DE MATRASDRAGER

VIJF VERHALEN

Maria Philippens

ISBN 978 90 8666 509 9 e-book

ISBN 978 90 8666 488 7 paperback

NUR: 303

Eerste druk: januari 2020
Tweede druk: mei 2020

© 2020, Maria Philippens

Mosae Libro, Maastricht

Foto omslag: © Koen de Waal - Matrasdrager van Philip Aguirre y Otegui

Foto auteur: © Studio Harry Paping

Strofe gedicht: Bernlef, J. (2011). In halfslaap. In: J. Bernlef & Hans Tentije

In omgekeerde richting. Amsterdam: De Harmonie

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor het overnemen van gedeelten uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (Artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

‘In halfslaap deinde een zee mijn kamer binnen

(de vierde wand ontbrak) in iedere golf

hield zich een mens verborgen, die pas in de branding

zijn hand opstak. Red mij!’

J. Bernlef

INHOUD

EEN WAARDELOZE GETUIGE

DE MATRASDRAGER

DE LAATSTE ALINEA

HET BLATEN VAN DE KALVEREN

WIEGEND OP HET WATER

EEN WAARDELOZE GETUIGE

1.

Nu ik er niet meer woon, brengt het vertrouwde zicht op mijn geboortestad me in verwarring. Steeds langzamer glijdt haar verleden aan me voorbij.

Afgedankte gebouwen die op een herbestemming wachten, fabrieksschoorstenen die niet meer roken: de levenslustige binnenstad geeft zich hier nog niet prijs.

Schommelend over een wirwar van wissels zoekt de intercity zijn weg naar het station. Tussen de letters SILENCE door zoek ik de hemel en ik denk aan wat me is ontnomen en wat ik herwon, aan mensen die uit mijn bestaan verdwenen, maar nog altijd in mij voortleven.

In een poging mijn gedachten te stoppen, druk ik mijn hoofd hard tegen de rugleuning. Medereizigers pakken zwijgend of fluisterend hun spullen, wellicht nog onder de indruk van de luidruchtige consternatie die eerder ontstond toen twee mensen niet leken te beseffen wat “stilte” betekent. Mijn ergernis over de hufterige reacties op de vreemdelingen ebt langzaam weg.

De conducteur roept om dat we onze bestemming hebben bereikt. Ik verlaat de trein, check uit en loop naar de hoofduitgang van het oude station, waarachter de gastvrije stad breed haar armen spreidt. Bij de ronde hardstenen bank hangt vaag de vertrouwde geur van gefrituurde loempia’s. Ik heb een hotel gereserveerd in het centrum, niet in de zakenwijk waar morgen het congres plaatsvindt.

Vreemd hoe het geheugen werkt. Nu ik er loop, herinner ik me tot in detail de lange, brede laan waarlangs ik vroeger volkomen onoplettend naar het station fietste. Ik zie de winkels in de statige panden weer voor me, de sigarenzaak waar mijn vader zijn voorraadje haalde, de middenberm met de oude eiken en daartussen de slordig geparkeerde auto’s.

Jonge bomen met een nog lange groeiweg nemen nu hun plaats in, er is ruimte om te flaneren en er staan stalen zitbanken met een grillig gatenpatroon.

Het hotel is een van de oudste van de stad en ligt zo’n tweehonderd meter verderop. Terwijl de receptionist mijn reservering controleert, neem ik me voor een kwartiertje op bed te gaan liggen. Uiteindelijk houd ik het nog geen vijf minuten vol op de kamer. Een blinde kracht drijft me naar buiten. Ik loop door de drukke straat die leidt naar de brug met de middeleeuwse bogen, die zo vaak werd herbouwd en toch nooit zichzelf verloor.

Het najaar is gul. De voetgangers en fietsers die hun weg zoeken, zijn zomers gekleed. De rivier schittert in het zonlicht. In de verte nadert een rondvaartboot en toeristen leunen tegen de brugmuren, bestudeerd lachend naar hun telefooncamera, zonder de omgeving echt te zien. Het verbaast me dat ze niet óp de brug staan. Verderop gooi ik wat munten in de doos van de accordeonist, wiens muziek zo goed mijn stemming begeleidt.

Ik heb geen plan, maar zelfs al had ik dat, dan nog zou ik als vanzelf naar de straat worden gezogen, waar ik een groot deel van mijn leven doorbracht. Op het plein staat nog altijd het olijke bronzen mannetje, dat me vanaf zijn sokkel met één hand toezwaait. Ik loop de smalle, chique winkelstraat in, waar de gerenoveerde huizen elkaar steunen en alleen voor wie het weet geschiedenis ademen. Halverwege rechts ligt het pand. Aan de buitenkant is nauwelijks iets veranderd: nog steeds wordt de winkel gedragen door dezelfde historische gevelelementen, alleen de stenen zijn in een andere kleur geschilderd.

‘Vergeet me niet’, had mijn oude vader gevraagd. Zou de foto van mijn grootvader nog in de zaak hangen? Opgelucht constateer ik dat het nog steeds een particuliere optiek is. Wordt zo dan toch iets van mijn intentie waargemaakt?

Ik kijk door de etalageruit naar binnen en herken de namen van bekende ontwerpers. Achter in de zaak staat een vrouw met haar rug naar me toe.

Lange chocoladebruine haren, de haren van Barbara … Mijn hand reikt uit, wil haar aanraken.

Ik kan nóg de wind voelen die door de straat blies toen ik haar voorstelde aan mijn ouders.

