Het onwankelbare verbond

Eerste deel van de Semper Reformanda-reeks

Ds. G. Clements, ds. J.J. van Eckeveld en ds. P. Mulder (red.)
Het onwankelbare verbond. Een dogmatische verkenning
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2018
Omslagontwerp en vormgeving: Albert Bloemert
ISBN 978 94 0290 6561
c-NUR 700-002

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Het onwankelbare
verbond

Een dogmatische verkenning

Ds. G. Clements,
Ds. J.J. van Eckeveld en
Ds. P. Mulder (red.)

Inhoud

Voorwoord

Hoofdstuk 1
Het verbond in het Oude Testament – Ds. J.M.D. de Heer

1.1 Inleiding

1.2 De uitdrukking ‘verbond’

1.3 Verbonden tussen mensen

1.4 Het verbond voor de val

1.5 Het verbond na de val

1.5.1 Adam en Eva

1.5.2 Noach

1.5.3 Abraham

1.5.4 Israël

1.5.5 Het verbond met David

1.5.6 Het nieuwe verbond

1.6 Het verbond der verlossing

Hoofdstuk 2
Het verbond in het Nieuwe Testament – Ds. D. de Wit

2.1 Inleiding

2.2 Het gebruik van het woord ‘diathèkè’

2.2.1 Inleiding

2.2.2 Verbond tussen mensen

2.2.3 Verbond tussen God en mens

2.2.4 Het woord ‘diathèkè’ in het Nieuwe Testament

2.2.5 Beoordeling TWNT

2.3 Gebruik van het woord διαθήκη in de Evangelieën

2.4 De twee verbondshoofden in Romeinen 5

2.5. De wet en het verbond in de Galatenbrief

2.5.1 Commentaar van Luther en Calvijn

2.5.2 Commentaar Nieuwe Testament

2.5.3 Het nieuwe perspectief op Paulus

2.5.4 De zedenwet en de ceremoniën

2.6 De weg van het genadeverbond in heel de Schrift

2.7 Eenheid in Schrift, belofte en vervulling

2.8 De plaats van de drie Personen

2.8.1 De plaats van Christus

2.8.2 De plaats van God de Vader

2.8.3 De plaats van de Heilige Geest

2.9 Slotopmerkingen

Hoofdstuk 3
Het verbond in de eeuw van de Reformatie – Ds. G. Clements

3.1 Inleiding

3.2 Huldrich Zwingli (1484-1531)

3.2.1 Zwingli’s levensloop

3.2.2 Het anabaptisme in Zürich

3.2.3 Geschilpunten

3.2.4 Het verbond bij Zwingli

3.3 Heinrich Bullinger (1504-1575)

3.3.1 Bullingers levensloop

3.3.2 Het verbond bij Bullinger

3.4 Johannes Calvijn (1509-1564)

3.4.1 Calvijns levensloop

3.4.2 Calvijn over het verbond

3.5 De theologen van Heidelberg

3.5.1 Inleiding

3.5.2 Zacharias Ursinus (1534-1583)

3.5.3 Caspar Olevianus (1536-1587)

3.6 De Westminster Confessie (1646)

3.6.1 Inleiding

3.6.2 Westminster Assembly (1643-1649)

3.6.3 Verbond en belijdenis

3.6.4 De verhevenheid Gods

3.6.5 Het verbond der werken

3.6.6 De wet een tuchtmeester

3.6.7 Het verbond der genade

3.6.8 De uitwendige roeping (bediening)

3.6.9 De inwendige roeping (wezen)

3.6.10 Het verbond een testament

3.6.11 Eenheid van het verbond en de kinderdoop

3.7 Samenvatting en conclusie

Hoofdstuk 4
Het verbond in de negentiende en twintigste eeuw – Ds. J.B. Zippro

4.1 Inleiding

4.1.1 Negentiende eeuw

4.1.2 Twintigste eeuw

4.2 Dr. A. Kuyper (1837-1920)

4.2.1 Levensloop

4.2.2 Verkiezing en verbond bij Kuyper

4.2.3 Wedergeboorte en doop bij Kuyper

4.3 Dr. H. Bavinck (1854-1921)

4.3.1 Levensloop

4.3.2 Verkiezing en verbond bij Bavinck

4.3.3 Wedergeboorte en doop bij Bavinck

4.4 Dr. K. Schilder (1890-1952)

4.4.1 Levensloop

4.4.2 Verbond en doop bij Schilder

4.5 Dr. S. Greijdanus (1871-1948)

4.6 Dr. J.G. Woelderink (1886-1956)

4.7 Ds. I. Kievit (1887-1954)

4.7.1 Levensloop

4.7.2 Ds. Kievit en het verbond

4.7.3 Ds. Kievit en dr. Woelderink

4.8 Ds. G.H. Kersten (1882-1948)

4.8.1 Levensloop

4.8.2 Ds. Kersten en het verbond

4.8.3 Ds. G.H. Kersten versus ds. J. Jongeleen en prof. J.J. van der Schuit

4.8.4 Ds. G.H. Kersten en de Schotse verbondsleer

4.9 Leeruitspraken Gereformeerde Gemeenten 1931

4.9.1 Aanleiding en inhoud

4.9.2 Kerkrechtelijk bezwaar

4.9.3 Kritiek op de vorm en de inhoud

4.9.4 Verdediging

4.9.5 Ds. R. Kok en dr. C. Steenblok

4.10 Dr. J. van Genderen (1923-2004)

4.11 Dr. C. Graafland (1928-2004)

4.12 Beoordeling: om een vast verbond

Hoofdstuk 5
Het verbond in de moderne theologie – Ds. W. Visscher

5.1 Inleiding

5.2 Het verbond bij Karl Barth

5.2.1 Karl Barth (1886-1968)

5.2.2 Inhoud van het verbond

5.2.3 Verbond en verkiezing

5.2.4 Verbond en schepping

5.2.5 Verbond en verantwoordelijkheid

5.2.6 Evaluatie

5.3 Het verbond bij H. Berkhof

5.3.1 Hendrikus Berkhof (1914-1995)

5.3.2 De inhoud van het verbond

5.3.3 Oorsprong van het verbond

5.3.4 Verbond en verantwoordelijkheid

5.3.5 Kritiek van Graafland

5.4 Het verbond bij A. van de Beek

5.4.1 A. van de Beek (1946)

5.4.2 Terughoudend

5.4.3 Verbond en verkiezing

5.4.4 Verbond en werkelijkheid

5.4.5 Verbond en vervulling

5.4.6 Conclusie

5.5 Het verbond in de Christelijke dogmatiek

5.5.1 De Christelijke dogmatiek

5.5.2 Brede behandeling

5.5.3 Verbond en schepping

5.5.4 Verbond en de zonde

5.5.5 Verbond en geschiedenis (Israël)

5.5.6 Verbond en verkiezing

5.5.7 Conclusie

5.6 Evaluerende slotopmerkingen

Hoofdstuk 6
Het wezen van het genadeverbond – Ds. J.J. van Eckeveld

6.1 Inleiding

6.2 Drie visies op het genadeverbond

6.3 Het verbondsleven bij Johannes Calvijn

6.3.1 Een nieuwe gehoorzaamheid

6.3.2 Het leven als een ‘wachtpost’

6.3.3 De overdenking van het toekomende leven

6.4 Zacharias Ursinus en Caspar Olevianus

6.4.1 Ursinus over het leven uit het verbond en de sacramenten

6.4.2 Het genadeverbond bij Olevianus

6.5 De gereformeerde belijdenisgeschriften

6.5.1 Dordrecht

6.5.2 Westminster

6.6 Vertegenwoordigers van de Nadere Reformatie

6.6.1 Hellenbroeks Vragenboekje over het genadeverbond

6.6.2 Hellenbroeks De Evangelische Jesaja

6.6.3 Hellenbroek over het ingaan in het verbond

6.6.4 Hellenbroek over verbondsonderhandelingen

6.6.5 Petrus Immens over het verbondsleven

6.6.6 De ‘twee ogen’ bij Immens

6.6.7 Het verbond en het avondmaal bij Immens

6.6.8 Het verbond en de doop bij Van der Kemp

6.7 Het verbond bij Thomas Boston

6.7.1 Boston en Kersten

6.7.2 De vastheid van het verbond bij Boston

6.7.3 Verbond en aanbod

6.7.4 Verbond tussen Vader en Zoon

6.7.5 De noodzaak van het geloof

6.7.6 Het ingaan in het verbond

6.7.7 Aanbieding en geloof

6.7.8 De wijze van het ingaan in het verbond

6.7.9 Geloofszekerheid en gevoelszekerheid

6.7.10 De ‘gelegateerden’

6.8 Het verbond bij Alexander Comrie

6.8.1 Van Boston naar Comrie

6.8.2 Voorwaardelijke en volstrekte beloften

6.9 Samenvatting en evaluatie

Hoofdstuk 7
De bediening van het verbond – Ds. P. Mulder

7.1 Inleiding

7.1.1 Begin uit God

7.1.2 Geen volk waardiger

7.2 De prediking

7.2.1 Voorrechten en verantwoordelijkheid

7.2.2 Roeping door het Woord

7.2.3 Zoals de vaderen

7.2.4 Geen vermogen in de mens

7.2.5 Niet de keuze van de mens

7.2.6 Hoe breed is de verzoening?

7.2.7 Voor wie is Christus gestorven?

7.2.8 De Heere werkt het nieuwe leven

7.2.9 Geen gebrek in het Evangelie

7.2.10 Onwederstandelijke genade

7.2.11 Prediking is meer dan nodiging

7.3 Doop en verbond

7.3.1 Verbond en teken

7.3.2 Ook de kinderen

7.3.3 Niet automatisch gelovigen

7.3.4 Verdere doordenking

7.3.5 Woord en sacrament - dezelfde boodschap

7.3.6 Rijke beloften

7.3.7 Niet vrijblijvend

7.3.8 Onderscheid en gebed

7.3.9 In Christus geheiligd

7.3.10 Een oude vraag

7.3.11 Deze of onze kinderen

7.4 Onderwijzen en opvoeden

7.4.1 Onderwijzen als opdracht

7.4.2 Catechismus en catechese

7.4.3 Huisgodsdienst

7.4.4 Toepassing en doorleving

7.4.5 Gezin en jeugd

7.4.6 De praktijk der godzaligheid

7.4.7 Reformatie wezenlijk anders?

7.4.8 Luther en Calvijn

7.4.9 Bedoeling aanhef en lijn catechismus

7.4.10 Doorgaande ontwikkeling en lijn

7.4.11 Hedendaagse uitwerking

Over de auteurs

Voorwoord

Het stemt ons als redactiecommissie tot voldoening, dat de eerste publicatie van de Semper Reformanda-reeks is verschenen. We hopen dat in de toekomst meer publicaties binnen deze reeks het licht mogen zien. Het is de bedoeling dat in deze reeks verschillende actuele theologische onderwerpen worden behandeld.

