ik ben het gaan zien als een langzaam transformatieproces, waaraan het hele leven onderhevig is. Gek genoeg besef ik nu opnieuw na mijn recente terugkomst in Nederland: ‘ik hoor weer bij een land’, met alle gevoelens die daar bij horen. Met die gedachte wil ik deze kronieken eindigen, nog één keer in herinnering brengend waarmee ik dit boek begon: Anything I can do for you?