Drie jaar geleden zei ze: ‘Ik wist dat je veranderd was en toch verras je me.’ Ik was niet in staat te antwoorden, zoals vaker in die periode.

De vrouw draait zich om en kijkt naar buiten. Heel even ontmoeten onze ogen elkaar. Ze lijkt in de verste verte niet op Barbara. Snel loop ik door.

Soms, wanneer emoties en beelden vervagen en ruimte maken voor feiten, is de tijd een zegen. Het eerste jaar na die meedogenloos geëindigde zomervakantie drongen zich vooral bijzaken op: zoals een al te gedetailleerde wegenkaart het overzicht belemmert, zo verloor ik de kern uit het oog. Pas nu kan ik de ware aard van de gebeurtenissen zien, waarom alles is gegaan zoals het ging.

2.

Men zegt over familiebedrijven dat hun eigenaren volhardend zijn, overtuigd van hun vakmanschap, zelfs erdoor gevangen. En dat deze trotse bedrijven een ziel hebben die andersoortige organisaties nooit kunnen evenaren. Opvolgers worden geacht het voortbestaan veilig te stellen. Was mijn vader een uitzondering? Nooit had hij aangedrongen, geduldig had hij hoop gekoesterd. En toch liep ik tien jaar geleden met hem naar een statig notariskantoor, op het punt mijn ziel te verpanden aan ROOZENDOORN OPTIEK. De hitte die juli in de greep hield, verdampte in de regen en ik huiverde in mijn colbertjasje. Raymond senior was kalm als altijd; ik voelde me nerveus en blij tegelijk.

‘Raymond, jongen’, zei hij en hij klopte op mijn schouder.

Nog even en de zware voordeur zou opengaan. Mijn vader was vijfenzestig jaar. Zijn zaak lag in de mooiste winkelstraat van de stad en lang geleden al kon je er de beste merken kopen. Veel klanten had hij echter niet; achter zijn imponerende gestalte en zijn mooie kostuums school een al te behoudend vakman.

‘Ja, pa, ik weet het nou wel’, verzuchtte ik.

Had hij mijn aarzeling gevoeld? Over het werk twijfelde ik niet. Ik was immers een uitstekend oogmeetkundige en maakte onze verwachtingen volledig waar: na mijn aantreden was de omzet verdrievoudigd. Elke ochtend ging ik naar de zaak vol positieve verwachtingen over wat de dag zou brengen. Te midden van de oprukkende optiekketens was ons familiebedrijf een fonkelende diamant, een baken van vertrouwen en exclusiviteit. Niets om me zorgen over te maken dus.

‘Beloof me één ding,’ zei senior voordat we naar binnen gingen, ‘ga nooit in zee met die optiekketens. Ze zullen op je afkomen als aasgieren. De verleiding zal groot zijn.’

De belofte rolde moeiteloos van mijn lippen. Ik ergerde me al te vaak aan hun zogenaamd grappige reclamespotjes, waarin ze brildragers neerzetten als halvegaren.

Ik was dus klaar voor deze stap, al leek het niet eens zó lang geleden dat ik nog van plan was om arts te worden. Maar na twee keer te zijn uitgeloot, wilde ik me niet aan een derde teleurstelling blootstellen. Soms maakt een mens keuzes die hij zelf niet eens begrijpt.

Daarna was ik, klimgeit in de heuvels, vastbesloten van mijn hobby mijn beroep te maken en een professionele wielercarrière te starten. Deze keer was het een zwakke rug die mijn plannen saboteerde. Hoe zwaarder ik trainde, hoe heviger de pijn in mijn onderrug werd. Na het zoveelste onderzoek zei de neuroloog: ‘Zoek iets anders, Raymond. Dit pad loopt dood voor jou, tenzij je in een rolstoel wilt belanden.’

Maanden van rondtrekken door het buitenland volgden, dagen van lanterfanten in cafés, verlangend naar de welwillende blik van een meisje, me afvragend wanneer mijn leven eindelijk zou beginnen. Maar hoe?

Op een dag zwierf ik door de drukke binnenstad en passeerde zonder dat het mijn bedoeling was de etalage van mijn vaders optiek. Heimelijk gluurde ik tussen de etalageattributen door naar binnen. Ik zag de mooie maar ouderwetse inrichting en keek naar senior, die naast een klant stond. Heel precies, het was alsof ik zijn vingers op mijn huid kon voelen, onderzocht hij of het montuur niet te veel druk achter de oren zette. De klant knikte tevreden en het was alsof hij naar mij knikte, mij naar binnen wenkte. Dat was het moment waarop ik weer een toekomst zag.

‘Hoe is dat nou, pap, elke dag die ogen?’ vroeg ik hem die avond. ‘Ik bedoel, sommige mensen vinden het al eng als ze iemand moeten aankijken. Jij doet niet anders.’

‘Het blijft boeiend, jongen, werkelijk waar.’ Hij ging overeind zitten. ‘Elk oog is anders. Uitvergroot en van dichtbij ziet het eruit als, eh … als het hart van een bloem, zeg maar. Weet je, zie het als gluren door ramen waarachter van alles te zien is. En wát je dan ziet, dat is de zuivere kern.

Altijd vertelt die iets over een persoon, ook al probeert die nog zo onverschillig over te komen.’ Senior had een brede grijns op zijn gezicht.

‘En dat verveelt nooit?’

Als kleine jongen had ik menig uurtje in de werkplaats doorgebracht.

Door de glazen wand kon ik zien hoe hij met oneindige precisie het zicht controleerde.