In de Latijnse woorden semper reformanda wordt uitgedrukt, dat een gereformeerde kerk steeds opnieuw gereformeerd moet worden. De kerk van de Reformatie is geen stilstaande zaak, maar als het goed is een kerk in beweging. Dat kan ook niet anders in een wereld, die in beweging is, ook de theologische en gereformeerde wereld. Dat gaat niet aan de kerk voorbij. Wie theologische en dogmatische werken uit de eeuwen na de Reformatie ter hand neemt zal daarbij de ontdekking doen, dat het theologisch en dogmatisch denken steeds weer verandert, omdat elke tijd weer andere vragen stelt. Het mag duidelijk zijn, dat God altijd Dezelfde blijft. Dat geldt ook Zijn Woord. Maar vanuit dat Woord moeten steeds weer antwoorden worden gegeven op nieuwe vragen. Daarbij zal de toets altijd weer in de Heilige Schrift te vinden moeten zijn.

De reeks Semper Reformanda wil staan in de lijn van de Reformatie en de Nadere Reformatie, waarin het accent viel op een verdergaande reformatie van de omgang met God, die zichtbaar wordt in het leven. Dat alles vanuit het gezag van het Woord van God. In die lijn wil deze reeks staan. Vanuit de Reformatie en Nadere Reformatie zijn talrijke geschriften verschenen met dogmatische bezinning ten aanzien van de leer, maar ook van het leven en de verborgen omgang met God. De auteurs begeren te staan op dat spoor. Dat betekent ook, dat kritisch gekeken wordt naar de moderne dogmatische ontwikkelingen in de twintigste en eenentwintigste eeuw. De tijd is bepaald niet blijven stilstaan in 1517 of in de zeventiende eeuw. Ook na het verschijnen van dogmatische handboeken zoals van ds. G.H. Kersten heeft de tijd niet stilgestaan en moeten vragen worden beantwoord, die men op die manier niet kende.

De redactiecommissie bestaat uit predikanten van de Gereformeerde Gemeenten. We hopen echter, dat de reeks ook buiten de Gereformeerde Gemeenten aandacht en instemming krijgt. Wanneer we in de lijn wensen te staan van Reformatie en Nadere Reformatie hebben we elkaar ook over kerkmuren heen hard nodig. Het zou de redactiecommissie voldoening geven als niet alleen theologen en predikanten, maar ook gemeenteleden belangstelling zouden hebben voor deze reeks van publicaties. In het eerste deel komen verschillende vragen aan de orde, die betrekking hebben op het genadeverbond. Het tweede deel over de Heilige Schrift is inmiddels in voorbereiding.

Moge de Heere de reeks Semper Reformanda tot zegen stellen.

Namens de redactiecommissie,

Ds. J.J. van Eckeveld, voorzitter
Zeist, maart 2018

HOOFDSTUK 1

Het verbond in het
Oude Testament

Ds. J.M.D. de Heer

1.1 Inleiding

‘Heeft God nog een bijzonder bestuur omtrent de mens? Ja; die regeert God verbondsgewijze’. In de achterliggende eeuwen hebben vele duizenden catechisanten dit antwoord uit het vragenboekje van A. Hellenbroek (1658-1731) uit het hoofd geleerd.¹ Met dit antwoord hebben ze een fundamentele zaak uitgesproken, die niet alleen in de geloofsleer, maar ook in het geloofsleven van Gods kinderen een wezenlijke plaats heeft.²

In dit hoofdstuk gaat het over het Bijbelse begrip ‘verbond’. We bezien kort de centrale plaats van dit begrip in het Oude Testament en staan stil bij de betekenis van het Hebreeuwse woord voor verbond. Vervolgens gaan we in op verbonden tussen mensen en bezien dan vooral de openbaring van het verbond door God. Het valt op dat het verbond samenhangt met allerlei andere kernwoorden uit het Oude Testament, zoals: zaad, offer, land, bloed, koningschap en wet. Deze kernwoorden komen apart aan de orde.

1.2 De uitdrukking ‘verbond’

In de Bijbel neemt het verbond een grote plaats in. Het Hebreeuwse woord voor verbond komt 287 keer voor in het Oude Testament. Ter vergelijking: het Griekse woord voor verbond komt in het Nieuwe Testament 33 keer voor.³

Verbond heeft grote plaats in Bijbel

Zowel voor als na de zondeval heeft God omgang met mensen door middel van een verbond. Daarover bestaat binnen de reformatorische theologie eenstemmigheid. Volgens de gereformeerde theoloog H. Bavinck (1854-1921) is het verbond in de Schrift ‘de vaste vorm, waarin de verhouding van God tot zijn volk voorgesteld wordt’.⁴

Onder Bijbelgeleerden is er veel minder overeenstemming over de precieze betekenis van het Hebreeuwse woord voor verbond .⁵ Volgens sommigen is de kern van het verbond een relatie tussen twee partijen. Anderen zien het als een opgelegde verplichting.⁶ In het onderzoek naar het begrip is vaak aandacht gevraagd voor overeenkomsten tussen Bijbelse verbonden en oud-oosterse verdragen tussen een vorst en zijn onderdaan (vazal).⁷ Zelf kwamen we in een studie over het begrip verbond tot de conclusie dat door het sluiten van een verbond, dat uitgaat van de machtige partij, een levensgemeenschap ontstaat, een harmonieuze orde, een toestand van vrede waarin beide partijen een plaats hebben.⁸ Dit komt overeen met een uitspraak van G.H. Kersten (1892-1948): ‘De verbondssluiting is alzoo de weg, waardoor de Heere met den mensch gemeenzaam in liefde en vriendschap handelt’.⁹

Verschil over vertaling Hebreeuwse woord voor verbond

Omdat het bij een Bijbels verbond om meer gaat dan een overeenkomst zijn vertalingen als ‘verdrag’ of ‘contract’ onbevredigend. Zo zou het sluiten van een verbond te veel een formele overeenkomst worden. De vertaling ‘verplichting’ doet slechts recht aan één aspect van het Hebreeuwse woord voor verbond en is daarom eveneens onbevredigend. De partijen in een verbond kunnen een verplichting aan de ander opleggen of op zich nemen, maar daarmee betekent verbond nog geen verplichting. Een betere vertaling dan ‘verbond’ voor het Hebreeuwse begrip is er niet. Juist daarom is het goed om te onderzoeken wat een verbond precies betekent.

1.3 Verbonden tussen mensen

Wanneer het in de theologie over het verbond gaat, denken we haast vanzelf aan het werkverbond, genadeverbond en verbond der verlossing. Toch is het nuttig om ook stil te staan bij de verbonden die tussen mensen zijn gesloten. Dat zijn er nogal wat!¹⁰ Bekende verbonden zijn die tussen Laban en Jakob, Israël en de Gibeonieten en tussen David en Jonathan. Er zijn ook minder bekende, zoals die tussen Benhadad en Achab, Jabes en de Ammonieten, Jojada en de oversten en lijfwacht van koningin Athalia. Ook het huwelijk wordt in Maleachi 2 een verbond genoemd.

Waar het ons nu om gaat, is dat ook een verbond tussen mensen een zeer plechtige verbintenis is. Het is niet duidelijk of er altijd vastomlijnde gebruiken waren bij het sluiten van een verbond.¹¹ In het Oude Testament staan diverse van zulke gebruiken. In de verbondssluiting tussen Laban en Jakob is er bijvoorbeeld sprake van het oprichten van een steen als getuige, een gezamenlijke maaltijd en het afleggen van een eed (Gen. 31:45, 46, 53, 54). Dit laatste staat ook in Hosea 10:4, waar God het volk van Israël aanklaagt dat het in het maken van een verbond met Egypte een valse eed aflegde. In Ezechiël 17:19 noemt God de eed die Zedekia in het verbond met de koning van Babel deed, zelfs Zijn eed.

Plechtige verbintenis

Dit laat zien dat ook een verbond tussen mensen in nauw verband werd gebracht met God. Dit blijkt uit Spreuken 2:17 waar huwelijksontrouw geldt als het vergeten van het ‘verbond haars Gods’. God heeft het huwelijk ingesteld, maar is ook Getuige van het plechtige verbond dat man en vrouw in het huwelijk aangaan (Mal. 2:14). Het is een verbond tussen die twee mensen, zo staat ook in Maleachi 2:14, maar het is tegelijkertijd een verbond van God. Dat zorgt ervoor dat huwelijksontrouw door God zo hoog wordt opgenomen.

Verbond mensen in nauwe relatie met God

Duidelijk is ook dat God nauw toeziet op het nakomen van het verbond. Het verbreken van een verbond tussen mensen is een zware zonde, waarop Gods oordeel volgt. Dat beseften ook Jonathan en David toen ze een verbond maakten en elkaar zo trouw zwoeren. ‘Alzo doe de HEERE aan Jonathan en alzo doe Hij daartoe!’ zo sprak Jonathan (1 Sam. 20:13). Dat betekent: God mag mij met de zwaarste straffen bezoeken als ik het verbond verbreek. Plechtig sluit dit Schriftgedeelte af met de verklaring: ‘En aangaande de zaak waarvan ik en gij gesproken hebben, zie, de HEERE zij tussen mij en tussen u tot in eeuwigheid’ (1 Sam. 20:23).

God ziet toe op naleving

1.4 Het verbond voor de val

In deze paragraaf gaan we na hoe de Bijbel over het werkverbond spreekt. De uitdrukking ‘verbond’ komt in de eerste hoofdstukken van Genesis niet voor. Toch heeft de uitdrukking ‘werkverbond’ in de reformatorische geloofsleer een grote plaats gekregen. De uitdrukking zelf komt in de Drie Formulieren van Enigheid overigens niet voor. Als de belijdenisgeschriften over het genadeverbond spreken, dan noemen ze dit vaak eenvoudig het verbond (NGB, art. 34; HC, antw. 74, 82), of ook wel het nieuwe verbond (DL, II, 8).

Werkverbond

Door de schepping naar Gods beeld kreeg de mens in het paradijs alle vermogens om God te dienen zoals Hij het vroeg.

De Belijdenis van Westminster spreekt in hoofdstuk 7,2 wel uitdrukkelijk over het werkverbond, terwijl de Kleine Catechismus van Westminster dit in antwoord 12 een ‘verbond van leven’ noemt.¹² In de Nederlandse Geloofsbelijdenis artikel 14 lezen we over het ‘gebod des levens’ dat Adam overtrad. Kanttekening 72 bij Jesaja 45:21 spreekt over het verbond dat God ‘met ons aller vader Adam in het paradijs’ heeft opgericht.

