Wat zal er van dit
kind worden?

Prof. dr. Leendert F. Groenendijk, prof. dr. Gerard C.
den Hertog en dr. Bart Wallet
Wat zal er van dit kind worden? Het begrip tabula rasa
als pedagogisch ijkpunt
Serie: Driestarreeks Studium Generale
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2018
Omslagfoto: detail uit Cornelis Troost, ‘Familiegroep bij
een clavecimbel’ (1739)
Omslagontwerp en vormgeving: André Kikkert
ISBN 978 90 8718 0454
c-NUR 700-000

www.debanier.nl
www.driestar-educatief.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

prof. dr. Leendert F. Groenendijk

prof. dr. Gerard C. den Hertog

dr. Bart Wallet

Wat zal er van dit
kind worden?

Het begrip tabula rasa als pedagogisch ijkpunt

Inhoud

Woord vooraf – dr. A.L.H. (Tom) Hage

1. ‘Ik ben gevonden door degenen die Mij niet zochten’ – prof. dr. Gerard C. den Hertog

2. Het tere kinderhart een ‘rasa tabula, een wit onbeschreven vel pampiers’? Kindbeeld en opvoeding bij gereformeerde auteurs uit de zeventiende en achttiende eeuw – prof. dr. Leendert F. Groenendijk

3. ‘Wij zullen het doen en horen.’ Kind en geloof in de rabbijnse en moderne joodse traditie – dr. Bart Wallet

Personalia

Woord vooraf

Wat zal er van dit kind worden? is een vraag die op enig moment op elke opvoeder afkomt. In veel gevallen blijft het antwoord op deze vraag in onze overwegend horizontale wereld beperkt tot maatschappelijke verwachtingen of ambities, maar ze krijgt een andere dimensie als ze gesteld wordt voor het aangezicht van God.

Het is juist deze dimensie die het perspectief van de bijdragen in dit boekje bepaalt. Het bevat de uitwerkingen van een drietal lezingen die gehouden zijn op een bescheiden symposium over tabula rasa als pedagogisch ijkpunt, dat georganiseerd werd binnen het kader van Studium Generale van Driestar educatief.

Dat is ook bij uitstek een podium waar een dergelijke vraag aan de orde kan komen. Driestar educatief immers leidt op tot leerkrachten voor het christelijk-reformatorisch onderwijs en godsdienstige opvoeding vormt derhalve een belangrijk onderdeel van het curriculum. Studium Generale beoogt bezinning te stimuleren over thema’s die van belang zijn voor onze doelgroep.

Er is gekozen voor een theologische en een historische benadering. Theologisch, omdat ónze verwachtingen van de godsdienstige opvoeding van kinderen verweven zijn met een geheel aan Bijbelse en dogmatische noties. In zijn bijdrage ‘Ik ben gevonden door degenen die Mij niet zochten’ biedt prof. G.C. den Hertog aan de hand van een viertal Bijbelse invalshoeken een evenwichtige en bemoedigende handreiking. Die vindt haar grond niet in ons of in de kwaliteiten van het kind, maar in ‘Gods levend spreken en zoeken’.

De historische invalshoek is tweeledig. Prof. Leendert F. Groenendijk analyseert in zijn bijdrage ‘Het tere kinderhart een “rasa tabula, een wit onbeschreven vel pampiers”?’ het kindbeeld en de opvoeding bij gereformeerde auteurs uit de zeventiende en achttiende eeuw, dus binnen de kring van de Nadere Reformatoren. Deze hebben onmiskenbaar hun stempel op de gereformeerde pedagogische traditie gezet, maar opvallend is dat bij nadere kennismaking hun theologische visie op de godsdienstige vorming ruimhartiger is dan het beeld dat velen zich daarvan hebben gevormd of hebben meegekregen.

