Gary Cox

Filosoferen,

hoe doe je dat?

Klement | Pelckmans

Voor Mike

Bedankt voor de aankoop van dit ebook. We hopen dat je er enthousiast over bent. Graag wijzen wij je erop dat het niet toegestaan is om dit ebook aan iemand door te geven of digitaal te verspreiden. Dit ebook is voorzien van een watermerk waardoor het op jouw naam staat en kopieën naar jou terug verwijzen.

www.uitgeverijklement.nl

www.pelckmans.be

Oorspronkelijke uitgave: How to Be a Philosopher or How to Be Almost Certain that Almost Nothing is Certain. © Gary Cox, 2010.

Nederlandse vertaling: Mariel Storm-’t Hart

This translation is published by arrangement with Bloomsbury-Publishing Plc.

© 2014 Uitgeverij Klement, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden.

Ontwerp en beeld omslag: Wim van de Hulst en Marion Rosendahl

Opmaak binnenwerk: Prezns, Marco Bolsenbroek

ISBN 978 90 8687 153 7

NUR 730

D/2014/055/312

Inleiding

Waarom ben je aan dit boek begonnen? Filosofen zouden niet moeten gissen, maar ik neem aan dat je al een paar dingen van filosofie af weet, maar er meer over wilt weten. Misschien ben je het woord ‘filosofie’ eerder tegengekomen en wil je nu weleens weten wat het inhoudt. Of je weet al aardig wat over filosofie - omdat het een vak op school was of omdat je op de universiteit, of in de gevangenis, lessen hebt gevolgd - maar je hebt het idee dat daadwerkelijk filosoof zijn iets heel anders is dan kennis hebben over filosofie.

Filosofen, mezelf incluis, moeten vermijden dingen zomaar aan te nemen. Toch wil ik bij deze gelegenheid in plaats van aan te nemen dat jij, de lezer, iets van filosofie weet - en dat is ongetwijfeld zo - mezelf ertoe dwingen aan te nemen dat je absoluut niets van filosofie af weet. Je loopt al een tijdje op deze planeet rond, en je bent intelligent genoeg en hebt voldoende kennis om dit boek te kunnen lezen. Specifieker: je wílt dit boek lezen; iets wat op zich al opmerkelijk is in een tijd waarin onwetendheid het nieuwe weten lijkt te zijn. Desalniettemin zijn de betekenis en het belang van filosofie aan je voorbijgegaan als een schip in de nacht. Je hebt gehoord van psychologie en sociologie, zelfs van fysiologie, psychiatrie en filatelie, maar op de een of andere manier heb je de filosofie over het hoofd gezien - als een stad die je nooit hebt bezocht terwijl je toch behoorlijk bereisd bent, als een bezoeker die aan de deur was terwijl je net even onder de douche stond.

Ze zeggen wel dat filosofie ingewikkeld is. Deze reputatie is over het algemeen niet verdiend, hoewel filosofie op een meer gevorderd niveau inderdaad heel, heel gecompliceerd kan worden. Eigenlijk kan filosofie ingewikkelder zijn dan wat ook in het leven. Gecompliceerder dan relaties, dan taxaties en zelfs ingewikkelder dan cricket. (Veel lange, reusachtige worstelingen eindigen binnen de filosofie net als bij cricket in een gelijkspel.) Filosofie kan zo complex worden dat vergeleken daarmee de wetenschap van de ruimtevaart lijkt op ... nou ja ... in elk geval niet de wetenschap van de ruimtevaart. Filosofie op een hoger niveau ís eigenlijk die wetenschap van de ruimtevaart, al heeft het natuurlijk niks te maken met het ontwerpen van voertuigen die de zwaartekracht kunnen overwinnen of met Marslandingen met piepkleine sondes die op 89 tot 644 miljoen kilometer afstand met behulp van afstandsbediening bestuurd worden. Maar laat je vooral niet afschrikken door al dit gepraat over complexiteit. Wees gerust: eigenlijk is het - althans op een eenvoudig niveau - heel gemakkelijk om filosoof te zijn. Het valt heus mee, zoals ik je zal laten zien.