Waarom spreekt de gereformeerde theologie dan toch over het werkverbond? Dit heeft er vooral mee te maken dat verschillende zaken die eigen zijn aan een verbond in de eerste hoofdstukken van Genesis onmiskenbaar aan de orde komen.¹³ Dit betreft de partijen in het verbond en de harmonie waarin deze partijen ten opzichte van elkaar staan. Ook de eis van het verbond komt aan de orde, met daarbij de bedreigde straf op de overtreding en de belofte bij het houden van het verbond.

Duidelijk is dat de gemeenschap, die het verbond bezegelt, geheel van God uitgaat. Hij schiep naar Zijn welbehagen de mens om als Zijn beelddrager Hem te eren. Daarbij heeft God een verbond opgericht.¹⁴ In deze levensgemeenschap eiste Hij van de mens een volkomen gehoorzaamheid uit liefde. Die eis was niet zwaar, want door de schepping naar Gods beeld kreeg de mens alle vermogens om God te dienen zoals Hij het vroeg.

God bekrachtigde het werkverbond met een gebod: ‘Maar van den boom der kennis des goeds en des kwaads, daarvan zult gij niet eten; want ten dage als gij daarvan eet, zult gij den dood sterven’ (Gen. 2:17). Dit verbod volgde op een royale vrijheid om van alle bomen te eten. ‘Van allen boom dezes hofs zult gij vrijelijk eten’. In het Hebreeuws staat hier een krachtige uitdrukking, door middel van de herhaling van het werkwoord. De Heere moedigde de mens aan: ‘Eet maar zonder enige vrees van alle bomen’. Dus ook van de boom des levens! We komen daar nog op terug. Alleen van de boom der kennis des goeds en des kwaads mocht de mens niet eten.

Gebod: niet eten van de boom

Tot wie richtte God Zijn eis? In Genesis 2:16-17 staat dat God Zijn gebod tot de mens richtte. Het woord voor mens is in het Hebreeuws hetzelfde woord als de naam Adam. De werkwoorden in deze verzen staan ook in het enkelvoud. De kanttekenaren tekenen daarbij aan dat hier ook Eva mee wordt bedoeld. Dat is waar. Tegelijk ligt het accent op Adam. In Genesis 2 staat het gebod van het werkverbond ook voor de beschrijving van de schepping van Eva. God richtte Zijn verbond met Adam op.

Gebod gericht op mensen

Alleen met Adam? In de gereformeerde theologie spreken we over Adam als het hoofd van het werkverbond. Door de ene zonde van Adam ontstaat een modderstroom van zonde. Het begint direct in Genesis 4 met de nijdigheid van Kaïn, die uitliep op de moord op Abel. Een hoofdstuk verder staat opnieuw dat Adam naar Gods gelijkenis is geschapen, maar dat hij vervolgens een zoon gewon naar zijn gelijkenis en evenbeeld (Gen. 5:1,3). Wat over deze zoon Seth geschreven staat, geldt ook voor Kaïn en Abel. Kaïn vermoordde zijn broer vanuit de wortel van de zonde die hij van zijn vader Adam erfde.

Adam hoofd van het verbond

Adams plaats als hoofd van het werkverbond klinkt ook door in Jesaja 43:27: ‘Uw eerste vader heeft gezondigd’ en in Hosea 6:7: ‘Maar zij hebben het verbond overtreden als Adam’. Deze laatste tekst wordt wel betwist als een bewijsplaats voor het werkverbond. ¹⁵ De alternatieve vertalingen in de kanttekening bij dit vers laten zien dat deze tekst niet eenvoudig is. Toch hebben de Statenvertalers gekozen voor de verwijzing naar het werkverbond. In de tijd van Hosea waren zo velen ongehoorzaam aan Gods stem, gesproken door de profeten. Daarmee volgden zij de voetstappen van hun eerste voorvader, zo leggen de kanttekenaren uit. De plaats van Adam als verbondshoofd betekent niet alleen dat Adams zonde zich voortplant in zijn nageslacht, maar ook dat zijn zonde toegerekend wordt aan dit nageslacht. Met name in het Nieuwe Testament valt hierover meer licht (Rom. 5:12).

God eiste dus dat de mens niet zou eten van één bepaalde boom in de hof. Dat was niet de hele eis in het werkverbond. Genesis 2:15 bevat ook de opdracht om de hof te bouwen en te bewaren, terwijl uit Genesis 1:28 blijkt dat ook het vervullen en onderwerpen van de aarde Gods opdracht was. God had Zijn wil aan Adam volkomen bekendgemaakt. Adam kende Gods heilige wet, omdat deze hem was ingeschapen, zoals deze alle mensen is ingeschapen (Rom. 2:15). Kort gezegd is de eis van het werkverbond: ‘Doe dat en gij zult leven’ (Lev. 18:5; Luk. 10:28). Of: ‘Doch wilt gij in het leven ingaan, onderhoud de geboden’ (Matth. 19:17). Dit is voor de gevallen mens een onmogelijkheid, maar de eis van God blijft gehandhaafd.

Opdracht werkverbond: aarde bebouwen en bewaren

Het niet eten van die ene boom was een bijzonder bewijs van algehele gehoorzaamheid en overgave aan God. We spreken in dit verband over een proefgebod, als een bijzonder kenmerk van het werkverbond. Dat blijkt ook uit de naam boom der kennis des goeds en des kwaads. Het was de boom van Gods gezag, zo drukt ds. G.H. Kersten trefzeker uit.¹⁶

Wat betekent immers het kennen van goed en kwaad? Kennen in het Hebreeuws heeft een bredere betekenis dan het verstandelijk weten. Kennen betekent ook ervaren, ondervinden dat het zo is. Adam kende voor de zondeval alleen het goede. Dan was het toch niet aantrekkelijk om ook het kwade te leren kennen? Maar, dit is geen goede uitleg van de uitdrukking kennis des goeds en des kwaads. Immers, in Genesis 3:22 spreekt God ook over Zichzelf dat Hij het goede en het kwade kent. H. Bavinck legt de uitdrukking zo uit dat ze betekent ‘de bevoegdheid en geschiktheid, om zelfstandig goed en kwaad te onderscheiden’.¹⁷ Goed en kwaad kennen betekent zelf vaststellen wat goed en kwaad is. Dat is inderdaad iets Goddelijks! Het nemen van de boom betekende dat Adam zich boven de wet plaatste die God hem gaf. Zo wilde hij als God zijn, Die de enige Wetgever is (Jes. 33:22; Jak. 4:12). Het overtreden van het proefgebod was daarom een totale opstand tegen God, een moedwillig verbreken van het werkverbond.

Betekenis van het kennen van goed en kwaad

De bedreiging in het werkverbond was Adam bekend. Hij zou, zo sprak de Heere, ‘den dood sterven’ (Gen. 2:17). Ook hier staat in het Hebreeuws een krachtige uitdrukking door het herhalen van het werkwoord. We mogen daarom ook vertalen: ‘Gij zult onherroepelijk sterven’.

Bedreiging in werkverbond: de dood sterven

Voerde God deze bedreiging uit? Zijn Adam en Eva gestorven op de dag dat ze aten van de boom? De Hebreeuwse uitdrukking ‘ten dage als’ hoeft niet letterlijk te betekenen: precies op de dag dat.¹⁸ Toch kwamen de eerste mensen vanaf het ogenblik van het verbreken van het verbond onder het oordeel van de dood te liggen. De kanttekenaren wijzen op de drievoudige dood. De kanttekenaren verbinden aan de lichamelijke dood ook ‘al zijn voorgaande ellenden’. Die troffen de mens onmiddellijk, zoals blijkt uit het oordeel dat God in Genesis 3:16-19 uitsprak, een oordeel dat veelzeggend eindigt in de lichamelijke dood.

Ook de geestelijke dood, de scheiding van Gods gunst, ging onmiddellijk in. Dat blijkt uit de vrees van Adam en Eva voor God (Gen. 3:10). De mens kon God niet meer onder ogen komen. Ook bezegelde God de zondeval door Adam en Eva uit het paradijs te drijven. In Genesis 3:24 staat een sterke vorm van het Hebreeuwse werkwoord. Dit betekent dat God de mens voortjoeg, weg uit het paradijs waar hij leefde met God.

Bovendien stelde God engelen bij de oostelijke ingang van de hof, die zwaarden hadden waarvan het staal als vuur was. Die zwaarden zwaaiden rusteloos heen en weer, zodat er een flonkerende vuurzee ontstond. De zondige mens kan niet meer wonen bij een heilig God. Hij is waardig dat God voor eeuwig zegt: ‘Ga weg van Mij’. Dat is rechtvaardig.

Stierf Adam ook de eeuwige dood? Was het onherroepelijk verloren, zonder mogelijkheid van herstel? Dat is het wonder van Genesis 3. Te midden van alle oordelen staat in vers 15 ook een oordeel over de slang. In dat oordeel klinkt de belofte door van het Zaad van de vrouw, dat is Christus. Het verbroken werkverbond riep om het genadeverbond, dat God wilde openbaren.

Het werkverbond kende ook een belofte, namelijk het leven. Adam ontving leven toen zijn Schepper de ‘adem des levens’ in hem blies (Gen. 2:7). Daarmee ontving Adam niet alleen het natuurlijke leven, maar ook het leven in de gemeenschap met God. De boom des levens symboliseerde dit leven met God. Hij heet daarom wel een sacrament van het werkverbond.¹⁹ Van die boom mocht Adam voor de zondeval eten, om door het eten van die boom het zegel te ontvangen van het ware leven met God. In de weg van gehoorzaamheid aan Gods gebod ontving Adam steeds opnieuw de blijken van het leven.

Belofte in werkverbond: het leven

Verdiende hij dit leven door zijn goede werken? De naam werkverbond lijkt dit aan te duiden. Toch is dit geen goede uitleg van de naam werkverbond. Het eeuwige leven was voor Adam, ook als hij niet zondigde, een gift die God niet verplicht was te schenken. Maar, in de weg van het verbond, beloofde God het wel. Daarom mocht Adam na de val niet meer in het paradijs komen om van de boom des levens te eten (Gen. 3:22). Dit zegel van het ware leven met God paste niet meer bij de verbroken verhouding.

Een volmaakte gehoorzaamheid aan de wet, zonder enige zonde, is nog altijd de eis die God de mens stelt (Rom. 10:5). Alleen, door de zonde is deze weg tot het eeuwige leven afgesloten. De weg kan alleen in Christus worden geopend, Die de Weg, de Waarheid en het Leven is (Joh. 14:6). Het genadeverbond verklaart dit wonder van Gods welbehagen.