‘Glaasje één of glaasje twéé?’ hoorde ik hem vragen. ‘Dit glaasje of het vorige?’ Ik zag die glaasjes in mijn dromen.

‘Neenee, iedere klant is anders. Ik wil niet alleen dat hij beter ziet. Weet je,’ zijn ogen begonnen te glanzen, ‘ik zorg dat de klanten aandacht krijgen. Als ze de deur uitgaan, voelen ze zich … nu ja, iedereen wil toch gezien worden?’

Ik was te jong om volledig te doorgronden wat hij bedoelde, maar ik geloofde hem.

‘Het lijkt me wel wat, pap. Hippe merken waarmee we ook jongeren trekken, de inrichting wat opknappen.’

Hij knikte enthousiast. Voor het eerst zag ik tranen in zijn ogen. Hij zag zijn geduld beloond.

Toen ik eenmaal mijn beslissing had genomen, kon het me niet snel genoeg gaan. Ik schreef me in voor de opleiding, voltooide die in versneld tempo en stoomde meteen door naar die voor optometrist. Ik liep stage in “onze” zaak, en het voelde alsof het zo had moeten zijn.

Om redenen die mijn vader niet wilde toelichten, waren onze vrouwen niet meegegaan naar de notaris.

Barbara had geprotesteerd. Was senior soms bang dat er alsnog iets mis zou gaan, aangezien mijn moeder niet wilde dat haar schoondochter ook een deel in de zaak verwierf?

‘Wat je later doet, zijn jouw zaken, dat hoeft mama dan niet meer mee te maken’, had hij gezegd tijdens de besprekingen met onze financieel adviseur. Hij beschermde haar, altijd. Ik vond het lastig dit niet op te vatten als een motie van wantrouwen naar Barbara, die al jaren fulltime meewerkte.

‘De koude kant moet je nooit opnemen in een familiezaak.’

Mijn moeder was er altijd goed in iemand de mond te snoeren.

Na de formaliteiten en een ferme handdruk van de notaris omhelsde mijn vader me en zei: ‘En nu en bloc, jongen.’

Ik grijnsde. Van meesterknecht was ik opgeklommen tot kopman en met volle inzet zou ik naar het eindpunt koersen. We reden in een taxi naar onze bestemming. Er hoefde niets meer gezegd te worden. Ik was 37, en terwijl ik naast hem zat op die ietwat stoﬃge leren achterbank, leek het of de tijd versnelde en ik in leeftijd vele jaren naar senior opschoof.

Het tweesterrenrestaurant was een gerenoveerde hoeve, modern en smaakvol ingericht, helemaal in overeenstemming met de stijl waarin Barbara onze zaak had vernieuwd. Mijn moeder had de keuze gemaakt.

‘Moet dat nou?’ had ik vooraf geprotesteerd. Ik had geen duur restaurant nodig om dit te vieren, maar uiteindelijk wilde ik haar dit genoegen niet ontnemen. Zij had immers aan de wieg van alles gestaan.

Aan die van mij, nadat ze op haar achtendertigste – ze was tien jaar ouder dan mijn vader – toch nog het langgewenste kind kreeg, én aan die van de zaak, waarin ze altijd had meegewerkt.

We stonden in een kring in de lounge en bezegelden de overname met champagne. Ik weet nog dat Barbara me plaagde nadat we toostten: ‘Nu is het gedaan met je vrije leventje, schat.’

Ik zei niets. Haar fonkelende ogen achter het modieuze montuur lachten me toe. Toch troffen haar woorden me onaangenaam. Het was alsof de champagne ineens neersloeg en alle belletjes naar de bodem van mijn glas zonken. Wist ze van de stille afspraak met mezelf? Een absurde gedachte, niemand kon weet hebben van mijn ongeschreven ontsnappingsclausule: zodra ik genoeg kreeg van dit werk, zou ik ermee stoppen. Al was ik ervan overtuigd dat het nooit zover zou komen.

Ik was me maar al te zeer bewust van mijn verantwoordelijkheden, een ander hoefde me daar niet nog eens op te wijzen. De gedachte aan onze zoon, die destijds in groep drie zat, versterkte dat gevoel alleen maar.

Sander … met een veld van sproeten op zijn neus en zijn haar, springerig en rossig als dat van mij.

Te midden van al die zwaarte realiseerde ik me plotseling dat ik nu oﬃcieel degene was die de beslissingen kon nemen. Dat was toch vrijheid? Verantwoordelijkheidsbesef en behoefte aan onafhankelijkheid streden om voorrang, maar de belletjes in mijn glas begonnen weer voorzichtig te sprankelen.

We gingen aan een ronde tafel zitten. Mijn moeder tegenover mijn vrouw, aan weerszijden mijn vader en ik. Mathilde had zich geen volwaardiger opvolgster kunnen wensen.

Barbara – ik kende haar van de opleiding – was onze stijlkoningin.

Onbegrijpelijk dat zij, met haar creativiteit en gevoel voor kleur en vorm, was afgewezen bij de Academie voor Beeldende Kunsten.

Bovendien beschikte ze over een onuitputtelijke woordenschat, waarmee ze elke brildrager op het gemak stelde, elke twijfel wegnam. Ik kende niemand die zich preciezer in een klant verdiepte en die zonder enige ironie adviezen gaf als: ‘Dit montuur doet iets voor u. Het … ja, dat is het, het opent uw gezicht!’ Ik was trots op haar.

De lunch werd geserveerd: kleine gerechten in schilderachtige composities, waaruit verleidelijke geuren opstegen. De maaltijd verwende onze zintuigen als een voorbode van al het goede dat zou volgen. We spraken met elkaar zoals beschaafde mensen die van elkaar houden dat doen.