De tweede historische invalshoek bestaat uit de bijdrage van dr. Bart Wallet: ‘“Wij zullen het doen en horen.” Kind en geloof in de rabbijnse en moderne joodse traditie’. Hij gaat in op de ook in pedagogisch opzicht rijke joodse traditie die haar hart vindt in de geloofsopvoeding. Inhoud en vormgeving van die traditie nodigen voortdurend uit tot spiegeling en herkenning, al was het alleen maar vanwege de vraag hoe je geloofsopvoeding kunt bewaren in relatie tot de moderniteit.

Ook dit deel in de Studium Generale-reeks is weer een waardevol boek geworden, niet alleen vanwege de kwaliteit van de bijdragen, maar meer nog omdat het iedereen die met godsdienstige opvoeding bezig is, inspirerende stof tot reflectie aanreikt.

Dr. A.L.H. (Tom) Hage
Studieleider Studium Generale

1

‘Ik ben gevonden
door degenen die Mij
niet zochten’¹

– Prof. dr. Gerard C. den Hertog –

Inleiding: Bij welk begin beginnen we?

De vraag bij welk begin we beginnen, als het gaat om de godsdienstige opvoeding van kinderen, heeft iets onwezenlijks en theoretisch. Daar zijn we ons allemaal ook wel van bewust. Bij de meeste dagelijkse dingen ligt dat anders. Wie een lezing houdt, een werkstuk opzet of een reis plant, zal eerst even nadenken over de vraag waar en hoe je de eerste spade in de grond zet. Dat geldt over de hele linie van het leven. Jezus heeft nuchter gezegd dat als iemand een huis bouwt, hij of zij er goed aan doet eerst de kosten te berekenen en dus na te gaan of de middelen wel toereikend zijn om het werk te voltooien (Luk. 14:28). Van vrijwel alle dingen geldt dus: Bezint eer ge begint!

Maar bij de geloofsopvoeding van kinderen is het niet de vraag of we eraan beginnen, en ook niet wanneer, maar enkel de vraag hoe we het in de praktijk doen. Zeker, we krijgen enige tijd om te wennen aan ons kind na de geboorte, voordat het enigermate tot bewustzijn komt, maar ook als we nog niet echt kunnen communiceren met een kind is er toch al interactie en vindt er vorming plaats. Het moment waarop we moeten handelen en spreken vanuit wat ons draagt en beweegt, is eerder daar dan we veelal denken. We komen er algauw door schade en schande achter dat een kind geen onbeschreven blad papier is. Het behoort tot de pijnlijke ontdekkingen van iedere ouder dat ook jouw lieve peuter aan de haren van broertje of zusje kan trekken en tikken weet uit te delen, vader en moeder weet te pleasen, maar ook heel vervelend kan dreinen. Of het een geruststelling is dat we hun dít niet hoeven bij te brengen?! Nee, dat zeker niet.

Hoe dan ook, we hebben nu meteen al de eerste conclusie te pakken, namelijk dat de opvoeding begint bij de vragen van goed en kwaad. Daarmee is niet gezegd dat de opvoeding voornamelijk hierin bestaat en al helemaal niet dat de vragen van goed en kwaad het uitgangspunt moeten zijn en het kader dienen te vormen. Dat zou immers betekenen dat we onszelf buiten schot kunnen houden en enkel en alleen kinderen normen moeten bijbrengen. Nu, dat beperkt zich tot met twee woorden spreken, voeten vegen, met mes en vork eten en zo nog wat.

Maar dat is niet waarover we het moeten hebben. Het zal om onszelve gaan, zegt het gezang, en zo is het. We worden in wat ons kind of onze leerling doet meteen met onszelf geconfronteerd. Ook bij een peuter die iets ondeugends doet, is de vraag immers meteen al hoe je als ouders of opvoeders dat taxeert; bewust of onbewust bepaalt dat hoe je erop reageert. Als we merken dat ons kind gedrag vertoont dat niet ‘goed’ genoemd kan worden, zichzelf daarin te kennen geeft – kan dat ons van ons stuk brengen, ernstig in het kind teleurstellen. Dan gaat het niet om een beperkt terrein, dat van het morele, maar breder en dieper: om wat zich in een kind laat zien en hoe je er als ouder en opvoeder tegen aankijkt. Misschien zijn we ons er niet of niet altijd van bewust, maar onze eigen levens- en geloofsovertuigingen bepalen hier in elk geval mede – en waarschijnlijk zelfs in hoge mate – ons kijken en handelen. Er bestaat geen neutraliteit. Ik loop met het oog daarop een aantal mogelijke invalshoeken langs die zich vanuit de Bijbel voor lijken te doen.