Filosofie bestaat uit een stevige verzameling beweringen, een flinke hoeveelheid verschillende standpunten, een enorme klit van netelige kwesties die al duizenden jaren in omvang toeneemt, als een niet-gesnoeide braamstruik op een veld waar al een eeuwigheid niemand naar omgekeken heeft. Je zou meerdere levens nodig hebben om alles te lezen wat er over filosofie geschreven is; zelfs de grootste filosofen kunnen daarom niet over alles meepraten. Toch wil ik je ervan overtuigen dat je geen enkel argument van die hele berg hoeft te kennen om filosoof te zijn! Volgens enkele bekende filosofen is filosofie niet zozeer een hoop kennis, maar vooral een activiteit. Het enige wat je dus hoeft te doen om als het ware basisfilosoof te worden is beginnen met aan filosofie te doen, dus met filosoferen. Het lijkt een beetje op tennissen. Je hoeft niet zo te tennissen als Rafael Nadal of Roger Federer om een lekker potje te kunnen spelen. Je tennist op jouw manier, namelijk door gewoon een racket te pakken en een paar ballen over, of desnoods in het net te slaan.

Ik weet zeker dat je ongemerkt al heel wat gefilosofeerd hebt. Mocht dat inderdaad zo zijn, dan ben je zonder dat je het wist eigenlijk al filosoof. Als je je ooit hebt afgevraagd waar het heelal vandaan is gekomen of wat er is na je dood, of een mens ergens wel echt zeker van kan zijn in dit leven of dat het leven betekenisloos is, of er ook maar één reden te bedenken valt waarom je een moreel zuiver leven zou moeten leiden, of juist helemaal niet, en of schoonheid inderdaad een kwestie van smaak is, dan deed je al aan filosofie. De ironie van dit boek is dat ik hoogstwaarschijnlijk mensen probeer te vertellen hoe ze iets kunnen worden wat ze vrijwel zeker allang zijn! Ik preek tegen de allang bekeerden, ik leer mijn grootmoeder eieren uit te zuigen, ik breng kolen en olie naar respectievelijk Newcastle en Texas. Misschien is een betere titel voor dit boek dan ook: Hoe weet ik dat ik filosofeer of, en dit klinkt een beetje aanmatigend, Hoe kan ik beter filosoferen.

Eerlijk gezegd, en zonder dat ik iemand voor het hoofd wil stoten, is het zo dat het grootste gedeelte van wat er al wachtend op de bus, of in het café, of in bed als de slaap niet wil komen, gefilosofeerd wordt, al veel grondiger doordacht is door iemand die gedurende zijn hele ellendige leven niks anders heeft gedaan dan geobsedeerd nadenken over juist die ene, kleine kwestie. Dat liep soms zodanig uit de hand dat sommigen van die ‘doordenkers’ zelfs geen tijd meer hadden om op de bus te wachten, of naar het café te gaan, of te slapen. Ik durf dit te zeggen omdat ik filosofie heb gegeven aan honderden intelligente en iets minder intelligente beginners van alle leeftijden, en omdat er zelden iets gezegd werd waar niet iemand, ooit, ergens al een heel boek of een serie boeken over geschreven had.