Mijn vader diepte anekdotes op over memorabele klanten. We lachten.

Was het mijn verbeelding of schemerde bij al deze herinneringen het verdriet van het naderende afscheid in zijn ogen?

Barbara was vrolijk als altijd, tot mijn moeder zich tot haar richtte: ‘Barbara, weet je al wat je als eerste gaat veranderen?’

Ik zag de verstarring, haar handen vielen iets te lang stil. Daarna hernam mijn vrouw zich en stelde ze luchtig haar wedervraag: ‘Waarom zou ik iets veranderen, Mathilde? Vind je de inrichting niet mooi zoals die is?’

Mijn moeder nam haar stoffen servet op en drukte dit zorgvuldig op haar lippen, de afdruk van een samengeknepen roze mondje achterlatend. Ik was gesteld op mijn moeder, ook al was ze jaloers van aard.

‘Hebben jullie gehoord dat ze in Engeland een groep terroristen hebben opgepakt? Ze wilden tien vliegtuigen opblazen, lijnvluchten van Londen naar Amerika. Tien!’

Snel bracht ik het gesprek op een onderwerp waar de vrouwen hun ontstemming, nu in de vorm van vrees en verontwaardiging, op konden richten. Een tijdlang spraken we over de “toestand in de wereld”. Het wijnarrangement deed intussen zijn werk en ondanks het thema werden we vrolijk.

Mijn vader hief het glas: ‘Laten we ons gelukkig prijzen.’

En wat waren we gelukkig. Natuurlijk was ik niet zo naïef te geloven dat wij immuun waren voor veranderingen in de wereld. Een jaar later zou de crisis toeslaan en vertrokken meerdere klanten naar de goedkopere ketens. We moesten twee medewerkers ontslaan. Dat deed pijn, maar wie zich het best aanpast aan veranderingen overleeft.

3.

Negen jaar later, in het voorjaar van 2016, verborg het lot zich in een onschuldig verlangen van mijn vrouw naar vakantie. Het leven geeft geen heldere aanwijzingen, helaas. Natuurlijk wisten we dat de wereld in de ban van terreur leefde, maar we waren in slaap gesust door ons overzichtelijke, comfortabele leven en de onbewuste verwachting dat alles zou doorgaan zoals het was.

Zoals elke ochtend fietste ik op een gewoon karretje – mijn racefiets bewaarde ik voor de weekends en vakanties – naar de zaak. De tijd dat Sander op zijn eerste echte fiets naast mij reed, momenten van volmaakt geluk, lag achter ons. Nu peddelde hij samen met zijn vrienden naar de middelbare school.

Ik stopte bij onze postbus en haalde bestelde brillenglazen en post op.

Barbara had intussen de zaak geopend. Het zou een dag worden als alle andere: ogen onderzoeken, visus meten, lenzen aanmeten, precisiewerkjes als glazen in een moeilijk montuur zetten. Ik hield van de afwisseling. Tot onbegrip van Barbara deed ik dat alles zonder zelf een bril te dragen. Toch hielp ik steeds minder klanten bij het uitzoeken van een montuur. Het vergde te veel geduld. Niet bij mensen met een gebrek aan zelfvertrouwen, die een eigen stijl zochten of zich zonder bril kwetsbaar voelden. Voor hen had ik alle tijd, maakte met plezier een espresso en schonk zelfs een glas wijn. Nee, ik bedoel de dominante ego’s, de verliefde blik waarmee ze als Narcissus naar de waterspiegel eindeloos naar de foto’s van zichzelf op de VISIO OFFICE keken om het effect van verschillende monturen te vergelijken. Daar legde ik het af tegen Barbara, die beheerst als een superspin een web van tactvolle vasthoudendheid wist te weven. Het kwam zelden voor dat haar klant niet door de knieën ging.

Na de overname moest ik meer met Barbara samenwerken. Ze wilde betrokken worden bij alle beslissingen en dat verliep in het begin niet zonder slag of stoot. Zoals veel kinderen van hardwerkende mensen, en zeker als enig kind, was ik vaak alleen geweest. Ik vond dat niet onaangenaam en leerde al vroeg voor mezelf te zorgen en bezigheden te zoeken die ik leuk vond. Op school werd die ietwat solitaire jeugd nooit helemaal gecorrigeerd.

‘Als je wilt dat ik eﬃciënt werk, moet ik alles weten. Als ik een bril wil verkopen, moet ik daar helemaal achter staan. Dat snap je toch wel?’ luidde haar opgewekte mantra. Ze had gelijk, maar toch viel er op zulke momenten een schaduw over ons, die zij niet leek te zien en die bij mij een lichte ergernis opriep. Ook zij was enig kind, maar in tegenstelling tot mij was zij gewend haar zin te krijgen.

Deze ochtend hadden Barbara en ik een vertegenwoordiger over de vloer.

Ze werkte voor een merk dat niet op de beurs in Milaan had gestaan, die we een maand eerder bezochten. Vanaf de grote glazen tafel lagen de allernieuwste monturen ons te verleiden. Samen deden we de voorselectie, mijn echtgenote de strenge definitieve. Het zou niet lang duren of de goedkope merken zouden deze ontwerpen na gaan maken. Maar wij waren eerst.

Soms vroeg ik me af waarom we deelnamen aan deze wedloop in idioterie. Waarom duur als het later ook goedkoop kon? Maar dan dacht ik aan de belofte aan mijn vader en de twijfel verdween.

