Je kleurt je eigen wereld

Behoudens de naam van de auteur zijn alle namen,

uit respect voor de betrokkenen, gefingeerd.

ISBN: 978 90 8666 494 8

NUR: 400; 402

© 2019 Frank Lemmens

© 2019, Mosae Libro, Maastricht

Foto omslag: Ruud Biesmans

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor het overnemen van gedeelten uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (Artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

Pap 7

Moeder 12

Pap is niet meer 16

Woensdag 2 juli 20

Donderdag 3 juli 39

Vrijdag 4 juli 74

Een leven zonder pap 109

Vooraf geregisseerd 130

Een nieuw leven … 136

Terug thuis 157

Vooruitgang 162

Kleuren 175

Je kleurt je eigen wereld

Frank Lemmens

Pap

Misschien is het wel mijn allervroegste herinnering. Het geboortehuis van mijn pap, vol met familie. De warmte, de gezelligheid, de liefde … Hoewel ik toen nog veel te jong was om het echt te begrijpen, heb ik daar geleerd hoe mooi en kleurrijk het leven kan zijn.

Ik zie opa nog zitten, in de hoek van de kamer van de vakwerkboerderij waar hij woonde. Zichtbaar genietend van zijn vier zonen en zijn schoonzoon, die in de eetkamer zaten te praten over de wereldproblematiek alsof ze die zelf moesten oplossen. De discussies laaiden enkel verder op als ze over voetbal gingen. Dat was zichtbaar, en hoorbaar, een onderwerp waar iedereen aan tafel een mening over had. Sterker nog, ze wisten het allemaal beter dan wie ook. De dochters en schoondochters zorgden ondertussen voor de drank en het eten, en wisselden wetenswaardigheden uit over de mannen.

Als ik eraan terugdenk, ruik ik opnieuw de geur van de kolenkachel in de keuken, die continu werd vermengd met het aroma dat je volgens mij tegenkomt op elke boerderij waar ze beesten houden. Het was geen onaangename reuk. Integendeel zelfs, hij was op een gekke manier fijn. Een geur van herkenning. Een geur die bij mijn opa hoorde en die in de loop der jaren overal in was gekropen: in de wanden, de meubels, het plafond, het Perzische tafelkleed … De sfeer was er altijd huiselijk, gezellig, knus en ietwat kneuterig, maar op een goede manier. Misschien kwam dat ook wel door het lage plafond, de geringe afmetingen van de kamer en het feit dat die propvol meubels stond. Grote en degelijke meubels, die je nu alleen nog maar tegenkomt op een rommel- of antiekmarkt.

Wij als kinderen wisten ons altijd wel te vermaken. Bij goed weer renden we de wei achter de boerderij in en probeerden te voorkomen dat we in een koeienvlaai terechtkwamen. Bij slecht weer gingen we de hooizolder op. Altijd weer leuk om vanaf de verdiepingsvloer in het hoog opgestapelde hooi te duiken. Bij de Friese paarden, de varkens of de koeien gingen we wel vaker kijken, maar daar bleven we meestal niet lang. Was het niet vanwege de oorverdovende geluiden die ze maakten, dan was het vanwege de penetrante geur die er hing. Spannend was het wel altijd om de beestenverblijven in te gaan. Al was het maar omdat de volwassenen liever niet hadden dat we daar kwamen. De beesten werden er immers onrustig van.

Er waren twee dingen die we écht niet mochten. Op de eerste plaats mochten we, om de een of andere reden, niet naar de slaapkamers toe. Wellicht dat de trap naar boven juist daardoor altijd zo spannend oogde. We probeerden uiteraard weleens stiekem boven te geraken, maar de oude houten trap verraadde ons al bij de derde trede. Op de tweede plaats was het verboden om over de oorlog te praten. Voor mijn opa een onderwerp om meteen furieus van te worden. Ik vond het jammer dat we daar niet over mochten beginnen, want de spaarzame keren dat het thema wel werd genoemd, leverden steevast zeer indrukwekkende verhalen op. Verhalen over wat hij had moeten doormaken toen hij door de Duitsers werd opgepakt en te voet werd afgevoerd in de richting van Polen. Hij voelde zich verraden. Niet eens zozeer door de Duitsers, maar door de mensen uit de stad: zij hadden immers rondgebazuind dat mijn opa brood en drank achterhield. Op de Duitsers was hij vooral kwaad omdat ze zijn kinderen aan hun lot overlieten: hij werd hardhandig uit huis gehaald, zijn zonen en dochters in vertwijfeling achterlatend. De oorkonde die hij na de oorlog had gekregen en die nog altijd aan de muur hing, was een pleister op een diepe wond in zijn ziel.

Mijn opa was een echte agrariër: klein, licht naar voren gebogen lopend, met een onafscheidelijk petje op zijn hoofd. Hij had zelden veel te vertellen, maar was over het algemeen vrolijk en een druk baasje. Al vroeg in de ochtend begon hij met het verzorgen van de paarden en de varkens, of liet hij de hond achter in de weiden uit, om even later op een ouderwetse kolenkachel de heerlijkste koffie te maken die ik ooit heb geroken. Helaas mocht ik toen nog geen koffie drinken, dus moest ik me beperken tot ruiken.