Als filosofieleraar heb ik geleerd geduldig en instemmend te luisteren terwijl een filosofiestudent bij me aankomt met een uitgekauwd argument dat tot vervelens toe besproken is in de dikke, stoffige boekwerken die de geschiedenis van de filosofie uitmaken. Ik reageer dan alsof zijn of haar afgezaagde verhaal van een bijzonder origineel inzicht getuigt. Voor de student in kwestie is het natuurlijk ook een bijzonder origineel inzicht dat aanmoediging verdient; vandaar mijn instemmende en geduldige houding. Maar omdat het geen zin heeft om het wiel opnieuw uit te vinden en filosofiecursussen geen zin zouden hebben als de cursisten niets anders zouden doen dan het wiel opnieuw uitvinden, haal ik uiteindelijk stevig uit naar de student door erop te wijzen dat de grote filosoof Descartes, of wie het ook was, dat honderden jaren geleden ook al gezegd heeft, en bovendien veel gedetailleerder. In de meeste gevallen raken de studenten daar niet al te veel van in de put, omdat het hun ego streelt dat ze tot dezelfde gedachte zijn gekomen als de grote Descartes. Het is net zoiets als iemand ermee complimenteren dat hij zojuist net zo’n meesterlijke backhandvolley heeft gemaakt als Federer in de finale van het heren enkelspel op Wimbledon in 2009.

Natuurlijk gaat niemand tennissen met het voornemen om er steeds slechter in te worden, dus als je tennist, wil je beter worden, zelfs als je beseft dat je nooit zo goed zult worden als Federer, of Nadal, of zelfs Henman. (Het moet gezegd worden, jarenlang was Henman de beste tennisspeler van Engeland, en hij is zelfs vierde van de wereld geweest. Eigenlijk was hij ontzettend goed.) Als je filosoof wilt worden, wil je er in de meeste gevallen beter in worden, hoewel je weet dat je er nooit zo goed in zult worden als David Hume of Immanuel Kant - twee van de grootsten aller tijden in het eeuwenoude spel van de filosofie.

Als je iets meer weet over de beproefde en betrouwbare spel-regels van deze eeuwenoude sport, bekend raakt met de hoofdstandpunten te midden van de klit uitgekauwde argumenten en met een aantal van de verdraaide verhaallijnen in het grote netwerk van standpunten en ideeën, zal dat je beslist helpen een effectiever filosoof te worden. Een filosoof die de ballen over het net kan krijgen in plaats van ze er steeds in te slaan, een filosoof die kan serveren én retourneren, en misschien zelfs een filosoof die van tijd tot tijd de wedstrijd kan uitserveren tegen een waardige tegenstander die ook goed getraind heeft.

De basisprincipes van de filosofie zijn eigenlijk niet zo ingewikkeld en dus is het mogelijk het filosofiespel op een redelijk acceptabel niveau te spelen; goed genoeg om ervan te genieten, goed genoeg om je krachten te meten met bijna iedereen, vooropgesteld dat diegene geen professor in de filosofie is.

Het wordt pas echt moeilijk als je een groot filosoof wilt worden. Misschien zelfs moeilijker dan Wimbledon winnen. Plato, Aristoteles, Hume, Kant, Hegel, Mill, Kierkegaard, Wittgenstein, Sartre, De Beauvoir - deze vooraanstaande filosofen wijdden hun hele leven aan de filosofie, waarbij ze zich het aanzienlijk knappe hoofd braken. Dat deden ze dag in dag uit, jaar na jaar, decennium na decennium, het ene dikke boek na het andere. Die belangrijke filosofen zijn als enorme bergketens in het uitgestrekte terrein van de filosofie, terwijl iemand als ik, die filosofie doceert en een aantal commentaren heeft geschreven (boeken over grote filosofen) niets meer is dan een molshoop. Maar geen zorgen. Zowel grote als kleine filosofen, van Plato’s Everest tot rabbi C. Nesbitts heuveltje, weten dat afmetingen relatief zijn en dat het beter is om een klein bergje filosofie te zijn dan een groot gat onwetendheid. Onderweg zullen we een aantal opmerkelijke karakteristieken van die grandioze bergtoppen der filosofie nader bekijken; een aantal sleutelbegrippen van de belangrijkste filosofen die hun lange schaduwen van invloed over het menselijke denken en de menselijke vooruitgang geworpen hebben.