Nadat de vrouw was vertrokken, kwam Barbara dicht bij me staan. Ze wierp snel een blik op de etalage, zoende me toen vol op de mond en zei: ‘Zullen we in juli weer eens naar de Provence gaan?’

‘Hoe kom je daar nou ineens op?’

Ze wees naar een nieuwe folder vol modellen die tegen de achtergrond van zonnige, paarsblauwe velden hun zonnebrillen showden. Lavendelgeur steeg op.

‘Ik weet niet of je Sander nog meekrijgt.’

‘Ik hoorde iets over plannen om met vrienden te gaan kamperen.’

‘Oké, het zou de eerste keer zijn, maar waarom niet, wij met z’n tweeën.’

Ze kuste me nog wat langer en ik vroeg me af waarom ze dat steeds vaker op het werk deed in plaats van thuis. We konden elk ogenblik gestoord worden.

‘We hebben het er straks wel over. En we nemen onze fietsen mee!’ besloot ik.

Mijn volgende afspraak arriveerde. Het was een ietwat slonzig geklede man met blond haar en een bril die hij niet bij ons gekocht kon hebben en die desondanks nu voor de tweede keer een afspraak had. Barbara trok tersluiks een wenkbrauw op. Slordigheid zegt weinig over beschaving of rijkdom, zo hadden mijn cliënten me geleerd. In de beslotenheid van mijn kamer, twee gezichten dicht tegenover elkaar met niet meer dan de apparatuur ertussen, hoefde ik niets te doen om vertrouwen te wekken: mensen gingen vanzelf praten.

Ik nam hem mee naar achteren, waar de twee behandelkamers lagen, waarvan er één voor mij gereserveerd was. Dit was mijn domein, naar mijn smaak ingericht. Met de beste apparatuur en een twee meter hoge zwart-witfoto van mijn opa, die mijn vader was voorgegaan in het vak.

Een trotse man met een grote witte snor en heldere ogen met pretlichtjes. Hij was de wachter van deze ruimte. Vanachter zijn monocle keek hij je recht aan en iedereen die hier binnenkwam, keek terug. Ook deze cliënt.

‘Heeft u klachten of wilt u gewoon een controle?’

‘Ik zie ineens veel slechter.’

Dat “ineens” had mijn volle aandacht.

‘Sinds wanneer precies?’

‘Twee dagen voordat ik belde, een dag of vier geleden nu.’

Ik slikte een verwensing in. ‘Met welk oog?’

‘Het rechter.’

Snel ontsmette ik de hoofdsteun en stelde de juiste hoogte in. Bij de oogmeting bleek inderdaad sprake van een ernstige terugval.

‘U heeft gelijk, het zicht van uw rechteroog is van 0.8 naar 0.4 gezakt.’

Ik verwijdde de pupil met atropine en onderzocht met behulp van de oogspiegel het netvlies. Geschrokken keek ik naar de streepvormige bloedingen in het maculagebied, die waarschijnlijk afkomstig waren van bloedstolsels.

‘Dit ziet er niet goed uit, meneer Teleman. Ik zie onregelmatigheden. U moet zo snel mogelijk naar de oogarts. Dat had u eigenlijk meteen moeten doen.’

De man was van mijn leeftijd, veel te jong nog voor zoveel zichtverlies.

Ik vreesde dat dit niet meer te herstellen was. Niet voor het eerst vroeg ik me af waarom mensen zoveel risico’s nemen.

Alsof hij mijn gedachten raadde, zei hij: ‘Ja, ik ben slordig geweest. Ik heb andere dingen voor laten gaan.’

Wat die andere dingen waren, had ik best willen weten, maar daar was nu geen tijd voor.

‘Ik ga meteen voor u bellen.’

De wachttijd leek een eeuwigheid te duren, maar op zeker moment kreeg ik dan toch de dienstdoende oogarts aan de lijn. Ik lichtte toe wat ik had geconstateerd en mijn cliënt kon meteen naar het spoedspreekuur komen. Ik bracht hem naar de deur, hij liep weg met een van ongeloof vertrokken gezicht.

Ik keek hem na vanachter het raam. Wat had ik deze casus graag gevolgd. Dit soort schade kon ik maar moeilijk verdragen, en ineens kwam de teleurstelling van het uitgeloot zijn weer naar boven. Maar al was ik dan geen oogarts, hier kon ik toch íéts doen: mijn ploeg diende nóg beter door te vragen naar problemen! Ik had misschien geen spoedspreekuur, maar een kwartiertje tijd kon ik altijd wel vinden. Ik tikte het punt in mijn agenda en liep naar de volgende cliënt die zat te wachten.

Later heb ik me meer dan eens afgevraagd: wat als we het anders hadden gedaan? Maar dat hadden we niet. We gingen naar de Provence die zomer. We startten in de Vaucluse, waar de heuvels vol wijngaarden het fietsen niet al te zwaar maakten, en het ook voor Barbara leuk bleef.

Liefst was ik doorgereden naar de Mont Ventoux, waar de Tour de France een paar dagen later zou finishen, maar Barbara wilde zuidwaarts om de grote lavendelvelden op hun mooist te kunnen zien. We lieten ons leiden door de Route Napoléon, en twee dagen voor mijn verjaardag kwamen we aan in Vence.

Belangrijk vind ik mijn geboortedag niet, maar hij valt nu eenmaal samen met de Franse nationale feestdag en iedereen die het evenement ook beleefde, weet hoe feestelijk quatorze juillet kan zijn.