Indrukwekkend was de manier waarop hij het weer voorspelde. Hij tuurde een tijdlang onder de klep van zijn pet door naar de lucht, nam een paar flinke teugen van zijn sigaar en wist vrijwel precies welk weer er de komende dagen op ons afkwam. Zelden of nooit zat hij ernaast. En als het weer hem beviel, zag je dat meteen aan de grijns op zijn gezicht.

De moeder van pap heb ik nooit gekend. Zij is, naar verluidt, gestorven vrijwel direct na de geboorte van haar jongste zoon. Met de geboorte van deze jongen bestond het gezin uit drie jongens en een meisje, van wie pap de op een na jongste was.

De meiboom wordt gehaald om op te zetten in het geboortedorp van pap.

Pap, mijn eigen vader, heb ik eigenlijk nooit echt gekend. Althans, ik weet wie hij was, maar ik heb nooit de kans gekregen – of genomen – om hem écht te leren kennen. Ik kende pap niet anders dan als een boom van een kerel, die altijd lol en plezier maakte. Hij was beresterk en liet dat ook vaak merken: hij tilde loodzware dingen of zelfs mensen op, gewoon om te laten zien hoeveel kracht hij in huis had.

Daarnaast was hij een talentvolle voetballer. In zijn tijd was hij zo goed dat hij, samen met zijn broer, een profcontract aangeboden kreeg. Krantenartikelen van toen bevestigden de verhalen die hij, hoe sporadisch ook, vertelde over zijn voetbalcarrière. Het is overigens nooit zover gekomen dat pap, en evenmin zijn broer, op een van de vele professionele voetbalvelden heeft gespeeld. Volgens hemzelf vanwege de risico’s die kleefden aan een profcontract: destijds werden voetballers nog niet zo rijkelijk betaald als nu het geval is.

Pas in de laatste fase van zijn leven heb ik mogen zien hoe pap diep vanbinnen was en hoezeer dat verschilde van hoe ik hem altijd had ervaren. Ik was net 18 jaar toen ik voor het eerst merkte dat pap anders was dan ik dacht. Hij was ineens beschermend, stelde zich kwetsbaar op en uitte zelfs zijn grootste zorgen, maar besprak met mij ook de dingen die hem dierbaar waren.

Pas nu ik zelf volwassen ben, lukt het me mijn herinneringen met elkaar in verband te brengen. Want als ik terugdenk aan vroeger, dan durf ik vast te stellen dat het mijn opa is gelukt om een sterke familieband te creëren met en voor zijn kinderen. Die enkele keer dat ik nu nog in de geboorteplaats van pap kom, blijkt ook altijd dat die familieband nog steeds bestaat. Ook ik word telkens opgevangen door de familieleden die er nog wonen. Het voelt als thuiskomen, hoewel ik er enkel de eerste twee jaren van mijn leven heb gewoond. Het dorp van pap, van mijn opa, van mijn familie van vaderskant, heeft iets!

En juist dat speciale gevoel in zijn geboortedorp maakte dat ik daar een andere pap zag dan thuis. In zijn oude omgeving maakte hij onderdeel uit van een gezin, kaartte hij met zijn broers, evalueerden ze samen voetbalwedstrijden. Thuis kende ik pap op een andere manier. Want thuis, vijftien kilometer van zijn geboortedorp, leefden wij als gezin in de hoofdstad van de provincie. En daar vond je geen gezelligheid en saamhorigheid, maar enkel anoniem individualisme. Als we naar huis reden, was dat dan ook altijd alsof we van ultieme rust overgingen naar … tja, naar de stad, naar rumoer. Bij het laatste stukje over de autoweg veranderde het groene landschap langzaam maar zeker in beton, stenen, asfalt, hoge gebouwen en kunstlicht. Ook dat kon ik toen nog niet onder woorden brengen, maar vanbinnen voelde ik dat de kleuren van het leven hier heel anders waren.

Na het hoofdstuk Pap te hebben geschreven, vraag ik me af waarom ik daar eigenlijk mee begin. Het lijkt wel alsof ook mijn leven pas echt begint bij dat hoofdstuk.

Moeder

Mijn moeder was totaal anders dan pap. Ze was geboren in de stad, was altijd goed verzorgd en had een baan als directiesecretaresse. Pap ging meestal in zijn oude kloffie naar het werk en had wisselende werktijden; mijn moeder ging, opgemaakt en wel, in haar mantelpakje naar het werk en meestal pas als wij al naar school waren.

Zoals pap in de oorlog zijn moeder was kwijtgeraakt, zo was mijn moeder in de oorlog haar vader kwijtgeraakt. Het enige wat ik van mijn opa van moederskant weet, leerde ik door een schilderij waar hij op stond in zijn kleding van het Rode Kruis. Wanneer en hoe hij om het leven is gekomen, is mij nooit duidelijk geworden. Er werd eigenlijk nooit naar gevraagd en dus ook nooit over gesproken.