Eens kijken, waar zijn we gebleven? Zelfs als je tot op dit moment nog nooit van filosofie gehoord had en er zelfs nog geen idee van hebt wat het woord ‘filosofie’ betekent, is het zeer waarschijnlijk dat je al heel vaak gefilosofeerd hebt, zonder dat je je realiseerde dat wat je aan het doen was, ‘filosoferen’ heette en dat het totaal van wat er tot nu toe gefilosofeerd is en wat er nog bij komt ‘filosofie’ genoemd wordt. Als je, hoe bescheiden ook, al gefilosofeerd hebt en geen bewust besluit hebt genomen om iets wat schijnbaar zinloos en in de kern van de zaak verontrustend is, voortaan te vermijden, dan ben je al filosoof. En als je al filosoof bent, dan volgt daaruit dat niemand je hoeft te vertellen hoe je filosoof kunt worden. Zou je iemand die al jaren fietst nog uitleggen hoe hij moet fietsen?

Ach, dat hangt ervan af wat je bedoelt met fietsen. Trouwens, de term ‘het hangt ervan af wat je bedoelt’ is cruciaal voor het filosoferen. Iedereen die werkelijk weet hoe hij moet fietsen - bijvoorbeeld eenmalig Tour de France etappewinnaar Bauke Mollema - kan je vertellen dat er verschillende manieren van fietsen zijn. Enerzijds is daar het overeind blijven en vooruitkomen en rijden zonder te vallen, anderzijds heb je de houding van de wielrenner, het efficiënt gebruik van de versnellingen, cadans, bochten rijden, gecontroleerd remmen, volgen, met beide handen je shirt dichtritsen vlak voordat je gaat afdalen en nog eens duizend andere handigheidjes die samen maken dat je echt weet hoe je moet fietsen.

Misschien moet dit boek dus niet gewoon Filosoferen, hoe doe je dat? heten - hoewel dat volgens de marketingmensen en mijzelf kennelijk de meest pakkende titel was - maar Hoe word ik echt filosoof? of Hoe word ik een betere filosoof? Eigenlijk kunnen al deze andere titels, die ik tot vervelens toe naar voren blijf brengen, de ondertitels van dit kleine boekje worden, maar ze waren of te saai, of te lang voor de voorkant en zelfs voor de achterflap.

Ik ben geen Bauke Mollema, maar ik heb in mijn leven al heel wat afgefietst. Ik ben geen Aristoteles, maar ik heb ondertussen al heel wat gefilosofeerd, vooral omdat ik om een of andere belachelijke reden ging proberen om hiermee mijn brood te verdienen. Het heeft me geholpen mijn hoofd boven water te houden, maar ik moet zeggen dat er met de verkoop van margarine veel meer te verdienen valt. Daarom geef ik je een paar suggesties, zodat je wat sneller gaat op je ‘filosofiefiets’, zonder dat je zadelpijn krijgt of van de weg raakt of een greppel in rijdt.

Aan het eind van deze introductie moet ik nog opmerken dat er voordelen en nadelen zitten aan het filosofenschap. Afgestudeerde filosofen denken, schrijven en discussiëren duidelijker dan gewone mensen. Zij hebben geleerd om samenhangend te denken en te spreken. Dit is gunstig in verband met het verkrijgen en behouden van die banen waarin de meeste zekerheid lijkt te liggen, die interessant zijn en goed betaald worden. Onderzoek toont aan dat mensen die gekwalificeerd zijn in de filosofie geen clubje losers vormen, maar juist uitstekend scoren als leraren, advocaten, artsen, computerwetenschappers, marketingstrategen, journalisten en zelfs loodgieters. Wie filosofie studeert, denkt na over de basisprincipes van alle kennis. Mensen die filosofie studeren, leren om alle mogelijke problemen te lijf te gaan. Als je bijvoorbeeld de extreem ingewikkelde boeken van de Duitse filosoof Martin Heidegger leert lezen, dan zal de uitleg bij je belastingformulieren op je overkomen als een willekeurig boek van Annie M.G. Schmidt. De professionele voordelen van een studie filosofie komen in het laatste hoofdstuk uitgebreid aan de orde.