God eist nog steeds gehoorzaamheid

1.5 Het verbond na de val

‘Het genadeverbond is die weg, waarlangs God door Christus het eigendom wordt van de zondaar, en hij een eigendom van God (Jer. 31:33)’.²⁰ Treffend is de centrale plaats van Christus in deze omschrijving van het genadeverbond van A. Hellenbroek. In het Nieuwe Testament bevestigt Christus Zelf deze centrale plaats van Hem en Zijn offer. Dit deed Hij bij de instelling van het Heilig Avondmaal. Bij die gelegenheid sprak Hij over het ‘Nieuwe Testament in Mijn bloed’ (Luk. 22:20).

A. Hellenbroek over genadeverbond

In het Nieuwe Testament bevestigt Christus Zelf de centrale plaats van Hem en Zijn offer. Dit deed Hij bij de instelling van het Heilig Avondmaal. Bij die gelegenheid sprak Hij over het ‘Nieuwe Testament in Mijn bloed’.

Daarnaast valt op dat het doel van het genadeverbond het herstel is van wat door de zondeval verloren ging, namelijk de gemeenschap tussen God en mensen.

De tekst uit Jeremia 31:33, waarnaar Hellenbroek verwijst, bevat tevens de grote belofte van het genadeverbond: ‘En Ik zal hun tot een God zijn en zij zullen Mij tot een volk zijn’. Deze belofte staat op vele plaatsen in Gods Woord, hetzij volledig, hetzij in een verkorte vorm.²¹ Ook laat de omschrijving zien dat dit herstel geheel en al van God uitgaat. Als God Zich in Christus niet aan een zondaar schenkt, zal een zondaar ook nooit het eigendom van God worden.

Over de openbaring van het verbond gaat het in het vervolg van deze paragraaf. Het is de wijze waarop God de raad des vredes uitvoert. Het Oude Testament heeft daarvoor werkwoorden als het ‘oprichten’, ‘maken’, ‘stellen’ en ‘bevestigen’ van het verbond.²² Deze openbaring ‘is meer dan een zich bewust worden, dat men reeds van eeuwigheid in het verbond is; zij is een Goddelijke inlijving in het verbond; een inplanten in Christus’.²³

De openbaring van het verbond heeft een geschiedenis doorgemaakt die direct na de zondeval begon. Ze kwam tot een hoogtepunt in het sterven van Christus aan het kruis. Christus ‘heeft eindelijk met Zijn dood en bloedstorting het nieuwe en eeuwige testament, het verbond der genade en der verzoening besloten, toen Hij zeide: Het is volbracht’, zo belijdt het Avondmaalsformulier.

1.5.1 Adam en Eva

Het grote wonder van Genesis 3 is dat God in de diepte van de val, dus direct na de verbreking van het werkverbond, Zijn genade openbaarde. Ook verklaarde Hij direct het fundament van deze genade, namelijk Christus’ overwinning op de satan. De kanttekenaren noemen Genesis 3:15 de ‘eerste evangelische belofte des levens’.²⁴

Deze openbaring van het genadeverbond ging geheel en al van God uit. Toen Adam en Eva de gevolgen van hun opstand merkten, vluchtten ze niet met hun nood naar God, maar vluchtten ze juist bevend bij God vandaan (NGB, art. 17). God zocht de mens op en riep hem ter verantwoording: ‘Waar zijt gij?’ (Gen. 3:9). Terwijl ze met hun schorten van vijgenbladeren tevoorschijn kwamen, sprak Adam: ‘Ik ben naakt’. Hij voelde dat hij voor God niet kon bestaan, maar boog ook niet. Zowel Adam als Eva legden de schuld elders en ten diepste bij hun Schepper. Er was niet het kleinste aanknopingspunt om met deze vijandige mens in een verbond te komen. Er bleef alleen het vonnis van de dood over. In deze omstandigheden ging God spreken. Hij openbaarde Zijn verbond terwijl Hij een vonnis uitsprak over de slang en in de slang over de duivel. Dat vonnis behelsde dat het Zaad van de vrouw zijn kop zou vermorzelen (Gen. 3:15).²⁵

Openbaring genadeverbond gaat geheel van God uit

Dat de Statenvertaling voor het woord ‘Zaad’ een hoofdletter gebruikt, is een keuze. Het Hebreeuws kent namelijk geen hoofdletters. Wij gebruiken hoofdletters als woorden betrekking hebben op God. Het Zaad in Genesis 3:15 is dan ook ‘eigenlijk alleen de Heere Christus, de eniggeboren Zone Gods’, zo stellen de kanttekenaren.²⁶ De uitdrukking ‘zaad’ heeft ook in de verdere openbaring van het genadeverbond een belangrijke plaats, zo zal nog blijken.

God belooft het Zaad

Zoals al is opgemerkt, staat het woord ‘verbond’ niet in Genesis 3. Desondanks is er in de gereformeerde geloofsleer eenstemmigheid dat de belofte in Genesis 3:15 een eerste openbaring van het genadeverbond is²⁷, al wordt dat niet altijd uitdrukkelijk zo verwoord. In de Nederlandse Geloofsbelijdenis artikel 17 bijvoorbeeld staat dat God de mens heeft ‘getroost, belovende hem Zijn Zoon te geven’. Hiermee stemt antwoord 19 van de Heidelbergse Catechismus overeen, waarin staat dat God het Evangelie van Christus ‘eerstelijk in het paradijs heeft geopenbaard’. In beide belijdenisgeschriften wordt deze belofte rechtstreeks op Christus betrokken, zonder dat de uitdrukking ‘verbond’ wordt gebruikt. Een verklaring kan zijn dat in Genesis 3:15 niet alle elementen voorkomen die we in een verbond wel aantreffen. Er staat namelijk niet wat God van de mens vraagt. Wel wordt de kern van Gods verbond helder. In Christus is Hij de God van gevallen mensen. Deze belofte wordt in de loop van de geschiedenis steeds duidelijker verklaard. Daarom heet Genesis 3:15 wel de moederbelofte. Ze is als een baarmoeder waaruit alle verdere beloften voortkomen.

Thema: de centrale plaats van Christus in het verbond

De centrale plaats van Christus in het verbond is een wezenlijke zaak die bepalend moet zijn voor al ons spreken over het verbond. Langs de weg van het verbroken werkverbond moet de heilige God de schuldige zondaar oordelen en straffen. Er kan alleen nog omgang tussen God en de mens zijn als er een Middelaar tussen God en de zondaar staat. Dat is precies de kern van het genadeverbond. In 2 Korinthe 5:19 staat daarover: ‘Want God was in Christus de wereld met Zichzelven verzoenende, hun zonden hun niet toerekenende’.

De centrale plaats van Christus in het verbond wordt bevestigd in het verbond met Abraham en met Israël. Daarnaast spreekt God in Jesaja 42:6 over Christus: ‘En Ik zal U geven tot een Verbond des volks, tot een Licht der heidenen’. Kanttekening 27 merkt hierbij op: ‘Dat is, tot een Middelaar des verbonds, namelijk des genadeverbonds, hetwelk Ik met Abraham en zijn zaad gemaakt heb. Dit verbond zult Gij bevestigen, te weten alzo, dat door U Mijn volk met Mij zal worden verzoend en voorts alle volken in een verbond zullen verenigd worden (…)’.²⁸ In Maleachi 3:1 heet Christus de Engel des verbonds, terwijl in Daniël 9:27 wordt geprofeteerd dat Christus het verbond zal versterken.²⁹

Spreken over het genadeverbond betekent dus altijd spreken over Christus als de Middelaar van het verbond. Alleen in Christus wordt een mens erfgenaam van de belofte (zie Gal. 3:29).

Twee zaken vallen nog op in Genesis 3. In de eerste plaats treft het ons dat God niet spreekt over het Zaad van Adam, maar over het Zaad van Eva. God sprak ook niet dat Eva kinderen zou krijgen door toedoen van Adam, al zou dit wel gebeuren (Gen. 4:1). Adam, als hoofd van het werkverbond, werd er geheel buitengezet. Het onderstreept te meer dat de weg van het werkverbond is afgesloten. Er is alleen verwachting door het Zaad, door Christus, Die beloofd werd in de weg van het wonder, en Die geboren werd in de weg van het wonder, zonder toedoen van de man (Jes. 7:14; Luk. 1:31,34-35).³⁰

God spreekt van Zaad van Eva, niet van Adams Zaad

Eva ontving de belofte van het zaad, al kreeg ze ook te horen dat het voortbrengen van kinderen met grote smart gepaard zou gaan. Het oordeel dat Adam te horen kreeg, ging nog dieper. Het eindigde in de dood (Gen. 3:19), terwijl Eva hoorde over het leven. En Adam zweeg. Hij boog onder Gods rechtvaardige vonnis. Het enige wat hij zei, was: Eva. Dat is een naam die afgeleid is van het woord ‘leven’. Er klinkt verwondering in Adams stem. God sprak, midden in de dood, over het Zaad. Dat gaf hoop in het hart van Adam. Er was nog leven, omdat God hét Leven beloofde. Adam noemde zijn vrouw ‘moeder aller levenden’, terwijl ze nog geen moeder was. Daaruit blijkt Adams geloof in Gods belofte dat eenmaal het Zaad geboren zou worden.

Het tweede punt hangt met het voorgaande samen. God beloofde de komst van Christus. Tegelijkertijd zond Hij Adam en Eva uit het paradijs en sloot Hij de toegang af door een vuurzee. Achter deze vuurzee lag de belofte van het leven en stond de boom des levens. Maar, ze waren onbereikbaar! Gods heiligheid en rechtvaardigheid waren als een brandend vuur, dat de toegang tot het leven afsneed. En toch beloofde God Leven! Deze knoop kon alleen door het beloofde Zaad worden losgemaakt. Hij baande in een weg van recht de toegang tot de vervulling van de belofte, tot de boom des levens. Daarvoor kwam Christus, het Zaad, in het vuur van Gods heiligheid. Hangend aan het kruis, in de brandende toorn van God, vervulde Hij de belofte uit Genesis 3:15 en vermorzelde Hij satans kop. Zo is er in Christus, het Zaad, leven te verkrijgen voor hen die midden in de dood liggen. Daarom kan Christus in Openbaring 2:7 spreken: ‘Die overwint, Ik zal hem geven te eten van den Boom des levens, die in het midden van het paradijs Gods is’.

God belooft komst Christus en sluit paradijs

1.5.2 Noach

Het verbond met Noach wordt niet gerekend tot de openbaringsvormen van het genadeverbond. De voornaamste reden is dat het verbond met Noach geen belofte over Christus bevat. Daar komt bij dat het verbond met Noach een universeel karakter heeft. Het verbond met Noach heet wel een plechtige toezegging, een genadige beslissing van de Schepper die wordt meegedeeld aan Noach als vertegenwoordiger van heel de schepping.³¹ Om deze reden wordt in de geloofsleer de naam natuurverbond gebruikt, omdat het over de hele schepping gaat, inclusief de dieren. De Leidse dogmaticus J. à Marck (1656-1731) spreekt over een ‘oneigenlijk en algemener verbond’.³² Overigens stelt hij dat het verbond met Noach het genadeverbond vooronderstelt. In deze paragraaf onderzoeken we het verbond met Noach nader. Bijzondere aandacht krijgen de verbindingslijnen tussen het verbond met Noach en het genadeverbond.