De voorbereidingen waren in volle gang. Het podium op het plein voor de kerk, waar we lang geleden gedanst hadden op het bal populaire, met een half in slaap gevallen zoon in mijn armen, stond er al. Ik was er graag nog een dag gebleven, maar Barbara wilde naar de zee. Wat we daarna zouden doen, dat zagen we dan wel weer.

4.

Aan het eind van die veertiende juli vervloekte ik mijn geboortedatum.

Mijn herinnering is fragmentarisch, alsof mijn verjaardagstaart toen al uiteengespat was in rondslingerende slagroomslierten.

Ik weet nog dat we vanuit het achterland naar de kust afdaalden. Nice baadde op glorieuze wijze in de zon. Het appartement dat we last minute hadden geboekt, lag te ver van zee, maar we konden er parkeren.

Het was iets met Dubouchage, in elk geval een straatnaam waarover we onze tong braken. We oefenden die naam en telkens proestten we het halverwege uit. Ook herinner ik me dat we ’s middags het bed uitprobeerden en toen het bad, om daarna te gaan slenteren door de vieille ville. Toeristen, bewoners: iedereen keek bovenmatig zonnig. Er was iets met een ijsje, blaasmuziek en mensen in een uniform op een plein. We zullen vast hebben gezocht naar een restaurant. Daarna zouden we naar de Promenade lopen, ik verheugde me op het vuurwerk.

Toen greep Barbara ineens naar haar maag. ‘Ik vrees dat het eten niet goed is gevallen’, steunde ze. Ik sloeg een arm om haar heen.

‘Misschien is de dag lang genoeg geweest. Wil je naar bed?’

‘Ja, maar … En jij dan?’

‘Ik breng je naar de Boulevard Dibu … Debuchange.’

Ik moest alweer lachen. ‘En als het voor jou oké is, loop ik daarna even naar het vuurwerk en kom dan snel terug.’

‘Maar je bent jarig!’

‘We hebben toch al een heerlijke dag gehad samen?’

Barbara ging akkoord. Ze nam paracetamol en kroop in bed. Ik zat op de rand en hield haar hand vast. Terwijl ik keek hoe ze in slaap viel, deelden we een moment van absolute eenheid.

Het moet ongeveer kwart voor tien zijn geweest. Waarschijnlijk ben ik naar de Boulevard Victor Hugo gelopen en kwam ik via Gambetta uit op de Promenade des Anglais. Ik zal overdonderd zijn geweest door de massa mensen die via de afgesloten rijweg naar het strand liep. Ik stak over naar het voetgangersgedeelte, waar je de zee en het vuurwerk goed kon zien.

Het was een mooie show: niet zo spectaculair als ik had gehoopt, gewoon mooi. Na afloop liepen de meeste bezoekers terug de Promenade op, sommige ouders hadden hun kinderen meegenomen. Ik miste Sander.

Enkele blauwe stoeltjes kwamen vrij, ik ging zitten en keek naar de hemel, die helemaal donker was en als een zwarte, maanloze massa boven de zeespiegel hing. Zesenveertig jaar was ik geworden. Een nietszeggende leeftijd, hooguit een leeftijd voor een midlifecrisis! Ik dacht aan mijn gezin en aan de zaak: de omzet zat weer op het niveau van 2007. Voor mij geen crisis; het leven was mij goedgezind.

Kwam het door dat gevoel van tevredenheid, misschien wel dankbaarheid, dat ik de eerste knallen nauwelijks hoorde? Het lawaai hield aan en kwam dichterbij. Haalde iemand een grap uit? Was er weer vuurwerk afgestoken? De hemel bleef echter donker en de knallen leken nu wel erg veel op schoten. Langgerekt gegil klonk. Ik sprong op en zag een wirwar van schreeuwende mensen en de achterkant van een witte vrachtwagen, die nu accelereerde en zigzaggend over de promenade zijn weg vervolgde, stuiterend over … mensen?

Mijn hart leek het te begeven. Ik wilde wegrennen, maar stond als verlijmd aan het wegdek. Ten einde raad dook ik achter de stoeltjes. Het schieten leek even gestopt, maar het gillen hield aan, werd zelfs erger.

Weer klonken er schoten. Ik durfde niet op te staan. Voorzichtig keek ik omhoog, naar de overkant van de weg. Tussen de palmbladeren door zag ik mensen op de terrassen van de hotelverdiepingen, ze maakten opnamen van wat zich beneden hen afspeelde.

Barbara! Sander! Wat een geluk dat ze niet hier waren. Kramp in mijn linkerbeen dwong me overeind te komen. Sirenes teisterden mijn oren.

Politieauto’s kwamen aangereden. Ik keek naar rechts, maar kon de vrachtauto niet meer zien, wel mensen die in blinde paniek in de tegenovergestelde richting vluchtten. Het enige wat ik wilde, was naar Barbara terugkeren. Maar slechts een paar tientallen meters verder lagen talloze slordige hoopjes op de grond. Mensen, misschien al dood.

Voor het eerst in mijn leven verkeerde ik in een situatie waarin anderen acuut hulp nodig hadden. Ik was beland in een hel vol slachtoffers voor wie elke seconde telde. Ik wilde weglopen.

‘En jij had dokter willen worden? Lafaard!’ zei ik hardop tegen mezelf.

Secondelang stond ik zo in een spagaat, toen rende ik naar de getroffenen.

De dood was nieuw voor mij. Ik kan niet alles vertellen, want voor sommige ervaringen ontbreken me nog steeds de woorden, zeker voor de jongen. Ik deed wat ik kon, rende van slachtoffer naar slachtoffer.