Mijn oma zag ik vrijwel dagelijks: ze woonde weliswaar op zichzelf, maar was zo ongeveer elk vrij uurtje dat mijn moeder had bij haar en dus ook bij ons. Mijn oma was een nette en verzorgde vrouw, die haar tijd ver vooruit was. Toen haar kinderen nog klein waren, heeft ze spontaan gereageerd op een contactadvertentie van iemand uit Amsterdam door al haar spullen in te pakken en samen met haar kinderen op de trein te stappen. En dat vlak na de Tweede Wereldoorlog, toen mijn moeder amper negen jaar oud was. Ze hebben daar bijna tien jaar gewoond, voordat mijn oma van de ene op de andere dag besloot om dezelfde reis nogmaals te doen, maar dan in tegengestelde richting, de man uit Amsterdam in onwetendheid achterlatend. Mijn moeder was inmiddels gewend aan die grote stad, had er vriendinnen gemaakt en had zelfs een stiefzuster van nagenoeg dezelfde leeftijd. Of ze het mijn oma kwalijk nam, is mij nooit duidelijk geworden.

Amsterdam rond 1955.

Anders dan bij opa gingen we niet elk weekend op bezoek bij oma. Waarschijnlijk omdat mijn oma toch al vaker bij ons over de vloer kwam. En als we al gingen, dan nooit zonder gemopper van pap. Het was duidelijk dat die twee elkaar niet goed lagen. Pap heeft nooit iets slechts gezegd over oma, maar andersom wel. Als pap even naar buiten ging om een luchtje te scheppen, dan sprong mijn oma vaak op van haar stoel om mijn moeder te laten weten dat ze wel een betere man kon krijgen. Een man met opleiding en een goede baan. Mijn moeder zuchtte dan en vroeg aan oma om op te houden met het maken van dergelijke opmerkingen. Pap verdedigen, dat deed ze echter niet. Meestal probeerde mijn moeder gewoon de discussie te vermijden.

Bij oma thuis was het voor ons allesbehalve als bij opa. Hier konden we niet ravotten over de binnenplaats, maar hadden we amper ruimte om te gaan zitten. Maar bijna standaard kregen we bij oma wel een soepbord warme melk met daarin een aantal stukken beschuit en daaroverheen een laag suiker. Dat was meestal het beste moment om bij oma te zijn: een heerlijke en zelfgemaakte lekkernij.

Waar mijn oma goed in was, was het gebruiken van plastic boterhammenzakjes. Zo’n beetje alles waar zij van dacht dat het kleur of stank af zou kunnen geven, stopte ze, voordat het in haar tas verdween, in een plastic boterhammenzakje. Het ging net niet zover dat ze al haar geld inpakte voordat het verdween in haar portemonnee, maar er was volgens mij ook niet veel meer voor nodig om ook die stap te maken. Waar oma ook erg bedreven in was, was het verslijten van bergen keukenrollen. Dat kwam niet alleen doordat ze er alles mee opveegde wat op de vloer terechtkwam, maar ook doordat ze onder alles wat eet- of drinkbaar was een pakje afgescheurde vellen keukenpapier legde. Soms was de stapel keukenroldoekjes zo dik dat mijn glaasje fris er vanzelf afviel. Wat mijn oma tot slot heel erg goed kon, was schrijven. Ongeacht welke pen zij gebruikte, het zag eruit alsof ze met een ouderwetse kroontjespen en een potje inkt had gewerkt. Sierlijk en heel erg mooi. Samengevat: je kunt wel stellen dat mijn oma erg gestructureerd was en van orde en netheid hield.

Wat oma in haar jongere jaren heeft gedaan qua werk is me nooit echt duidelijk geworden, maar als ze over haar carrière sprak, dan klonk het in elk geval heel erg belangrijk. Oma heeft weleens verteld dat, toen ze terugkwamen uit Amsterdam, het geen enkel probleem was geweest om haar oude baan weer op te pakken, omdat haar baas haar graag terug had zien komen. Als mijn oma daarover vertelde, zag ik haar in mijn verbeelding in een net mantelpakje rondlopen door een megagrote winkel, om in elke hoek en elk gaatje het personeel te controleren op orde en netheid. Waarom ik dat deed, weet ik niet, maar omdat oma ook zo met mijn broers en mijzelf omging, was het voor mij aannemelijk dat ze op haar werk precies hetzelfde had gedaan.

Mijn moeder was over het algemeen een nette, goed verzorgde en goed uitziende vrouw. Ze ging niet overdreven sjiek gekleed, maar modaal. Toen ikzelf nog een klein jochie was, had mijn moeder heel mooie lange blonde haren. Wanneer het was, weet ik niet meer precies, maar op een gegeven moment heeft mijn moeder besloten haar lange lokken in te ruilen voor een veel korter kapsel. Het leek wel alsof ze daardoor ook een stukje jeugdigheid was verloren. Ze zag er volwassener uit en dat was misschien juist wat ze wilde bereiken. Om de een of andere reden vond ik het typisch iets voor iemand uit de stad.

Thuis regelde mijn moeder alles: van vakanties tot het doen van boodschappen. Mijn moeder had een ‘systeem’ voor alles wat ze deed, dat duidelijk gekopieerd was van mijn oma. Net als mijn oma hield mijn moeder stapels briefjes bij, waar ze van alles en nog wat op schreef. Als we bijvoorbeeld op vakantie gingen, dan werd elke uitgegeven cent opgeschreven. De kilometerstand van de auto werd genoteerd bij vertrek en bij elke tussenstop. Als er getankt werd, dan rekende mijn moeder meteen uit hoeveel benzine was verbruikt en over welke afstand. Hoewel we elk jaar naar dezelfde vakantiebestemming gingen, werd toch steeds een notitieblokje volgeschreven met weetjes. Mijn vader deed gewoon wat hem werd verteld, niet meer en niet minder. Ik weet niet hoe die rolverdeling precies tot stand is gekomen, maar ze leken er allebei tevreden mee.