‘Uit de mond van kinderen en zuigelingen’

Vandaag staat op geboortekaartjes nog weleens Psalm 8:3 te lezen: ‘Uit de mond van kinderen en zuigelingen hebt Gij lof bereid (…).’ Dat staat zo overigens niet in Psalm 8; zo klinkt het wanneer de Heere Jezus Christus deze Psalm aanhaalt (Matth. 21:16). De Psalm zegt dat de Heere uit de mond van kinderen en zuigelingen sterkte heeft gegrondvest. Dat neemt niet weg dat in deze Psalm de lof van de Heere wordt bezongen en gekeken naar de maan en de sterren, die daarvan getuigen. Psalm 19:2 zegt het ook: ‘De hemelen vertellen Gods eer, en het uitspansel verkondigt Zijner handen werk.’ Het gaat in deze Psalmen om de lof van God als Schepper van hemel en aarde. In dat loflied hebben ook kinderen een eigen plaats, lijkt Psalm 8 te zeggen. Doen we er daarom niet goed aan de kinderen allereerst als schepsel van God te zien en niet primair als ‘in zonde ontvangen en geboren’?

Maar wat bedoelen we als we deze vraag stellen? Denken we in de lijn van Pelagius die de mens inderdaad als tabula rasa, als onbeschreven blad papier dus, ter wereld zag komen en de zonde toeschreef aan het navolgen van verkeerde voorbeelden? Wie zo kijkt, weet eigenlijk ook meteen al hoe hij of zij zal opvoeden. Hoofdoogmerk zal dan zijn het vermijden van slechte voorbeelden en je kind vrijwaren voor en weghouden bij verkeerde vrienden. Het kind zelf zie je als iemand die verschillende kanten op kan en het is daarom zaak hoofd en hart in de goede richting te leiden.

Voordat ik de vraag onder ogen zie of dit een Bijbelse benadering is, teken ik eerst de consequenties. Het kan niet anders, of wie een kind door deze bril bekijkt en op basis daarvan begeleidt en opvoedt móét wel een appèl doen op wat in dit kind zelf zit. Het wordt zodoende als vanzelf geïsoleerd van anderen. De wereld is verdeeld in voorbeelden ter navolging en daartegenover voorbeelden van hoe het níét moet. Het kind moet zelf leren ‘spiegelen’. Het kwaad hoeft hij of zij niet in zichzelf te zoeken, het zit in anderen. Het komt er voor het kind op aan er zelf verre van te blijven. De opvoeding zal hoogstaand en rechtvaardig zijn, zoals bij Pelagius, maar zal onherroepelijk ook streng en onverbiddelijk zijn. Zoals de opvoeding is, zo zal ook het kind zelf zijn of worden. Vriendschappen zullen enkel op basis van herkenning naar morele standaarden gesloten kunnen worden, met ‘ons soort mensen’. Op iemand die niet aan de morele standaarden voldoet, kan men alleen maar meewarig, met ontzetting of ook met verachting neerzien. Het is een mensvisie voor sterke karakters. Worden ze er mensen door die leven voor Gods aangezicht, zich koesterend in het licht van Zijn goedheid? Zal hier als vanzelf de lof opklinken uit de mond van kleine kinderen en zuigelingen?

Maar – is dit inderdaad ernst maken met het schepsel-zijn van de mens?! Het lijkt mij eerder een inzet bij een ideaal, dat we weliswaar desgewenst aan de bedoeling van de Schepper kunnen toeschrijven, maar dat hoeft niet. Het kan als ideaal heel goed op eigen benen staan. De Verlichting heeft het uitgeprobeerd. Maar dán is de vraag, wat het schepsel-zijn van ieder mens voor de opvoeding wél betekent, in Bijbelse zin.