Natuurlijk wekt het vermogen van de filosoof om zorgvuldig na te denken en te argumenteren ergernis op bij gewone, onnadenkende mensen met een hoofd vol veren. Als de filosoof hen de hoek in dwingt door gewoon te wijzen op de inconsequentie en verwarring in hun belachelijke standpunt, noemen ze hem een betweter en gaan ze nadenken over een manier om hem onderuit te halen. Dit is precies wat er met de oude Griekse filosoof Socrates gebeurde. Hij maakte veel machtige Atheners belachelijk door hun te laten zien dat ze het verschil niet wisten tussen hun achterwerk en hun elleboog, waardoor ze hem uiteindelijk dwongen een beker met een dodelijk gif te drinken.

Het is niet erg waarschijnlijk dat je in onze tijd gedwongen zult worden de gifbeker te drinken, hoe betweterig je je ook gedraagt. Dankzij de massamedia lijkt iedereen tegenwoordig wel een deskundige. De gemiddelde schreeuwerige, eigenwijze tv-presentator heeft de gifbeker nog niet hoeven leegdrinken, dus zeer waarschijnlijk hoef je je geen zorgen te maken. Weet er eigenlijk nog iemand hoe dat gif gemaakt werd?

Met enige regelmaat ergeren de mensen zich aan filosofen, met hun fijn afgestelde talent om pijnlijke zenuwen te raken of anderen de waarheid door de strot te duwen, maar over het algemeen weten deze filosofen executie te ontlopen omdat ze zich in hun oneindige wijsheid realiseren dat discretie verstandiger is dan vrijmoedigheid. Met andere woorden, ze maken zich uit de voeten naar een andere stad of een ander land, waardoor ze vrijwillige verbanning toevoegen aan hun lijst met wapenfeiten. Niet zelden vluchten ze naar Nederland, waar de liberale autoriteiten altijd even tolerant hebben gedacht over geestverruimende ideeën als over geestverruimende middelen. Overigens had Socrates het oude Athene kunnen ontvluchten, maar hij was vastbesloten een martelaar te worden en hij bleef beweren dat de dood hem geen angst aanjoeg. Toen hij hoorde dat hij ter dood veroordeeld was, zei hij kalmpjes:

Want dood zijn is één van de twee. Ofwel het is zoiets als er helemaal niet zijn en dan kan de gestorvene van niets ook maar enige gewaarwording hebben. Of het is inderdaad, zoals wel wordt verteld, een verandering en een verhuizing waarbij de ziel van haar verblijf hier naar een andere plaats overgaat. En als het erin bestaat geen enkele gewaarwording te hebben, maar als het iets is als een slaap, waarbij iemand die daarin verzonken is, zelfs geen enkele droom ziet, dan zou de dood een wonderbaarlijke vooruitgang zijn (Verdediging van Socrates 39d, vertaling Cornelis Verhoeven).

Een veel directere bedreiging voor de filosoof dan executie is af-glijden naar nihilisme. Nihilisme is het geloof in niets, waardoor uiteindelijk de wanhoop op de loer ligt. De filosofie kan je, zoals dat met Socrates gebeurde, doen concluderen dat er hogere machten en andere dimensies zijn die het leven een ultieme betekenis en een ultiem doel geven. Anderzijds kan het zijn dat je blijft zoeken naar de diepere betekenis van dat woord ‘ultiem’ in combinatie met de begrippen ‘betekenis’ en ‘doel’. Op de achtergrond schuilt altijd het gevaar dat je gaat denken dat het leven zo ultiem betekenisloos en doelloos is dat het volstrekt en totaal absurd is. Niet alleen absurd in bepaalde deelgebieden - postzegels verzamelen, grappige ringtones, soapseries, het dragen van een das of een snor - maar ook als geheel.