Karakter van natuurverbond met Noach

In Genesis 6 lezen we hoe God de mens zag: totaal verdorven (Gen. 6:5). Zijn besluit stond vast: De mens, die Hij schiep, ging Hij verdelgen (Gen. 6:7). Het staat in het enkelvoud, de mens. Dus alles wat mens was, zou worden verdelgd. Daarbij werden ook de dieren verdelgd. God ging ‘alle vlees, waarin een geest des levens is’ verderven (Gen. 6:17). Alles eindigde in het rechtvaardige vonnis van de dood. Vervulde God de belofte van het Zaad dus niet meer?

Tegen deze achtergrond lezen we: ‘Maar Noach vond genade in de ogen des HEEREN’ (Gen. 6:8) en: ‘Maar met u zal Ik Mijn verbond oprichten’ (Gen. 6:18). Deze verzen staan parallel aan elkaar. Ze volgen beide op de aankondiging van het oordeel Gods (Gen. 6:7, 17). Genade vinden wordt zo nader uitgelegd door het oprichten van een verbond.

Het is tevens de eerste keer dat in de Bijbel het woord ‘verbond’ staat. Het valt daarbij op dat God over ‘Mijn verbond’ sprak. Dit betekent dat God niet iets nieuws aan Noach openbaarde, maar iets waarvan deze wist dat het van God was. Het was hetzelfde verbond als het verbond dat God openbaarde na de zondeval. Na Genesis 3:15 leek de belofte van het Zaad soms vergeten te zijn. Hoop en verwachting had Eva toen ze voor de eerste keer zwanger werd (Gen. 4:1). Ook Lamech droeg deze hoop bij zich, met name toen Noach werd geboren (Gen. 5:29). Gods belofte van het Zaad gaf verwachting bij Gods kinderen.

Eerste plaats waar woord ‘verbond’ voorkomt in Bijbel

Daarom is het zo tot troost dat God tegen de achtergrond van een algemeen vonnis van de dood ging spreken over Zijn verbond dat het leven in Christus, het Zaad, beloofde. Hij richtte het op, zo lezen we. Oprichten betekent: rechtovereind zetten en zo vastzetten dat het blijft staan, dwars door alle stormen en oordelen van de zondvloed heen. Het Zaad, Christus, moest geboren worden uit het nageslacht van de vrouw. De God van het verbond stond daarvoor in.

In een direct verband met de oprichting van het verbond staat de opdracht van de Heere om in de ark te gaan. Uit Hebreeën 11:7 blijkt dat Noach uit geloofsgehoorzaamheid de ark bouwde, zonder uitstel en zonder vragen (Gen. 6:22). Hij vreesde voor het oordeel en bouwde de ark, tot ‘behoudenis van zijn huisgezin’. In die weg werd hij ‘een erfgenaam der rechtvaardigheid die naar het geloof is’. Noach bouwde dus de ark, maar zag verder dan een houten voorwerp. Door het geloof gaf hij zich onvoorwaardelijk over aan God, Die beloofde en Die beval. Noach zag in de ark op de belofte van Gods verbond, de belofte van behoud door Christus. Vanuit het geloof in deze belofte werd hij een erfgenaam van de rechtvaardigheid die uit het geloof is.

Noach gehoorzaamt God en ziet verder

Zo is de ark van Noach een heenwijzing naar Gods genadeverbond in Christus. De ark in het water, tot behoudenis van Noach en zijn gezin, is in 1 Petrus 3:21 ook een schaduw van de doop, een sacrament van het genadeverbond. De doop wordt in deze tekst ook verbonden aan de opstanding van Christus. Dat is als het Leven uit de dood, zoals het leven door de zondvloed – een teken van de dood – heen, werd geschonken.

Ark heenwijzing naar genadeverbond in Christus

Noachs geloof blijkt ook uit zijn eerste daad na het verlaten van de ark. Hij bouwde een altaar, waarop hij brandoffers voor de Heere offerde (Gen. 8:20-21). Het was een dankoffer, waardoor God verzoend werd, ‘door de betekende offerande van onzen Heere Jezus Christus’, zo tekenen de kanttekenaren aan. Daarom kan er ook staan: ‘De HEERE rook dien lieflijken reuk’. Het is een uitdrukking die van zo grote betekenis zou worden in de oudtestamentische offerdienst (zie bijv. Ex. 29:18; Lev. 1:9; 2:2; 3:5; 23:13; Num. 15:3; 28:2; Ezra 6:10; Ez. 20:41).

Thema: verbond en offer

Het verband tussen het verbond en het offer blijkt ook uit andere plaatsen in het Oude Testament. Dit zal nog duidelijk worden bij het verbond met Abraham en het verbond aan de Horeb. We noemen nu de wet op het spijsoffer, waarin het ook gaat over het zout van het verbond (Lev. 2:13). Zout is bederfwerend. Het is een beeld van de duurzaamheid van het verbond (zie ook Num. 18:19, met kant. 34). De toonbroden in het heilige heten een vuuroffer voor de Heere vanwege de wierook die bij de toonbroden werd gelegd. Zo werden de broden een offergave. Elke sabbat moest de tafel der toonbroden in gereedheid worden gebracht, ‘tot een eeuwig verbond’ (Lev. 24:7-8).

Toen God het volk aansprak op het overtreden van Zijn verbond, weende Israël en bracht het offers (Richt. 2:5). Dat is de weg van herstel als het verbond verbroken is. Het verval van de tempeldienst staat in de Bijbel juist op één lijn met het verbreken van Gods verbond (1 Kon. 19:10, 14). De ontheiliging van de offerdienst betekent eveneens een verbreken van het verbond (Ez. 44:7).

Als daarentegen onder leiding van een koning het volk plechtig beloofde de Heere te dienen en zo het verbond met God vernieuwde, werden er offers gebracht (2 Kron. 15:10-12; 29:10, 20-29). Als een niet-Israëliet vasthield aan Gods verbond, zou God hem brengen tot Zijn heilige berg en daar de Heere offers brengen (Jes. 56:6-7).

De betekenis van het offer in het verbond klinkt ook door in Psalm 50:5: ‘Verzamelt Mij Mijn gunstgenoten, die Mijn verbond maken met offerande’. Met een verwijzing naar het offer in Genesis 15 en Exodus 24 tekenen de kanttekenaren bij Psalm 50:5 aan: ‘Dit alles zag op het bloed des Nieuwen Testaments en den Middelaar van dien, onzen Heere Jezus Christus, in Welken alleen het verbond Gods met al Zijn ware gunstgenoten bevestigd is’. Daarmee komen we bij de kern van het verband tussen verbond en offer. Het genadeverbond is immers de weg waarin God met mensen kan omgaan en hun God is. Dat is onlosmakelijk verbonden aan Christus en Zijn offer. Alleen in dat offer is er verzoening voor de zonden, die tussen God en mensen in staan.

Na het offer dat Noach bracht en dat God aanvaardde, verklaarde God Zijn verbond met Noach en zijn nageslacht verder. De inhoud van het verbond is dat er geen verwoestende vloed meer op de aarde zou komen (Gen. 9:11). Daarmee kreeg het verbond een zeer brede strekking, namelijk alle levende wezens op de aarde.

God verklaart verbond nader aan Noach

Het verbond werd bevestigd door de boog in de wolken. Deze boog heet nadrukkelijk, tot drie keer toe, een teken van het verbond (9:12, 13, 17). Bij het zien van de boog gedacht God aan Zijn verbond. Eeuwen later heette ook de besnijdenis een teken van het verbond (Gen. 17:11). Toch is er een groot verschil. De besnijdenis was een sacrament, ingesteld met het oog op en vervuld in het offer van Christus. Dit teken zag op de geestelijke weldaad van vergeving van zonden door Christus’ bloed. Dat geldt zo niet voor de regenboog, omdat God het Zelf een teken noemde dat Hij geen zondvloed meer zou zenden om de wereld te verderven. De boog heet zo een teken van het verbond tussen God en ‘tussen de aarde’, ofwel ‘tussen alle levende ziel’ of ‘alle vlees’ (Gen. 9:13, 15, 16, 17).

Regenboog als bevestiging verbond

Deze brede invulling van het verbond brengt ons bij de vraag wat het verband is tussen Gods belofte aangaande het Zaad en Gods belofte omtrent de natuur.

Door de schepping naar Gods beeld kreeg de mens in het paradijs alle vermogens om God te dienen zoals Hij het vroeg.

Thema: verbond en de natuur

Opvallend is dat in het verbond met Noach de ordeningen in de natuur zo’n grote plaats hebben. De naam natuurverbond is te begrijpen, maar zegt toch ook te weinig over de rijke inhoud van Gods verbond met Noach.

Na de zondvloed vernieuwde God de zegen die Hij na de schepping van de mens uitsprak: ‘Zijt vruchtbaar en vermenigvuldigt, en vervult de aarde’ (Gen. 9:1, vgl. Gen. 1:28). Ook beschermde Hij de mens tegen zichzelf (Gen. 9:6) en tegen de dieren (Gen. 9:2), en beschermde Hij de schepping tegen een nieuwe allesverwoestende vloed (Gen. 8:21). Dwars door alle verwoestingen van de zondvloed heen baande God zo een weg tot de vervulling van Zijn belofte over het Zaad. De Middelaar van het verbond moest geboren worden!

God richtte het verbond niet alleen op met Noach, maar ook met zijn zaad (Gen. 9:9), ja, tot eeuwige geslachten (Gen. 9:12). Al is dit geen rechtstreekse belofte van Christus, het is wel een belofte over de geslachten heen, waardoor het mogelijk wordt dat de belofte van het Zaad in vervulling gaat. De afwisselingen van de seizoenen en de regenboog als tekenen van het verbond zijn zo getuigen van de onveranderlijkheid van God in de vervulling van Zijn beloften.

Deze verbinding tussen de natuur en de vervulling van de beloften van Gods verbond treffen we ook aan in de belofte over het nieuwe verbond in Jeremia 31. Nadat God het nieuwe verbond aankondigde (Jer. 31:31) sprak Hij uit dat dit verbond net zomin verbroken kan worden als de ordeningen in de natuur (Jer. 31:36). God liet Jeremia profeteren over het nieuwe verbond, nadat hij had moeten spreken over de ballingschap. De ballingschap was een verwoestend oordeel waardoor de verwachting voor de nageslachten verloren leek te gaan (Ez. 37:11). Toch was er verwachting (Jer. 31:17). God verwierp het zaad van Israël niet (Jer. 31:36, 37), want uit dit zaad moest Christus, de Middelaar van het genadeverbond, worden geboren. De moederbelofte over het Zaad moest worden vervuld!