Ik herinner mezelf er weer aan waarom ik dit boek wil schrijven. Niet als een soort therapie. Juist niet zelfs. Of niet meer. Mijn drijfveer is dat ikzelf jarenlang behoefte had aan een boek als dit. Een boek dat mij deed beseffen dat ik niet de enige was die met allerlei gedachten en emoties rondliep.

Ik wilde jarenlang weten wat ingrijpende levenservaringen met andere mensen deden. Zaten zij, net als ik, met allerlei vragen in hun hoofd? Hadden zij ook hun twijfels? Of hun angsten, verdriet, woedes? Zulke verhalen zocht ik. Verhalen waar ik mezelf in kon herkennen. Die me deden beseffen dat ik niet de enige was. Dat ook anderen worstelden met de dingen die ze hadden meegemaakt. En misschien kan mijn verhaal ook wel iemand helpen.

Pap is niet meer

Hoewel ik nu weet dat pap op vrijdag 4 juli 1986 is overleden in de leeftijd van 47 jaar, heeft het me jaren gekost om de datum en het jaartal te achterhalen. De gegevens waren wel bekend, maar om de een of andere reden nooit écht tot me doorgedrongen. Waardoor het komt dat ik er zolang over gedaan heb, is me nooit duidelijk geworden. Zelf denk ik dat het te maken heeft met de periode voorafgaand aan de dood van pap en in het bijzonder de laatste paar dagen.

Het is in de zomer van 1984 dat ik voor het eerst in de gaten krijg dat pap vaker thuis is dan normaal. Daarvoor werkte hij met wisselende diensten en liepen we elkaar vaak mis: als ik opstond, was hij vaak al vertrokken naar zijn werk of lag hij juist te slapen na de nachtdienst. Maar in die zomer leek alles ineens anders te zijn. Het eerste wat me begon op te vallen, was dat pap bijna altijd thuis was als ik terugkwam van school, sporten of vrienden. Toch heeft het nog best lang geduurd voordat ik in de gaten kreeg dat er iets aan de hand was. Dat kwam waarschijnlijk ook doordat ik het toen erg druk had met mezelf, zoals tieners eigen is.

Eenmaal in de gaten dat de situatie thuis was veranderd, heb ik aan mijn ouders gevraagd of er iets aan de hand was. En zo ja, wát er dan aan de hand was. Op dat moment hoorde ik voor het eerst dat pap overspannen was geraakt en tijdelijk thuis was komen te zitten. Het kwam er in feite op neer dat hij zich ziek had gemeld en dat het nog onduidelijk was hoelang het ging duren voordat hij zijn werk weer zou hervatten.

Niets in mij zei dat deze situatie een negatieve klank of nasmaak zou kunnen hebben. Ik zag pa immers als een sterke man die gewoon even wat tijd voor zichzelf nodig had. En als ik erover nadacht, vond ik het ook niet raar dat pap overspannen was geraakt: hij had al vaker aangegeven dat hij er veel moeite mee had om elke dag – week in, week uit – naar de fabriek te moeten gaan, om telkens opnieuw hetzelfde werk te verrichten, en dan ook nog eens in ploegendiensten. Ik kende pap als iemand die opbloeide zodra hij de buitenlucht rook en met zijn handen in de modder kon wroeten, de paarden of varkens kon verzorgen en – nog veel liever dan dit alles – kon voetballen. Het was dan ook niet verwonderlijk dat pap weer ging voetballen, in zijn geboortedorp, vlak nadat hij ziek thuis was komen te zitten.

Juist omdat pap precies deed wat ik verwachtte dat hij zou gaan doen – zijn roots opzoeken – zag ik geen enkele aanleiding om twijfels te hebben over een goede afloop. Integendeel, ik heb in die tijd meer dan ooit een relatie weten op te bouwen met pap, en op een niveau dat ik nooit eerder had gekend. Mijn vader was aanwezig en, nog veel beter, behulpzaam op allerlei gebieden.

Sinds hij thuiszat, was pap bijvoorbeeld veel actiever in en rond het huis dan ooit tevoren. Gouden handen wat betreft klussen had hij totaal niet. Of het nu ging om het plakken van een fietsband of simpele klusjes: hij bakte er weinig van. Maar opeens maakte hij werk van zulke dingen. En niet alleen thuis. Toen mijn broer eenmaal had besloten om te verhuizen, was pap elke dag in de woning bezig. Hoewel hij niet in staat was om dingen zelfstandig op te pakken, deed hij zijn uiterste best om er voor mijn oudste broer een mooi en knus huisje van te maken.