Toch hoef je niet te wanhopen, ook niet als je besluit dat het leven volstrekt en totaal zinloos is. Veel filosofen die tot de nihilistisch filosofische conclusie kwamen dat het leven volstrekt en totaal zinloos is, hebben zich daar meteen heftig tegen verzet door te verklaren dat als het leven op zichzelf volstrekt en totaal zinloos is, elk afzonderlijk leven de betekenis moet krijgen die iedere persoon eraan wil geven. Dit anti-nihilistische standpunt, dat werd ingenomen door existentialistische filosofen als Friedrich Nietzsche en Jean-Paul Sartre, is niet alleen positief maar heeft ook een enorm versterkende werking op het persoonlijke vlak. Bovendien wordt al dat benauwende religieuze gedoe uit de weg geruimd en wordt iemand weer meester over zijn eigen lot.

De filosoof Arthur Schopenhauer besloot dat God niet bestaat. ‘God is dood’ maakte Nietzsche er later van, en daarmee bedoelde hij dat voor intelligente mensen het idee ‘God’ had afgedaan als verklaring voor van alles. Hierdoor kwam Schopenhauer tot de wanhopige conclusie dat het leven, het universum en al het andere zonder betekenis is als er geen God is die er betekenis aan geeft. Verder is hij filosofisch gezien niet gegaan; hij was diep ondergedompeld in ‘Schopenhauers nihilisme’, zoals we dat zijn gaan noemen. Tegelijkertijd bleef hij in het gewone leven een opgewekte man, was hij een liefdevolle vader voor zijn kinderen en ook speelde hij elke ochtend fluit. Zijn opvolger Nietzsche kwam langs, en hij zei ongeveer het volgende: ‘Wacht eens even, dit gedoe rondom “God is dood” hoeft helemaal niet zo dramatisch te zijn. Eigenlijk geeft het meer reden tot vreugde omdat het betekent dat er geen baas is, dat de weg open ligt, dat er geen grenzen zijn, dat we vrij zijn om betekenis en waarde te verlenen aan alles in het universum en om zelf goden te zijn.’ In zijn boek De vrolijke wetenschap schreef Nietzsche:

Inderdaad, wij filosofen en ‘vrije geesten’ voelen ons bij het bericht dat de ‘oude god dood is’ als door een nieuw morgenrood omstraald; ons hart stroomt daarbij over van dankbaarheid, verbazing, vermoedens, verwachting - eindelijk ligt de horizon weer voor ons open, zelfs al is hij niet helder; eindelijk mogen onze schepen weer uitvaren, welke gevaren er ook dreigen, elk waagstuk van de kennis is weer toegestaan, de zee, onze zee ligt weer open, misschien is er nog nooit zo’n ‘open zee’ geweest (vertaling Pé Hawinkels, 343).

Dit zijn brutale, inspirerende, opstandige woorden. Toch voelen we ook wel voor het wijze, oude gezegde dat er in de loopgraven, wanneer de kogels je om de oren vliegen, geen atheïsten te vinden zijn. Dit betekent natuurlijk niet dat God bestaat, maar wel dat er ondanks de woorden van Nietzsche, ondanks zijn vermetele atheïsme, extreme situaties voorkomen waarin de behoefte heel groot wordt om in wat voor God ook te geloven, tenzij je zelf natuurlijk een god geworden bent. Velen die hun leven lang ongelovig waren, gebruiken hun laatste adem om te bidden als ze ten onder dreigen te gaan aan de pijn of de angst voor wat hierna komt. Ontwikkelen zij plotseling een oprecht geloof of nemen ze het zekere voor het onzekere door een paar nederige, smekende woorden in Gods oor te fluisteren, voor het geval hij toch opeens blijkt te bestaan? Ik weet het antwoord op deze vraag niet en als ik het ooit wel weet, ben ik waarschijnlijk zó druk bezig om met mijn laatste adem te bidden, dat ik het aan niemand meer kan vertellen. Ik weet wél zeker dat die mensen beslist willen geloven. Hoe dan ook, theïst of atheïst, een echte filosoof moet altijd voorkómen dingen te geloven omdat ze hem nou eenmaal geruststellen of aan zijn verlangens tegemoetkomen. Steeds opnieuw moet hij zonder compromissen te sluiten de waarheid zoeken, om wat zij is, als de ultieme prijs, wat die ook zal zijn.