Ook nu zien we dat de ordeningen in de natuur verwijzen naar de belofte van het verbond. De Heere spaarde de wereld, hield de natuur in stand, schonk Zijn verbond ten goede van de hele schepping, opdat in deze weg de belofte over het Zaad zou worden vervuld. Dogmatisch gezegd, de algemene genade diende de voortgang van de bijzondere genade.

Dat Gods schepping voor God waarde heeft, blijkt ook uit andere plaatsen in het Oude Testament. In Leviticus 26:43 staat hoe het land om de zonden van het volk verwoest is geweest. Wanneer de Heere aan Zijn verbond met Abraham, Izak en Jakob dacht en het volk van Israël verloste, staat er uitdrukkelijk bij dat Hij ook aan het land zou gedenken (Lev. 26:42). Toen de Heere Zijn verbond met het afvallige Israël vernieuwde en zo met hen in een geestelijk huwelijk kwam (zie Hosea 2), verhoorde Hij de aarde. ‘En de aarde zal het koren verhoren, mitsgaders den most en de olie; en die zullen Jizreël verhoren’ (Hos. 2:21).

In de bespreking van het verbond met Noach vraagt nog één profetie onze aandacht, dat is Jesaja 54. Ook deze profetie staat tegen de achtergrond van de ballingschap, hoewel door Jesaja uitgesproken voor de tijd van de ballingschap. De ballingschap was een ‘kleine toorn’ (Jes. 54:8). Daartegenover staat Gods ‘eeuwige goedertierenheid’. Daarop volgt Jesaja 54:9-10: ‘Want dat zal Mij zijn als de wateren Noachs, toen Ik zwoer dat de wateren Noachs niet meer over de aarde zouden gaan; alzo heb Ik gezworen dat Ik niet meer op u toornen, noch u schelden zal. Want bergen zullen wijken en heuvelen wankelen, maar Mijn goedertierenheid zal van u niet wijken, en het verbond Mijns vredes zal niet wankelen, zegt de HEERE, uw Ontfermer’.

Verbond met Noach in Jesaja 54

Enkele zaken vallen op. Er is sprake van een eed die God aan Noach deed. In Genesis 9 staat wel dat God sprak en een verbond oprichtte, maar niet dat Hij een eed zwoer. Het oprichten van een verbond staat dus op dezelfde lijn als het zweren van een eed. Dat onderstreept de vastheid van Gods verbond, dat vaster is dan bergen en heuvelen, die wijken en wankelen zullen. Er staat niet kunnen, maar zullen. Er zal een tijd aanbreken die nog ingrijpender zal zijn dan de zondvloed. Vlak voor de wederkomst van Christus zullen zelfs de krachten der hemelen bewogen worden (Matth. 24:29), de hemelen zullen met een gedruis voorbijgaan (2 Petr. 3:10), maar ook door dat oordeel heen zal God Zijn verbond bevestigen, net zoals Hij dat deed door het oordeel van de zondvloed en de ballingschap heen. Dat verbond is een verbond van vrede, dat niet zal wankelen. Nog nauwkeuriger gezegd sprak God over het ‘verbond Mijns vredes’. Dat is Zijn genadeverbond waardoor God vrede en eeuwige zaligheid beloofde, in Christus de Vredevorst. Het is Gods vrede die geschonken wordt. Groter is er niet!

Aan het slot van deze paragraaf stellen we de vraag of het verbond met Noach als een openbaringsvorm van het genadeverbond mag worden gezien. De bezwaren tegen deze gedachte, genoemd in het begin van deze paragraaf, nemen we over. Tevens valt op dat juist deze bezwaren een oorzaak zijn dat in de geloofsleer doorgaans weinig aandacht is voor het verbond met Noach. Dat doet tekort aan de grote rijkdom van dit verbond. Ook vanuit dit verbond zijn er immers allerlei lijnen te trekken naar Christus. Er is daarom toch reden om de openbaring van het verbond in Genesis 6:18 te zien in het verlengde van de moederbelofte en daarom te zien als een openbaringsvorm van het genadeverbond.³³ De verdere uitwerking in Genesis 9 staat niet los van Genesis 6:18.

Verbond met Noach ligt in verlengde van moederbelofte

Het veronderstelt het genadeverbond, zo stelde J. à Marck. H. Witsius haalt in dit verband de Duitse theoloog David Pareus (1548-1622) aan, een leerling van Zacharias Ursinus (1534-1583). Deze noemde de ‘aerdsche belofte’ in het verbond met Noach een ‘aenhangsel van het genaedeverbondt’.³⁴

We maken dus onderscheid tussen het wezen van het verbond, dat Noach en de ware gelovigen betreft, en de wijdere omtrek, die zich zelfs uitstrekt over de dierenwereld. Dit hoeft ons niet te verbazen. Met erkenning dat Gods bijzondere genade alleen de uitverkorenen geldt, is ook gesteld dat de algemene genade niet geheel los van Christus staat.³⁵ In deze algemene genade delen ook de verworpenen, ja, deze genade heeft ook zijn weerslag op de natuur, die door God in stand wordt gehouden.

1.5.3 Abraham

Het verbond dat God met Abraham³⁶ oprichtte, is van zeer grote betekenis geweest voor het volk van Israël. Abrahams roeping is in de Bijbel fundamenteel voor Israël. In Psalm 105:8-10 zingt de dichter, en met hem Israël, over God: ‘Hij gedenkt Zijn verbond tot in der eeuwigheid; het woord dat Hij ingesteld heeft tot in duizend geslachten; het verbond dat Hij met Abraham heeft gemaakt, en Zijn eed aan Izak; Welken Hij ook gesteld heeft aan Jakob tot een inzetting, aan Israël tot een eeuwig verbond’ (zie ook Deut. 9:5; 29:13; Neh. 9:8; Mich. 7:20). Over de belofte aan Abraham lezen we ook op diverse plaatsen in het Nieuwe Testament (Luk. 1:73; Hand. 3:25, 7:17; Rom. 4:13; Gal. 3:16, 18; Hebr. 6:13).

Verbond met Abraham van grote betekenis voor volk Israël

Vaak wordt Abraham in één adem genoemd met Izak en Jakob. Als Israël ten tijde van koning Hazaël van Syrië in grote nood is, zegt 2 Koningen 13:23 dat God het volk niet wilde verderven en niet verwierp ‘om Zijns verbonds wil met Abraham, Izak en Jakob’ (zie ook Hand. 3:25). Desondanks lezen we in Genesis niet uitdrukkelijk dat God Zijn verbond persoonlijk aan Izak en Jakob openbaarde. Indirect staat dit er wel en dan met name als Jakob de aartsvaderlijke zegen ontving en daarmee drager werd van de belofte van God (Gen. 27:29, 33; 28:3-4, 28:13-14, 32:29, 35:9). Ook sprak God, nog voor de geboorte van Izak, tegen Abraham dat Hij Zijn verbond met Izak zou oprichten (Gen. 17:21). Verder lezen we verschillende malen dat God dacht aan Zijn verbond met zowel Abraham, Izak als Jakob (Ex. 2:24; Lev. 26:42; 2 Kon. 13:23; Ps. 105:9).

Ook Izak en Jakob betrokken

De Heere beloofde Abraham en het talrijke nageslacht dat hij zou krijgen: ’En in uw Zaad zullen alle geslachten der aarde gezegend worden’.

Opvallend is verder dat wel vaak wordt teruggegrepen op het verbond met de aartsvaders, maar niet op de openbaring van het verbond in het paradijs. In kanttekening 4 bij Efeze 1:3 staat zelfs dat God ‘eerst’ Zijn verbond maakte met Abraham, Izak en Jakob. Te begrijpen is dit wel, omdat het verbond met Abraham zo bepalend was geweest voor het ontstaan en voortbestaan van het volk van Israël. Vele eeuwen later zeiden de Joden nog: ‘Wij zijn Abrahams zaad’ (Joh. 8:33, zie ook 2 Kor. 11:22). Tot de Joden sprak Petrus: ‘Gijlieden zijt kinderen der profeten en des verbonds, hetwelk God met onze vaderen opgericht heeft, zeggende tot Abraham: En in uw Zaad zullen alle geslachten der aarde gezegend worden’ (Hand. 3:25).

We staan nu nader stil bij het verbond met Abraham en zullen zien dat zowel het Zaad, dat is Christus, als het land in dit verbond centraal staan. Beide beloften worden dan ook verschillende malen herhaald.³⁷ In de eerste openbaring van God aan Abraham zijn de beloften van het land en van het Zaad ook nauw aan elkaar verbonden (Gen. 12:1-3,7). Het is zelfs opvallend dat de eerste keer dat er sprake is van een verbond met Abraham (Gen. 15:18), het gaat om de belofte van het land. Daarom staan we daar nu als eerste bij stil.

Verbond betreft het Zaad, Christus, en het land

God beloofde in Genesis 15:7 opnieuw het land Kanaän tot een erfelijke bezitting. Op Abrahams vraag hoe hij dat zeker kon weten, kreeg hij de opdracht om vijf dieren te nemen. Abraham besefte direct dat hij ze als een offer moest gereedmaken. Uit de handelingen die volgden, blijkt dat Abraham ook wist dat hij de dieren moest slachten en de stukken vlees tegenover elkaar moest neerleggen. Kennelijk was het een ceremonie die in die dagen vaker werd voltrokken bij het maken van een verbond. Zie hiervoor ook Jeremia 34:18-19. Het was de gewoonte dat de bondgenoten tussen de stukken door gingen. Zo werden de partijen verbonden door het verbond. Wie dit verbond verbrak, verdiende de dood, net zoals het dier dood was (zie ook Jer. 34:20).

Verbondssluiting met offer

Uren was Abraham bezig om de koe, de geit en de ram in stukken te delen en de twee helften ordelijk neer te leggen. Dat was een intensief karwei waarbij veel bloed vloeide. De stukken vlees van het dode dier kwamen tegenover elkaar te liggen. Zo was er een pad van de dood tussen de stukken, een pad van bloed. Toen Abraham klaar was met het werk, moest hij wachten op de Heere. Dat moest hij al jaren …

Dat wachten was moeilijk, want roofvogels roken het bloed. Ze zetten de aanval in. De rest van de dag was Abraham bezig om de agressieve vogels weg te jagen. Aan het einde van de dag zette God Abraham er geheel buiten. Er viel een diepe slaap op hem en schrik en grote duisternis. De majesteit Gods bezette hem. In deze omstandigheden openbaarde God met grote zekerheid dat Hij de belofte van het land aan het nageslacht van Abraham zou vervullen in een weg van grote verdrukking en nood. Zo vervulde God Zijn belofte, in het duister. Van lijden tot heerlijkheid, dat is de weg van het verbond.