Ik had wel soms de indruk dat hij vooral graag wilde meehelpen om bezig te kunnen blijven en niet de hele dag thuis op de bank te hoeven zitten. Maar ik voelde dat er tevens meer achter zat. Het leek namelijk ook of pap een verloren tijd wilde inhalen door meer dan ooit met zijn kinderen bezig te zijn. In diezelfde zomer van 1984 was ik bijvoorbeeld op zoek naar een vakantiebaantje. En hoewel hij een jaar daarvoor meteen gezegd zou hebben dat ik bij hem op de fabriek kon komen werken, had pap deze keer een ander voorstel: hij vroeg mij om dagelijks mee te gaan naar zijn geboortedorp om daar te helpen met land bewerken, appels plukken en nog veel meer. Hij had toen net een brommer gekocht, volgens eigen zeggen omdat je daarmee meer van de buitenlucht kunt genieten dan met een auto. En dus gingen we bijna dagelijks met de bromfiets op pad naar zijn geboortedorp. Zittend op een keiharde en oncomfortabele bagagedrager moest ik bijna een dik uur rijden om ter plaatse te komen. Maar pap vond het geweldig.

Eenmaal aangekomen was aan pap te zien en te merken dat hij rustig werd. Ik heb het hem nooit op de man af gevraagd, maar voor mij was het duidelijk dat hij zich hier thuis voelde. Nadat pap was bijgekomen van de reis en een kop ouderwets gezette koffie had gedronken, kwam hij tot leven. Hij werkte hard, maar met een enorme passie en een intens gevoel voor anderen. Waar mogelijk hielp hij door sjouwwerk over te nemen of door ervoor te zorgen dat niemand het warm of koud had, laat staan dat hij toeliet dat iemand iets tekort zou komen. Zonder dat hem dat gevraagd was, zorgde hij dat anderen voldoende pauzes kregen en dat er altijd koffie met koekjes of gebak was.

Pap is nooit een prater geweest, maar ’s avonds, onderweg terug naar huis, veranderde dat. Hij begon steeds meer te vertellen wat dagen als deze met hem deden. Wat ik al dacht, dat het buitenleven een effect op hem zou hebben, werd door pap bevestigd. De opmerking die me waarschijnlijk het meeste is bijgebleven, is: ‘Frank, het maakt me niet uit wat je wel of niet bereikt in je leven, als je maar altijd doet wat je echt leuk vindt.’ Hij doelde hiermee vooral op het niveau dat ik wel of niet zou kunnen halen. Toen hij dit voor het eerst tegen mij zei en ik hem antwoordde dat ik graag iets wilde doen met bouwen of verbouwen of interieurarchitectuur, zag ik dat hij zich realiseerde dat hij niet eens wist wat zijn kinderen bezighield. Maar op datzelfde moment zag ik ook dat het pap goeddeed om te horen dat ik een doel voor ogen had. Hij bevestigde dat alles ook: ‘Fijn dat je een eigen wil hebt. Hou daar zo veel mogelijk aan vast!’

Pap vertelde dat zijn vader, in en direct na de oorlog, het zich niet kon veroorloven zijn kinderen naar school te sturen, omdat het te duur was en omdat er veel werk gedaan moest worden op de boerderij. Mijn opa had, naast de weiden die direct rondom de boerderij lagen, ook nog een paar weilanden in een naastgelegen dorp, waarop hij vooral veel koeien had staan. En zolang als ik me kan herinneren, heeft de familie nooit tractoren of andere machines gehad om het werk te kunnen verlichten. In de stal bij mijn opa stonden, al zolang ik wist, twee grote Friese knollen. Echte werkpaarden, die vroeger ingezet werden om het land te bewerken en om zware lasten te vervoeren. Achter de stal waar deze Friese knollen stonden, had mijn opa nog een oude trekkar staan. Die werd in mijn jeugdjaren alleen nog maar van stal gehaald voor speciale gelegenheden – een optocht door het dorp of iets dergelijks – wat voor mij iets heel speciaals had. Als ik alleen maar naar die kar keek, met zijn grote houten wielen en dikke stalen banden, dan hoorde ik hem al knarsend over de weg trekken, een licht spoor van krassen in de weg achterlatend.

Voor pap waren mijn romantische fantasieën over het werken op het platteland waarschijnlijk keiharde realiteit. Voor mij had het een bepaalde charme als ik daaraan dacht, maar ik kon natuurlijk moeilijk inschatten hoe zwaar het moet zijn geweest voor pap. En eigenlijk klaagde pap er ook nooit over dat hij vroeger zwaar werk had moeten verrichten. Integendeel zelfs, als hij het had over toen – over opa, de boerderij, het harde werken en alles wat daarbij hoorde – dan zag je dat hij met volle teugen genoot. Hij vond het eerder jammer dat hij nooit de kans had gehad om door te leren, dan dat hij daar een gevoel van wroeging aan over had gehouden. En misschien juist omdat pap met zo’n intens positief gevoel kon praten over vroeger, maakte ik er een mooi en bijna idyllisch geheel van. Ik zag het voor me: met de hele familie, ’s avonds aan de keukentafel, gezellig een bord goedgevulde stamppot naar binnen werken en vooral samen zijn. Zo kende ik ook de familie van pap: een sterke, hechte band.