Als filosofie een koppige, zakelijke, onverzettelijke zoektocht naar de waarheid is, dan moet iemand die filosoof wil zijn zich voegen naar waar die zoektocht heen leidt, niet waar zijn zachtere, meer sentimentele aard heen zou willen. Ooit schreef de dichter John Keats: ‘Vervliegt niet alle charme bij de minste aanraking van koude filosofie?... Filosofie is in staat de vleugels van een engel te knippen, alle mysteries op te lossen met strakke regels, de lucht die vol obsessies is te klaren - de regenboog te ontleden’ (Lamia, deel 2, 229 in De verzamelde gedichten van John Keats). Misschien laat de grote dichter, die in feite ook een beetje een filosoof was, zich hier wat meeslepen - zoals dichters dat nou eenmaal doen - als hij benadrukt dat de filosofie een domper op het leven zet door het te ontdoen van zijn mysterie. Net als poëzie roepen sommige vormen van filosofie tenslotte iets op van ontzag en verwondering over de geweldige schoonheid en ongelooflijke complexiteit van het universum. Toch moet ik toegeven dat Keats’ opmerking hout snijdt, want filosofie wil mysteries uitpluizen, schimmen en verwarring verdrijven en alle domme spoken uit de kelder van de onwetendheid wegsturen, tot in het heldere licht van de rede.

Filosofie studeren, filosoof worden, is geen neutraal proces. Het zal de manier veranderen waarop je over je leven denkt en voelt, misschien in positief opzicht, misschien ook niet. Misschien ga je geloven in iets wat hoger is dan jezelf, maar het kan ook het einde van je geloof betekenen. Ik weet het niet. Je bent in elk geval gewaarschuwd. Lees maar verder, als je durft.

1.

Wat is filosofie?

Het is best handig om te weten wat filosofie eigenlijk is als je wilt weten hoe je filosoof kunt worden, of een betere filosoof kunt worden. In de introductie heb ik het daar al over gehad, toen ik zei dat het de som is van alles wat er tot nu toe gefilosofeerd is en wat er vanaf nu gefilosofeerd wordt. Kijk, filosofen hebben hun filosofische oog, hun denkvermogen en hun logisch inzicht gericht op wat er in de afgelopen eeuwen bij elkaar gefilosofeerd is, en daardoor zijn ze in staat bepaalde terugkerende thema’s en patronen in de filosofie te herkennen en er bepaalde conclusies aan te verbinden. Er is geen gebied in het leven of het menselijk handelen dat niet bestudeerd en geanalyseerd is door filosofen, met hun nauwkeurige, onpartijdige blik. En dus wordt er gefilosofeerd over wetenschap, wiskunde, politiek, geschiedenis, opvoeding, psychologie, recht, emoties, seks en zelfs over voetbal. Daarom zijn we ook niet verbaasd dat er zelfs een filosofie van de filosofie is; dat filosofen al vanaf de Oudheid hebben gefilosofeerd over wat filosofie precies is. Filosofen zijn behoorlijk vervuld van zichzelf, net als de meeste andere mensen. Dit boek levert opnieuw een kleine bijdrage aan dat op zichzelf gerichte debat. Kortom, ‘Wat is filosofie?’ is een interessante, eeuwenoude filosofische vraag waarop verschillende antwoorden zijn gegeven.

Zoals bij de meeste filosofische vragen is er geen uiteindelijk goed of fout antwoord op de vraag ‘Wat is filosofie?’, en zeker geen antwoord waarover alle filosofen het eens zijn. Er zijn wel betere en slechtere antwoorden. Iemand die het begrip ‘filosofie’ en de praktijk ervan een beetje kent, kan prima begrijpen wat filosofie is en wat niet. Het wordt pas moeilijk als we willen samenvatten wat het is. We weten allemaal wat wiskunde is, maar stel je eens voor hoe moeilijk het zou zijn om in het kort te vertellen wat wiskunde is aan iemand die er nog niets van af weet.