Vaak was er geen pols meer te voelen. Iemand lag luid te kreunen. Ik boog me over hem heen. Het was een oudere man. Ik zei: ‘Blijf wakker, het komt goed.’ Alleen zijn ogen konden nog om hulp smeken, tot ze wegstierven. Ik zag ook een vrouw, die zich naar een palmboom had gesleept. Haar verwondingen leken zich te beperken tot een gebroken been. Net toen ik met haar probeerde te praten, trok iemand me weg.

De hulpverleners waren er.

Ik liep verder, wezenloos. Een helikopter vloog, cirkels trekkend, angstaanjagend laag boven de boulevard. Verderop schreeuwde een agent me toe dat ik mijn shirt op moest trekken en mijn handen omhoog moest steken. Hij fouilleerde me.

Toen ik door mocht lopen, ging ik een zijstraat in en zag hoe de politie cafés binnendrong en straatjes schoonveegde.

Op een of andere manier vond ik de weg naar het appartement, te midden van mensen die, al telefonerend, doorsnelden alsof het asfalt brandde onder hun voeten. Toeristen die in hotellobby’s scholen, kwamen angstig naar buiten. Ik gleed uit over een tapijt van kleine Franse vlaggetjes die verweesd op de grond lagen. Eindelijk bij het appartementsgebouw aangekomen, drukte ik op een willekeurige bel, totdat ik besefte dat ik een toegangspasje had.

Toen ik binnenkwam, vloog Barbara naar me toe. De tv stond aan. Nog voor ze iets kon zeggen, riep ik: ‘Zet dat ding uit!’ Ik kon de beelden niet aanzien, bang als ik was dat ze me nooit zouden loslaten. Ik wilde de geluiden niet horen, waarvan ik vreesde dat ze altijd zouden klinken.

Barbara vroeg: ‘Waarom heb je mijn telefoontjes niet beantwoord? Ik stierf van angst!’ Barbara zei nog meer, maar ik hoorde niet alles. Ik rilde, terwijl het zweet me uitbrak. Toen moet ze het bloed hebben gezien. Was het braaksel op mijn hemd van mij? Ze nam me mee naar de badkamer, hielp me uit mijn kleren en zette me in bad.

Het warme water kalmeerde mijn hart. Ik keek naar mijn lichaam, verbijsterd dat het ongeschonden was. Heel even hoorde ik een onwezenlijke stilte, die razendsnel verstoord werd door de sirenes in mijn hoofd. Toen ik mijn ogen sloot, moest ik ze onmiddellijk weer openen.

Ik probeerde me te concentreren op de muur tegenover me: het zeeprekje met een flesje doucheschuim, de aftersun van Barbara, het verkleurde randje kit langs het bad. Mijn oogleden zakten. Kijk nou, kijk! Welke kleur had deze kit oorspronkelijk? Grijs, wit? Maar lichaam en geest hebben zo hun eigen wetten en met het sluiten van mijn ogen was het herbeleven begonnen.

Barbara kwam op de rand van het bad zitten.

‘Ray toch! Wat is er nu precies gebeurd? Wat heb je gezien? Je zat er toch niet middenin, hoop ik.’

‘Middenin … Dat niet, geloof ik. Hoewel …’ Ik viel stil. Zolang ik niet sprak, hoefde het niet waar te zijn.

Het lijkt nu alsof ik goed wist wat er die avond was gebeurd. In feite was het een onbegrijpelijke caleidoscoop van flitsen en beelden en geluiden, waarin elke coherentie ontbrak. Feit is dat deze nacht één grote samenzwering leek tegen het leven waar ik mij, voordat de eerste knallen klonken, nog gelukkig om had geprezen.

Soms sliep ik even, om al vlug weer wakker te schrikken, bezweet en met hartkloppingen. Ik hoorde nog steeds de sirenes en het geschreeuw. Dan stond ik op en controleerde door het raam de verlaten straat. Zouden de doden inmiddels geteld zijn? Ik ijsbeerde door de kamer en wenste wanhopig dat het allemaal niet was gebeurd, dat ik met een tijdmachine terug kon naar de overzichtelijkheid en vrede van voorheen. Welke wereld bracht mensen tot deze waanzin? Het angstaanjagende was dat het de wereld van ons allemaal was, ook die van mij.

Toch moest ik toegeven dat mijn betrokkenheid bij die grote wereld destijds niet veel verder ging dan het volgen van het nieuws.

Natuurlijk besprak ik het wereldgebeuren met Gregor, mijn fietsmaat, en met mijn gezin. Ik was actief lid van de centrumondernemers, maar verder was ik toch vooral lid van de PdB, de Partij der Bevoorrechten, voor wie individuele en seculiere vrijheid vanzelfsprekend was, zo realiseerde ik me voor de tweede keer in nog geen vierentwintig uur. Die avond echter bereikten beelden van terreur mijn hoornvlies, dat hun licht zo gelijkmatig brak dat het precies op mijn netvlies viel. Ik werd verblind en mijn brein verkeerde in chaos.

Barbara sliep door. Ik dacht dat het een geluk was dat zij er niet bij was geweest, dat een of andere voorzienigheid haar maagpijn had bezorgd. Ik vergiste me.

De volgende ochtend aten we een hard geworden stokbrood als ontbijt.

Barbara legde haar hand op die van mij, leunde voorover en zei: ‘Vertel eens iets, Ray.’

‘Je hebt het toch al op tv gezien gisteravond?’ Ik vergat te informeren hoe het met haar maagpijn ging.