Omdat pap steeds vaker begon te vertellen hoe hij zijn eigen jeugd had ervaren, begon ik meer te denken over de grote cultuurverschillen tussen hem en mijn moeder. Een echte typische plattelandsjongen leert ergens in zijn jeugd een typische stadsvrouw kennen. Twee totaal verschillende werelden ontmoeten elkaar en raken met elkaar verbonden. Later, als ze eenmaal getrouwd zijn, volgen nog drie kinderen. Interessant is natuurlijk de vraag hoe die zonen zich ontwikkelen, terwijl er zulke grote cultuurverschillen bij de ouders zijn. Als ik er nu op reflecteer, dan denk ik dat mijn broers vooral stadsjongens zijn: mijn oudste broer verzette zich tegen de plattelandsgewoonten; mijn jongste broer kwam gewoonweg niet vaak in aanraking met de familie van vaderskant. En ikzelf? Zoals ik het heb ervaren, zijn stadse mensen bijna altijd gehaast, levend voor en op zichzelf. Dorpelingen daarentegen zijn meer een grote familie. Bij elke gelegenheid die ze maar kunnen bedenken, komen ze samen, ze kennen elkaar en respecteren elkaar makkelijker, met alle voor- en nadelen van elk individu. Dat gevoel sprak mij wel aan. Ja, het was ook waar dat je niets kon doen zonder dat iedereen ervan wist, maar dat nam ik graag op de koop toe.

Woensdag 2 juli

Het is woensdag 2 juli 1986. Pap is net jarig geweest, op 21 juni, en is nu 47 jaren jong. Nog iets meer dan een week en dan ben ikzelf jarig. Op 16 juli is het zover: dan word ik 20 jaar. Ik weet wat ik wil. Naast mijn grootste passie, schoonspringen, wil ik zo veel mogelijk leren, om over een paar jaar goed geld te kunnen verdienen. Aan mijn toekomstdroom om interieurarchitect te worden, is niets veranderd. Sterker nog, ik weet nu het verschil tussen een binnenhuisarchitect en een interieurarchitect. En hoewel ik graag creatief bezig ben – ik hou van tekenen – vind ik een binnenhuisarchitect een beetje te creatief. Of liever gezegd, te abstract en te wollig. Daarnaast biedt het werkgebied van een interieurarchitect veel meer: bij het ontwerpen en bedenken van een interieur komen mijns inziens meerdere disciplines kijken, en dat spreekt me aan. Ik heb er ook over nagedacht om architect te worden, maar ik vind het juist leuk om met mensen te werken. Ik stel me voor dat een verbouwing iets betekent voor de mensen zelf, voor de opdrachtgevers. En dat betekent dat er een goede verstandhouding moet zijn tussen de makers en de klanten, en dat is nou precies wat me aanspreekt bij een interieurarchitect.

Maar ik ben nog jong en wil ook met mijn passie, schoonspringen, nog zo veel mogelijk bereiken. Als 14-jarige knul is het me gelukt om Duits amateurclubkampioen te worden en het gevoel dat daarbij kwam kijken, was oppermachtig. Ik was zo trots als een pauw. Ik weet nog goed dat ik naast de medaille een T-shirt kreeg met daarop een schoonspringer en daaronder de tekst Jugendmeister. Dat T-shirt heb ik gedragen bij elke gelegenheid die ik maar zag: zomer of winter, dat maakte helemaal niets uit. Waar dat T-shirt uiteindelijk is gebleven, weet ik niet, maar ik kan me voorstellen dat mijn moeder op een gegeven moment heeft besloten dat het rijp was voor de prullenbak, omdat het te klein was geworden. Ik kan me echter ook voorstellen dat ze het heeft weggegooid, omdat het op een gegeven moment dusdanig was versleten dat ik het alleen nog maar met heel voorzichtig handelen over mijn hoofd getrokken kreeg zonder dat het scheurde. De dag dat ik kampioen werd, heeft mijn enthousiasme voor de schoonspringsport alleen nog maar verstrekt. Tot het belachelijke toe wellicht: het was voor mij een drama als ik een keer niet kon gaan trainen, laat staan als er een wedstrijd was waar ik niet aan mee kon doen.

In het zwembad, waar ik natuurlijk veel rondhing, heb ik ook mijn eerste vriendinnetje ontmoet. Ik was 16 en zij 15. Ik heb een heel leuke tijd met haar gehad, maar we waren natuurlijk nog veel te jong om lang bij elkaar te blijven. Nadat deze relatie werd verbroken, heb ik een lange tijd geen vaste vriendin gehad. Ik wilde daar geen tijd voor vrijmaken, totdat ik iemand ontmoette die net als ik gek was van watersport. Nee, zij deed niet aan schoonspringen, maar de sport die zij beoefende – figuurzwemmen – had daar wel veel raakvlakken mee. Net als bij schoonspringen gaat het bij figuurzwemmen om een evenwichtige combinatie van sierlijkheid en kracht. Het enige verschil was dat er bij schoonspringen ook nog explosieve kracht kwam kijken. Zeker bij mijn favoriete onderdeel: het torenelement, waarbij je van een tien meter hoge toren springt en onderweg naar beneden zo veel mogelijk kunsten probeert te vertonen. Dat gevoel is moeilijk te beschrijven, maar was voor mij oppermachtig.