God maakte een verbond met Abraham, zo meldt Genesis 15:18. Het Hebreeuws heeft het werkwoord ‘snijden’, dat zal zien op de ceremonie waarin de offerdieren in stukken gesneden werden. Het verbond zelf werd gemaakt doordat een rokende oven en vurige fakkel tussen de stukken vlees door ging. Dat was een oven, waar rook uitkwam en van boven vuur uitsloeg. Het was een symbool van God in Zijn ondoorgrondelijke majesteit en heiligheid. Vuur en rook waren ook tekenen die de openbaring van het verbond aan de Horeb begeleidden (Ex. 19:16, 18).

God maakt verbond met Abraham

In vuur en rook ging God Zelf tussen de stukken door. De Heere voltrok de ceremonie dus alleen. Normaal gesproken gingen beide bondgenoten tussen de stukken door en maakten ze zo samen een verbond (Jer. 34:18-19). Maar God zette Abraham erbuiten om zo in het verbond te worden gebracht.

De rokende oven was een openbaring van de God van het verbond. Hij openbaarde Zich zo in Christus. Christus was als een helder licht in een vurige, rokende oven. Hij ging de weg tussen de stukken door. De Vorst des levens ging het pad van de dood en dat midden in de nacht. Toen was daar Christus als een vurige fakkel, in Zijn overgave om het verbond te bevestigen tot de dood. De Middelaar van het verbond vervulde zo de ceremonie en verzegelde het verbond der genade. Toen Christus dat werk had volbracht, sprak Hij: ‘Vader, in Uw handen beveel Ik Mijn geest’. Zo stierf Hij. Door Zijn dood kwamen de stukken weer bij elkaar. De Vader keurde deze weg van Christus goed. Zo kon God een verbond maken met mensen.

Abraham moest en mocht heilig wachten op de Heere. De Heere en Abraham maakten niet samen een verbond. In Genesis 15:18 lezen we: ‘Te dienzelven dage maakte de HEERE een verbond met Abram, zeggende: Uw zaad heb Ik dit land gegeven, van de rivier van Egypte af tot aan de grote rivier, de rivier Frath’.

Deze woorden laten zien dat het land een niet weg te denken plaats heeft in het verbond met Abraham. Dat staat in de lijn van de eerdere beloften van God aan Abraham (Gen. 12:7; 13:15; 15:7). Deze belofte blijkt ook van grote betekenis te zijn geweest voor Abrahams kind Izak en kleinkind Jakob (Gen. 24:7; 26:3; 28:13; 48:4).

Thema: verbond en landbezit

Waarom had het land voor de aartsvaders en later voor de Israëlieten zo’n grote waarde? Het antwoord is: God had het land beloofd. Het bezit van het land was een tastbaar teken van de waarheid van Gods beloften. Daarom greep de ballingschap voor de gelovige Israëlieten zo diep in. De dichter van Psalm 74 klaagt dat Gods erfenis was verwoest (Ps. 74:2-4, zie ook Ps. 79:1, 7; 94:5). In deze nood roept hij: ‘Aanschouw het verbond’ (Ps. 74:20). In Ezechiël 37:26-27 worden de terugkeer naar het beloofde land en het ‘verbond des vredes’ nauw aan elkaar verbonden. Hierop volgt de grote belofte van het verbond: ‘Ik zal hun tot een God zijn, en zij zullen Mij tot een volk zijn’. Het beloofde land was ook de plaats waar de Heere het volk bewaarde, opdat het Zaad geboren zou worden. Het was dus de plaats waar uitgezien werd naar de vervulling van deze belofte.

Daarnaast was het beloofde land de plaats om de Heere alleen te dienen. Dat blijkt uit Genesis 12:7 waar God aan Abrahams zaad het land belooft. Het eerste wat Abraham deed, was een altaar voor de Heere bouwen, om Hem te dienen (zie ook Gen. 12:8; 13:4, 18).

Het beloofde land was tenslotte een heenwijzing naar het hemelse erfdeel waar God eeuwig en volmaakt gediend zal worden. Dat heeft Abraham ook gehoord in de belofte die de Heere hem schonk, zo staat in Hebreeën 11:8. Voor Abraham was het daadwerkelijke bezit van het land ook niet het belangrijkste. Zelfs voor een grafspelonk voor zijn vrouw Sara wil hij pertinent geld betalen (Gen. 23:13).

Het valt in dit verband op dat de Heere in Genesis 12:7 al sprak dat Hij aan Abrahams zaad het land zou geven. Dus niet aan Abraham zelf (zie ook Gen. 15:18). Maar in Genesis 17:8 staat ook dat God aan Abraham het land beloofde (zie ook Gen. 13:15). De kanttekenaren bij Genesis 13:15 merken trefzeker op: ‘Te weten, u het recht tot het aardse Kanaän, en uw zaad naar het vlees te zijner tijd de dadelijke bezitting; daarna u en uw geestelijk zaad hier het recht tot het hemels Kanaän, en hierna de eeuwige bezitting deszelven, alles uit genade’.

Dus, Abraham kreeg het land Kanaän, maar niet in dadelijk bezit. Nu wordt ook duidelijk dat de Heere tot hem sprak: ‘En Ik zal u en uw zaad na u het land uwer vreemdelingschappen geven’ (Gen. 17:8). Het woord ‘vreemdelingschappen’ staat in het meervoud. Steeds opnieuw moest Abraham inleven vreemdeling te zijn in het land dat God hem beloofde. Zo leerde God Abraham door geloof te leven, uitziende naar de erfenis hierboven.

God beloofde Abraham niet alleen het land, maar ook het Zaad, dat is Christus. Direct toen God Abraham uit zijn land en familieverband riep, beloofde God hem een groot nageslacht. Later bleek dat dit tevens het volk was dat God als Zijn verbondsvolk zou aannemen (Gen. 17:7-8). De Heere sprak tot Abraham: ‘En in u zullen alle geslachten des aardrijks gezegend worden’ (Gen. 12:3). Opvallend is dat God op dat moment nog niet verklaarde dat deze zegen door het Zaad van Abraham, dat is Christus, geschonken zou worden. Bij de herhaling van deze belofte in Genesis 22:18 wordt dit wel duidelijk. Dan staat er: ‘En in uw Zaad zullen gezegend worden alle volken der aarde’.

Na het komen van Abraham in het beloofde land gebruikte de Heere voor het eerst de uitdrukking ‘zaad’: ‘Uw zaad zal Ik dit land geven’ (Gen. 12:7). Met de kanttekenaren zijn we ervan overtuigd dat de uitdrukking ‘Zaad’ over de nageslachten heen op Christus ziet. Vanzelf ziet de belofte ook op het nakomelingschap van Abraham, maar dan zo dat uit dit nageslacht Christus geboren zal worden. De zegen die God aan Abraham beloofde, was de grote zegen van het genadeverbond, die God later aan de aartsvader openbaarde: ‘om u te zijn tot een God en uw zaad na u’ (Gen. 17:7-8). Deze belofte kon alleen worden vervuld in Christus, om Wiens wil God de God van zondige mensen kan zijn. Zo sprak David later door de Geest der profetie in Psalm 72 over Christus: ‘En zij zullen in Hem gezegend worden’ (Ps. 72:17). Uit het vervolg van de geschiedenis blijkt dat de belofte van een groot nageslacht werd doorkruist door de blijvende kinderloosheid van Abraham en zijn vrouw. Dat gaf enerzijds verdriet en een oprecht verlangen (Gen. 15:2), anderzijds een zoeken van eigen wegen om de belofte vervuld te zien (Gen. 16:2-3). De Heere beantwoordde het verlangen door een bevestiging van Zijn belofte. Een belofte die Abraham in geloof mocht omhelzen: ‘En hij geloofde in den HEERE; en Hij rekende het hem tot gerechtigheid’ (Gen. 15:6). Juist in dat licht is het zo ingrijpend dat Abraham nadien voor Hagar koos, om uit haar een nageslacht te krijgen. Deze weg van het ongeloof werd door de Heere beantwoord met dertien jaar zwijgen (Gen. 16:16, 17:1). In deze afsnijdende weg bereidde God Abraham voor op de verbondsopenbaring in Genesis 17.

Kinderloosheid Abraham doorkruist belofte van groot nageslacht

Ingrijpende keuze van Abraham voor Hagar

In de verschijning in Genesis 17:1 valt de nadruk op, die God op Zichzelf legt. Het verbond ging geheel van Hem uit. Hij openbaarde Zichzelf als God, de Almachtige. Dat was ontdekkend en beschamend voor Abraham, want in Gods almacht geloofde hij niet meer toen hij Hagar tot een vrouw nam. De Naam Almachtige bracht Abraham in de schuld en was ook bedoeld om zijn hoop te verlevendigen.

Verbond gaat geheel van God uit

Na de weldaden van het verbond volgde ook de plicht. Abraham moest wandelen voor Gods aangezicht en oprecht zijn. Zo riep God hem terug van zijn eigen gekozen wegen tot het leven in de vreze Gods. ‘Oprecht zijn’ betekent in het Hebreeuws dat hij met een ongedeeld hart de Heere moest dienen en zich aan Hem en Zijn belofte moest overgeven.

Vervolgens openbaarde God Zijn verbond. God sprak niet over een gezamenlijk verbond, maar over Zijn verbond (Gen. 17:2). Het ging alleen van God uit. Dat maakte ook de waarde van het verbond uit. In dit verbond is alles Goddelijk. Het heeft een Goddelijke oorsprong, kracht, waarde, volheid en liefde.

God stelde het verbond, zo lezen we. In het Hebreeuws staat een woord dat ‘geven’ betekent. Het is een genadig geschenk. God stelde het, zo sprak Hij, ‘tussen Mij en tussen u’, dat wil zeggen: tussen een heilig God en een afdwalende Abraham. God hield Zijn Woord terwijl Abraham niet kon wachten.

God stelt verbond

Nadat Abraham in een houding van ootmoed en overgave op de grond was gevallen, vestigde God zijn aandacht opnieuw op het verbond. ‘Mij aangaande, zie, Mijn verbond is met u’, zo vervolgde de Heere. Letterlijk staat er: ‘Ik, zie Mijn verbond met u’. Eerst sprak de Heere dat Zijn verbond tussen Hem en Abraham stond, daarna bracht God Zijn verbond tot Abraham. Dat bekrachtigde Hij met een nieuwe uitspraak over het verbond. ‘En Ik zal Mijn verbond oprichten’ (Gen. 17:7). ‘Oprichten’ betekent: rechtovereind zetten en zo vastzetten dat het blijft staan. Abraham was machteloos om het verbond in stand te houden. Daar was God Zelf voor nodig. God stond ook Zelf voor de bevestiging in. Later deed God daar zelfs een eed op (Gen. 26:3).