Filosofie en het definiëren

Een ding is duidelijk: filosofie probeert de verwarring over de betekenis van de woorden die we gebruiken te verkleinen. Zij is op zoek naar nauwkeurige definities, nauwkeurige stellingen die de essentiële eigenschappen van dingen beschrijven. Ik terg mijn studenten met dat hele gedoe van definiëring en zij maken mij gek met hun verzet tegen het belang van definiëring. Ik dring er steeds op aan dat ze woorden en termen accuraat definiëren, met definities komen die zo specifiek zijn voor het ding dat gedefinieerd moet worden dat ze met geen mogelijkheid gebruikt kunnen worden voor iets anders. Dat is wat een definitie is of zou moeten zijn. Zij geeft de essentie van iets weer.

Voordat ik als een humeurige sergeant-majoor heb gesproken over het belang van nauwgezette definities hebben mijn studenten, die soms alleen maar een voorbeeld van iets geven, de neiging een verklaring te geven die op verschillende soorten dingen past, in plaats van een accurate, specifieke definitie te geven die slechts bij één bepaald ding past. Als ik bijvoorbeeld aan een nieuwe student vraag de term ‘moord’ te definiëren dan kan hij antwoorden: ‘Moord is, zoiets als, nou ja, je weet wel, als er iemand om het leven gebracht wordt.’ Dit antwoord komt overduidelijk in de buurt omdat er gesproken wordt over ‘omkomen’ en omdat er niet gezegd wordt dat moord een tweebenig schepsel is met veren en vleugels. Toch is het geen definitie van ‘moord’ omdat er niet elke keer iemand vermoord wordt als er iemand om het leven komt, terwijl er bij een moord wel altijd iemand om het leven komt.

We hebben geweldige A-Z-verzamelingen van definities, die we ‘woordenboeken’ noemen. Volgens mijn trouwe, veelgebruikte Collins English Dictionary is de definitie van ‘moord’: ‘Het opzettelijk en met voorbedachten rade een ander van het leven beroven.’ Ik hoop dat je begrijpt hoe deze verklaring, deze definitie, de werkelijke essentie weergeeft van wat moord is, anders dan doodslag of dood door ongeval of de prijs van het brood of skiën of paperclips of wat dan ook in de wereld.

De oude Griekse filosoof Aristoteles nam zich voor de definitie van ‘de mens’ te vinden. ‘Tweebenig schepsel’, vond hij, werkte niet, omdat er legio andere tweebenige schepselen in de wereld zijn, vooral vogels. ‘Ongevederde tweevoeter’ stelde hij toen voor. Dit was beter, want het sloot de vogels uit en voor zover Aristoteles wist, was de mens het enige schepsel dat zowel tweebenig als ongevederd was. Maar een geprepareerd kippetje is ook tweebenig en ongevederd, terwijl het daarmee niet opeens een mens is. Met dit soort culinaire ideeën in gedachten koos Aristoteles uiteindelijk voor de beschrijving ‘de mens is een rationeel dier’ als de beste definitie van ‘de mens’, omdat menselijke wezens de enige dingen in de wereld zijn die zowel dieren als rationeel zijn.

Omdat menselijke wezens vaak helemaal niet zo rationeel zijn in hun denken en handelen veranderde Jonathan Swift, de zeventiende-eeuwse satiricus die vooral beroemd is vanwege zijn boek Gullivers reizen, Aristoteles’ definitie in ‘de mens is een dier dat tot denken in staat is’. Veel recenter heeft een aantal filosofen, vooral zij die geïnteresseerd zijn in dierenrechten, aangevoerd dat sommige niet-menselijke dieren ook rationeel zijn. Als dat zo is, is daarmee de klassieke definitie van Aristoteles van ‘de mens’ ongeldig geworden, wat maar aantoont hoe moeilijk het is om zeker te weten dat je iets echt gedefinieerd hebt.