We kunnen dan beginnen met te zeggen dat ons geschapen-zijn betekent dat we niet van het collectief van de samenleving zijn of van de staat en evenmin van onszelf, maar van Gód, uit Wiens handen ieder mens voortkomt. Maar dan trekken we alleen nog maar een streep, we zeggen wat het niet is. Maar wat is het wel, wat is het meest eigenlijke van ons schepsel-zijn? Nu, dat is: onvervreemdbaar van de Schepper te zijn en enkel uit en met Hem in de ware zin van het woord te kunnen leven. Daarmee is niet gezegd dat de mens dat vanuit zichzelf doet. Het zegt iets over de Schepper: Hij laat niet los, Hij spreekt Zijn schepsel aan. Of de mens dit nu weet of ook wil weten, verandert niets daaraan: er is een aanwezigheid van de Schepper bij ieder mens.

Die aanwezigheid maakt ook dat de mens reageert. Calvijn begint er zijn Institutie mee, dat of we nu bij God of bij onszelf beginnen met vragen, we altijd als vanzelf bij de Ander/ander uitkomen. Vragen we dus naar God, de Schepper, dan komen we vanzelf terecht bij de vraag hoe wij, als schepselen, tegenover Hem staan. Beginnen we bij onszelf, kijken we naar wat de aarde aan voedsel voortbrengt, naar de kracht en gezondheid die we ervaren, dan komt vanzelf de vraag naar boven, waar dat wel vandaan mag komen. Calvijn bedoelt maar: over God en jezelf nadenken is geen abstracte en theoretische aangelegenheid, het gaat ons allemaal persoonlijk aan. Calvijn verwijst in het eerste boek van de Institutie naar enkele gedeelten uit het Bijbelboek Handelingen. We lezen daar dat Paulus tegen de mensen in Lystra zegt dat God Zichzelf niet onbetuigd heeft gelaten, doordat Hij hun goed heeft gedaan in tijden, waarin zij van Hem niet wisten: Hij gaf hun vanuit de hemel regen en vruchtbare tijden en verzadigde hun hart met voedsel en vreugde (Hand. 14:17). We leven, bewegen, zijn in God, Hij is niet ver van eenieder van ons, zegt Paulus op de Areopagus, tegen vertegenwoordigers van de wereld van cultuur en wetenschap (Hand. 17:27-28).

Calvijn haalt deze teksten aan om te laten zien dat de HEERE het goed met ons meent en ons ook door ons goed te doen, nodigt en lokt om Hem te erkennen en te vertrouwen en lief te hebben. Al die goedheid, zegt Calvijn, zou ons er als vanzelf toe moeten brengen om de HEERE als onze goede Vader te erkennen, te eerbiedigen en te dienen. Maar we doen het niet, tenminste niet vanuit onszelf. Er is niemand die God zoekt, niemand die goed doet, ook niet één (Rom. 3:11).

Calvijn gaat in het volgende boek van de Institutie hierop door en tekent dan hoe de Heere ons in Zijn Woord nog helderder aanspreekt, aanwijst waar het mis zit tussen Hem en ons, en ons betuigt hoe Hij in Christus ons heeft opgezocht om als mensgewordene onze schuld voor het aangezicht van God te bedekken. Maar ook het lezen van de Bijbel op zichzelf brengt ons niet tot inzicht en omkeer. Uiteindelijk is het de Heilige Geest Die ons hart opent voor het Woord en de genade van God. Als we Calvijn lezen, dan missen we het punt als we denken dat hij alleen maar een aantal Bijbelse waarheden op een rijtje heeft gezet. Hij vertelt een doorlopend verhaal en kijkt ons bij wijze van spreken steeds even aan of we nog wel bij de les zijn. Het is ook een verhaal dat ons aangaat. Calvijn neemt ons mee om ons tot het inzicht te brengen dat het helemaal genade is om genade te ontvangen én – vergeet dat niet! – dat de Heere ons dáár ook wil hebben!²