‘Kom op, ik vraag je niet om een nieuwsverslag, ik vraag je wat je zelf hebt gezien. Of meegemaakt … Dat moet toch niet niks zijn geweest.’

Ik nam een slok thee en zweeg.

Nog een vraag hing boven de ontbijttafel: Wat nu? Een dag eerder hadden we afgesproken door de stad te gaan fietsen. Het idee alleen al vond ik inmiddels ridicuul.

Barbara probeerde het nog: ‘Dat kan je juist helpen om het te verwerken. Ga het niet wegduwen, Ray.’

‘Liefje, al zou ik het willen, het láát zich niet wegduwen.’

‘We kunnen er bloemen voor de slachtoffers neerleggen.’

‘Ja, dan ben je ervan af.’

Een cynicus in mij stond op. Ik wilde echter niet onverschillig lijken.

‘Ik snap best dat mensen hun medeleven willen uiten, of een eerbetoon brengen. Ben ik minder betrokken als ik daar niet aan meedoe?’

Barbara keek me aan alsof ze twijfelde aan mijn verstandelijke vermogens.

‘Nee, maar je zou kunnen ervaren dat je niet de enige bent. Daar zijn vast mensen met wie je wél iets wilt delen.’

Ik negeerde de bitterheid in die opmerking.

‘Wat denk je dat we zullen tegenkomen in de stad? Een afgezette promenade, overal politie, legerpatrouilles … Die vrachtwagen, mannen in witte pakken, wegen vol rotzooi, opgedroogd bloed, vlekken van … Daar mogen we dan vanachter de dranghekken naar kijken. Veel zal gesloten zijn. Intussen gaan de mensen gewoon weer naar het strand.’

‘Laten we dan een strand buiten de stad zoeken. Uitwaaien, op andere gedachten komen.’

Uitwaaien aan de Middellandse zee? Ik zag me al onrustig over het hete zand sjokken, met kleren aan om mijn witte huid te beschermen. Ik zag kinderen die sloten groeven, die op elke golfslag vol- en weer leegliepen; volwassenen die zich in de roosterende zon wentelden; mensen die probeerden te ontkennen dat er verderop iets verschrikkelijks was gebeurd en vooral wilden dat dit gruweltheater, hoe tragisch ook, hun zorgeloze vakantie niet verstoorde; en andere toeristen, die op zoek naar een authentieke sensatie, júíst de plek des onheils zouden bezoeken. Nee, deze kust had zijn onschuld verloren.

‘Ik wil naar huis. Ik heb hier niets meer te zoeken.’

Barbara gaf zich niet gewonnen.

‘Maar onze vakantie dan? We hebben nog een hele week.’

‘Een week vol met de herinnering aan dit hier allemaal …’ Machteloos zwaaide ik met mijn arm naar de televisie.

‘Laten we dan naar Cannes doorrijden.’

‘Sorry, schat, echt, ik moet nú weg uit dit land.’

Barbara slikte en vocht tegen de teleurstelling, haar vakantie was pas echt geslaagd als ze een paar dagen naar zee kon. Eindelijk begreep ze dat ik het meende en drong ze niet langer aan. We pakten onze koffers.

Mijn besmeurde kleren en schoenen stopte ik zorgvuldig in een plastic zak.

De eigenaresse, die zelf de controle van het appartement deed, was in tranen: ‘Quelle horreur.’

‘Nous sommes sincèrement désolés.’

Ik had met haar kunnen praten, kunnen vragen wat zij wist, vragen of zij het begreep, maar kon enkel denken aan weggaan. We probeerden haar te troosten met een omhelzing. Toen ik onze fietsen achter op de auto bevestigde, voelde ik me een deserteur, iemand die haar en de stad in de steek liet op het moeilijkste moment.

Gewoonlijk was ik degene die met gemak de meeste kilometers maakte. Nu reed Barbara de lange stukken op de autoroute du sud, dat vond ze veiliger. De zon scheen door mijn zijraam naar binnen. Ik transpireerde en klemde Sanders zonnescherm met de raceauto ertegenaan.

We gleden voorbij het laag- en middelgebergte van Zuid-Frankrijk. Een hooggelegen middeleeuwse vesting kwam me bekend voor, veel meer zag ik niet. Ik was uitgeput en sliep af en toe een paar minuten. Dan ging het licht uit en begon de voorstelling, een geluidloos non-stopjournaal. Maar ook met de ogen open zag ik de jongen voor me. Ik had hem niet naar zijn naam gevraagd. Wat had hij meegemaakt, die laatste uren van zijn leven? Hoe oud zou hij zijn geweest? Veertien, vijftien? Niet zo heel veel jonger dan onze zoon. Sander! Hoe kon ik uitgerekend vergeten hem gerust te stellen? Vol zelfverwijt vroeg ik: ‘Heb jij nog …’

‘Sander? Ja, ik heb hem vanochtend al geappt.’

Ik stuurde hem zelf ook een kort berichtje: Alles goed met ons! Geschrokken, maar niets gebeurd, nu op weg naar huis. Hoe is het bij jou? Veel plezier nog!

‘Wat is er nou precies gebeurd, Ray? Wat heb je gezien?’

‘O, het is … zoveel. Te veel om op te noemen.’

‘Je kunt toch wel íéts vertellen?’

‘Ik wil jou er niet mee belasten, je ontkomt er al niet aan in het nieuws.’

‘Mij belasten? Smoesjes. Als dat zo zou zijn, geloof me, dan zeg ik het wel.’

‘Misschien help je me het beste door gewoon verder te gaan.’