Ik had inmiddels mijn autorijbewijs gehaald, maar ik had nog geen auto. Ik mocht wel af en toe de auto van mijn moeder of vader lenen, maar ik wilde niet telkens om een auto hoeven vragen. Ik wilde er zelf eentje hebben. Een eigen auto gaf natuurlijk een gevoel van zelfstandigheid en vrijheid. Hoewel mijn ouders het idee om een eigen auto aan te schaffen niet echt geweldig vonden, begrepen ze wel dat ik een leeftijd had bereikt waarop ze niet meer veel konden weigeren. Dus ik ging werken om genoeg geld bij elkaar te krijgen voor een eigen auto. De jaren hiervoor ging ik met pap mee werken, maar dat leverde niet al te veel geld op, dus had ik bedacht dat ik iets anders moest gaan doen. Hard werken maakte mij niet uit, als ik maar snel veel geld kon verdienen. Mijn vriendin had een idee: ik kon bij haar vader aan de slag. Hij was bedrijfsleider bij een baksteenfabriek en zocht elk jaar weer zo veel mogelijk vakantiewerkers. Zwaar en vies werk, maar wel goedbetaald. En het had nog een voordeel: ik moest al vroeg in de ochtend beginnen, was dus in de loop van de middag al klaar en had dan de rest van de dag tijd om leuke dingen te doen. Veel variatie in het werk was er niet. Het herstellen van ingestorte steenovens vond ik veruit het interessantste, want dat betekende – juist – verbouwen. En verbouwen, dat vond ik per definitie al een leuke gedachte.

Net zoals de dagen ervoor – ik was iets meer dan een week geleden begonnen met mijn vakantiebaantje – kwam ik woensdagmiddag 2 juli thuis van mijn werk. Toen ik aankwam, was niemand thuis, zoals wel vaker het geval was. Maar nadat ik iets te drinken en eten had gepakt, hoorde ik beneden in onze drive-inwoning de garagepoort opengaan. Even later kwam mijn moeder, samen met mijn jongere broertje en gevolgd door oma, de trap op gelopen. En op het moment dat mijn moeder de woonkamer binnenstapte, was er plots iets anders. Waarom wist ik toen nog niet, maar ik werd ineens bevangen door een intens gespannen gevoel. Ik keek naar mijn moeder en zag hoe zij plaatsnam in de hoek van de kamer, op een fauteuil die vlak bij de televisie stond. Mijn oma ging op een stoel ernaast zitten en mijn jongere broertje nam naast mijn moeder plaats op de armleuning van de stoel. Wat is hier aan de hand? vroeg ik me af.

Nog voordat ik zelf kans zag om te vragen wat er aan de hand was, zei mijn moeder: ‘Frank, je vader komt zo thuis!’

Ik weet nog goed dat ik dacht: Nou en? Wat is er vandaag anders dan gisteren, eergisteren of vorige week?

Mijn moeder ging na een korte pauze verder met de woorden: ‘Je moet even héél goed luisteren … Je vader komt zo thuis en hij is ontzettend kwaad, dus we moeten maken dat we wegkomen!’ Ik probeerde te begrijpen wat mijn moeder mij duidelijk probeerde te maken.

Voordat ik mijn eigen gedachten op een rijtje had weten te zetten, begon mijn oma mijn moeder echter bij te vallen: ‘Echt waar, Frank, je moeder heeft gelijk, je vader komt zo thuis en hij is pisnijdig.’

Verbaasd als ik was van die woorden, heb ik wellicht ook vol ongeloof naar mijn moeder en mijn oma staan kijken. Ik wendde mijn blik naar mijn jongere broertje, maar kon niet van zijn gezicht aflezen dat er iets aan de hand was. Hij was immers pas 13 jaar, dus ik kon me goed voorstellen dat hij stijf moest staan van angst. Toch kon ik met de beste wil van de wereld geen greintje vrees van zijn gezicht aflezen. Voor mij reden te meer om mijn moeder om opheldering te vragen.

‘We zijn zojuist van tafel en bed gescheiden’, liet mijn moeder weten.

Wat? Gescheiden van tafel en bed? Wat betekent dat nou weer? Het duurde even voordat de woorden echt tot me doordrongen en ik begreep wat mijn moeder zojuist had gezegd. Ze gaan scheiden? Scheiden? Waar komt dit ineens vandaan? Is mijn moeder gek geworden? Dit kan niet waar zijn. Gisteren zaten we nog met z’n allen voor de televisie en vandaag zijn ze gescheiden?

Wat is dit voor onzin? Ik vroeg dan ook aan mijn moeder: ‘Hoezo, van tafel en bed gescheiden? Hoe komen jullie daar nu ineens bij?’

Mijn moeder zei: ‘Heeft jouw vader dat dan niet tegen je gezegd?’

‘Heb jíj dan iets tegen me gezegd?’ vroeg ik haar, terwijl ik voelde dat ik boos begon te worden. ‘Ben jij niet mijn moeder, en ben jij niet minstens net zo verantwoordelijk om zulke belangrijke dingen tegen mij te zeggen?’

Maar wat ik ook zei, mijn moeder bleef erin volharden dat niet zij, maar pap mij had moeten zeggen dat ze vandaag naar de rechtbank zouden gaan, waar de scheiding van tafel en bed uitgesproken zou worden.

Mijn oma hield met mijn moeder en liet meteen weten dat ik moest begrijpen dat het de taak van pap was om mij deze informatie te geven.