Het verbond dat God bevestigde, heeft betrekking op het zaad van Abraham. Uit de tekst blijkt dat God hier op het nageslacht van Abraham ziet. Immers, in vers 18 staat dat God aan dit zaad het land Kanaän tot een bezit zou geven.

In Genesis 17:7 volgt de grote inhoud van het genadeverbond, verwoord in de belofte: ‘om u te zijn tot een God en uw zaad na u’. De kanttekenaren leggen deze woorden als volgt uit: ‘Dat is, tot uw Zaligmaker, door de toekomende Messias. Deze manier van spreken begrijpt de goederen die dit verbond der genade medebrengt; zie Lev. 26:12. Ps. 33:12; 144:15. Jer. 31:33’. Om Christus’ wil kan God de God zijn van zondige mensen. Dat is het wonder van het genadeverbond.

Dit brengt bij de vraag of God op dezelfde wijze de God is van Izak, die overigens nog geboren moest worden, als van Ismaël, die ook het zaad van Abraham wordt genoemd (Gen. 21:13). Beloofde God aan alle nakomelingen van Abraham hetzelfde? Is Hij de God van alle besnedenen?

Verschil in belofte voor Ismaël en Izak

Uit Genesis 17 blijkt dat God Zijn belofte op een andere manier over Izak dan over Ismaël uitsprak. Ismaël kreeg tijdelijke zegeningen, maar ‘Mijn verbond zal Ik met Izak oprichten’, zo sprak God in Genesis 17:21. Hij ontving, zo leggen de kanttekenaren uit, de geestelijke zegen. Deze geestelijke zegen ontving Izak in Christus, het beloofde Zaad.³⁸ In Christus is het ook werkelijk een eeuwig verbond.

Bij het verbond hoorde een teken dat God Zelf aanwees. Eerst sprak God met nadruk: ‘Mij aangaande’ (Gen. 17:4). Vervolgens met eenzelfde nadruk: ‘Gij nu zult Mijn verbond houden, gij en uw zaad na u, in hun geslachten’ (Gen. 17:9). Abraham en zijn nageslacht kregen de opdracht om Gods verbond te bewaren, zoals het in het Hebreeuws staat. Dit behoorde niet tot de eigenlijke verbondssluiting. Die ging geheel van God uit en lag vast in God. God maakte Zijn verbond niet op grond van wederzijdse beloften en verplichtingen. Gods verbond is eenzijdig in Zijn oorsprong. Maar het is tegelijkertijd tweezijdig in Zijn uitwerking. Aan de gave van Gods verbond was onlosmakelijk een plicht verbonden om dit verbond te houden, zorgvuldig te bewaren als een kostbare schat.

Abraham en nageslacht moeten Gods verbond bewaren

Het teken van het verbond was de besnijdenis, de ingreep waardoor het voorste stukje huid van het mannelijke geslachtsdeel werd weggesneden. Deze besnijdenis was bekend bij andere volken. God maakte een bestaand gebruik tot een verbondsteken.

Besnijdenis als teken van verbond

Dit lijkt een wonderlijk teken, want hoe bevestigt de besnijdenis Gods verbond? Een verklaring ligt geheel in Gods bevel. God eiste dit teken van het verbond. Dat is genoeg. Over de besnijdenis zou veel te zeggen zijn, maar dat laten we rusten. We noemen nu alleen dat Christus, het Zaad van Abraham, Zich ook onderwierp aan de besnijdenis. Toen vloeide reeds Zijn bloed. Zo volbracht Christus de belofte aan Abraham gegeven en tevens de eis die God stelde. Hij verzegelde het verbond door Zijn dood en bloedstorting. Zo kan God Zijn verbondsweldaden schenken en bevestigen.

Nalaten besnijdenis betekent verbreken verbond

Ten slotte vraagt een uitdrukking de aandacht die vaker in Gods Woord voorkomt. In Genesis 17:14 staat dat het nalaten van de besnijdenis zoveel betekende als het verbreken van Gods verbond. Wie op deze wijze Gods verbond verbrak, moest ‘uit haar volken uitgeroeid’ worden. Dit betekende in elk geval dat deze persoon uit de gemeenschap werd verbannen. Mogelijk betekende het de doodstraf door middel van een bijzonder oordeel van God (vgl. Jes. 24:4-6).

Opvallend is het werkwoord ‘uitgeroeid’ in Genesis 17:14. Het Hebreeuws heeft een zogeheten reflexieve vorm van een werkwoord dat snijden betekent. We zagen dat dit werkwoord een grote betekenis had in verband met het verbond. De offerdieren moesten in stukken worden gesneden. Nu lezen we opnieuw over snijden. Wie het verbond verbrak, sneed zichzelf moedwillig van de verbondsgemeenschap af. Dat betekende tegelijkertijd een afgesneden worden door een oordeel van God.

Over het thema het verbreken van het verbond meer in de paragraaf over het nieuwe verbond. Nu zien we alleen hoe het verbond werd verbroken. In Genesis 17 gebeurde dat als de besnijdenis, het teken van het verbond, werd geweigerd. Als iemand zo ongehoorzaam was aan de eis van het verbond, deelde hij ook niet meer in de voorrechten van het verbond. Daarmee was het verbond van de zijde van God overigens niet verbroken.³⁹ Anders gezegd: het wezen van het verbond was niet verbroken, de openbaring van het verbond wel.

God richtte met het volk van Israël in de woestijn van Sinaï, aan de berg Horeb, een verbond op.

1.5.4 Israël

In deze paragraaf staat het verbond centraal dat God met het volk van Israël oprichtte in de woestijn van Sinaï, aan de berg Horeb. Deze verbondssluiting roept belangrijke vragen op, in het bijzonder door de grote plaats van de wet in dit verbond. Was het verbond dat God met Israël maakte het werkverbond of het genadeverbond? Wat is de betekenis van de wet? Het zijn vragen waar in de loop der eeuwen veel over is nagedacht.⁴⁰

Verbond met Israël bij Horeb

Het is van belang om het verband te zien tussen het verbond aan de Horeb en het verbond dat God met Abraham oprichtte. Dat verband legt de Bijbel zelf in Exodus 2:24. De nakomelingen van de aartsvader werden in Egypte zwaar onderdrukt. Ze riepen daarover tot God. ‘En God hoorde hun gekerm, en God gedacht aan Zijn verbond met Abraham, met Izak en met Jakob. En God zag de kinderen Israëls aan, en God kende hen’ (Ex. 2:24-25).

Verband met verbond Abraham

Calvijn tekent bij deze tekst aan dat de woorden ‘en God gedacht aan Zijn verbond’ de reden zijn waarom Hij het gekerm van Israël hoorde.⁴¹ God dacht dus niet aan Zijn verbond omdat het volk zuchtte, maar God wilde naar het zuchten horen, omdat Hij aan Zijn verbond dacht. De bron van dit gedenken ligt in God Zelf, in de God van het verbond.

‘En God zag de kinderen Israëls aan’. Dat deed Hij al in de tijd van de verdrukking (zie Ex. 3:7). Lange tijd leek het er echter op dat God niets zag en het nageslacht van Abraham vergeten was. Het scheen dat Gods belofte over het Zaad nooit in vervulling zou gaan, omdat het volk van Israël met de uitroeiing werd bedreigd.

‘En God kende hen’. Het Hebreeuwse woord betekent ook erkennen, en zo aanvaarden. God wilde met dit verdrukte volk te maken hebben en Zichzelf daarom over hen ontfermen. Dit geplaagde volk nam Hij aan als Zijn eigendom. Uit dit volk moest Christus geboren worden als het beloofde Zaad. Zo mag Exodus 2:24 wel de ‘as en de spil worden genoemd, waarom heel Israëls geschiedenis zich wentelt’.⁴²

In Exodus 6:1-7 wordt het verband tussen het verbond met Abraham, Izak en Jakob enerzijds en de verlossing van Israël uit Egypte anderzijds verder uitgewerkt. God kwam ook terug op de belofte van het land. Het denken aan Zijn verbond is daarom onlosmakelijk verbonden zowel aan het aannemen tot volk als aan het brengen naar het beloofde land Kanaän (Ex. 6:4-7). Israël was op dat moment onvatbaar voor deze boodschap van Gods verbond (Ex. 6:8). Maar daarvan is Gods verbond niet afhankelijk.

Voorafgaande aan de uittocht uit Egypte stelde God het Pascha in, het tweede sacrament van het oude verbond. Voor de viering van het Pascha moest een eenjarig lam worden geslacht en het bloed aan de bovendorpel en de zijposten van de deur worden gestreken. Het paaslam zag op Christus, zo blijkt ook uit verwijzingen in het Nieuwe Testament (Joh. 1:29; 19:36; 1 Kor. 5:7-8).

Instelling Pascha gaat vooraf

Na de verlossing uit Egypte en het eerste deel van de woestijnreis openbaarde God Zijn verbond aan de Horeb. Van de kant van Israël was er tijdens dit eerste deel van de reis vooral veel gemopper. Het hoogtepunt was de uitroep van Israël toen er in Rafidim weer tekort aan water was: ‘Is de HEERE in het midden van ons, of niet?’ (Ex. 17:7). Door deze vraag stelde Israël het fundament van zijn bestaan, de band tussen God en het volk, ter discussie. Daarop volgde het antwoord van de Heere, dat Israël al die tijd onder Zijn hoede was (Ex. 19:4-6). Vervolgens vroeg God om Zijn verbond zorgvuldig te houden, opdat Israël Hem tot een eigendom zou zijn. Daaruit blijkt dat God wilde dat Israël Hem vrijwillig zou dienen. Hing het verbond dus af van een voorwaarde die Israël moest vervullen? Daar lijkt het op het eerste gezicht wel op. Zo antwoordde Israël ook: ‘Al wat de HEERE gesproken heeft, zullen wij doen’ (Ex. 19:8).

Verbond ondanks ongehoorzaamheid Israël

De Heere sprak dit niet tegen, hoewel Hij wist dat het volk spoedig zou afwijken van het verbond door te zondigen met het gouden kalf. Ook maakte de Heere later door Mozes (Deut. 31:16,20,29) duidelijk dat Israël een ongehoorzaam volk was en bleef. Zo blijkt dat God geen verwachting had dat Israël zich zou gedragen als een trouwe bondgenoot. Als het verbond afhankelijk zou zijn van de gehoorzaamheid van het volk, dan was er geen verwachting.

Verbond niet afhankelijk van gehoorzaamheid

Thema: verbond en wet

In de openbaring van het verbond aan de Horeb krijgt de wet van God een grote plaats. Direct op Exodus 19 volgt het hoofdstuk waarin God Zijn tien geboden uitsprak. Na verschillende andere wetten daaraan verbonden te hebben, volgt in Exodus 24 de eigenlijke verbondssluiting.