‘Jij bent zeker blij dat dit gebeurt, zodat je eindelijk je dochter voor jezelf kunt houden!’ zei ik tegen mijn oma. Ik kon haar wel wurgen. Waar haalde ze het gore lef vandaan om zich te bemoeien met ons gezin? ‘Ik heb jou vaak genoeg slecht horen praten over pap. In jouw ogen was hij nooit goed genoeg.’ Mijn woede werd met de seconde heftiger en nu merkte ik wel dat mijn broertje bang begon te worden. Niet voor pap, maar wellicht wel voor mijn reactie of vanwege de heftigheid van de discussie.

Toen mijn moeder in de gaten kreeg dat mijn broertje bang werd, maande ze mij kalm te worden. Ik moest begrijpen, zo zei ze, dat het beter was voor iedereen als de scheiding door zou gaan. Ik moest ook maar eens gaan inzien dat leven met pap voor haar niet altijd een lolletje was geweest.

‘Als pap al kwaad is, dan heb je het er zelf, met je eigen moeder, naar gemaakt,’ zei ik woedend. ‘En als jij denkt dat je moet vertrekken, dan ga je maar. Ik blijf hier en verzet geen stap!’

Toen hoorde ik plotseling de garagepoort openslaan. Het was pap, die nu ook thuis was gekomen. Ik stopte meteen met mijn scheldkanonnade en liet mijn moeder, vlak voordat pap naar boven kwam gelopen, weten dat ik benieuwd was of ze gelijk had en pap dus echt kwaad zou zijn. Ik besloot iets te drinken te nemen en plaats te nemen aan de bar in de keuken, afwachtend wat er zou gaan gebeuren. Het gaf mij ook meteen de gelegenheid om enigszins tot rust te komen. Oma, mijn moeder en mijn broertje bleven zitten waar ze zaten en leken amper geraakt te zijn door wat zojuist had plaatsgevonden. Net neergezeten aan de bar hoorde ik de deur beneden dichtslaan en ik hoorde de voetstappen van pap op de trap, onderweg naar boven. Hij oogde rustig, keek even rond, gaf mij een schouderklopje en vroeg hoe mijn dag was geweest. Hij repte met geen woord over de scheiding, waardoor ik niet meer wist wat ik moest geloven. Heb ik gedroomd? Had mijn moeder onzin verteld of had ik gewoon simpelweg niet goed geluisterd? Ik begreep er helemaal niets meer van. Ook mijn moeder en mijn oma zeiden niets wat te maken zou kunnen hebben met de scheiding. Wat is dit voor circus? dacht ik bij mezelf. Is dit een nieuwe theatervoorstelling waar ik ongevraagd zelf een hoofdrol in speel?

Het voelde aan alsof het uren had geduurd, voordat mijn moeder ineens zei: ‘Wij gaan even boodschappen doen en zijn zo terug. Loop je even mee naar de garage?’

Alsof ik werd overgenomen door een automatische piloot, liep ik achter mijn oma, mijn moeder en jongste broertje aan. Ik keek nog even om naar pap, om vast te stellen of ik iets geks aan hem kon bemerken, maar dat was niet het geval. Ik liep gewoon verder achter oma, broertje en moeder aan, deed de garagepoort voor hen open en hielp vervolgens met het inladen van lege flessen in de auto.

Mijn moeder opende het portier van de auto zodat mijn oma en mijn broertje konden instappen. Mijn moeder kwam naar me toe en vroeg of ik niet liever mee wilde gaan met hen. ‘Het is niet verstandig om hier te blijven’, fluisterde ze, bang dat pap als een spion zat mee te luisteren.

Ik voelde weer een enorme woede opborrelen en zei tegen haar: ‘Je moet je niet zo gek laten maken door oma, er is niets aan de hand met pap, dat heb je toch zelf ook wel gezien?’

Hierop stapte mijn moeder in de auto, startte de motor en reed de oprit af en de straat uit.

Ik heb een hele tijd in de opening van de garagepoort staan kijken hoe ze de straat uit reden, met een gevoel van ongeloof, wanhoop en woede. Nadat ze eenmaal uit mijn gezichtsveld waren verdwenen, deed ik de garagepoort achter mij dicht. Met het handvat van de poort in mijn handen bleef ik een paar tellen staan om me weer rustig te kunnen voelen.

Eenmaal een beetje gekalmeerd, ging ik terug naar boven, naar de woonkamer. Onderweg naar boven dacht ik nog: Het zal wel allemaal goed komen. Het is nu even een gekke situatie, maar als mijn moeder dadelijk terugkomt van het boodschappen doen, zal alles wel weer bij het oude zijn.

Pap zat rustig op de bank en keek even op toen hij mij de woonkamer binnen hoorde wandelen.

Ik ging naast hem zitten en vroeg wat er aan de hand was.

Die vraag raakte hem duidelijk. Hij sprong meteen op van de bank en liep een paar meter weg, om zich vervolgens naar mij om te draaien. Het duurde even voordat hij vroeg: ‘Voor wie zal jij kiezen als jouw moeder en ik niet meer samen onder één dak wonen?’ De tranen stonden in zijn ogen. Hij oogde kalm, maar was overduidelijk intens verdrietig. Ik zag aan hem dat hij het gevoel had dat zijn hele wereld vandaag was ingestort.